CAPUT XXXV.
Urbs Abæ — Abæ Apollini sacræ et oraculo antiquitus inclytæ — Abarum memoranda — urbs Hyampolis ejusque memoranda — urbs Stiris et templum Cereris Stiritidis.
Abas et Hyampolim ex Elatensibus via est montana ad dexteram Elateæ; quæ vero ex Orchomeno Opuntem militaris est via, eadem in hæc quoque oppida deducit. Proficiscenti igitur Opunte Orchomenum et deflectenti paulum ad sinistram, via occurrit quæ Abas ducit. Abarum incolæ Argis venisse in Phocidem terram se dictitant; nomen oppido impositum esse a conditore Abante, Abantem vero Lynceo et Hypermnestra Danai filia genitum. Jam antiquitus sacras duxerunt Apollini Abas, atque oraculum illic Apollinis fuit. (2) Neque vero eadem Persæ olim qua post Romani veneratione sunt deum prosecuti. Abæis enim Romani ut suis legibus uterentur dei culta adducti concesserunt, Xerxis vero exercitus ipsum etiam quod Abis templum fuit exussit. Græci vero qui contra Persas arma ceperant, non esse quæ illi concremassent deorum templa restituenda censuerunt, quo sempiterna exstarent inimicitiarum monumenta; eamque ob rem quæ sunt in Haliartiorum finibus delubra et apud Athenienses Junonis in Phalerica via, Cererisque in ipso Phalero, hac etiam ætate semiusta ostenduntur. (3) Eandem olim fuisse faciem existimo templi apud Abæos, eousque donec Phocico bello pugna superantes Phocensium viros, qui Abas confugerant, et ipsos supplices Thebani et una templum jam iterum post Persicum illud incendium flammis tradiderunt. Ex omnibus ædificiis quotquot jam læserat flamma ut maxime ruinosum hoc templum stabat mea adhuc ætate, utpote post Medicum ignem qui antea corruperat, rursus Bœotorum igne confectum. (4) Conjuncta est magno illi templo ædes alia inferior magnitudine, quam Apollini dedicavit Adrianus Imperator. Simulacra tamen vetustiora sunt et ab ipsis Abæis dedicata; ex ære omnia erecto statu, Apollo, Latona, Diana. Est Abæis etiam theatrum et forum, utrumque prisci operis. (5) In viam quæ recta Opuntem ducit reversos Hyampolis deinceps excipiet. Ipsum urbis nomen quæ fuerint hominum origines et unde pulsi huc venerint, indicat. Hyantes enim a Cadmo et ejus copiis superati Thebis profugi huc se receperunt, et a finitimis initio Hyantôn polis (Hyantum urbs) appellata; pervicit deinde temporis diuturnitas ut Hyampolis diceretur. (6) Incendit eam Xerxes, funditus evertit Philippus. Reliqua tamen adhuc sunt veteris substructionis forum et curia, non magnum utique ædificium, theatrum etiam non procul a portis. Adrianus Imperator porticum erexit, quæ de nomine auctorisest nuncupata. Puteum unicum habent, neque aliam vel ad lavandum vel ad bibendum aquam, nisi hieme ex imbribus collectam. (7) Venerantur præcipuo cultu Dianam; ei deæ sua est apud ipsos ædes. Signum quale sit non habeo dicere: bis enim tantum quotannis, et sæpius nunquam, eam ædem aperire fas ducunt. Ex omni quidem pecudum numero, quas Dianæ nuncuparint victimas, eas neque ullo morbo tentari, et ceteris pinguiores inter pascendum reddi autumant. (8) A Chæronea in Phocidem penetratur non modo recta illa via quæ per Panopeum præter Daulidem et Schisten viam Delphos ducit, sed altera etiam aspera illa quidem et sui majore parte montana Stirin, quæ Phocensium urbs est, contenditur; longitudo viæ est stadiorum centum et viginti. Qui eam incolunt urbem Athenienses olim se fuisse prædicant, et cum Peteo Ornei filio ab Ægeo Athenis ejecto se in ea loca venisse; et ex eo Stirin urbem appellatam, quod magna Petei comitum pars fuerit e Stiriensium curia. (9) In edito et saxoso loco sunt Stiritarum domus, ob eamque rem aquarum penuria æstivis mensibus laborant. Puteos enim neque multos habent, neque aquam prabentes idoneam; lavacra tantum suppeditant ipsis et potum veterinis: nam homines ad potionis usum aquatum descendunt ad fontem qui stadia ferme quattuor infra oppidum in saxis effossus est; quo fit ut hausturis illic descendendum sit. (10) Est Stiride Cereris cognomento Stiritidis fanum, e crudo exstructum laterculo; signum e Pentelico lapide; faces dea præfert. Prope eam est alterum signum vittis redimitum, vetustum si quod aliud eorum quæ in Cereris honorem facta sunt.
Fruticis cocci descriptio — urbs Ambrossus ejusque memoranda — urbs Anticyra, Diana Dictynnæa, Anticyræ calamitates — de elleboro et Anticyræ memorandis.
Stiride Ambrossum intersunt stadia circiter sexaginta; via plana; jacent enim inter montes campi; quorum pars maxima vitibus consita est; et quamvis non perpetui, ut vitium, proveniunt tamen in Ambrossensium agro etiam ejus fruticis ordines, quem Iones et reliqui Græci coccum, Galli qui supra Phrygiam sunt, patria voce Hys nominant. Magnitudo eadem fere quæ spinæ albæ, folia nigriora et molliora quam lentisci; nam cetera lentisco similia habet. (2) Fructus qualis fere solani, ervi magnitudine. Gignitur in ejus plantæ fructu pusillum animal; id si maturo grano exsilierit, volucre jam fertur culici simillimum. Verum eas baccas, priusquam insectum conceptum exierit, legunt; est enimbestiolæ ejus sanguis inficiendis lanis utilis. (3) Sub monte Parnasso sita est Ambrossus exadversum Delphis. Νomen oppido ab Ambrosso heroe impositum putant. Thebani bello contra Philippum Macedonem suscepto duplici muro urbem cinxerunt. Ad eum exstruendum usi sunt vernaculo lapide; niger is est colore, materia oppido quam durus. Utriusque muri urbem ambientis structura lata est paulo minus quam passum unum; altitudo duorum est passuum et amplius dimidii, ubi murus nondum est collapsus. (4) Intervallum est inter utrumque murum passus unius. Pinnæ et turres ac cetera quæ ad speciem et ornatum addi consueverunt, prætermissa, quod eas munitiones ad subitam solum propugnationem substruxere. Est Ambrossensibus non magnum sane forum, et e statuis marmoreis, quæ in eo fuerunt positæ, plurimæ fractæ sunt. (5) Jam Anticyram flectentibus via est acclivis primum; qui stadia duo ascenderint, eos plana excipit area, ubi ad viæ dexteram Dictynnææ cognomento Dianæ templum exsurgit. Huic Ambrossenses deæ præcipuos habent honores; signum Æginææ artis est, e nigro lapide. A templo Dictynnææ Anticyram usque declivis tota via est. Priscis olim temporibus Cyparissum urbi nomen fuisse dicunt, et Homerum quidem in recensendis copiis Phocensium ipsum antiquius nomen memoriæ prodere voluisse; fuisse enim tunc Anticyram jam cœptam appellari; nam Anticyreum fuisse Herculi æqualem. (6) Sita urbs est juxta Medeonis ruinas. In hujus vero ipsius de Phocensium rebus commentarii initio expositum est a me, ** Delphicum templum spoliasse. Anticyrenses vero a Philippo Amyntæ filio sedibus suis ejecti sunt ab Amyntæ filio Philippo, atque denuo ab Otilio Romano, quod ipsi quoque se dicto audientes præbuissent Philippo Demetrii filio in Macedonia regnanti. Missus Roma cum imperio fuerat Otilius ad ferendam contra Philippum Atheniensibus opem. (7) Qui Anticyræ imminent montes valde sunt saxosi, in quibus frequens nascitur elleborus. Atque niger quidem per alvum transiens homines purgat, albus vero, quæ est ejus altera forma, per vomitum purgandi vim habet. Et hæc utique ad purgandum corpus apposita medela ex ellebori radice evenit. (8) Sunt apud Anticyrenses æneæ statuæ in foro. In portu modica Neptuni ædes vilibus lapidibus exstructa; interiorum parietum dealbatum est tectorium. Signum ex ære factum est, recto statu; pedum altero insistit delphini, ab eoque latere femori impositam habet manum; altera manu tridentem tenet. (9) Gymnasia duo habent: in altero lavacra ædificata; in eo quod e regione est superiore multo antiquius, statua spectatur ænea, indicante inscriptione esse illum Xenodamum pancratiasten Anticyrensem qui viros Olympicis ludis vicerit. Quodsi ea inscriptio vera perhibet, judicari possit oleastrum accepisse Xenodamum Olympiade undecima supra ducentesimam; nam hæc una Olympias ex omnibus in Eleorum literis præterita est.(10) Supra forum aquæ fons est in puteo; solem arcet fastigium columnis fultum. Paulo superiore quam puteus est loco monumentum exstructum e lapide vulgari; in eo sepultos tradunt Iphiti filios, quorum alterum e bello Trojano reducem domi mori contigerit, alter Schedius ad Trojam mortem oppetierit; cujus tamen ipsius ossa domum fuerint reportata.
Memoranda extra urbem Anticyram — Bulis urbs Phocidi finitima — fluvius Heracleus et memoranda Bulidis — Cirrha navale Delphorum et Pythiorum circus, qui equos territare ferebatur — Solonis strategemata in Cirrhæos — memoranda Cirrhæ.
Ad dexteram duobus circiter ab urbe stadiis saxum eminet excelsum, montis pars. Erectum ibi Dianæ templum. Deæ signum unum de Praxitelis operibus, dextera facem gerit, ab humeris pendente pharetra; canis ad lævam adsistit; superat simulacrum illud maximæ cujusque feminæ proceritatem.
2. Finitima est Phocidi urbs Bulis. Nomen ei a Bulone, qui coloniam illam deduxit ex priscæ Doridis urbibus. Dicuntur Bulii Philomeli et Phocensium * * * conventum communem. Bulin a Thisbe Bœotiæ oppido via est stadiûm octoginta; ab Anticyra vero per continentem terram num ulla eo pateat via, compertum non habeo. Montes enim sane quam ardui et asperi inter utramque urbem intersunt; [ad] * * portum stadiorum ab Anticyra est centum. A portu ad Bulin stadiûm ferme septem pedestrem viam esse conjicimus. (3) Descendit ea via in mare torrens fluvius, quem accolæ Heracleum nominant. Sita est Bulis excelso loco, eamque prætervehuntur qui ex Anticyra Lechæum Corinthiorum navibus petunt. Ejus loci incolarum pars major quam dimidia conchas ad purpuræ tincturam piscantur. Ornamenta intra ejus urbis mœnia neque alia ulla sunt quæ visentibus admirationem efficiant, et duarum ædium, quarum una Dianæ, altera Bacchi est, simulacra e ligno elaborata fuerunt; neque omnino quis ea fecerit ulla conjectura consequi possumus. Ex omnibus diis quem præ ceteris venerantur Bulii Maximum nominant; cognomentum id ex nostra opinione Jovis est. Iidem Bulii Saunium fontem habent. (4) Cirrham, quod est Delphorum navale, a Delphorum oppido via stadiûm sexaginta perducit. Quum in campos descensum fuerit, circus illic est ubi equestres Pythiorum ludi fiunt. De Taraxippo (equorum terriculo) quo in Olympia equi consternantur, tunc diximus quum res Eleorum persequeremur. Etiam in hoc circo Apollini dedicato gravis aurigis noxa aliquando incussa videtur, ut est in rebus omnibus modo infensior, modo æquior fortuna: non tamen hippodromus vel heroealiquo infensiore, vel alia quapiam re ad equos consternandos comparatus est. (5) Campi Cirrhæ adjacentes puri undique sunt, sive quod arboribus conseri eos diræ exsecrationes prohibeant, seu quod soli natura non est arboribus educandis opportuna. Narratur de Cirrha * * et ab hac Cirrha urbi nomen quod hac ætate in usu est exstitisse arbitrantur. Homerus tamen et in Iliade et item in hymno quem fecit in Apollinem, Crissam prisco nomine appellat. Postea quum incolæ et aliis impietatis generibus Apollinis numen læsissent, et sacrorum agrorum partem sibi resecuissent, (6) Amphictyonum decreto arma sunt in Cirrhæos mota. Bellum id Clistheni Sicyoniorum tyranno mandarunt, Athenisque, cujus ille consilio uteretur, Solonem evocarunt; ac de victoria consulentibus oraculum Pythia respondit:
Non datur ante urbis celsas evertere turres,cærula quam lucis immiserit Amphitriterauca fluenta meis, vasti de gurgite ponti.
Non datur ante urbis celsas evertere turres,cærula quam lucis immiserit Amphitriterauca fluenta meis, vasti de gurgite ponti.
Non datur ante urbis celsas evertere turres,cærula quam lucis immiserit Amphitriterauca fluenta meis, vasti de gurgite ponti.
Non datur ante urbis celsas evertere turres,
cærula quam lucis immiserit Amphitrite
rauca fluenta meis, vasti de gurgite ponti.
Persuasit igitur Solon ut Cirrhæum agrum sacrarent Apollini, quo sacro dei agro mare vicinum fieret. (7) Alio etiam idem Solon est in Cirrhæos usus astu, quod aquam Plisti amnis ex alveo, unde intra urbem influebat, alio avertit. Sed quum obsidentibus resisterent oppidani, et partim puteanas, partim pluvias aquas potarent, ellebori radices in Plistum conjiciendas curavit, atque ubi satis infectam medicamento aquam intellexit, in pristinum alveum amnem reposuit. Cirrhæi quum avidius de aqua illa bibissent, alvi perpetua profluentia laborantes mœnium præsidium deseruerunt. (8) Tum Amphictyones urbe potiti et Cirrhæis multatis dei injurias ulti sunt; atque et tunc cœpit Cirrha Delphorum navale esse. Exstant adhuc quæ spectentur digna, Apollinis, Dianæ, Latonæ commune fanum; signa in eo prægrandia Attici operis. In eadem æde Adrastea dedicata est inferior magnitudine signis ceteris.
De Locris confinibus Phocensium et de eorum denominatione mira et varia narratio — Amphissa urbs — memoranda Amphissæ et initia celebrata pueris quiἌναχεςappellantur — Locrorum urbes, Myonia ejusque memoranda — Œanthea ejusque memoranda ac Naupactus — carmina Naupactia et memoranda Naupacti — templi Æsculapii rudera.
Ager Locrorum qui sunt Ozolæ vocati, juxta Cirrham Phocidi contiguus est. De hujus populi cognomine diversa sunt ac dissidentia inter se quæ audivi; referam pariter omnia. Orestheo Deucalionis filio regnum in hac regione obtinenti canis pro catulo lignum peperit. Id quum Orestheus defodisset, vere appetente vitem ex ea materia enatam tradunt. A ramis (ὄζοις) itaque ex eo ligno editis nomen gentem duxisse. (2) Narrant alii Nessum, qui portitoris ad Evenum amnem operam viatoribus navabat, non statim ab Hercule accepto vulnere occubuisse, sed intra hujus terræfines effugisse. Ibi quum animam efflasset, a tetro insepulti cadaveris odore noxam aerem contraxisse. Tertius quidam dissipatus est sermo, graviter olentem vaporem e fœtida cujusdam fluminis aqua exhalari; quartus dicentium asphodelum illic plurimam gigni, e cujus florum odore * *. (3) Narrantur etiam primos ibi homines fuisse indigenas; eos, quum vestem texere nondum didicissent, velare corpora solitos ad frigus propulsandum ferarum recentibus coriis, pilo extrorsum converso quo vestitus plus decoris haberet: oportuisse itaque consimilem tergoribus odorem cutem ipsorum redolere. (4) Stadiûm centum viginti itinere Delphis abest Amphissa, Locrorum urbs maxima et nobilissima; sed Ozolarum quod nominis pudebat, cum Ætolis censeri se maluerunt, ac probabilem sane rationem habet quod aiunt, quum Romanus Imperator Ætolos suis sedibus excitatos Nicopolim transferret (ut scilicet coloniam illam inquilinis locupletaret), majorem Ætolicæ plebis partem se Amphissam recepisse. Sed ab ipsis originibus civitas hæc Locrorum fuit; et nomen ei quidem inditum ab Amphissa, quam a Macare Æoli filio genitam Apollo adamavit. (5) Multis est urbs operibus exornata, sed omnium quæ memoriæ commendentur dignissima, Amphissæ monumentum, et item Andræmonis; una cum eo sepultam dicunt Gorgen uxorem, Œnei filiam. In arce est Minervæ ædes cum æneo signo quod erecto statu est. Deportatum a Thoante ab Ilio credi volunt e Trojana præda exemptum. Mihi certe id minus persuadent. (6) Docuimus etiam in superiore hujus historiæ parte, Samios homines Rhœcum Philæi et Theodorum Teleclis filium primos omnium æris fundendi rationem accuratiorem monstrasse: iidem primi æs conflarunt. Nullum tamen Theodori opus quod fuerit ex ære fabricatum reperire usquam potui. In Dianæ vero Ephesiæ, qua ad cellam itur quæ picturas continet, super ara Dianæ cui Protothroniæ cognomen, septum est e lapidibus structum; eminent ex eo et alia signa et feminæ cujusdam effigies in extremo septo; Rhœci ea opus est, Noctem Ephesii vocant. (7) Jam vero ea Minerva quæ Amphissæ visitur, simulacrum hoc tum aspectu vetustius, tum arte rudius. Initia quoque celebrant Amphissenses deorum quos Anaces pueros appellant. Quinam dii sint Anaces pueri, variat hominum opinio. Alii Dioscuros, Curetas alii; qui plus intelligendo se assecutos putant, Cabiros esse censent. (8) Hujus cognominis Locrorum aliæ sunt urbes; superiore quam Amphissa est loco mediterranea versus Myonia; abest ab Amphissa stadia triginta. Hæc civitas Myonensium illorum est qui in Olympia clypeum Jovi dedicarunt. Præcelso loco oppidum situm est. Lucus est apud Myonenses et ara deorum Milichiorum (Mitium). His nocturna fiunt sacra, in quibus ante solis exortum carnes victimarumabsumere eodem in loco solenne habent. Neptuno supra urbem sacra area est; Posidonium appellant. In ea est Neptuni ædes, sed ætate mea jam nullum reliquum fuit simulacrum. (9) Interius igitur hi quam Amphissenses habitant; mari autem proxima est Œanthea, cui finitima Naupactus. Præter Amphissam alii omnes Locrorum populi sub ditione sunt Achæorum Patrensium, quibus hunc honorem Augustus Imperator habuit. Œantheæ est Veneris fanum, et paulum supra oppidum lucus mistim cupresso et pino condensus. In ipso luco Dianæ templum et signum. Obsoleverunt vetustate picturæ parietum, neque ex illis quicquam restat spectabile. (10) Appellatam urbem a femina vel a nympha suspicor. Quod quidem Naupactum attinet, traditum scio Dores qui sunt Aristomachi filios secuti, hoc in loco classem ædificasse qua in Peloponnesum transmiserunt, et a navium compactu urbi nomen datum. De Naupactiis ipsis, quemadmodum Messeniis qui in Ithomen montem secesserant quando terræ motu Sparta afflicta erat, Naupactum Locris ereptam in qua habitarent Athenienses assignaverint, atque uti post cladem Atheniensium ad Ægospotamos Messenios Naupacto quoque ejecerint Lacedæmonii; hæc satis copiose a nobis exposita sunt in eo libro quem de rebus Messeniorum conscripsimus. Coactis itaque Messeniis Naupactum deserere, rursus Locri in unum convenientes eam occuparunt. (11) Jam quæ a Græcis Naupactia carmina dicuntur, attribuuntur ea vulgo Milesio homini; sed Charon Pythe filius auctorem eorum perhibet Naupactium Carcinum; quæ Lampsaceni sententia nobis quoque probatur. Nam quæ tandem ratio afferri potest, quamobrem carmini quod in feminas Milesius homo fecisset, Naupactiorum nomen sit inditum? (12) Est Naupacti ad mare Neptuni ædes. Stat signum ex ære factum. Est etiam Dianæ delubrum cum signo e candido lapide, jaculantis habitu. Deæ cognomen Ætola. Veneri in spelunca suos habent honores; vota ei nuncupant et aliis de causis, sed inprimis viduæ mulieres sibi a dea alteras nuptias exposcunt. (12) Æsculapii fanum jam nihil est præter rudera; sed a fundamentis illud olim erexit vir privatus Phalysius. Ei aliquando graviter ex oculis et fere usque ad cæcitatem laboranti, qui Epidauri colitur deus Anyten misit illam quæ carmina composuit, cum tabulis obsignatis. Eas per visum in quiete mulier sibi accipere visa fuerat, sed vero eventu res est comprobata. Quum enim evigilasset, in manibus suis obsignatum libellum invenit. Naupactum igitur quum appulisset, jubet Phalysium amoto signo literas perlegere. Ille primo putare literas a se aspici non posse qui oculis captus esset; in spem deinde erectus salutare sibi fortasse aliquid ab Æsculapio apportari, tabulis resignatis in ceras aspexit et simul se oculorum calamitate levatum sensit, et Anytæ, quæ ei in illis tabulis scripta fuerat, pecuniam expendit bis mille nummûm aureorum.