'Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis,aspice nos; hoc tantum, et, si pietate meremur,da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.'Vix ea fatus erat senior, subitoque fragoreintonuit laevum, et de caelo lapsa per umbrasstella facem ducens multa cum luce cucurrit.Illam, summa super labentem culmina tecti,cernimus Idaea claram se condere silvasignantemque vias; tum longo limite sulcusdat lucem, et late circum loca sulphure fumant.Hic vero victus genitor se tollit ad auras,adfaturque deos et sanctum sidus adorat.'Iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum.Di patrii, servate domum, servate nepotem.Vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est.Cedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.'
Dixerat ille; et iam per moenia clarior ignisauditur, propiusque aestus incendia volvunt.'Ergo age, care pater, cervici imponere nostrae;ipse subibo umeris, nec me labor iste gravabit:quo res cumque cadent, unum et commune periclum,una salus ambobus erit. Mihi parvus Iulussit comes, et longe servet vestigia coniunx:vos, famuli, quae dicam, animis advertite vestris.Est urbe egressis tumulus templumque vetustumdesertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressusreligione patrum multos servata per annos.Hanc ex diverso sedem veniemus in unam.Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penatis;me, bello e tanto digressum et caede recenti,attrectare nefas, donec me flumine vivoabluero.'
Haec fatus, latos umeros subiectaque collaveste super fulvique insternor pelle leonis,succedoque oneri; dextrae se parvus Iulusimplicuit sequiturque patrem non passibus aequis;pone subit coniunx: ferimur per opaca locorum;et me, quem dudum non ulla iniecta movebanttela neque adverso glomerati ex agmine Grai,nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnissuspensum et pariter comitique onerique timentem.
Iamque propinquabam portis, omnemque videbarevasisse viam, subito cum creber ad aurisvisus adesse pedum sonitus, genitorque per umbramprospiciens; 'Nate' exclamat, 'fuge nate, propinquant.Ardentis clipeos atque aera micantia cerno!'—-Hic mihi nescio quod trepido male numen amicumconfusam eripuit mentem. Namque avia cursudum sequor, et nota excedo regione viarum,heu, misero coniunx fatone erepta Creusasubstitit, erravitne via, seu lassa resedit,incertum; nec post oculis est reddita nostris.Nec prius amissam respexi animumque reflexi,quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratamvenimus; hic demum collectis omnibus unadefuit, et comites natumque virumque fefellit.Quem non incusavi amens hominumque deorumque,aut quid in eversa vidi crudelius urbe?Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque Penatiscommendo sociis et curva valle recondo;ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis.Stat casus renovare omnis, omnemque revertiper Troiam, et rursus caput obiectare periclis.
Principio muros obscuraque limina portae,qua gressum extuleram, repeto, et vestigia retroobservata sequor per noctem et lumine lustro.Horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent.Inde domum, si forte pedem, si forte tulisset,me refero: inruerant Danai, et tectum omne tenebant.Ilicet ignis edax summa ad fastigia ventovolvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras.Procedo et Priami sedes arcemque reviso.Et iam porticibus vacuis Iunonis asylocustodes lecti Phoenix et dirus Ulixespraedam adservabant. Huc undique Troia gazaincensis erepta adytis, mensaeque deorum,crateresque auro solidi, captivaque vestiscongeritur; pueri et pavidae longo ordine matresstant circum.
Ausus quin etiam voces iactare per umbramimplevi clamore vias, maestusque Creusamnequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi.Quaerenti et tectis urbis sine fine furentiinfelix simulacrum atque ipsius umbra Creusaevisa mihi ante oculos et nota maior imago.Obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.[Tum sic adfari et curas his demere dictis :]'Quid tantum insano iuvat indulgere dolori,O dulcis coniunx? Non haec sine numine divomeveniunt; nec te hinc comitem asportare Creusamfas, aut ille sinit superi regnator Olympi.Longa tibi exsilia, et vastum maris aequor arandum,et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arvainter opima virum leni fluit agmine Thybris:illic res laetae regnumque et regia coniunxparta tibi. Lacrimas dilectae pelle Creusae.Non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbasaspiciam, aut Graiis servitum matribus ibo,Dardanis, et divae Veneris nurus.Sed me magna deum genetrix his detinet oris:iamque vale, et nati serva communis amorem.'Haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentemdicere deseruit, tenuisque recessit in auras.Ter conatus ibi collo dare bracchia circum:ter frustra comprensa manus effugit imago,par levibus ventis volucrique simillima somno.
Sic demum socios consumpta nocte reviso.Atque hic ingentem comitum adfluxisse novoruminvenio admirans numerum, matresque virosque,collectam exsilio pubem, miserabile volgus.Undique convenere, animis opibusque parati,in quascumque velim pelago deducere terras.Iamque iugis summae surgebat Lucifer Idaeducebatque diem, Danaique obsessa tenebantlimina portarum, nec spes opis ulla dabatur;cessi, et sublato montes genitore petivi.
POSTQUAM res Asiae Priamique evertere gentemimmeritam visum Superis, ceciditque superbumIlium, et omnis humo fumat Neptunia Troia,diversa exsilia et desertas quaerere terrasauguriis agimur divom, classemque sub ipsaAntandro et Phrygiae molimur montibus Idae,incerti, quo fata ferant, ubi sistere detur,contrahimusque viros. Vix prima inceperat aestas,et pater Anchises dare fatis vela iubebat;litora cum patriae lacrimans portusque relinquoet campos, ubi Troia fuit: feror exsul in altumcum sociis natoque Penatibus et magnis dis.
Terra procul vastis colitur Mavortia campis,Thraces arant, acri quondam regnata Lycurgo,hospitium antiquum Troiae sociique Penates,dum Fortuna fuit. Feror huc, et litore curvomoenia prima loco, fatis ingressus iniquis,Aeneadasque meo nomen de nomine fingo.
Sacra Dionaeae matri divisque ferebamauspicibus coeptorum operum, superoque nitentemcaelicolum regi mactabam in litore taurum.Forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summovirgulta et densis hastilibus horrida myrtus.Accessi, viridemque ab humo convellere silvamconatus, ramis tegerem ut frondentibus aras,horrendum et dictu video mirabile monstrum.Nam, quae prima solo ruptis radicibus arbosvellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae,et terram tabo maculant. Mihi frigidus horrormembra quatit, gelidusque coit formidine sanguis.Rursus et alterius lentum convellere vimeninsequor, et causas penitus temptare latentis:ater et alterius sequitur de cortice sanguis.Multa movens animo nymphas venerabar agrestisGradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis,rite secundarent visus omenque levarent.Tertia sed postquam maiore hastilia nisuadgredior, genibusque adversae obluctor harenae—-eloquar, an sileam?—-gemitus lacrimabilis imoauditur tumulo, et vox reddita fertur ad auris:'Quid miserum, Aenea, laceras? Iam parce sepulto;parce pias scelerare manus. Non me tibi Troiaexternum tulit, aut cruor hic de stipite manat.Heu, fuge crudelis terras, fuge litus avarum:nam Polydorus ego; hic confixum ferrea texittelorum seges et iaculis increvit acutis.'
Tum vero ancipiti mentem formidine pressusobstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magnoinfelix Priamus furtim mandarat alendumThreicio regi, cum iam diffideret armisDardaniae, cingique urbem obsidione videret.Ille, ut opes fractae Teucrum, et Fortuna recessit,res Agamemnonias victriciaque arma secutus,fas omne abrumpit; Polydorum obtruncat, et aurovi potitur. Quid non mortalia pectora cogis,auri sacra fames? Postquam pavor ossa reliquit,delectos populi ad proceres primumque parentemmonstra deum refero, et quae sit sententia posco.Omnibus idem animus, scelerata excedere terra,linqui pollutum hospitium, et dare classibus austros.Ergo instauramus Polydoro funus, et ingensaggeritur tumulo tellus; stant Manibus arae,caeruleis maestae vittis atraque cupresso,et circum Iliades crinem de more solutae;inferimus tepido spumantia cymbia lactesanguinis et sacri pateras, animamque sepulchrocondimus, et magna supremum voce ciemus.
Inde, ubi prima fides pelago, placataque ventidant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum,deducunt socii navis et litora complent:provehimur portu, terraeque urbesque recedunt.Sacra mari colitur medio gratissima tellusNereidum matri et Neptuno Aegaeo,quam pius arquitenens oras et litora circumerrantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit,immotamque coli dedit et contemnere ventos.Huc feror; haec fessos tuto placidissima portuaccipit: egressi veneramur Apollinis urbem.Rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdosvittis et sacra redimitus tempora lauro,occurrit; veterem Anchisen adgnovit amicum.Iungimus hospitio dextras, et tecta subimus.
Templa dei saxo venerabar structa vetusto:'Da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessiset genus et mansuram urbem; serva altera TroiaePergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli.Quem sequimur? Quove ire iubes? Ubi ponere sedes?Da, pater, augurium, atque animis inlabere nostris.'
Vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente,liminaque laurusque dei, totusque moverimons circum, et mugire adytis cortina reclusis.Submissi petimus terram, et vox fertur ad auris:'Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentumprima tulit tellus, eadem vos ubere laetoaccipiet reduces. Antiquam exquirite matrem:hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris,et nati natorum, et qui nascentur ab illis.'
Haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultulaetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt,quo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti?Tum genitor, veterum volvens monumenta virorum,'Audite, O proceres' ait 'et spes discite vestras:Creta Iovis magni medio iacet insula ponto;mons Idaeus ubi, et gentis cunabula nostrae.Centum urbes habitant magnas, uberrima regna;maximus unde pater, si rite audita recordor,Teucrus Rhoeteas primum est advectus in oras,optavitque locum regno. Nondum Ilium et arcesPergameae steterant; habitabant vallibus imis.hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aeraIdaeumque nemus; hinc fida silentia sacris,et iuncti currum dominae subiere leones.Ergo agite, et, divom ducunt qua iussa, sequamur;placemus ventos et Gnosia regna petamus.Nec longo distant cursu; modo Iuppiter adsit,tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.'Sic fatus, meritos aris mactavit honores,taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollonigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam.
Fama volat pulsum regnis cessisse paternisIdomenea ducem, desertaque litora Cretaehoste vacare domos, sedesque adstare relictas.Linquimus Ortygiae portus, pelagoque volamus,bacchatamque iugis Naxon viridemque Donysam,Olearon, niveamque Paron, sparsasque per aequorCycladas, et crebris legimus freta consita terris.Nauticus exoritur vario certamine clamor;hortantur socii: ''Cretam proavosque petamus!''Prosequitur surgens a puppi ventus euntiset tandem antiquis Curetum adlabimur oris.Ergo avidus muros optatae molior urbis,Pergameamque voco, et laetam cognomine gentemhortor amare focos arcemque attollere tectis.
Iamque fere sicco subductae litore puppes;conubiis arvisque novis operata iuventus;iura domosque dabam: subito cum tabida membris,corrupto caeli tractu, miserandaque venitarboribusque satisque lues et letifer annus.Linquebant dulcis animas, aut aegra trahebantcorpora; tum sterilis exurere Sirius agros;arebant herbae, et victum seges aegra negabat.Rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remensohortatur pater ire mari, veniamque precari:quam fessis finem rebus ferat; unde laborumtemptare auxilium iubeat; quo vertere cursus.
Nox erat, et terris animalia somnus habebat:effigies sacrae divom Phrygiique Penates,quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbisextuleram, visi ante oculos adstare iacentisin somnis, multo manifesti lumine, qua seplena per insertas fundebat luna fenestras;tum sic adfari et curas his demere dictis:'Quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est,hic canit, et tua nos en ultro ad limina mittit.Nos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti,nos tumidum sub te permensi classibus aequor,idem venturos tollemus in astra nepotes,imperiumque urbi dabimus: tu moenia magnismagna para, longumque fugae ne linque laborem.Mutandae sedes: non haec tibi litora suasitDelius, aut Cretae iussit considere Apollo.Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;Oenotri coluere viri; nunc fama minoresItaliam dixisse ducis de nomine gentem:hae nobis propriae sedes; hinc Dardanus ortus,Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum.Surge age, et haec laetus longaevo dicta parentihaud dubitanda refer: Corythum terrasque requiratAusonias; Dictaea negat tibi Iuppiter arva.'
Talibus attonitus visis et voce deorum—-nec sopor illud erat, sed coram adgnoscere voltusvelatasque comas praesentiaque ora videbar;tum gelidus toto manabat corpore sudorcorripio e stratis corpus, tendoque supinasad caelum cum voce manus, et munera libointemerata focis. Perfecto laetus honoreAnchisen facio certum, remque ordine pando.Adgnovit prolem ambiguam geminosque parentes,seque novo veterum deceptum errore locorum.Tum memorat: 'Nate, Iliacis exercite fatis,sola mihi talis casus Cassandra canebat.Nunc repeto haec generi portendere debita nostro,et saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare.Sed quis ad Hesperiae venturos litora Teucroscrederet, aut quem tum vates Cassandra moveret?Cedamus Phoebo, et moniti meliora sequamur.'Sic ait, et cuncti dicto paremus ovantes.Hanc quoque deserimus sedem, paucisque relictisvela damus, vastumque cava trabe currimus aequor.
Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullaeadparent terrae, caelum undique et undique pontus,tum mihi caeruleus supra caput adstitit imber,noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.Continuo venti volvunt mare, magnaque surguntaequora; dispersi iactamur gurgite vasto;involvere diem nimbi, et nox umida caelumabstulit; ingeminant abruptis nubibus ignes.Excutimur cursu, et caecis erramus in undis.Ipse diem noctemque negat discernere caelo,nec meminisse viae media Palinurus in unda.Tris adeo incertos caeca caligine soleserramus pelago, totidem sine sidere noctes.Quarto terra die primum se attollere tandemvisa, aperire procul montis, ac volvere fumum.Vela cadunt, remis insurgimus; haud mora nautaeadnixi torquent spumas et caerula verrunt.
Servatum ex undis Strophadum me litora primumaccipiunt; Strophades Graio stant nomine dictae,insulae Ionio in magno, quas dira CelaenoHarpyiaeque colunt aliae, Phineia postquamclausa domus, mensasque metu liquere priores.Tristius haud illis monstrum, nec saevior ullapestis et ira deum Stygiis sese extulit undis.Virginei volucrum voltus, foedissima ventrisproluvies, uncaeque manus, et pallida semperora fame.
Huc ubi delati portus intravimus, eccelaeta boum passim campis armenta videmus,caprigenumque pecus nullo custode per herbas.Inruimus ferro, et divos ipsumque vocamusin partem praedamque Iovem; tum litore curvoexstruimusque toros, dapibusque epulamur opimis.At subitae horrifico lapsu de montibus adsuntHarpyiae, et magnis quatiunt clangoribus alas,diripiuntque dapes, contactuque omnia foedantimmundo; tum vox taetrum dira inter odorem.Rursum in secessu longo sub rupe cavata,arboribus clausi circum atque horrentibus umbris,instruimus mensas arisque reponimus ignem:rursum ex diverso caeli caecisque latebristurba sonans praedam pedibus circumvolat uncis,polluit ore dapes. Sociis tunc, arma capessant,edico, et dira bellum cum gente gerendum.Haud secus ac iussi faciunt, tectosque per herbamdisponunt enses et scuta latentia condunt.Ergo ubi delapsae sonitum per curva dederelitora, dat signum specula Misenus ab altaaere cavo. Invadunt socii, et nova proelia temptant,obscenas pelagi ferro foedare volucres:sed neque vim plumis ullam nec volnera tergoaccipiunt, celerique fuga sub sidera lapsaesemesam praedam et vestigia foeda relinquunt.
Una in praecelsa consedit rupe Celaeno,infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem:'Bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis,Laomedontiadae, bellumne inferre paratis,et patrio Harpyias insontis pellere regno?Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta,quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollopraedixit, vobis Furiarum ego maxuma pando.Italiam cursu petitis, ventisque vocatisibitis Italiam, portusque intrare licebit;sed non ante datam cingetis moenibus urbem,quam vos dira fames nostraeque iniuria caedisambesas subigat malis absumere mensas.'Dixit, et in silvam pennis ablata refugit.
At sociis subita gelidus formidine sanguisderiguit; cecidere animi, nec iam amplius armis,sed votis precibusque iubent exposcere pacem,sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres.Et pater Anchises passis de litore palmisnumina magna vocat, meritosque indicit honores:'Di, prohibete minas; di, talem avertite casum,et placidi servate pios!' Tum litore funemderipere, excussosque iubet laxare rudentes.Tendunt vela Noti; fugimus spumantibus undis,qua cursum ventusque gubernatorque vocabat.Iam medio adparet fluctu nemorosa ZacynthosDulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis.Effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna,et terram altricem saevi exsecramur Ulixi.Mox et Leucatae nimbosa cacumina montiset formidatus nautis aperitur Apollo.Hunc petimus fessi et parvae succedimus urbi;ancora de prora iacitur, stant litore puppes.
Ergo insperata tandem tellure potiti,lustramurque Iovi votisque incendimus aras,Actiaque Iliacis celebramus litora ludis.Exercent patrias oleo labente palaestrasnudati socii; iuvat evasisse tot urbesArgolicas, mediosque fugam tenuisse per hostis.Interea magnum sol circumvolvitur annum,et glacialis hiemps aquilonibus asperat undas.Aere cavo clipeum. magni gestamen Abantis,postibus adversis figo, et rem carmine signo:AENEAS HAEC DE DANAIS VICTORIBVS ARMA.Linquere tum portus iubeo et considere transtris:certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.Protinus aerias Phaeacum abscondimus arces,litoraque Epiri legimus portuque subimusChaonio, et celsam Buthroti accedimus urbem.
Hic incredibilis rerum fama occupat auris,Priamiden Helenum Graias regnare per urbes,coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum,et patrio Andromachen iterum cessisse marito.Obstipui, miroque incensum pectus amore,compellare virum et casus cognoscere tantos.Progredior portu, classis et litora linquens,sollemnis cum forte dapes et tristia donaante urbem in luco falsi Simoentis ad undamlibabat cineri Andromache, Manisque vocabatHectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanemet geminas, causam lacrimis, sacraverat aras.
Ut me conspexit venientem et Troia circumarma amens vidit, magnis exterrita monstrisderiguit visu in medio, calor ossa reliquit;labitur, et longo vix tandem tempore fatur:'Verane te facies, verus mihi nuntius adfers,nate dea? Vivisne, aut, si lux alma recessit,Hector ubi est?' Dixit, lacrimasque effudit et omnemimplevit clamore locum. Vix pauca furentisubicio, et raris turbatus vocibus hisco:'vivo equidem, vitamque extrema per omnia duco;ne dubita, nam vera vides.Heu, quis te casus deiectam coniuge tantoexcipit, aut quae digna satis fortuna revisitHectoris Andromachen? Pyrrhin' conubia servas?'
Deiecit voltum et demissa voce locuta est:'O felix una ante alias Priameia virgo,hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altisiussa mori, quae sortitus non pertulit ullos,nec victoris eri tetigit captiva cubile!nos, patria incensa, diversa per aequora vectae,stirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum,servitio enixae, tulimus: qui deinde, secutusLedaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos,me famulo famulamque Heleno transmisit habendam.Ast illum, ereptae magno inflammatus amoreconiugis et scelerum Furiis agitatus, Orestesexcipit incautum patriasque obtruncat ad aras.Morte Neoptolemi regnorum reddita cessitpars Heleno, qui Chaonios cognomine camposChaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit,Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem.Sed tibi qui cursum venti, quae fata dedere?Aut quisnam ignarum nostris deus adpulit oris?Quid puer Ascanius? superatne et vescitur aura,quem tibi iam Troia—-Ecqua tamen puero est amissae cura parentis?Ecquid in antiquam virtutem animosque viriliset pater Aeneas et avunculus excitat Hector?'
Talia fundebat lacrimans longosque ciebatincassum fletus, cum sese a moenibus herosPriamides multis Helenus comitantibus adfert,adgnoscitque suos, laetusque ad limina ducit,et multum lacrimas verba inter singula fundit.Procedo, et parvam Troiam simulataque magnisPergama, et arentem Xanthi cognomine rivumadgnosco, Scaeaeque amplector limina portae.Nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur:illos porticibus rex accipiebat in amplis;aulai medio libabant pocula Bacchi,impositis auro dapibus, paterasque tenebant.
Iamque dies alterque dies processit, et auraevela vocant tumidoque inflatur carbasus austro.His vatem adgredior dictis ac talia quaeso:'Troiugena, interpres divom, qui numina Phoebi,qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis,et volucrum linguas et praepetis omina pennae,fare age—-namque omnem cursum mihi prospera dixitreligio, et cuncti suaserunt numine diviItaliam petere et terras temptare repostas:sola novum dictuque nefas Harpyia Celaenoprodigium canit, et tristis denuntiat iras,obscenamque famem—-quae prima pericula vito?Quidve sequens tantos possim superare labores?'
Hic Helenus, caesis primum de more iuvencis,exorat pacem divom, vittasque resolvitsacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe,ipse manu multo suspensum numine ducit,atque haec deinde canit divino ex ore sacerdos:
'Nate dea,—-nam te maioribus ire per altumauspiciis manifesta fides: sic fata deum rexsortitur, volvitque vices; is vertitur ordo—-pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustresaequora et Ausonio possis considere portu,expediam dictis; prohibent nam cetera Parcaescire Helenum farique vetat Saturnia Iuno.Principio Italiam, quam tu iam rere propinquamvicinosque, ignare, paras invadere portus,longa procul longis via dividit invia terris.Ante et Trinacria lentandus remus in unda,et salis Ausonii lustrandum navibus aequor,infernique lacus, Aeaeaeque insula Circae,quam tuta possis urbem componere terra:signa tibi dicam, tu condita mente teneto:cum tibi sollicito secreti ad fluminis undamlitoreis ingens inventa sub ilicibus sustriginta capitum fetus enixa iacebit.alba, solo recubans, albi circum ubera nati,is locus urbis erit, requies ea certa laborum.Nec tu mensarum morsus horresce futuros:fata viam invenient, aderitque vocatus Apollo.
'Has autem terras, Italique hanc litoris oram,proxuma quae nostri perfunditur aequoris aestu,effuge; cuncta malis habitantur moenia Grais.Hic et Narycii posuerunt moenia Locri,et Sallentinos obsedit milite camposLyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboeiparva Philoctetae subnixa Petelia muro.Quin, ubi transmissae steterint trans aequora classes,et positis aris iam vota in litore solves,purpureo velare comas adopertus amictu,ne qua inter sanctos ignis in honore deorumhostilis facies occurrat et omina turbet.Hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto:hac casti maneant in religione nepotes.
'Ast ubi digressum Siculae te admoverit oraeventus, et angusti rarescent claustra Pelori,laeva tibi tellus et longo laeva petanturaequora circuitu: dextrum fuge litus et undas.Haec loca vi quondam et vasta convolsa ruina—-tantum aevi longinqua valet mutare vetustas—-dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellusuna foret; venit medio vi pontus et undisHesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbeslitore diductas angusto interluit aestu.Dextrum Scylla latus, laevum implacata Charybdisobsidet, atque imo barathri ter gurgite vastossorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auraserigit alternos et sidera verberat unda.At Scyllam caecis cohibet spelunca latebris,ora exsertantem et navis in saxa trahentem.Prima hominis facies et pulchro pectore virgopube tenus, postrema immani corpore pristis,delphinum caudas utero commissa luporum.Praestat Trinacrii metas lustrare Pachynicessantem, longos et circumflectere cursus,quam semel informem vasto vidisse sub antroScyllam, et caeruleis canibus resonantia saxa.
'Praeterea, si qua est Heleno prudentia, vatisi qua fides, animum si veris implet Apollo,unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unumpraedicam, et repetens iterumque iterumque monebo:Iunonis magnae primum prece numen adora;Iunoni cane vota libens, dominamque potentemsupplicibus supera donis: sic denique victorTrinacria finis Italos mittere relicta.
'Huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem,divinosque lacus, et Averna sonantia silvis,insanam vatem aspicies, quae rupe sub imafata canit, foliisque notas et nomina mandat.Quaecumque in foliis descripsit carmina virgo,digerit in numerum, atque antro seclusa relinquit.Illa manent immota locis, neque ab ordine cedunt;verum eadem, verso tenuis cum cardine ventusimpulit et teneras turbavit ianua frondes,numquam deinde cavo volitantia prendere saxo,nec revocare situs aut iungere carmina curat:inconsulti abeunt, sedemque odere Sibyllae.Hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti,—-quamvis increpitent socii, et vi cursus in altumvela vocet, possisque sinus implere secundos,—-quin adeas vatem precibusque oracula poscasipsa canat, vocemque volens atque ora resolvat.Illa tibi Italiae populos venturaque bella,et quo quemque modo fugiasque ferasque laboremexpediet, cursusque dabit venerata secundos.Haec sunt, quae nostra liceat te voce moneri.Vade age, et ingentem factis fer ad aethera Troiam.'
Quae postquam vates sic ore effatus amico est,dona dehinc auro gravia sectoque elephantoimperat ad navis ferri, stipatque carinisingens argentum, Dodonaeosque lebetas,loricam consertam hamis auroque trilicem,et conum insignis galeae cristasque comantis,arma Neoptolemi; sunt et sua dona parenti.Addit equos, additque duces;remigium supplet; socios simul instruit armis.
Interea classem velis aptare iubebatAnchises, fieret vento mora ne qua ferenti.Quem Phoebi interpres multo compellat honore:'Coniugio, Anchise, Veneris dignate superbo,cura deum, bis Pergameis erepte ruinis,ecce tibi Ausoniae tellus; hanc arripe velis.Et tamen hanc pelago praeterlabare necesse est;Ausoniae pars illa procul, quam pandit Apollo.Vade' ait 'O felix nati pietate. Quid ultraprovehor, et fando surgentis demoror austros?'
Nec minus Andromache digressu maesta supremofert picturatas auri subtemine vesteset Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore),textilibusque onerat donis, ac talia fatur:'Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearumsint, puer, et longum Andromachae testentur amorem,coniugis Hectoreae. Cape dona extrema tuorum,O milli sola mei super Astyanactis imago:sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat;et nunc aequali tecum pubesceret aevo.'
Hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis:'Vivite felices, quibus est fortuna peractaiam sua; nos alia ex aliis in fata vocamur.Vobis parta quies; nullum maris aequor arandum,arva neque Ausoniae semper cedentia retroquaerenda. Effigiem Xanthi Troiamque videtisquam vestrae fecere manus, melioribus, opto,auspiciis, et quae fuerit minus obvia Graiis.Si quando Thybrim vicinaque Thybridis arvaintraro, gentique meae data moenia cernam,cognatas urbes olim populosque propinquos,Epiro, Hesperia, quibus idem Dardanus auctoratque idem casus, unam faciemus utramqueTroiam animis; maneat nostros ea cura nepotes.'
Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta,unde iter Italiam cursusque brevissimus undis.Sol ruit interea et montes umbrantur opaci;sternimur optatae gremio telluris ad undam,sortiti remos, passimque in litore siccocorpora curamus; fessos sopor inrigat artus.Necdum orbem medium Nox horis acta subibat:haud segnis strato surgit Palinurus et omnisexplorat ventos, atque auribus aera captat;sidera cuncta notat tacito labentia caelo,Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones,armatumque auro circumspicit Oriona.Postquam cuncta videt caelo constare sereno,dat clarum e puppi signum; nos castra movemus,temptamusque viam et velorum pandimus alas.
Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis,cum procul obscuros collis humilemque videmusItaliam. ''Italiam'' primus conclamat Achates,''Italiam'' laeto socii clamore salutant.Tum pater Anchises magnum cratera coronainduit, implevitque mero, divosque vocavitstans celsa in puppi:'Di maris et terrae tempestatumque potentes,ferte viam vento facilem et spirate secundi.'Crebrescunt optatae aurae portusque patescitiam propior, templumque adparet in arce Minervae.Vela legunt socii et proras ad litora torquent.Portus ab Euroo fluctu curvatus in arcum,obiectae salsa spumant aspargine cautes;ipse latet; gemino demittunt bracchia muroturriti scopuli, refugitque ab litore templum.Quattuor hic, primum omen, equos in gramine viditondentis campum late, candore nivali.Et pater Anchises: 'Bellum, O terra hospita, portasbello armantur equi, bellum haec armenta minantur.Sed tamen idem olim curru succedere suetiquadrupedes, et frena iugo concordia ferre;spes et pacis' ait. Tum numina sancta precamurPalladis armisonae, quae prima accepit ovantis,et capita ante aras Phrygio velamur amictu;praeceptisque Heleni, dederat quae maxima, riteIunoni Argivae iussos adolemus honores.
Haud mora, continuo perfectis ordine votis,cornua velatarum obvertimus antemarum,Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva.Hinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenticernitur; attollit se diva Lacinia contra,Caulonisque arces et navifragum Scylaceum.Tum procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna,et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxaaudimus longe fractasque ad litora voces,exsultantque vada, atque aestu miscentur harenae.Et pater Anchises: 'Nimirum haec illa Charybdis:hos Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat.Eripite, O socii, pariterque insurgite remis!'
Haud minus ac iussi faciunt, primusque rudentemcontorsit laevas proram Palinurus ad undas.laevam cuncta cohors remis ventisque petivit.Tollimur in caelum curvato gurgite, et idemsubducta ad Manis imos desedimus unda.Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere:ter spumam elisam et rorantia vidimus astra.Interea fessos ventus cum sole reliquit,ignarique viae Cyclopum adlabimur oris.
Portus ab accessu ventorum immotus et ingensipse; sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis;interdumque atram prorumpit ad aethera nubem,turbine fumantem piceo et candente favilla,attollitque globos flammarum et sidera lambit;interdum scopulos avolsaque viscera montiserigit eructans, liquefactaque saxa sub aurascum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo.Fama est Enceladi semustum fulmine corpusurgueri mole hac, ingentemque insuper Aetnamimpositam ruptis flammam exspirare caminis;et fessum quotiens mutet latus, intremere omnemmurmure Trinacriam, et caelum subtexere fumo.Noctem illam tecti silvis immania monstraperferimus, nec quae sonitum det causa videmus.Nam neque erant astrorum ignes, nec lucidus aethrasiderea polus, obscuro sed nubila caelo,et lunam in nimbo nox intempesta tenebat.
Postera iamque dies primo surgebat Eoo,umentemque Aurora polo dimoverat umbram:cum subito e silvis, macie confecta suprema,ignoti nova forma viri miserandaque cultuprocedit, supplexque manus ad litora tendit.Respicimus: dira inluvies inmissaque barba,consertum tegumen spinis; at cetera Graius,[et quondam patriis ad Troiam missus in armis.]Isque ubi Dardanios habitus et Troia viditarma procul, paulum aspectu conterritus haesit,continuitque gradum; mox sese ad litora praecepscum fletu precibusque tulit: 'Per sidera testor,per superos atque hoc caeli spirabile lumen,tollite me, Teucri; quascumque abducite terras;hoc sat erit. Scio me Danais e classibus unum,et bello Iliacos fateor petiisse Penatis;pro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri,spargite me in fluctus, vastoque inmergite ponto.Si pereo, hominum manibus periisse iuvabit.'Dixerat, et genua amplexus genibusque volutanshaerebat. Qui sit, fari, quo sanguine cretus,hortamur; quae deinde agitet fortuna, fateri.Ipse pater dextram Anchises, haud multa moratus,dat iuveni, atque animum praesenti pignore firmat.Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:
'Sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi,nomine Achaemenides, Troiam genitore Adamastopaupere—-mansissetque utinam fortuna!—-profectus.Hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt,inmemores socii vasto Cyclopis in antrodeseruere. Domus sanie dapibusque cruentis,intus opaca, ingens; ipse arduus, altaque pulsatsidera—-Di, talem terris avertite pestem!—-nec visu facilis nec dictu adfabilis ulli.Visceribus miserorum et sanguine vescitur atro.Vidi egomet, duo de numero cum corpora nostroprensa manu magna, medio resupinus in antro,frangeret ad saxum, sanieque aspersa natarentlimina; vidi atro cum membra fluentia tabomanderet, et tepidi tremerent sub dentibus artus.Haud impune quidem; nec talia passus Ulixes,oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto.Nam simul expletus dapibus vinoque sepultuscervicem inflexam posuit, iacuitque per antrumimmensus, saniem eructans et frusta cruentoper somnum commixta mero, nos magna precatinumina sortitique vices, una undique circumfundimur, et telo lumen terebramus acuto,—-ingens, quod torva solum sub fronte latebat,Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar,—-et tandem laeti sociorum ulciscimur umbras.Sed fugite, O miseri, fugite, atque ab litore funemrumpite.
Nam qualis quantusque cavo Polyphemus in antrolanigeras claudit pecudes atque ubera pressat,centum alii curva haec habitant ad litora volgoinfandi Cyclopes, et altis montibus errant.Tertia iam lunae se cornua lumine complent,cum vitam in silvis inter deserta ferarumlustra domosque traho, vastosque ab rupe Cyclopasprospicio, sonitumque pedum vocemque tremesco.Victum infelicem, bacas lapidosaque corna,dant rami et volsis pascunt radicibus herbae.Omnia conlustrans, hanc primum ad litora classemconspexi venientem. Huic me, quaecumque fuisset,addixi: satis est gentem effugisse nefandam.Vos animam hanc potius quocumque absumite leto.'
Vix ea fatus erat, summo cum monte videmusipsum inter pecudes vasta se mole moventempastorem Polyphemum et litora nota petentem,monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum.Trunca manu pinus regit et vestigia firmat;lanigerae comitantur oves—-ea sola voluptassolamenque mali.Postquam altos tetigit fluctus et ad aequora venit,luminis effossi fluidum lavit inde cruorem,dentibus infrendens gemitu, graditurque per aequoriam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit.Nos procul inde fugam trepidi celerare, receptosupplice sic merito, tacitique incidere funem;vertimus et proni certantibus aequora remis.Sensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit;verum ubi nulla datur dextra adfectare potestas,nec potis Ionios fluctus aequare sequendo,clamorem immensum tollit, quo pontus et omnescontremuere undae, penitusque exterrita tellusItaliae, curvisque immugiit Aetna cavernis.
At genus e silvis Cyclopum et montibus altisexcitum ruit ad portus et litora complent.Cernimus adstantis nequiquam lumine torvoAetnaeos fratres, caelo capita alta ferentis,concilium horrendum: quales cum vertice celsoaeriae quercus, aut coniferae cyparissiconstiterunt, silva alta Iovis, lucusve Dianae.Praecipites metus acer agit quocumque rudentisexcutere, et ventis intendere vela secundis.Contra iussa monent Heleni Scyllam atque Charybdininter, utramque viam leti discrimine parvo,ni teneant cursus; certum est dare lintea retro.Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelorimissus adest. Vivo praetervehor ostia saxoPantagiae Megarosque sinus Thapsumque iacentem.Talia monstrabat relegens errata retrorsuslitora Achaemenides; comes infelicis Ulixi.
Sicanio praetenta sinu iacet insula contraPlemyrium undosum; nomen dixere prioresOrtygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnemoccultas egisse vias subter mare; qui nuncore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis.Iussi numina magna loci veneramur; et indeexsupero praepingue solum stagnantis Helori.Hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyniradimus, et fatis numquam concessa moveriadparet Camerina procul campique Geloi,immanisque Gela fluvii cognomine dicta.Arduus inde Acragas ostentat maxuma longemoenia, magnanimum quondam generator equorum;teque datis linquo ventis, palmosa Selinus,et vada dura lego saxis Lilybeia caecis.
Hinc Drepani me portus et inlaetabilis oraaccipit. Hic, pelagi tot tempestatibus actis,heu genitorem, omnis curae casusque levamen,amitto Anchisen: hic me, pater optume, fessumdeseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis!Nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret,hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno.Hic labor extremus, longarum haec meta viarum.Hinc me digressum vestris deus adpulit oris.
Sic pater Aeneas intentis omnibus unusfata renarrabat divom, cursusque docebat.Conticuit tandem, factoque hic fine quievit.
AT regina gravi iamdudum saucia curavolnus alit venis, et caeco carpitur igni.Multa viri virtus animo, multusque recursatgentis honos: haerent infixi pectore voltusverbaque, nec placidam membris dat cura quietem.Postera Phoebea lustrabat lampade terras,umentemque Aurora polo dimoverat umbram,cum sic unanimam adloquitur male sana sororem:'Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent!Quis novus hic nostris successit sedibus hospes,quem sese ore ferens, quam forti pectore et armis!Credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum.Degeneres animos timor arguit: heu, quibus illeiactatus fatis! Quae bella exhausta canebat!Si mihi non animo fixum immotumque sederet,ne cui me vinclo vellem sociare iugali,postquam primus amor deceptam morte fefellit;si non pertaesum thalami taedaeque fuisset,huic uni forsan potui succumbere culpae.Anna, fatebor enim, miseri post fata Sychaeiconiugis et sparsos fraterna caede Penatis,solus hic inflexit sensus, animumque labantemimpulit: adgnosco veteris vestigia flammae.Sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat,vel Pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras,pallentis umbras Erebi noctemque profundam,ante, Pudor, quam te violo, aut tua iura resolvo.Ille meos, primus qui me sibi iunxit, amoresabstulit; ille habeat secum servetque sepulchro.'Sic effata sinum lacrimis implevit obortis.
Anna refert: 'O luce magis dilecta sorori,solane perpetua maerens carpere iuventa,nec dulcis natos, Veneris nec praemia noris?Id cinerem aut Manis credis curare sepultos?Esto: aegram nulli quondam flexere mariti,non Libyae, non ante Tyro; despectus Iarbasductoresque alii, quos Africa terra triumphisdives alit: placitone etiam pugnabis amori?Nec venit in mentem, quorum consederis arvis?Hinc Gaetulae urbes, genus insuperabile bello,et Numidae infreni cingunt et inhospita Syrtis;hinc deserta siti regio, lateque furentesBarcaei. Quid bella Tyro surgentia dicam,germanique minas?Dis equidem auspicibus reor et Iunone secundahunc cursum Iliacas vento tenuisse carinas.Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regnaconiugio tali! Teucrum comitantibus armisPunica se quantis attollet gloria rebus!Tu modo posce deos veniam, sacrisque litatisindulge hospitio, causasque innecte morandi,dum pelago desaevit hiemps et aquosus Orion,quassataeque rates, dum non tractabile caelum.'
His dictis incensum animum inflammavit amore,spemque dedit dubiae menti, solvitque pudorem.Principio delubra adeunt, pacemque per arasexquirunt; mactant lectas de more bidentislegiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo,Iunoni ante omnis, cui vincla iugalia curae.Ipsa, tenens dextra pateram, pulcherrima Didocandentis vaccae media inter cornua fundit,aut ante ora deum pinguis spatiatur ad aras,instauratque diem donis, pecudumque reclusispectoribus inhians spirantia consulit exta.Heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem,quid delubra iuvant? Est mollis flamma medullasinterea, et tacitum vivit sub pectore volnus.Uritur infelix Dido, totaque vagatururbe furens, qualis coniecta cerva sagitta,quam procul incautam nemora inter Cresia fixitpastor agens telis, liquitque volatile ferrumnescius; illa fuga silvas saltusque peragratDictaeos; haeret lateri letalis arundo.Nunc media Aenean secum per moenia ducit,Sidoniasque ostentat opes urbemque paratam;incipit effari, mediaque in voce resistit;nunc eadem labente die convivia quaerit,Iliacosque iterum demens audire laboresexposcit, pendetque iterum narrantis ab ore.Post, ubi digressi, lumenque obscura vicissimluna premit suadentque cadentia sidera somnos,sola domo maeret vacua, stratisque relictisincubat, illum absens absentem auditque videtque;aut gremio Ascanium, genitoris imagine capta,detinet, infandum si fallere possit amorem.Non coeptae adsurgunt turres, non arma iuventusexercet, portusve aut propugnacula bellotuta parant; pendent opera interrupta, minaequemurorum ingentes aequataque machina caelo.
Quam simul ac tali persensit peste tenericara Iovis coniunx, nec famam obstare furori,talibus adgreditur Venerem Saturnia dictis:'Egregiam vero laudem et spolia ampla refertistuque puerque tuus, magnum et memorabile nomen,una dolo divom si femina victa duorum est!Nec me adeo fallit veritam te moenia nostrasuspectas habuisse domos Karthaginis altae.Sed quis erit modus, aut quo nunc certamine tanto?Quin potius pacem aeternam pactosque hymenaeosexercemus? Habes, tota quod mente petisti:ardet amans Dido, traxitque per ossa furorem.Communem hunc ergo populum paribusque regamusauspiciis; liceat Phrygio servire marito,dotalisque tuae Tyrios permittere dextrae.'
Olli—-sensit enim simulata mente locutam,quo regnum Italiae Libycas averteret oras—-sic contra est ingressa Venus: 'Quis talia demensabnuat, aut tecum malit contendere bello,si modo, quod memoras, factum fortuna sequatur.Sed fatis incerta feror, si Iuppiter unamesse velit Tyriis urbem Troiaque profectis,miscerive probet populos, aut foedera iungi.Tu coniunx tibi fas animum temptare precando.Perge; sequar. Tum sic excepit regia Iuno:'Mecum erit iste labor: nunc qua ratione, quod instatconfieri possit, paucis, adverte, docebo.Venatum Aeneas unaque miserrima Didoin nemus ire parant, ubi primos crastinus ortusextulerit Titan, radiisque retexerit orbem.His ego nigrantem commixta grandine nimbum,dum trepidant alae, saltusque indagine cingunt,desuper infundam, et tonitru caelum omne ciebo.Diffugient comites et nocte tegentur opaca:speluncam Dido dux et Troianus eandemdevenient; adero, et, tua si mihi certa voluntas,[conubio iungam stabili propriamque dicabo,]hic hymenaeus erit.'—-Non adversata petentiadnuit, atque dolis risit Cytherea repertis.
Oceanum interea surgens Aurora reliquit.It portis iubare exorto delecta iuventus;retia rara, plagae, lato venabula ferro,Massylique ruunt equites et odora canum vis.Reginam thalamo cunctantem ad limina primiPoenorum exspectant, ostroque insignis et aurostat sonipes, ac frena ferox spumantia mandit.Tandem progreditur, magna stipante caterva,Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo.Cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum,aurea purpuream subnectit fibula vestem.Nec non et Phrygii comites et laetus Iulusincedunt. Ipse ante alios pulcherrimus omnisinfert se socium Aeneas atque agmina iungit.Qualis ubi hibernam Lyciam Xanthique fluentadeserit ac Delum maternam invisit Apollo,instauratque choros, mixtique altaria circumCretesque Dryopesque fremunt pictique Agathyrsi;ipse iugis Cynthi graditur, mollique fluentemfronde premit crinem fingens atque implicat auro;tela sonant umeris: haud illo segnior ibatAeneas; tantum egregio decus enitet ore.Postquam altos ventum in montis atque invia lustra,ecce ferae, saxi deiectae vertice, capraedecurrere iugis; alia de parte patentistransmittunt cursu campos atque agmina cervipulverulenta fuga glomerant montisque relinquunt.At puer Ascanius mediis in vallibus acrigaudet equo, iamque hos cursu, iam praeterit illos,spumantemque dari pecora inter inertia votisoptat aprum, aut fulvum descendere monte leonem.
Interea magno misceri murmure caelumincipit; insequitur commixta grandine nimbus;et Tyrii comites passim et Troiana iuventusDardaniusque nepos Veneris diversa per agrostecta metu petiere; ruunt de montibus amnes.Speluncam Dido dux et Troianus eandemdeveniunt: prima et Tellus et pronuba Iunodant signum; fulsere ignes et conscius aetherconubiis, summoque ulularunt vertice nymphae.Ille dies primus leti primusque malorumcausa fuit; neque enim specie famave movetur,nec iam furtivum Dido meditatur amorem:coniugium vocat; hoc praetexit nomine culpam.
Extemplo Libyae magnas it Fama per urbes—-Fama, malum qua non aliud velocius ullum;mobilitate viget, viresque adquirit eundo,parva metu primo, mox sese attollit in auras,ingrediturque solo, et caput inter nubila condit.Illam Terra parens, ira inritata deorum,extremam (ut perhibent) Coeo Enceladoque sororemprogenuit, pedibus celerem et pernicibus alis,monstrum horrendum, ingens, cui, quot sunt corpore plumaetot vigiles oculi subter, mirabile dictu,tot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit aures.Nocte volat caeli medio terraeque per umbram,stridens, nec dulci declinat lumina somno;luce sedet custos aut summi culmine tecti,turribus aut altis, et magnas territat urbes;tam ficti pravique tenax, quam nuntia veri.Haec tum multiplici populos sermone replebatgaudens, et pariter facta atque infecta canebat:venisse Aenean, Troiano sanguine cretum,cui se pulchra viro dignetur iungere Dido;nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovereregnorum immemores turpique cupidine captos.Haec passim dea foeda virum diffundit in ora.Protinus ad regem cursus detorquet Iarban,incenditque animum dictis atque aggerat iras.
Hic Hammone satus, rapta Garamantide Nympha,templa Iovi centum latis immania regnis,centum aras posuit, vigilemque sacraverat ignem,excubias divom aeternas, pecudumque cruorepingue solum et variis florentia limina sertis.Isque amens animi et rumore accensus amarodicitur ante aras media inter numina divommulta Iovem manibus supplex orasse supinis:'Iuppiter omnipotens, cui nunc Maurusia pictisgens epulata toris Lenaeum libat honorem,aspicis haec, an te, genitor, cum fulmina torques,nequiquam horremus, caecique in nubibus ignesterrificant animos et inania murmura miscent?Femina, quae nostris errans in finibus urbemexiguam pretio posuit, cui litus arandumcuique loci leges dedimus, conubia nostrareppulit, ac dominum Aenean in regna recepit.Et nunc ille Paris cum semiviro comitatu,Maeonia mentum mitra crinemque madentemsubnexus, rapto potitur: nos munera templisquippe tuis ferimus, famamque fovemus inanem.'
Talibus orantem dictis arasque tenentemaudiit omnipotens, oculosque ad moenia torsitregia et oblitos famae melioris amantes.Tum sic Mercurium adloquitur ac talia mandat:'Vade age, nate, voca Zephyros et labere pennis,Dardaniumque ducem, Tyria Karthagine qui nuncexspectat, fatisque datas non respicit urbes,adloquere, et celeris defer mea dicta per auras.Non illum nobis genetrix pulcherrima talempromisit, Graiumque ideo bis vindicat armis;sed fore, qui gravidam imperiis belloque frementemItaliam regeret, genus alto a sanguine Teucriproderet, ac totum sub leges mitteret orbem.Si nulla accendit tantarum gloria rerum,nec super ipse sua molitur laude laborem,Ascanione pater Romanas invidet arces?Quid struit, aut qua spe inimica in gente moratur,nec prolem Ausoniam et Lavinia respicit arva?Naviget: haec summa est; hic nostri nuntius esto.'
Dixerat. Ille patris magni parere parabatimperio; et primum pedibus talaria nectitaurea, quae sublimem alis sive aequora supraseu terram rapido pariter cum flamine portant;tum virgam capit: hac animas ille evocat Orcopallentis, alias sub Tartara tristia mittit,dat somnos adimitque, et lumina morte resignat.Illa fretus agit ventos, et turbida tranatnubila; iamque volans apicem et latera ardua cernitAtlantis duri, caelum qui vertice fulcit,Atlantis, cinctum adsidue cui nubibus atrispiniferum caput et vento pulsatur et imbri;nix umeros infusa tegit; tum flumina mentopraecipitant senis, et glacie riget horrida barba.Hic primum paribus nitens Cyllenius alisconstitit; hinc toto praeceps se corpore ad undasmisit, avi similis, quae circum litora, circumpiscosos scopulos humilis volat aequora iuxta.Haud aliter terras inter caelumque volabat,litus harenosum Libyae ventosque secabatmaterno veniens ab avo Cyllenia proles.Ut primum alatis tetigit magalia plantis,Aenean fundantem arces ac tecta novantemconspicit; atque illi stellatus iaspide fulvaensis erat, Tyrioque ardebat murice laenademissa ex umeris, dives quae munera Didofecerat, et tenui telas discreverat auro.Continuo invadit: 'Tu nunc Karthaginis altaefundamenta locas, pulchramque uxorius urbemexstruis, heu regni rerumque oblite tuarum?Ipse deum tibi me claro demittit Olymporegnator, caelum ac terras qui numine torquet;ipse haec ferre iubet celeris mandata per auras:quid struis, aut qua spe Libycis teris otia terris?Si te nulla movet tantarum gloria rerum,[nec super ipse tua moliris laude laborem,]Ascanium surgentem et spes heredis Iulirespice, cui regnum Italiae Romanaque tellusdebentur.' Tali Cyllenius ore locutusmortalis visus medio sermone reliquit,et procul in tenuem ex oculis evanuit auram.
At vero Aeneas aspectu obmutuit amens,arrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit.Ardet abire fuga dulcisque relinquere terras,attonitus tanto monitu imperioque deorum.Heu quid agat? Quo nunc reginam ambire furentemaudeat adfatu? Quae prima exordia sumat?Atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc,in partisque rapit varias perque omnia versat.Haec alternanti potior sententia visa est:Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum,classem aptent taciti sociosque ad litora cogant,arma parent, et quae rebus sit causa novandisdissimulent; sese interea, quando optuma Didonesciat et tantos rumpi non speret amores,temptaturum aditus, et quae mollissima fanditempora, quis rebus dexter modus. Ocius omnesimperio laeti parent ac iussa facessunt.
At regina dolos—-quis fallere possit amantem?praesensit, motusque excepit prima futuros,omnia tuta timens. Eadem impia Fama furentidetulit armari classem cursumque parari.Saevit inops animi, totamque incensa per urbembacchatur, qualis commotis excita sacrisThyias, ubi audito stimulant trieterica Bacchoorgia, nocturnusque vocat clamore Cithaeron.Tandem his Aenean compellat vocibus ultro:'Dissimulare etiam sperasti, perfide, tantumposse nefas, tacitusque mea decedere terra?Nec te noster amor, nec te data dextera quondam,nec moritura tenet crudeli funere Dido?Quin etiam hiberno moliris sidere classem,et mediis properas aquilonibus ire per altum,crudelis? Quid, si non arva aliena domosqueignotas peteres, sed Troia antiqua maneret,Troia per undosum peteretur classibus aequorMene fugis? Per ego has lacrimas dextramque tuam te(quando aliud mihi iam miserae nihil ipsa reliqui)per conubia nostra, per inceptos hymenaeos,si bene quid de te merui, fuit aut tibi quicquamdulce meum, miserere domus labentis, et istam—-oro, si quis adhuc precibus locus—-exue mentem.Te propter Libycae gentes Nomadumque tyranniodere, infensi Tyrii; te propter eundemexstinctus pudor, et, qua sola sidera adibam,fama prior. Cui me moribundam deseris, hospes?Hoc solum nomen quoniam de coniuge restat.Quid moror? An mea Pygmalion dum moenia fraterdestruat, aut captam ducat Gaetulus Iarbas?Saltem si qua mihi de te suscepta fuissetante fugam suboles, si quis mihi parvulus aulaluderet Aeneas, qui te tamen ore referret,non equidem omnino capta ac deserta viderer.'
Dixerat. Ille Iovis monitis immota tenebatlumina, et obnixus curam sub corde premebat.Tandem pauca refert: 'Ego te, quae plurima fandoenumerare vales, numquam, regina, negabopromeritam; nec me meminisse pigebit Elissae,dum memor ipse mei, dum spiritus hos regit artus.Pro re pauca loquar. Neque ego hanc abscondere furtosperavi—-ne finge—-fugam, nec coniugis umquampraetendi taedas, aut haec in foedera veni.Me si fata meis paterentur ducere vitamauspiciis et sponte mea componere curas,urbem Troianam primum dulcisque meorumreliquias colerem, Priami tecta alta manerent,et recidiva manu posuissem Pergama victis.Sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo,Italiam Lyciae iussere capessere sortes:hic amor, haec patria est. Si te Karthaginis arces,Phoenissam, Libycaeque aspectus detinet urbis,quae tandem, Ausonia Teucros considere terra,invidia est? Et nos fas extera quaerere regna.Me patris Anchisae, quotiens umentibus umbrisnox operit terras, quotiens astra ignea surgunt,admonet in somnis et turbida terret imago;me puer Ascanius capitisque iniuria cari,quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis.Nunc etiam interpres divom, Iove missus ab ipso—-testor utrumque caput—-celeris mandata per aurasdetulit; ipse deum manifesto in lumine vidiintrantem muros, vocemque his auribus hausi.Desine meque tuis incendere teque querelis:Italiam non sponte sequor.'
Talia dicentem iamdudum aversa tuetur,huc illuc volvens oculos, totumque pererratluminibus tacitis, et sic accensa profatur:'Nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor,perfide; sed duris genuit te cautibus horrensCaucasus, Hyrcanaeque admorunt ubera tigres.Nam quid dissimulo, aut quae me ad maiora reservo?Num fletu ingemuit nostro? Num lumina flexit?Num lacrimas victus dedit, aut miseratus amantem est?Quae quibus anteferam? Iam iam nec maxuma Iuno,nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis.Nusquam tuta fides. Eiectum litore, egentemexcepi, et regni demens in parte locavi;amissam classem, socios a morte reduxi.Heu furiis incensa feror! Nunc augur Apollo,nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipsointerpres divom fert horrida iussa per auras.Scilicet is Superis labor est, ea cura quietossollicitat. Neque te teneo, neque dicta refello.I, sequere Italiam ventis, pete regna per undas.Spero equidem mediis, si quid pia numina possunt,supplicia hausurum scopulis, et nomine Didosaepe vocaturum. Sequar atris ignibus absens,et, cum frigida mors anima seduxerit artus,omnibus umbra locis adero. Dabis, improbe, poenas.Audiam et haec Manis veniet mihi fama sub imos.'His medium dictis sermonem abrumpit, et aurasaegra fugit, seque ex oculis avertit et aufert,linquens multa metu cunctantem et multa parantemdicere. Suscipiunt famulae, conlapsaque membramarmoreo referunt thalamo stratisque reponunt.
At pius Aeneas, quamquam lenire dolentemsolando cupit et dictis avertere curas,multa gemens magnoque animum labefactus amore,iussa tamen divom exsequitur, classemque revisit.Tum vero Teucri incumbunt, et litore celsasdeducunt toto naves: natat uncta carina;frondentisque ferunt remos et robora silvisinfabricata, fugae studio.Migrantis cernas, totaque ex urbe ruentis.Ac velut ingentem formicae farris acervumcum populant, hiemis memores, tectoque reponunt;it nigrum campis agmen, praedamque per herbasconvectant calle angusto; pars grandia truduntobnixae frumenta umeris; pars agmina coguntcastigantque moras; opere omnis semita fervet.Quis tibi tum, Dido, cernenti talia sensus?quosve dabas gemitus, cum litora fervere lateprospiceres arce ex summa, totumque videresmisceri ante oculos tantis clamoribus aequor?Improbe Amor, quid non mortalia pectora cogis?Ire iterum in lacrimas, iterum temptare precandocogitur, et supplex animos submittere amori,ne quid inexpertum frustra moritura relinquat.
'Anna, vides toto properari litore; circumundique convenere; vocat iam carbasus auras,puppibus et laeti nautae imposuere coronas.Hunc ego si potui tantum sperare dolorem,et perferre, soror, potero. Miserae hoc tamen unumexsequere, Anna, mihi. Solam nam perfidus illete colere, arcanos etiam tibi credere sensus;sola viri mollis aditus et tempora noras.I, soror, atque hostem supplex adfare superbum:non ego cum Danais Troianam exscindere gentemAulide iuravi, classemve ad Pergama misi,nec patris Anchisae cineres Manisve revelli,cur mea dicta neget duras demittere in auris.Quo ruit? Extremum hoc miserae det munus amanti:exspectet facilemque fugam ventosque ferentis.Non iam coniugium antiquum, quod prodidit, oro,nec pulcro ut Latio careat regnumque relinquat:tempus inane peto, requiem spatiumque furori,dum mea me victam doceat fortuna dolere.Extremam hanc oro veniam—-miserere sororis—-quam mihi cum dederit, cumulatam morte remittam.'
Talibus orabat, talisque miserrima fletusfertque refertque soror: sed nullis ille moveturfletibus, aut voces ullas tractabilis audit;fata obstant, placidasque viri deus obstruit auris.Ac, velut annoso validam cum robore quercumAlpini Boreae nunc hinc nunc flatibus illinceruere inter se certant; it stridor, et altaeconsternunt terram concusso stipite frondes;ipsa haeret scopulis, et, quantum vertice ad aurasaetherias, tantum radice in Tartara tendit:haud secus adsiduis hinc atque hinc vocibus herostunditur, et magno persentit pectore curas;mens immota manet; lacrimae volvuntur inanes.
Tum vero infelix fatis exterrita Didomortem orat; taedet caeli convexa tueri.Quo magis inceptum peragat lucemque relinquat,vidit, turicremis cum dona imponeret aris,horrendum dictu, latices nigrescere sacros,fusaque in obscenum se vertere vina cruorem.Hoc visum nulli, non ipsi effata sorori.Praeterea fuit in tectis de marmore templumconiugis antiqui, miro quod honore colebat,velleribus niveis et festa fronde revinctum:hinc exaudiri voces et verba vocantisvisa viri, nox cum terras obscura teneret;solaque culminibus ferali carmine bubosaepe queri et longas in fletum ducere voces;multaque praeterea vatum praedicta priorumterribili monitu horrificant. Agit ipse furentemin somnis ferus Aeneas; semperque relinquisola sibi, semper longam incomitata videturire viam, et Tyrios deserta quaerere terra.Eumenidum veluti demens videt agmina Pentheus,et solem geminum et duplicis se ostendere Thebas;aut Agamemnonius scaenis agitatus Orestesarmatam facibus matrem et serpentibus atriscum fugit, ultricesque sedent in limine Dirae.
Ergo ubi concepit furias evicta doloredecrevitque mori, tempus secum ipsa modumqueexigit, et, maestam dictis adgressa sororem,consilium voltu tegit, ac spem fronte serenat:'Inveni, germana, viam—-gratare sorori—-quae mihi reddat eum, vel eo me solvat amantem.Oceani finem iuxta solemque cadentemultimus Aethiopum locus est, ubi maxumus Atlasaxem humero torquet stellis ardentibus aptum:hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos,Hesperidum templi custos, epulasque draconiquae dabat, et sacros servabat in arbore ramos,spargens umida mella soporiferumque papaver.Haec se carminibus promittit solvere mentesquas velit, ast aliis duras immittere curas,sistere aquam fluviis, et vertere sidera retro;nocturnosque movet Manis: mugire videbissub pedibus terram, et descendere montibus ornos.Testor, cara, deos et te, germana, tuumquedulce caput, magicas invitam accingier artes.Tu secreta pyram tecto interiore sub auraserige, et arma viri, thalamo quae fixa reliquitimpius, exuviasque omnis, lectumque iugalem,quo perii, superimponas: abolere nefandicuncta viri monumenta iuvat, monstratque sacerdos.'Haec effata silet; pallor simul occupat ora.Non tamen Anna novis praetexere funera sacrisgermanam credit, nec tantos mente furoresconcipit, aut graviora timet, quam morte Sychaei:ergo iussa parat.
At regina, pyra penetrali in sede sub auraserecta ingenti taedis atque ilice secta,intenditque locum sertis, et fronde coronatfunerea; super exuvias ensemque relictumeffigiemque toro locat, haud ignara futuri.Stant arae circum, et crines effusa sacerdoster centum tonat ore deos, Erebumque Chaosque,tergeminamque Hecaten, tria virginis ora Dianae.Sparserat et latices simulatos fontis Averni,falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenispubentes herbae nigri cum lacte veneni;quaeritur et nascentis equi de fronte revolsuset matri praereptus amor.Ipsa mola manibusque piis altaria iuxta,unum exuta pedem vinclis, in veste recincta,testatur moritura deos et conscia fatisidera; tum, si quod non aequo foedere amantescurae numen habet iustumque memorque, precatur.
Nox erat, et placidum carpebant fessa soporemcorpora per terras, silvaeque et saeva quierantaequora: cum medio volvuntur sidera lapsu,cum tacet omnis ager, pecudes pictaeque volucres,quaeque lacus late liquidos, quaeque aspera dumisrura tenent, somno positae sub nocte silenti[lenibant curas, et corda oblita laborum].At non infelix animi Phoenissa, nec umquamSolvitur in somnos, oculisve aut pectore noctemaccipit: ingeminant curae, rursusque resurgenssaevit amor, magnoque irarum fluctuat aestu.Sic adeo insistit, secumque ita corde volutat:'En, quid ago? Rursusne procos inrisa prioresexperiar, Nomadumque petam conubia supplex,quos ego sim totiens iam dedignata maritos?Iliacas igitur classes atque ultima Teucrumiussa sequar? Quiane auxilio iuvat ante levatos,et bene apud memores veteris stat gratia facti?Quis me autem, fac velle, sinet, ratibusve superbisinvisam accipiet? Nescis heu, perdita, necdumLaomedonteae sentis periuria gentis?Quid tum, sola fuga nautas comitabor ovantes,an Tyriis omnique manu stipata meoruminferar, et, quos Sidonia vix urbe revelli,rursus agam pelago, et ventis dare vela iubebo?Quin morere, ut merita es, ferroque averte dolorem.Tu lacrimis evicta meis, tu prima furentemhis, germana, malis oneras atque obicis hosti.Non licuit thalami expertem sine crimine vitamdegere, more ferae, tales nec tangere curas!Non servata fides cineri promissa Sychaeo!'
Tantos illa suo rumpebat pectore questus.Aeneas celsa in puppi, iam certus eundi,carpebat somnos, rebus iam rite paratis.Huic se forma dei voltu redeuntis eodemobtulit in somnis, rursusque ita visa monere est—-omnia Mercurio similis, vocemque coloremqueet crinis flavos et membra decora iuventa:'Nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos,nec, quae te circum stent deinde pericula, cernis,demens, nec Zephyros audis spirare secundos?Illa dolos dirumque nefas in pectore versat,certa mori, varioque irarum fluctuat aestu.Non fugis hinc praeceps, dum praecipitare potestas?Iam mare turbari trabibus, saevasque videbisconlucere faces, iam fervere litora flammis,si te his attigerit terris Aurora morantem.Heia age, rumpe moras. Varium et mutabile semperfemina.' Sic fatus, nocti se immiscuit atrae.
Tum vero Aeneas, subitis exterritus umbris,corripit e somno corpus, sociosque fatigat:'Praecipites vigilate, viri, et considite transtris;solvite vela citi. Deus aethere missus ab altofestinare fugam tortosque incidere funesecce iterum stimulat. Sequimur te, sancte deorum,quisquis es, imperioque iterum paremus ovantes.Adsis o placidusque iuves, et sidera caelodextra feras.' Dixit, vaginaque eripit ensemfulmineum, strictoque ferit retinacula ferro.Idem omnes simul ardor habet, rapiuntque ruuntque;litora deseruere; latet sub classibus aequor;adnixi torquent spumas et caerula verrunt.
Et iam prima novo spargebat lumine terrasTithoni croceum linquens Aurora cubile.Regina e speculis ut primum albescere lucemvidit, et aequatis classem procedere velis,litoraque et vacuos sensit sine remige portus,terque quaterque manu pectus percussa decorum,flaventesque abscissa comas, 'Pro Iuppiter, ibithic' ait 'et nostris inluserit advena regnis?Non arma expedient, totaque ex urbe sequentur,deripientque rates alii navalibus? Ite,ferte citi flammas, date vela, impellite remos!—-Quid loquor, aut ubi sum? Quae mentem insania mutat?Infelix Dido, nunc te facta impia tangunt.Tum decuit, cum sceptra dabas.—-En dextra fidesque,quem secum patrios aiunt portare Penates,quem subiisse umeris confectum aetate parentem!Non potui abreptum divellere corpus, et undisspargere? Non socios, non ipsum absumere ferroAscanium, patriisque epulandum ponere mensis?—-Verum anceps pugnae fuerat fortuna:—-fuisset.Quem metui moritura? Faces in castra tulissem,implessemque foros flammis, natumque patremquecum genere extinxem, memet super ipsa dedissem.'Sol, qui terrarum flammis opera omnia lustras,tuque harum interpres curarum et conscia Iuno,nocturnisque Hecate triviis ululata per urbes,et Dirae ultrices, et di morientis Elissae,accipite haec, meritumque malis advertite numen,et nostras audite preces. Si tangere portusinfandum caput ac terris adnare necesse est,et sic fata Iovis poscunt, hic terminus haeret:at bello audacis populi vexatus et armis,finibus extorris, complexu avulsus Iuli,auxilium imploret, videatque indigna suorumfunera; nec, cum se sub leges pacis iniquaetradiderit, regno aut optata luce fruatur,sed cadat ante diem, mediaque inhumatus harena.Haec precor, hanc vocem extremam cum sanguine fundo.Tum vos, o Tyrii, stirpem et genus omne futurumexercete odiis, cinerique haec mittite nostromunera. Nullus amor populis, nec foedera sunto.Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor,qui face Dardanios ferroque sequare colonos,nunc, olim, quocumque dabunt se tempore vires.Litora litoribus contraria, fluctibus undasimprecor, arma armis; pugnent ipsique nepotesque.'
Haec ait, et partis animum versabat in omnis,invisam quaerens quam primum abrumpere lucem.Tum breviter Barcen nutricem adfata Sychaei;namque suam patria antiqua cinis ater habebat:'Annam cara mihi nutrix huc siste sororem;dic corpus properet fluviali spargere lympha,et pecudes secum et monstrata piacula ducat:sic veniat; tuque ipsa pia tege tempora vitta.Sacra Iovi Stygio, quae rite incepta paravi,perficere est animus, finemque imponere curis,Dardaniique rogum capitis permittere flammae.'Sic ait: illa gradum studio celerabat anili.At trepida, et coeptis immanibus effera Dido,sanguineam volvens aciem, maculisque trementisinterfusa genas, et pallida morte futura,interiora domus inrumpit limina, et altosconscendit furibunda rogos, ensemque recluditDardanium, non hos quaesitum munus in usus.Hic, postquam Iliacas vestes notumque cubileconspexit, paulum lacrimis et mente morata,incubuitque toro, dixitque novissima verba:'Dulces exuviae, dum fata deusque sinebant,accipite hanc animam, meque his exsolvite curis.Vixi, et, quem dederat cursum fortuna, peregi,et nunc magna mei sub terras ibit imago.Urbem praeclaram statui; mea moenia vidi;ulta virum, poenas inimico a fratre recepi;felix, heu nimium felix, si litora tantumnumquam Dardaniae tetigissent nostra carinae!'Dixit, et, os impressa toro, 'Moriemur inultae,sed moriamur' ait. 'Sic, sic iuvat ire sub umbras:Hauriat hunc oculis ignem crudelis ab altoDardanus, et nostrae secum ferat omina mortis.'Dixerat; atque illam media inter talia ferroconlapsam aspiciunt comites, ensemque cruorespumantem, sparsasque manus. It clamor ad altaatria; concussam bacchatur Fama per urbem.Lamentis gemituque et femineo ululatutecta fremunt; resonat magnis plangoribus aether,non aliter, quam si immissis ruat hostibus omnisKarthago aut antiqua Tyros, flammaeque furentesculmina perque hominum volvantur perque deorum.Audiit exanimis, trepidoque exterrita cursuunguibus ora soror foedans et pectora pugnisper medios ruit, ac morientem nomine clamat:'Hoc illud, germana, fuit? Me fraude petebas?Hoc rogus iste mihi, hoc ignes araeque parabant?Quid primum deserta querar? Comitemne sororemsprevisti moriens? Eadem me ad fata vocasses:idem ambas ferro dolor, atque eadem hora tulisset.His etiam struxi manibus, patriosque vocavivoce deos, sic te ut posita crudelis abessem?Exstinxti te meque, soror, populumque patresqueSidonios urbemque tuam. Date volnera lymphisabluam, et, extremus si quis super halitus errat,ore legam.' Sic fata, gradus evaserat altos,semianimemque sinu germanam amplexa fovebatcum gemitu, atque atros siccabat veste cruores.Illa, graves oculos conata attollere, rursusdeficit; infixum stridit sub pectore vulnus.Ter sese attollens cubitoque adnixa levavit;ter revoluta toro est, oculisque errantibus altoquaesivit caelo lucem, ingemuitque reperta.
Tum Iuno omnipotens, longum miserata doloremdifficilisque obitus, Irim demisit Olympo,quae luctantem animam nexosque resolveret artus.Nam quia nec fato, merita nec morte peribat,sed misera ante diem, subitoque accensa furore,nondum illi flavum Proserpina vertice crinemabstulerat, Stygioque caput damnaverat Orco.Ergo Iris croceis per caelum roscida pennis,mille trahens varios adverso sole colores,devolat, et supra caput adstitit: 'Hunc ego Ditisacrum iussa fero, teque isto corpore solvo.'Sic ait, et dextra crinem secat: omnis et unadilapsus calor, atque in ventos vita recessit.