Inter utrumque sequor medium divasque hominesque,Nympha immortali sata, cetophago genitore.Ida meæ matri patria est, mihi patria rubraMarpessus, matri quæ sacra, amnisque Aidoneus.
Inter utrumque sequor medium divasque hominesque,Nympha immortali sata, cetophago genitore.Ida meæ matri patria est, mihi patria rubraMarpessus, matri quæ sacra, amnisque Aidoneus.
Inter utrumque sequor medium divasque hominesque,Nympha immortali sata, cetophago genitore.Ida meæ matri patria est, mihi patria rubraMarpessus, matri quæ sacra, amnisque Aidoneus.
Inter utrumque sequor medium divasque hominesque,
Nympha immortali sata, cetophago genitore.
Ida meæ matri patria est, mihi patria rubra
Marpessus, matri quæ sacra, amnisque Aidoneus.
(4) Exstant autem adhuc in Ida Troica Marpessi urbis vestigia, in iisque incolæ circiter sexaginta. Tota est circa Marpessum terra subrufa et mire torrida. Quocirca quod Aidoneus amnis modo se subter terram abdat, modo rursus emergat, ac ejusmodi sæpius repetitis vicibus postremo penitus occultetur, ad Idæ montis naturam arbitror referendum, quod rarum est ac pertenue solum et multis cuniculis cavernosum. Abest ab Alexandria quæ est in Troade, Marpessus stadia ducenta et quadraginta. (5) Et Herophilen quidem qui Alexandriæ degunt Apollinis aiunt Sminthei ibi fuisse ædituam; de Hecubæ autem somnio vaticinatam esse ea quæ scimus evenisse. (6) Magnam vitæ partem egit hæc Sibylla Sami; sed Clarum etiam, quæ Colophoniorum urbs est, venit, et Delum et Delphos; ac Delphis quidem in eo de quo diximus saxo stans vaticinia edebat sua. Mors ei in Troade contigit; ejus est sepulcrum in Sminthei luco incisis columnæ elegis:
Illa ego sum Phœbi interpres non vana Sibylla,hic quæ marmoreo contineor tumulo,vocalis quondam, æternum nunc muta puella,heu nimis hac fati compede pressa gravi.Mercurio tamen et Nymphis sociat a quiesco,Phœbo quod fuerim grata, ferens pretium.
Illa ego sum Phœbi interpres non vana Sibylla,hic quæ marmoreo contineor tumulo,vocalis quondam, æternum nunc muta puella,heu nimis hac fati compede pressa gravi.Mercurio tamen et Nymphis sociat a quiesco,Phœbo quod fuerim grata, ferens pretium.
Illa ego sum Phœbi interpres non vana Sibylla,hic quæ marmoreo contineor tumulo,vocalis quondam, æternum nunc muta puella,heu nimis hac fati compede pressa gravi.Mercurio tamen et Nymphis sociat a quiesco,Phœbo quod fuerim grata, ferens pretium.
Illa ego sum Phœbi interpres non vana Sibylla,
hic quæ marmoreo contineor tumulo,
vocalis quondam, æternum nunc muta puella,
heu nimis hac fati compede pressa gravi.
Mercurio tamen et Nymphis sociat a quiesco,
Phœbo quod fuerim grata, ferens pretium.
Juxta sepulcrum erectus est Mercurius e lapide figura quadrangula. Ad lævam aqua in conceptaculum delabitur, ubi Nympharum signa sunt. (7) Erythræi (de Herophile enim hi acerrime Græcorum omnium certant) Corycum montemet in eo antrum ostendunt, in quo natam Herophilen dicunt. Parentes ejus fuisse Theodorum pastorem indigenam et Nympham, cui fuerit cognomen Idææ. Cognominis non esse aliam rationem, quam quod condensa arboribus locaidastunc homines appellarint. Versum quidem de Marpesso deque Aidoneo flumine eximunt Erythræi ex Herophiles carmine. (8) Eam vero quæ post hanc similiter oracula edidit, Cumanam ex Opicis fuisse ac Demo nominatam, Hyperochus vir Cumanus scripsit. Ejus tamen feminæ prædictionem omnino nullam Cumani quam cuiquam ostenderent habuere; ostendunt tantum urnulam in Apollinis templo lapideam, in qua Sibyllæ ossa condita referunt. (9) Post hanc Demo fatidica femina inclaruit apud Hebræos qui supra Palæstinam sunt, Sabba nomine, quam Berosso patre, matre Erymanthe genitam tradunt. Hanc alii Babyloniam, Ægyptiam alii Sibyllam vocant. (10) Phaennis vero hominis in Chaonibus regnantis filia, et Peleæ (columbæ) apud Dodonæos vaticinia quidem ex deo ediderunt et ipsæ Sibyllæ tamen non fuerunt ab hominibus vocitatæ. Phaennidis certe ætatem inquirere et vaticinia colligere * iisdem enim temporibus exstitit quibus regnum Antiochus (I, Soter) capto Demetrio occupavit. Peleades vero Phemonoe fuisse dicunt ætate superiores et mulierum omnium primas versus illos decantasse:
Juppiter est, fuit, atque erit; o bone Juppiter alme.Tellus dat fruges, Tellurem dicite matrem.
Juppiter est, fuit, atque erit; o bone Juppiter alme.Tellus dat fruges, Tellurem dicite matrem.
Juppiter est, fuit, atque erit; o bone Juppiter alme.Tellus dat fruges, Tellurem dicite matrem.
Juppiter est, fuit, atque erit; o bone Juppiter alme.
Tellus dat fruges, Tellurem dicite matrem.
(11) Inter viros autem vates numerantur Euclus Cyprius, Athenienses Musæus Antiophemi filius, Lycus Pandionis, et ex Bœotia Bacis, quem Nympharum instinctu divinasse credunt. Horum omnium vaticinia, præterquam Lyci, perlegi. Et hæc quidem de feminis et viris quibus ad hunc usque diem divinandi scientia divinitus contigit, memoriæ prodita sunt. Insequentibus dehinc seculis credi facile potest alios ejusmodi homines non defuturos.
Donaria Delphis posita porro enumerantur — de bisontum, Pæonicorum taurorum, venatione — de Andriorum, Phocensium, Pharsaliorum, Macedonum, Corinthiorum, Thebanorum et Phliasiorum donariis — Mantinensium donarium et de Herculis cum Apolline pugna de Tripode narratio — de Græcorum ob pugnam Platæensem et Tarentinorum donario.
Bisontis vero Pæonici tauri caput ex ære fabricatum Dropion Deontis (Audoleontis) filius, Pæoniorum rex, Delphos misit. Bisontes belluarum omnium vivi difficillime capiuntur; nullæ enim sunt adeo valide plagæ quæ irruentis feræ impetum sustineant. Ejus venatio ita comparatur: supinum deligunt locum et in convallem declivem; eum prævalido septo undique muniunt; clivum deinde et proximam clivo planitiem recentibus boum coriis insternunt; recentium si non suppeditarit copia, arida aspersione olei lubricant. (2) Deinde in equis exercitatissimihomines bisontes intra illum ambitum cogunt; qui in primis statim coriis lapsi de clivo in præceps ad imam usque planitiem devolvuntur, illic initio neglecti relinquuntur; quarto vero vel quinto ad summum die, ubi plurimum ferociæ fames et fatigatio abstulit, (3) qui eos mansuefaciendi artem callent, jacentibus adhuc pineas nuces, dempto antea cortice, apponunt; alium enim cibum nullum bellua tunc appeteret; postremo vinculis districtos abigunt. Et ad hunc bisontes modum capiuntur. (4) Ex adverso bisontis capiti æneo statua est loricam induta et supra loricam chlamydem; positam aiunt Delphi ab Andriis Andreo suæ gentis auctori. Apollinis, Minervæ et Dianæ signa Phocensium dona sunt de victis Thessalis sempiternis hostibus suis, et finitimis illis quidem præterquam ex ea parte qua a Phocide dirimuntur, Locris Epicnemidiis interjectis. (5) Dedicarunt etiam Thessali qui ad Pharsalum sunt, et Macedones qui sub Pieria Dion urbem incolunt, tum vero Cyrenæi Græci nominis in Libya; currum hi et in curru signum Ammonis; Macedones vero ex Dio Apollinem cervam prensantem; Pharsalii Achillem equo insidentem, et Patroclus cursu equum comitatur. Corinthii quoque Dores thesaurum ædificarunt, et in eo aurum a Lydis acceptum repositum est. (6) Herculis signum donum est Thebanorum de bello quod cum Phocensibus gestum Sacrum appellant. Sunt etiam æneæ effigies, quas iidem posuerunt Phocenses, fuso altero congressu Thessalorum equitatu. Phliasii Delphos portarunt æneum Jovem et cum Jove Æginæ simulacrum. Ex Arcadum Mantinea Apollo æneus est non procul a Cyrenæorum thesauro. (7) Hercules et Apollo tripodem prensitant, ac de eo jam sunt pugnam commissuri; sed Latona et Diana Apollinis, Minerva Herculis iram leniunt. Hoc ipsum etiam fuit Phocensium donum ejus temporis quo ipsos contra Thessalos Tellias Eleus duxit. Signa cetera Diyllus et Amyclæus communi opera fecerunt; Minervam et Dianam Chionis elaboravit. Fuisse hos opifices dicunt Corinthios. (8) Tradunt Delphi venienti ad oraculum Herculi Amphitryonis filio, Xenocleam dei interpretem responsum dare recusasse, quod cæde Iphiti erat pollutus. Ibi sublatum e templo tripodem Herculem foras asportasse, antistitem vero tum dixisse:
Heracles alius Tirynthius, haudque Canobeus.
Heracles alius Tirynthius, haudque Canobeus.
Heracles alius Tirynthius, haudque Canobeus.
Heracles alius Tirynthius, haudque Canobeus.
Nam prius jam Ægyptius Hercules Delphos venerat. Tum vero Amphitryonis filius tripodem Apollini reddidit, et quicquid voluit a Xenoclea didicit. Hinc poetæ sumpto argumentocanunt Herculis cum Apolline de tripode pugnam. (9) Commune fuit Græcorum de Platæensi prœlio donum aureus tripos draconi impositus æneo; æs adhuc manet ex eo donario integrum, non item tamen etiam aurum Phocensium duces intactum reliquerunt. (10) Tarentini etiam de Peucetiis barbaris decimam Delphos miserunt. Signa elaborarunt Onatas Ægineta et Calynthus (?) ..... equestres et pedestres sunt imagines, Opis rex Iapygum Peuceliis auxilium ferens; atque hic quidem in pugna interempto persimilis, qui vero jacenti adstant, Taras heros est et Phalanthus Lacedæmonius, et haud procul a Phalantho delphinus. Ante enim quam in Italiam perveniret, naufragium in Crisæo mari passum Phalanthum et a delphino in litus evectum esse tradunt.
Bipennes Delphis dedicatæ — de Cycno et Tene narratio — de Græcorum, qui contra Persas pugnarunt, donariis ac de Themistoclis donariis a Pythia repudiatis — Delphorum donario — Phrynes signo.
At bipennes Periclytus Euthymachi filius, Tenedius, ob veterem dedicavit traditionem. Cycnum aiunt Neptuni fuisse filium et regnasse Colonis; oppidum hoc Troadis fuit e regione Leucophryis insulæ. (2) Filiam is habuit Hemitheam et Tenen filium ex Proclea Clytii filia, Caletoris illius germana sorore, quem ab Ajace in Iliade interfectum memorat Homerus, quum faces in Protesilai navem immitteret. Proclea mortua alteram Cycnus uxorem duxit Phylonomen, Cragasi filiam. Ea quum in privigni incidisset amorem, repulsam ægre ferens Tenen ficta calumnia apud virum criminata est suum, quod ille invitam constuprare conatus esset. Mendacio captus Cycnus juvenem cum sorore in arcam inclusos in mare abjicit. (3) Incolumes illi in insulam exponuntur, cui quum ante Leucophrys nomen fuisset, de Tenæ nomine nunc Tenedus est appellata. Sed Cycnus, qui non in omne tempus fraudem ignoravit, ad filium navigavit, ut suam veri ignorantiam confessus veniam peccati posceret. Quum itaque ad insulam appulisset et ad saxum sive arboris truncum navem religasset, Tenus ira impulsus bipenni retinacula abscidit. Ex eo in proverbii consuetudinem venit, ut quicquid quivis præfracte negarit, id Tenedia bipenni præcidisse dicatur. Tenen ipsum pro patria propugnantem ab Achille occisum esse Græci dicunt. Tenedii insequentibus dein seculis ob virium imbecillitatem se Alexandrinis, qui in Troade continenti sunt, contribuerunt. (5) Jam Græci qui contra Persarum regem bellarunt, Jovem in Olympia æneum, Apollinem Delphis de victoria navali ad Artemisium et Salaminemdedicarunt. Aiunt etiam Themistoclem Delphos profectum Apollini Medorum exuvias attulisse; percontantem vero nunquid intra templum ea dona locaret, jussisse Pythiam ut eas omnino extra fani limen auferret. Versus responsi hanc rem spectantes hi sunt:
In templo pulchras nostro ne figite Perseiexuvias, subito sed vestras mittite in ædes
In templo pulchras nostro ne figite Perseiexuvias, subito sed vestras mittite in ædes
In templo pulchras nostro ne figite Perseiexuvias, subito sed vestras mittite in ædes
In templo pulchras nostro ne figite Persei
exuvias, subito sed vestras mittite in ædes
(6) Cum admiratione certe causa quæri potest, cur ab uno Themistocle oblata dona de Medis accepta deus non habuerit. Sunt enimvero qui Persica omnia spolia itidem repudiaturum fuisse credant, si ut a Themistocle, sic a ceteris, antequam dedicarentur, nunquid sibi ea vellet offerri, quæsitum esset. Non desunt qui dicant Apollinem, quum præsciret supplicem ad regem Persarum iturum Themistoclem, idcirco sibi dona illa dedicari prohibuisse, ne dedicanti odium, quo in eum Persæ flagrabant, perpetuum redderetur. Hanc Barbarorum in Græciam irruptionem prædictam Bacidis oraculis invenias; ante etiam ab Euclo ea de re carmina edita sunt. (7) Delphorum est ipsorum prope aram maximam donum lupus æneus. Hominem quendam aiunt se cum sacra pecunia quam compilasset abdidisse in ea Parnassi parte, quæ maxime esset silvestribus arboribus condensa; lupum vero in dormientem impetu facto illum occidisse, ac deinde quotidie cum ululatu solitum urbi appropinquare. Id quum nonnisi divinitus fieri existimare homines cœpissent, feram secuti aurum sacrilegio ereptum repererunt et lupum ex ære dedicarunt. Phrynes inauratam statuam elaboravit Praxiteles, unus et ipse de mulieris amatoribus; dedicata vero ab ipsa Phryne est statua.
Varia donaria Delphis dedicata porro enumerantur — oraculum, quod Phaennis de Gallorum expeditione protulit — Atheniensium donarium — Cyrenæorum donarium, et de Batto loquelam recuperante.
Quæ huic adjuncta sunt Apollinis signa, alterum Epidaurii qui sunt in Argivorum finibus de Medorum manubiis, alterum Megarenses victis ad Nisæam Atheniensibus posuerunt. Bucula a Platæensibus dedicata ejus est temporis monumentum, quo intra suos fines cum reliquis Græcis Mardonium Gobryæ filium ulti sunt. Sunt alia rursus duo Apollinis signa, Heracleotarum alterum qui ad Euxinum Pontum sunt, Amphictyonum alterum de multa, quam Phocensibus irrogarunt ob id quod sacrum solum coluissent. (2) Est apud Delphos huic Apollini cognomen Sitalcas (frumentum arcens sc. ab agris sacris), magnitudine quinque et triginta cubitorum. Sunt illic duces Ætolorum, Dianæ præterea et Minervæ duoque Apollinis signa, ab Ætolis dedicata de Gallis pugna superatis. Gallorum quidem exercitum ex Europa in Asiam ad urbiumperniciem transmissurum prædixit in oraculis suis Phaennis ætate una antequam res gereretur:
(3) Hostilis Gallorum acies tunc milite multolittora complebit; transmissis fluctibus Hellesvastabit populans Asiam. Sed di gravioraintentant illis, pelagi prope cærula sedesqui posuere suas. Sed enim his quoque Juppiter ipseauxilio clari mittet tauri generosamprogeniem, tristi quæ sternet funere Gallos.
(3) Hostilis Gallorum acies tunc milite multolittora complebit; transmissis fluctibus Hellesvastabit populans Asiam. Sed di gravioraintentant illis, pelagi prope cærula sedesqui posuere suas. Sed enim his quoque Juppiter ipseauxilio clari mittet tauri generosamprogeniem, tristi quæ sternet funere Gallos.
(3) Hostilis Gallorum acies tunc milite multolittora complebit; transmissis fluctibus Hellesvastabit populans Asiam. Sed di gravioraintentant illis, pelagi prope cærula sedesqui posuere suas. Sed enim his quoque Juppiter ipseauxilio clari mittet tauri generosamprogeniem, tristi quæ sternet funere Gallos.
(3) Hostilis Gallorum acies tunc milite multo
littora complebit; transmissis fluctibus Helles
vastabit populans Asiam. Sed di graviora
intentant illis, pelagi prope cærula sedes
qui posuere suas. Sed enim his quoque Juppiter ipse
auxilio clari mittet tauri generosam
progeniem, tristi quæ sternet funere Gallos.
Tauri filium dixit Attalum Pergami regem, quem ipsum tauricornem etiam oraculum nominavit. (4) Equitatus duces equis insidentes fusis equestribus Atheniensium copiis Apollini statuerunt Pheræi. (3) At palmam æneam dicarunt Athenienses, cum Minervæ arbori insistentis signo inaurato, duplicis victoriæ monumentum qua uno eodemque die potiti sunt ad Eurymedontem, pedestri acie et navali pugna prospere in ipso flumine commissa. A multis ejus signi partibus quum aurum revulsum vidissem, (5) culpam ego in homines improbos sacrilegos conferebam priusquam ex Atticarum rerum commentario, quem scripsit Clitodemus, eorum qui literis res Atticas mandarunt vetustissimus auctor, cognovissem, comparata ab Atheniensibus classe ad Siciliensem expeditionem magnum corvorum numerum Delphos convolasse irruentesque in illud signum aurum rostris avellisse. Additum est ibidem, hastam, noctuas et caryotas, quæ in palma illa ad palmularum similitudinem factæ fuerant, eosdem illos corvos abrupisse. (6) Sed alia etiam prodigia idem commemorat Clitodemus, quæ ne in Siciliam Athenienses navigarent interdicebant. Cyrenæi Delphis Batti statuam posuerunt in curru, quod is ex Thera eos in Africam classe deduxisset. Auriga currus est Cyrene. In curru Libya Batto coronam imponit. Opus fecit Amphion, Acestoris filius, Cnosius. (7) Deducta jam Cyrene colonia Battus vocis hujusmodi medelam reperisse dicitur: Cyrenæorum terram obiens, in extremis ejus partibus adhuc desertis leonem conspexit; re improvisa territus magnum et clarum necessitate cogente sustulit clamorem. Non longe a Batti statua Apollinem alium Amphictyones dedicarunt de multa, quam Phocensibus ob noxam in deum commissam irrogarunt.
Reliquiæ donariorum regum Lydiæ, Alyattis crater — de umbilico Delphico orbis terrarum medio, et Lacedæmoniorum atque Ætolorum donariis — Elyriorum aliorumque — Liparæorum donariis — primo omnium donario Delphico.
E donariis quæ reges Lydorum miserunt, reliquum jam nihil est præter ferream Alyattis crateræ basin. Eam fecit Glaucus Chius, qui primus ferri artem ferruminandi excogitavit: itaque lamina unaquæque hujus basis laminæ alii non fibulis vel clavis juncta est, sed sola conglutinatioeas continet, atque hæc ferro pro vinculo est. (2) Forma autem basis turrem maxime refert, quæ ab ima parte latiore in obtusum surgit fastigium. Latus unumquodque non continenti ferro clauditur, sed distinctum est in transversas e ferro zonas, ut gradus in scala se attollentes: eæ vero laminæ ferreæ, quæ recta in altum assurgunt, summa sui parte sunt extrorsum resupinatæ. Atque hæc fuit illius crateræ sedes. (3) Jam qui a Delphis Umbilicus vocatur, e candido marmore, esse eum aiunt. medium terræ universæ punctum. Congruunt cum hac opinione quæ in quodam carmine cecinit Pindarus. (4) Lacedæmoniorum illic donum est Calamidis opus, Hermione, Menelai filia, conjux Orestis Agamemnone nati, quum prius tamen nupta fuisset Neoptolemo, Achillis filio: eam Calamis fecit. Eurydamo statuam, quod eo duce contra Gallorum exercitum pugnarunt, Ætoli posuerunt. (5) Exstat adhuc in Cretæ montibus urbs Elyrus. Ea civitas capellam æneam Apollini donum misit. Lac præbere videtur infantibus Phylacidæ et Philandro. Liberos fuisse eos Elyrii dicunt Apollinis et nymphæ Acacallidis; cum ea congressum Apollinem in urbe Tarrha et Carmanoris domo. (6) Carystii ex Euboea bovem et ipsi æneum Apollini statuerunt de Persica victoria. Boves quidem et Carystii et Platæenses idcirco dedicarunt, opinor, quod Barbaris repulsis et fortunam suam constabiliverunt, et libero solo terram arare potuerunt. Ducum effigies et cum iis Apollinem et Dianam Ætolorum gens, Acarnanibus finitimis suis debellatis, dedicarunt. (7) Incredibile prope dictu est quod Liparæis contra Tyrrhenos rem gerentibus evenisse audivi. Etenim Liparæos cum Tyrrhenis paucissimarum navium classe confligere Pythia jusserat. Quinque igitur triremes contra eos deducunt. Hi vero, quum se Liparæis haudquaquam inferiores navalibus rebus fore confiderent, pari navium numero contra egrediuntur. Verum et his potiuntur Liparæi et aliis quinque deinceps in ipsos emissis; quid? tertio parem navium numerum itemque quarto in potestatem redegerunt. In hujus rei memoriam Apollinis signa pari numero superatis a se navibus dicarunt. (8) Echecratides homo Larisæus Apollinem parvum dedicavit; hunc Delphi dicunt antiquissimum esse ac primum donariorum omnium.
Donarium Sardorum — de insula Sardinia, ejusque denominatione et incolis — de Aristæo — urbibus in Sardinia conditis — insula Cyrno seu Corsica — insulæ Sardiniæ natura, cœlo et animalibus — de risu Sardonio.
Barbari qui ad occidentem Sardiniam insulam incolunt, statuam ejus a quo ipsi nomen acceperunt ex ære Delphos miserunt. (2) Est ipsa Sardinia magnitudine et felicitate cum iis quæ maxime celebrantur insulis comparanda. Νomen ejus priscis temporibus quodnam fuerit patria lingua, compertum non habeo. Qui illuc e Græcis commercii causaadnavigarunt, Ichnussam, quod formam habeat humani vestigii (ἴχνους), insulam vocarunt. Longitudo ejus est stadiorum mille et centum et viginti, latitudo ferme viginti et quadringentorum. (2) Primi in eam transmigrasse navibus Libyes dicuntur duce Sardo filio Maceridis, qui Herculis cognomine apud Ægyptios et Libyes insignis fuit. Huic Maceridi nihil illustrius ad memoriam contigit quam quod venit aliquando Delphos. Sardus vero dux fuit Libyum, qui in Ichnussam trajecerunt, ac nomine mutato de Sardo hoc insula appellata est. Non tamen indigenas ejecit ea Libyum manus, sed in domiciliorum societatem recepti ab indigenis sunt novi inquilini; atque id necessitate magis quam benevolentiæ gratia. Urbes certe non plus Libyes tunc quam in ipsa insula genitus populus norant condere; dispersi in tuguriis et speluncis, ut sua cujusque sors tulerat, habitabant. (3) Aliquot annis post Libyas e Græcia in insulam eam venerunt qui Aristæi ductum et auspicia secuti fuerant. Apollinis et Cyrenes nymphæ fuisse filium Aristæum tradunt; eum ob Actæonis casum acri confectum dolore ac Bœotiæ jam et Græciæ toti infensum in Sardiniam migrasse. (4) Sunt qui putent eodem tempore Dædalum Cretensium arma metuentem, Camico aufugisse, ac coloniæ in Sardiniam deducendæ consortem Aristæo fuisse. Probari vero nulla ratione possit, Aristæo, quicum nupta erat Cadmi filia Autonoe, Dædalum, qui eadem fuit ætate qua Thebis regnavit Œdipus, potuisse vel coloniæ vel alius cujusquam rei participem esse. Verum neque hæc manus oppidum ullum condidit, propterea, puto, quod erat numero et viribus minor quam quantum sat esset ad novam civitatem constituendam. (5) Post Aristæum Iberi in Sardiniam transmiserunt duce Norace, a quibus Nora urbs condita est. Et hane primam hujus insulæ fuisse urbem memorant. Filium Noracem fuisse dicunt Mercurii et Erytheæ Geryone natæ. Quarta inquilinorum pars Iolao duce in Sardiniam contendit e Thespiensibus et Attica terra. Hi Olbiam urbem condunt, seorsum vero Athenienses Ogrylen, vel translato ab aliqua de Atticis curiis nomine, vel quod unus de classis ducibus Ogrylus fuerit. Hac ipsa etiam ætate in Sardinia vici manent qui Iolaia nuncupantur; et ab incolis honores Iolao habentur. (6) Post Ilium eversum ex Trojanis et alii profugerunt et ii qui cum Ænea incolumes evaserunt. Horum pars una acti tempestatibus in Sardiniam, Græcis qui ante illic consederant permisti sunt. Quo minus vero cum Græcis et Trojanis Barbari bello confligerent, id primum vetuit quod belli apparatu neutra pars alteri cedebat; deinde Thorsus fluvius qui medius præterfluens territoria ipsorum disterminabat, utramque aciem transmittere metuentem coercebat. (7) Multis post annis Libyes majore classe in Sardiniam appulsi Græcosque bello adorti, omnes ad internecionem exciderunt, vel certe quam paucissimosreliquos fecere; Trojani vero in montanam insulæ regionem confugerunt, ubi montes præacutis vallis et pendulis rupibus impervios incolentes Iliensium nomen etiamnum retinent, facie illi quidem, armatura totaque victus ratione Afris persimiles. (8) Abest non longe a Sardinia insula Corsica ab inquilinis e Libya, a Græcis Cyrnus nominata. Ex hac non parva utique manus seditione pulsi in Sardiniam transiere et occupatam ibi partem regionis montanæ incoluerunt; a Sardis tamen patrio ipsorum nomine Corsi appellantur. (9) Carthaginienses quum essent maritimis rebus præpollentes, omnes Sardiniæ incolas præter Ilienses et Corsos subegerunt; nam illos quominus potuerint in potestatem redigere, prærupti et muniti montes obstiterunt. Condiderunt in ea insula Pœni urbes duas, Caralin et Sylcos. Quum vero Carthaginiensium socii sive Libye sive Iberi, orta de spoliis controversia, ira in Pœnos exarsissent, facta secessione et ipsi domicilia in excelsis insulæ jugis sibi posuere, eos patria lingua sua Balaros Corsi appellarunt, quod eodem nomine exules vocant. (10) Atque hæ quidem gentes et in eas quas diximus divisi urbes Sardiniam incolunt. Ejus ora quæ est ad Aquilonem et Italiæ littora conversa, in montes consurgit invios, quorum extremitates aliæ alias contingunt; adnavigantes vero opportunis accipit stationibus. E proximis montium jugis prævalidi et incerti ventorum flatus in mare irruunt. (11) Sunt et alii interius montes multo ascensu faciliores; sed inter eos plerumque turbidus et pestilens intercluditur aer. In causa est sal qui ibi cogitur, et prægravis ac violenter incumbens Auster. Obstant præterea præalti montes, qui versus Italiam sunt, quominus a Septentrionibus flantes venti cœli et terræ vaporem æstate tempestivo frigore leniant. Existimant alii Corsicam insulam, quæ a Sardinia non amplius quam octo stadia lato mari divideretur, excelsis se undique montibus attollentem Favonio et Aquiloni obtendi, quominus eorum in Sardiniam flatus pervadant. (12) Serpentes neque hominum generi infensi, neque veneni expertes, aut lupi uspiam in ea insula gignuntur. Arietes quidem magnitudine nihilo aliis præstant, tali propemodum specie qualem silvestris arietis aliquis ex Æginetica plastica finxerit; pectore tantum hispidiore sunt quam ut cum Ægineticis operibus comparari queant; cornua in capite gerunt non recto statu divaricata, sed protinus secundum aures in gyrum retorta; velocitate feras omnes anteeunt. (13) Eadem insula venenorum letalium, si unam plantam exceperis, est expers. Herba ista perniciosa, apio persimilis est; qui eam comederint, ridentes emori dicuntur. Ex eo Homerus aliique post eum Sardanium eum dixerunt risum,qui in re minime commoda et mente parum sana ederetur. Gignitur circa fontes maxime, nec tamen cum ipsis aquis veneni naturam communicat. Ac deSardinia quidem sermonem huic de Phocensium rebus commentario inseruimus, quod perexigua adhuc ad Græcos ejus insulæ notitia pervenit.
Calliæ Atheniensis et Achæorum donarium — urbis Phanæ obsidio et expugnatio — Rhodiorum et Ambraciotarum — Orneatarum — Tisagoræ donarium e ferro elaboratum — Elatensium et Massaliotarum donaria — Ætoliæ signum, Ætolorum et Gorgiæ Leontini donarium.
Equus deinde Sardi statuæ proximus est, quem Callias Atheniensis Lysimachidæ filius se dedicasse testatur, is qui de Marathonia præda privatim sibi opes comparavit. Achæi Minervæ signum posuerunt, Ætoliæ urbe per obsidionem expugnata cui nomen Phana. Quum obsidionis tempus duceretur, neque ulla urbis capiendæ ratio iniri posset, qui missi fuerant Apollinem sciscitatum hujusmodi responsum acceperunt:
(2) Qui Pelopis terras quique arva tenetis Achivûm,Pytho venistis scitatum, qua rationeurbs obsessa jugum accipiat: curæ vobis sitobservare, bibant quantum qui mœnia servant.Sicque Phana imperium vestrum turrita subibit.
(2) Qui Pelopis terras quique arva tenetis Achivûm,Pytho venistis scitatum, qua rationeurbs obsessa jugum accipiat: curæ vobis sitobservare, bibant quantum qui mœnia servant.Sicque Phana imperium vestrum turrita subibit.
(2) Qui Pelopis terras quique arva tenetis Achivûm,Pytho venistis scitatum, qua rationeurbs obsessa jugum accipiat: curæ vobis sitobservare, bibant quantum qui mœnia servant.Sicque Phana imperium vestrum turrita subibit.
(2) Qui Pelopis terras quique arva tenetis Achivûm,
Pytho venistis scitatum, qua ratione
urbs obsessa jugum accipiat: curæ vobis sit
observare, bibant quantum qui mœnia servant.
Sicque Phana imperium vestrum turrita subibit.
(3) Hoc oraculum quidnam sibi vellet quum non intelligerent, soluta obsidione domum retro navigare decreverant. Hostem plane contemnebant et alii qui obsidebantur et mulier quædam ad proximum fontem aquatum e portis egressa est. Eam militum globus excursione facta captivam in castra pertrahunt. Docentur ab ea Achæi oppidanos noctu ex eo fonte aquam haustam suis dividere, neque eos ad sitim levandam aliud quicquam præsidii habere. Conturbato itaque fonte oppidum Achæi capiunt, (4) Rhodii Lindi incolæ prope hanc Minervam Apollinis signum statuerunt. Dedicarunt etiam Ambraciotæ æneum asinum, victis nocturna pugna Molossis. Nam quum in illos noctu insidias disposuissent Molossi, asinus, qui forte ex agro in oppidum agebatur, asellam insectans eum multa lascivia vehementem ruditum sustulit. Ipse etiam agaso per tenebras obscura et incondita voce inclamabat. Injecit ea res tantam Molossis trepidationem, ut statim insidiarum locum deseruerint. Eos Ambraciotæ detecta fraude noctu invadentes prœlio superant. (5) Orneatæ qui sunt in Argolica terra quum Sicyoniorum bello premerentur, votum Apollini nuncuparunt, si hostibus repulsis patriam periculo liberare potuissent, quotidianam se illi pompam Delphis exsequuturos et hostias generis numerique haud scio cujus et quanti immolaturos. Verum quum Sicyonios prœlio vicissent, pompam quotidie ex voto mittentibus impensa quidem gravis, gravior vero labor et molestia visa est. Venit igitur in mentem satis deofactum iri, si et sacrificii et pompæ ænea simulacra Apollini dedicassent. (6) Exin Herculis contra hydram certamen, Tisagoræ donum pariter et opus. E ferro tam Hercules est quam hydra. Facere sane e ferro signa res longe difficillima et laboris plurimi. Tisagoræ hoc artificium, quicunque ille fuerit Tisagoras, jure dignum admiratione videatur; spectantur etiam non minore cum admiratione Pergami leonis et apri capita et ipsa ferrea, Baccho consecrata. (7) Ex Phocensibus qui Elateam incolunt, obsidione qua a Cassandro urgebantur liberati Athenis misso ad opem ferendam Olympiodore, Apollini leonem æneum miserunt. Qui vero leoni proximus est Apollo, Massiliensium decima est de Carthaginiensibus navali prœlio superatis. Dedicarunt Ætoli tropæum et armatæ mulieris (Ætolia scilicet ea est) simulacrum; atque posuerunt hæc signa Ætoli sumpto supplicio de Gallis propter immanem eorum in Callienses crudelitatem. Inaurata statua Gorgiæ Leontini donum est, ipsa nempe Gorgiæ effigies.
Scyllidis urinandi arte insignis signum, Amphictyonum donarium, et Hydnæ signum a Nerone ablatum — narratio Lesbia de Baccho Phallene — signa in pinnaculis fastigatis templi Delphici — Gallorum expeditiones — Gallorum Brenno duce in Græciam irruptio uberius exponitur — numerus exercitus Gallorum et equitatus singularis ratio, cum Persarum Immortalibus comparata.
Juxta Gorgiam donum est Amphictyonum Scionæus Scyllis, quem vel ad profundissima maris cujusvis descendere potuisse fama est. (2) Eandem urinandi artem Hydnam quoque filiam edocuerat. Ambo itaque quum circa Pelion vehemens tempestas Xerxis classem oppressisset, ancoris et aliis (si qua forte fuerantinfra aquasnavium) retinaculis abscissis perniciem triremibus apportarunt. Pro his Amphictyones Scyllidis filiæque statuas dedicarunt. Ad cetera ornamenta, quæ Delphis Nero abstulit, Hydnæ quoque statua accessit. [Dicuntur infra mare se demergere feminæ quæ sunt adhuc pura virginitate.] (3) Post hæc jam expositurus sum narrationem Lesbiam. Methymnæi aliquando piscatores retibus e mari extraxerunt ex oleæ ligno fabricatum caput, divina illud quidem facie, sed peregrina atque omnino diversa quam Græcorum dii esse consueverint. Consulentibus Methymnæis, cujus ea vel deorum vel heroum imago esset, responsum est: Bacchum Phallenem venerarentur. Eductam igitur e mari ligneam effigiem Methymnæi sibi retinuerunt, sacrisque faciundis et votis nuncupandis colunt: æneam vero Delphos misere.
4. In templi fastigiis sunt Diana, Latona, Apollo, Musæ, Sol occidens, Bacchus feminæ, quæ Thyiades dicuntur. Prima horum signorum fecit Atheniensis Praxias, Calamidis discipulus; quum vero opere nondum absoluto mors Praxiam oppressisset, reliqua fastigiorum ornamentaabsolvit Androsthenes, et ipse patria Atheniensis, Eucadmi discipulus. Affixa sunt columnarum capitulis aurea arma. Ex iis dedicarunt Athenienses scuta de victoria ad Marathonem; Ætoli quæ in tergo quæque ad lævam sunt, Gallorum spolia. Scuta hæc eadem prope forma sunt qua Persarum gerrha.
5. Gallorum in Græciam irruptionis nonnulla mentio nobis fit eo etiam loco quo de Atheniensium curia agimus. Latius autem et planius in hoc qui de rebus Delphicis conscriptus est commentario rem totam explicandam putavi, quod in hac maxime parte Græci virtutis contra Barbaros egregia documenta dederunt. Expeditionem primam Galli extra suos fines Cambaule duce susceperunt. Hi ad Thraciam usque progressi ulterius proficisci non sunt ausi, quod plane intelligebant minores esse quas eduxerant copias quam ut numero Græcorum populis pares esse possent. (6) Quum itaque exteris nationibus iterum bellum inferre decrevissent, iis incitantibus quos ante Cambaulen secutos lucri cupiditas et gustatæ prædæ amor ac rapiendi licentia impellebat, ingens peditum manus nec parva equitum in unum convenerunt. Tripartito vero agmine duces moverunt, ac sua cuique parti provincia attributa. (7) In Thraces et Triballorum gentem copiæ ducendæ Cerethrio traditæ sunt; in Pæoniam contendentibus Brennus et Acichorius præfuerunt; in Macedones et Illyrios agmen duxit Bolgius: is cum Ptolemæo Macedonum tunc rege signa contulit. Hic nempe ille fuit Ptolemæus qui Seleucum Antiochi filium, ad quem ante supplex confugerat, dolo tamen occidit, cognomento Ceraunus (fulmen) appellatus ob immodicam audaciam. Ipse in eo prœlio Ptolemæus cecidit et Macedonum magna edita strages. Sed ne tunc quidem Galli ausi sunt ad Græcos armis lacessendos longius progredi, atque sic hic quoque secundus exercitus domum rediit. (8) Tum vero non desinebat Brennus modo publice universos conventus, modo vero Gallorum principes ad novam in Græcos expeditionem sollicitare, tum de virium imbecillitate, qua in præsenti Græci laborarent, exponens, tum de pecuniæ publicæ magnitudine et quanto major in templis esset copia donariorum et argenti aurique elaborati. Persuasit itaque Gallis expeditionem in Græciam suscipiendam, et collegas ex primoribus tum alios, tum vero Acichorium sibi cooptavit. (9) Collecti in exercitum sunt peditum centum et quinquaginta duo millia, equites vicies mille et quadringenti. Atque hæc quidem equitum manus tota ad pugnam idonea; revera autem numero fuere sexaginta millia, amplius mille et ducenti. Nam singulos equites famuli (ambacti) sequebantur duo, in equis et ipsi et equestrium artium gnari. (10) Ii prœliantibus dominis in extrema acie consistentes ei erant usui,ut si forte equus esset amissus, statim suum submitterent; si vir concidisset, servus in ejus locum succederet; quodsi utrumque, equitem simul et equum, belli impetus evertisset, jam ipse paratus præsto erat eques. Quodsi vulnera dominus accepisset, e ministris alter ex acie illum subducebat, alter vero saucii vicem obibat. (11) Hæc (ut mea fert opinio) apud Gallos instituta fuere ad imitationem cohortis Persarum, quæ numero decies mille vocabantur Immortales. Tantum interest quod a Persis post pugnam in occisorum locum alii sufficiebantur, a Galatis vero in ipso prœlii fervore equitum numerus supplebatur. (12) Atque hanc quidem equestris pugnæ institutionem voce patria Trimarkisiam nominant; equum enim Marcam appellant. Hoc apparatu et tali consilio Brennus in Græciam exercitum duxit.
Græci ad Gallos propulsandos consilia capiunt et coeunt — de Græcorum exercitu contra Persas ad Thermopylas congregato — exercitu Græcorum contra Gallos collecto — Gallorum pars Sperchium fluvium nando superat.
Græci etsi prorsus animis conciderant, tamen periculi terror facile in eam sententiam eos adduxit, ut laboranti patriæ opem ferre necessarium esse ducerent. Perspicue videbant non jam de libertate, ut olim cum Persis, decertandum, neque si aquam et terram hostibus dedissent, reliquæ incolumitati et securitati propterea consuli posse sperabant; nam et recens erat earum memoria calamitatum quibus priore excursione Galli Macedones, Thraces et Pæones afflixerant, et quam injuriose Thessalos nunc tractassent ex nunciis cognoverant. Fuit igitur tam privatim singulis hominibus, quam publice civitatibus una et communis omnibus sententia, aut pereundum, aut bello hostem superandum. Potest qui velit enumerando persequi, quum eas Græcorum civitates quæ ad Thermopylas Xerxi restiterunt, tum vero quæ contra Gallos arma cepere. Adversus Persas quidem hi Græcorum populi cumque hoc militum numero prodiere: Lacedæmonii Leonidem secuti haud plures quam trecenti fuere; Tegeatæ quingenti, totidem e Mantinea; ab Orchomeniis ex Arcadia missi centum et viginti; ex aliis Arcadiæ civitatibus mille; e Mycenis octoginta, e Phliunte ducenti. Hunc numerum duplicarunt Corinthii. Jam vero præsto fuere Bœotorum septingenti e Thespia, et Thebanorum quadringenti. Œtæ quidem tramitem custodiebant Phocensium mille; atque horum etiam ratio in hac Græcorum recensione habeatur. (2) Locros qui sub Cnemide monte sunt, numero Herodotus non comprehendit; venisse tantum eos ex omnibus civitatibus scripsit. Horum tamen proxime ad verum quam magnus numerus fuerit facile possis conjicere. Athenienses enim ad Marathonem hosti occurrerunt non majore numero quam novem millibus hominum, in quo et inutilis ad pugnam ætas et servi censebantur. Quare existimandum relinquitur, militarem Locrorum manum quæ ad Thermopylas venit, sex millibus hominum nihilo plenioremfuisse. Fuerit itaque universus ille exercitus hominum undecim millium et ducentorum. Satis vero constat non perstitisse omnes qui Thermopylas præsidio occupaverant. Præter Lacedæmonios enim, Thespienses et Mycenæos, reliqui non exspectato pugnæ eventu recessere. (3) At contra Barbaros qui ab Oceano in Græciam irruperant, ad Thermopylas præsidium ex his Græciæ populis missum: ex Bœotia peditum gravis armaturæ decem millia, equites quingenti. Bœotarchi tum erant quattuor, Cephisodotus, Thearidas, Diogenes et Lysander. A Phocensibus missi equites quingenti, pedites ferme ter mille numero: duces fuere Critobulus et Antiochus. (4) Locros qui sunt ad insulam Atalantam Midias duxit, pedites septingentos; equestres hi copias nullas habuere. A Megarensibus adfuere gravis armaturæ pedites quadringenti. Horum dux fuit Hippicon (?) Megarensis. Ætolorum agmen quum numero præstitit, tum vero fuit ad omne pugnæ genus instructissimum. Quantæ fuerint equestres eorum copiæ, non est proditum; sed pedites levis armaturæ fuerunt nonaginta (?), gravis armaturæ septies mille. His imperarunt Polyarchus, Polyphron et Lacrates. (5) Atheniensium imperator fuit Callippus Mœroclis filius, quod est a me superius etiam expositum. Copia ipsorum fuere primum triremes omnes quæ deduci potuerunt, equites deinde quingenti, pedites in acie steterunt mille. Atque Atheniensibus quidem ob veterem dignitatem est imperium decretum. Misere reges conductitium militem: quingenti ex Macedonia, totidem ex Asia venere. Ab Antigono rege Aristodemus Macedo, ab Antiocho ex Asia missis auxiliis Telesarchus præfuit; e Syria is fuit quæ ad Orontem flumen est. (6) His in unum ad Thermopylas copiis congregatis ubi cognitum est Gallorum exercitum intra Magnesiæ et Phthiotidis terræ fines castra jam habere, mitti placuit expeditorum globum hominum mille et delectam equitatus partem ad Sperchium amnem, ne flumen Barbari sine certamine et periculo trajicere possent. (7) Hi quum eo pervenissent, pontes solverunt, et ipsi ad fluminis ripam castra posuere. Verum Brennus haudquaquam incallidus erat, quin ut barbarus homo satis acutus et experiens ad artes quibus hostem falleret excogitandas. Continuo igitur ea quæ consecuta est nocte relicto vetere pontium transitu, ad inferiores amnis partes (ne trajicientes hostis animadverteret, ac propterea quod ibi Sperchius per campos late stagnans paludem et lacum efficit, non vero rapidus angusto alveo devolvitur) Gallos misit circa decies mille, eos scilicet omnes qui vel natandi erant periti vel corporis proceritate inter multitudinem eminebant: sunt vero Celtæ præ ceteris hominibus eximia staturæ proceritate. (8) Hi igitur illa nocte jam transnarunt per paludosa fluvii, dum arma, scuta dico patria, pro ratibus habebant: qui corporibus inter eos procerissimiserant, etiam pedibus permeare potuerunt. At Græci qui ad Sperchium constiterant, re statim cognita ad exercitum retrocesserunt.
Brennus totum Gallorum exercitum Sperchio ponte juncto trajicit et Heracleensium agros depopulatur — Brennus ulterius progreditur, cum Græcis prœlium committit et fugatur — de Cydia inter Athenienses virtute insigni — Gallis nulla occisorum humandorum cura.
Brennus populis Maliaci sinus accolis imperavit ut ponte Sperchium jungerent; qui sane summa celeritate opus perfecerunt, tum quod illum vehementer metuebant, tum vero quod Barbaros discedere e suis finibus quamprimum cupiebant; ne si longiora haberent stativa, in dies detrimentis majoribus afficerentur. Fluvio sic per pontes transmisso, ad Heracleam accedentes agrum quidem depopulati sunt et deprehensos in agris homines occidere; urbem tamen non ceperunt, quod superiore proximo anno Ætoli Heracleotas ut secum facerent coegerant; opem igitur tunc illis tanquam suæ ditionis hominibus impigre tulerunt. Sed etiam Brennus minus omnino de Heracleotis in suam potestatem redigendis laborabat; verum eo totis viribus annitebatur, ut præsidio ex angustiis dejecto et Thermopylis superatis in Græciam interiorem penetraret. Heracleam igitur prætergressus quum de perfugis quibusdam cognovisset, quæ copiæ ex singularum civitatum delectibus Thermopylas in unum convenissent, contempsit plane Græcorum apparatum, ac postero die sub ipsum solis ortum pugnam statuit committere, nullis ille quidem vel cujuspiam Græci aruspicis usus consilio, vel diis ullis per sacra patrio ritu suscepta consultis, si quidem ulla est Gallis res futuras divinitus præsentiendi ars. Tum Græci cum silentio et ordine optimo in pugnam processerunt. Ubi ad manus ventum est, gravis armaturæ peditatus tam longe ab acie non excurrit, ut suam ipsi phalangem laxatis ordinibus turbaverint, levis armatura ordinem conservavit et hostem jaculis, sagittis et fundis lacessivit. (2) Equitatus in utroque exercitu prorsus nulli fuit usui, non modo propter locorum circa Thermopylas angustias, sed etiam quod solum ibi nativo saxo est læve et propter aquarum interfluentium crebritatem lubricum. Erat Gallis armatura infirmior; nam præter sua ista scuta nullo armorum genere corpora munierant; huc accessit quod rei militaris scientia multo erant hoste inferiores; (3) furore tantum et animi impetu oppressa ratione ritu ferarum in hostes ruebant. Neque vero aut bipennibus divisos, aut gladiis concisos sua illa efferatæ mentis concitatio, dum animam agerent, deficiebat; neque sagittis et missilibus confixi, quam diu vitæ reliquiæ superessent, sævire desinebant. Fuerunt qui e suis ipsorum vulneribus evulsa spicula in Græcos retorserint, vel cominus iis pugnarent. (4) Interea Atheniensium classis vix neque omnino sine periculo per paludis cœnum, quo late maris pars ea obducitur, quamproxime ad Barbaros appropinquans latera hostilis agminisomni jaculorum genere et sagittis feriebat. Laborantibus igitur vehementer Gallis, quippe qui in illis angustiis haud multum Græcis obessent, dum ipsi duplo et quadruplo majoribus afficerentur incommodis, ut in castra recederent dato signo duces eorum jusserunt. Temere illi et undique conturbatis ordinibus quum se reciperent, multi etiam in paludem collapsi limo absorpti, neque minore retrocedentes clade affecti sunt quam pugnantes in ipso prœlii discrimine. (5) Apud Græcos Atheniensium inprimis eo die virtus enituit, inter ipsos vero Athenienses antecelluit Cydias, qui peradolescens prima eo bello militiæ rudimenta posuerat. Ejus a Gallis occisi cum hac inscriptione propinqui scutum Jovi Eleutherio (Liberatori) dicarunt:
Cydiæ adhuc juvenis florem desiderat iste,quem clypeum sacrum conspicis esse Jovi:huic cubitum inseruit flammato corde sinistrumquum premeret Mavors armipotens Galatas.
Cydiæ adhuc juvenis florem desiderat iste,quem clypeum sacrum conspicis esse Jovi:huic cubitum inseruit flammato corde sinistrumquum premeret Mavors armipotens Galatas.
Cydiæ adhuc juvenis florem desiderat iste,quem clypeum sacrum conspicis esse Jovi:huic cubitum inseruit flammato corde sinistrumquum premeret Mavors armipotens Galatas.
Cydiæ adhuc juvenis florem desiderat iste,
quem clypeum sacrum conspicis esse Jovi:
huic cubitum inseruit flammato corde sinistrum
quum premeret Mavors armipotens Galatas.
(6) Mansit ea inscriptio usquedum Syllæ milites et alia Atheniensium insignia et scuta e Liberatoris Jovis porticu sustulerunt. Tum vero Græci post pugnam ad Thermopylas commissam suorum cadavera sepulturæ mandarunt et hostibus spolia detraxerunt. At Barbari nullas omnino per caduceatorem ut suos ad sepulturam tollerent inducias poposcerunt, ac nihil ipsis intererat humone tegerentur, an vero a feris et volucribus iis quæ solent infestæ ad cadavera advolare, dilaniarentur. (7) Ac duplex, opinor, causa est quamobrem nulla illis cura sit eos qui in pugna ceciderint sepeliendi: una, quod sic majorem injici hostibus terrorem existimant; altera, quod mortuos non solent lamentari. Desiderati sunt ex omni Græcorum numero quadraginta; at ex Barbaris quot perierint accurate existimari non potuit, quoniam magna pars eorum limo absorpta non amplius venit in conspectum.
Galli Œtam ascendere conati superantur — Brennus Ætoliam invadit, et illius duces in Callienses atrocissima edunt facinora — Ætoli contra Gallos arma parant — Ætoli Gallos cædunt — quæ Græcis ad Thermopylas propter Gallos acciderunt, enarrantur.
Septimo a pugna die Gallorum cohortes secundum Heracleam Œtam ascendere conatæ sunt; verum perangusto et prærupto tramite iter erat faciendum, prope ipsas Trachinis ruinas, et ultra (urbem Trachinem?) Trachinidis erat Minervæ templum, in eoque donaria. Per illum igitur callem sperarunt se Œtæ jugum Galli occupaturos, et simul sibi dum aliud agerent, templi diripiendi potestatem fore. * custodiam... Telesarcho * Prœlio Barbari victi sunt; Telesarchus quidem ipse dimicans cecidit, vir ut qui maxime in Græcorum causa acer. (2) Jam quum ceteros Gallorum duces hostium virtus exterruisset, et de futuris rebus animos desponderent, nempe quibus prima quæque adversa evenissent; Brenno in mentem venit faciliorem sibi fore belliconficiendi rationem, modo Ætolos cogere posset, ut domum redirent. Delectis itaque e toto exercitu peditibus quadragies mille, equitibus octingentis, iis Oristorium et Combutin præficit; (3) qui per Sperchii pontes in Thessaliam primum redeunt atque illinc in Ætoliam invadunt. Fuerunt duo hi qui in Callienses dira et omnium quæ unquam ad aures nostras pervenerint, atrocissima edidere facinora, et quæ omnino ausos unquam homines fuisse veri neutiquam simile videri possit. Quicquid marium fuit ad internecionem exciderunt; senes quoque et parvulos ab ipsis matrum uberibus abreptos trucidarunt. Horum si qui erant lactis alimonia melius curati, sanguinem hauserunt et ipsis etiam carnibus in cibum usi sunt. (4) Mulieres et nubiles puellæ urbe ex pugnata quæ fuerunt elatioris animi, sua sibi manu mortem consciverunt; quæ superstites fuere, eas barbari ad omne insolentiæ genus adegerunt, quippe quorum animus tam misericordiæ quam amoris esset expers. Et earum sane multæ Gallorum enses nactæ in eos ultro incubuerunt. Aliæ non ita multo post, immaniter Barbaris in eas vicissim irruentibus, inedia et vigilia mortem oppetiere; quibus neque spiritum exhalantibus, neque jam exanimis, quominus libidinem explerent suam, illi parcebant. (5) Ætoli audita e nunciis domestica clade quam celerrime potuerunt cum suis copiis a Thermopylis in Ætoliam contenderunt, tum ob Calliensium exitium vehementi ira incensi, tum vero maxime consulendum rati earum urbium saluti, quibus hostis nondum potitus erat. Confluit undique in castra ex oppidis omnis militaris ætas, et ei etiam permisti senes, tum necessitate tum virtute impulsi; etiam feminæ, majore quam viri in Gallos ira incensæ, ultro arma cepere. (6) Jam Barbari domibus et sacris ædibus direptis ac spoliatis, Callioque immissis ignibus exusto, eadem via ad suos redibant, quum soli Patrenses ex omnibus Achæis Ætolis opem ferentes cum gravi armatura, qua scientissime utebantur, illis occurrêre. Sed quum ob ingentem hostium numerum jam debilitatis animis prope affligerentur, Ætoli, neque minus feminæ quam viri, omnem viam obsidentes jaculis Gallos figebant, quos petere scutis tantum suis protectos non erat difficile; insequentes vero Gallos quam facillime effugiebant, eosdemque, simulac insequi desiissent, denuo urgebant. (7) Quanquam igitur tanta Callienses perpessi erant ut quæ ab Homero de Læstrygonibus et Cyclopibus dicta sunt, fabulosa videri jam non possint, tamen merita illatæ iis calamitatis sumpta est pœna. Siquidem ex eo Gallorum numero, qui fuit hominum quadraginta millia et octingenti, vix dimidia pars ad Thermopylas in castra sesua recepit. (8) Reliquæ interea Græcorum res apud ipsas Thermopylas ad hunc modum gestæ sunt. Tramites per Œtam montem duo sunt: unus supra Trachinem locis plurimis præruptus et arduus valde; per Ænianes alter cum exercitu iter facientibus facilior, quo usus olim Medus Hydarnes Græcorum præsidium, cui Leonides præerat, a tergo circumvenit. (9) Per hanc viam Heracleotæ et Ænianes pollicebantur se Brennum ducturos, non quod in Græcos animo essent infenso, sed quo bene secum actum iri putarent, si e finibus suis Barbari discessissent priusquam omnia pessum darent. Quare hoc quoque verissime Pindarus dixisse mihi videtur, vehementer suis quemque malis affici, calamitatis vero alienæ sensum haud utiquam gravem percipere. (10) Tunc itaque excitatus Ænianum et Heracleotarum monitu ac promissis Brennus Acichorium in castris reliquit, docens tempestivum ei fore, in hostes invadere ubi ipse cum suis circumvenisset eos. Igitur cum delecta e toto exercitu manu hominum quadraginta millium per tramitem illum contendit. (11) Forte ita accidit ut mons ea die densa nebula obduceretur. Quo factum ut ea caligine sole obscurato Phocenses, qui eas angustiarum fauces cum præsidio obtinebant, non ante Gallos adesse animadvertere potuerint, quam se prope circumventos senserunt. Tum alii pugnam inire, alii strenue hostis impetum sustinere; postremo loco pulsi ab angustiis illis retrocedere coacti sunt. Cursu itaque ad socios reversi antequam ex omni parte Græci prorsus circumdarentur, qui esset rerum status nunciarunt. (12) Athenienses re cognita exercitum Græcorum e Thermopylarum castris in triremes receptum periculo eximere maturarunt. Atque illi quidem omnes in suam quisque patriam dilapsi sunt.
Brennus Delphos recta contendit — Græcorum copiæ, quæ ad hostem a Delphis propulsandum convenerunt, recensentur — prodigia, quæ in Gallos exstiterunt, memorantur — prœlium committitur in quo Brennus vulneratur — Galli Panico terrore turbantur et a Phocensibus omni commeatu privantur — numerus Gallorum, qui varia ratione ibi perierunt — Athenienses cum Bœotis Gallos insectantur et cædunt — Brennus ultro mortem oppetit, et reliquæ Gallorum copiæ prorsus delentur — de tempore Gallorum cladis.
At Brennus ne tantisper quidem commoratus dum Acichorius cum sua manu e castris advenisset, recta Delphos contendit. Oppidanos præ metu ad oraculum confugientes nihil formidare jussit deus, se sua defensurum pollicitus. Qui pro deo pugnaturi arma cepere, hi fuerunt Græcorum populi: Phocenses ex omnibus civitatibus; et ab Amphissa gravis armatura pedites quadringenti; ab Ætolis pauci quidam ad primum de Barbarorum progressione nuncium accurrerunt, mille et ducentos postea adduxit Philomelus; earum autem quas habuerunt copiarum robur, in Acichorii agmen converterunt; neque tamen acie dimicarunt, sed iter facientium terga lacessebant, quum impedimentadiripientes, tum homines ipsos trucidantes, quam ob causam fuit Barbaris iter illud tanto tardius. Relicta etiam est ab Acichorio pars copiarum apud Heracleam, quæ pecuniam in castris repositam asservaret. Brenno vero ejusque exercitui quum ii Græcorum, qui Delphos convenerant, se opposuerunt, tum Barbaris numen dei contraria signa dabat et celeriter et omnium, quæ scimus, apertissime. Primum enim terra, quantum soli Gallorum acies occupaverat, ingenti motu ad multas horas contremuit; (2) porro crebra erant tonitrua et fulmina, quorum illa Gallos non solum perterruerunt, sed quominus auribus exciperent mandata impedierunt; ignibus vero cœlestibus non singuli tantum homines corripiebantur, sed loco etiam proximi quique cum ipsis armis conflagrabant. Visæ præterea in eos consurgere heroum species, Hyperochus, Laodocus et Pyrrhus, quibus Phylacum civem suum Delphi quartum adnumerant. (3) Ceciderunt tamen in prœlio e Phocensibus et alii complures et Aleximachus, qui in ea pugna quum animi egregiam quandam alacritatem ad florentis ætatis vigorem et corporis robur adjunxisset, magnas ediderat hostium strages. Ejus effigiem Phocenses Delphos ad Apollinem misere. (4) Atque hujusmodi quidem interdiu Galli terroribus et cladibus perculsi, ea quæ diem illum consecuta est nocte multo funestioribus fracti fuerunt casibus. Acerrimum frigus eos cum nive plurima vehementer afflixit. Saxa præterea ingentia et montis crepidines sponte e Parnasso avulsæ in Barbaros, quasi unicum illud esset quod peteretur signum propositum, corruerunt. Neque vero aut singuli aut bini opprimebantur, sed triceni et eo plures, uti forte simul aut ad certi loci præsidium constitissent, aut una quiescerent, ab ingruentibus rupibus collidebantur. (5) Ac prima quidem luce Græci Delphis erumpentes ceteri recta in ipsam hostilis exercitus frontem impetum fecerunt, Phocenses vero locorum notititia freti per medias nives ex arduis et præruptis Parnassi anfractibus descendentes, ac de improviso Gallos a tergo adorti missilibus illos et sagittis impune figebant. (6) Inito prœlio omnes et præcipue Brenni comites, qui erant inter ceteros eminentibus corporibus et Gallorum fortissimi, præsenti animo restiterunt, etsi undique jaculis petebantur nec minus ex frigore, saucii maxime, sentiebant molestiæ. Mox vero ipse etiam Brennus vulnera accepit, eumque jam prope animam agentem extra aciem extulerunt. Tum Barbari urgentibus ab omni parte Græcis fugam malo suo coacti fecerunt; et eos quidem qui vel ob vulnera vel aliquam corporis imbecillitatem sequi non possent, occidêre. (7) Fugientes castra posuerunt quo loco nox recedentes primum oppressit. Ea nocte Panicus illis incessit terror. Quibus enim nulla subest causa trepidationibus, eas hocnomine comprehendunt. Cœptum est pavore agmen exagitari intempesta jam nocte, et pauci ab initio eo mentis errore conturbati, ut audire sibi viderentur sonitum pulsati equorum pedibus soli ac jam cernere hostes appropinquantes. Non ita multo post ad omnes eadem pervasit insania. (8) Arreptis igitur armis et inter se facto agminis dissidio, vicissim et occidebant alii alios et occidebantur, quum neque patriam linguam intelligerent, neque vultus inter se et ne scutorum quidem formas possent agnoscere; sed contrariis ordinibus utrinque propter eam qua jam capti tenebantur amentiam Græci esse qui contra pugnarent viderentur, et Græca esse arma putarent, et Græcam esse vocem crederent quam homines mitterent. Furor hic divinitus immissus effecit ut maxima Barbarorum multitudo mutuis vulneribus caderet. (9) Primi hanc rem animadverterunt qui e Phocensibus in agris relicti fuerant ad pecoris custodiam. Ii igitur quæ Barbaris per noctem accidissent, Græcis annunciarunt. Excitati eo nuncio Phocenses alacrius multo in hostes irruerunt. Greges præterea accuratiore multo custodia servarunt, ac ne commeatus ex agris sine pugna sumi possent providerunt. Quo factum ut mox ingenti tum frumenti, tum cibariorum omnium penuria universus Gallorum exercitus vehementer laboraret. (10) Fuere eorum, qui in Phocide prœliantes perierunt, non multo pauciores quam sex hominum millia; nocturno gelu et postea Panico terrore confecti amplius decem millia; non minor numerus fame consumpti. (11) Athenienses quidam speculatum missi quid Delphis ageretur, et reliqua quæ Gallis evenerant, et quibus a deo cladibus affecti essent, ad suos reversi nunciarunt. Hi vero et ipsi copias eduxerunt, et dum per Bœotiam iter faciunt, se Bœoti illis adjunxerunt; utrique vero Barbaros insectantes passim ex insidiis extremos interficiebant. (12) Brenni agmen Acichorii copiæ superiore tantum nocte assecutæ fuerant; siquidem Ætolis incessentibus quum jaculis, tum fortuitorum quovis missilium genere lentius iter fecerant. Quare ad ea castra quæ ad Heracleam metati fuerant, non magna omnino ipsorum manus effugit. Brenno etsi vulnera reliquam fecerunt aliquam vitæ spem, metu tamen, vel pudore potius quod auctor ipse civibus suis fuisset suscipiendæ in Græciam tam calamitosæ expeditionis, ultro eum dicunt hausto mero mortem oppetiisse. (13) Eo mortuo periculoso maxime itinere, Ætolis acriter urgentibus, Barbari ad Spercheum usque retrocessere. Ibi vero eos ex insidiis Thessali et Malienses adorti ita sunt hostium cæde satiati, ut ne unus quidem salvus domum redierit. (14) Gallorum hæc in Græciam irruptio pariter et strages facta est archontis magistratum Athenis gerente Anaxicrate, anno altero Olympiadis centesimæ et vicesimæ quintæ, qua stadio vicit Ladas Ægiensis. Insequenti vero anno Democle Atheniseundem honorem gerente rursus in Asiam Galli transmisere. Atque hæc quidem ita sese habuisse scito.
Memoranda in templi Delphici vestibulo, septem Sapientum Græciæ nomina et sententiæ templo inscriptæ — Homeri signum cum inscriptione — de Homeri et Clymenes sepulcro et Homeri matre — memoranda in templo Delphico, Jovis Mœragetæ et Apollinis Mœragetæ signum, Pindari sella e ferro fabricata — memoranda extra templum Delphicum, Neoptolemi sepulcrum; lapis Saturni, fons Cassotis.
Pro Delphici templi foribus leguntur perutilia vitæ hominum documenta ab iis hominibus conscripta, quos Græci sapientes et habuerunt et appellarunt. Fuerunt illi, ex Ionia quidem Thales Milesius et Prienensis Bias; ex Æolica vero natione e Lesbo insula Pittacus Mytilenæus; ex iis qui in Asia sunt Doribus Cleobulus Lindius; Atheniensis præterea Solon, et Spartanus Chilon; septimum Plato Aristonis filius pro Periandro Corinthio Cypseli filio enumeravit Chenensem Mysonem. Incolebatur olim ad Œtam montem vicus Chenæ. Hi viri Delphos profecti celebratas illas hominum sermone sententias Apollini dedicarunt: Cognosce te ipsum, et: Nequid nimis. Hæc inquam illi scripta eo in loco reliquerunt. (2) Videas ibidem et æream columnæ superimpositam Homeri statuam. In eadem columna leges illud Apollinis responsum, quod Homero editum memorant: