1.Exodus 9, 29. Psalm. 104 (103) 26.2.Alii:excedat, vel:recreat.3.Jesaias 14, 12 sqq.4.Jesaias 14, 16 sqq.5.Job. 18, 13.6.Jesaias 14, 15.7.Job. 11, 22 sq.8.Ezech. 29, 3.9.Job. 1, 7 sqq.CURTIUS: Illud est, ni fallor, quod Graeci veteres, qui fabulis omnia complerunt, Junonem aëris praesidem furias prohibere ajunt, quominus in coelum evolare queant, i.e. daemones e nubibus ab angelis praecipites deturbari et in fluminibus1deorsum cum tonitru delapsos sublunaria haec corpora perdere ac corrumpere.1.Alii:inflammatos.CORONAEUS: Quando igitur1elementaris hujus solitudo2futura est?1.Alibi:ergo.2.Alibi:solutio.SALOMO: Illud quidem in arcanis divinae majestatis latet, praeter quod tantum1conjectura consequi possumus (nihil enim in eo genere affirmandum opinor), quemadmodum lege divina2terrae sanctae quies imperatur et vacatio ab agricultura. Ob id enim Alexander Magnus et Julius Caesar septimo quoque anno majoribus nostris dederunt tributorum immunitatem.3Ita post annorum sex millia mundi elementaris solitudo significatur futura. Neque enimaquarum illuvionibus4interibit mundus elementaris, ut aetate5Noae, qua tellus aquarum voragine contecta est, mense secundo, qui a Chaldaeis Bul, i.e. diluvium appellatur, propterea quod eo mense omnia fere diluvia contigerunt et imbres sparsis seminibus salutares, nisi decidant eo mense, ut fere solent, sterilitatem frugum augurantur. Et ut septimo quoque millesimo mundi elementaris quies est, sic etiam cum septies septem anni fluxerunt6, magnus servis omnibus Jubilaeus7, item pecudibus8ac praediis omni nexu ac mancipio solutis, libertas indulgetur et cuique ad avitas possessiones reditus patet. Ita post annos9septies septem millia, quo quidem circuitu siderum coelestium certissimus ad principia motuum reditus est, maximo anno completo rerum omnium conversio sequitur. Ex quo intelligitur, perpetua mundorum creatione et recreatione sempiternam Dei potestatem ac bonitatem in continua hominum et angelorum successione praedicatum iri. Quod apertius Esaias10innuere videtur:Erit, inquit,coelum novum et terra nova.Item, cum David11dixisset, coelos interituros cum inveterarerint, ad mundorum opificem conversus:Tu autem,inquit,idem ipse es, Tui semper similis et anni tui Te nullis aetatibus et saeculis deserent.Huc etiam pertinet illud Salomonis12.Nihil sub sole novum nec quidquam futurum est, quod prius13non fuerit.1.Alii:si quid tamen.2.Leviticus 25, 23.3.Josephus Ant. jud. 14, 17.4.Alibi:cataclysmo, vel:eluviis.5.Alibi:tempore.6.Alibi:fluxerint.7.Alius addit:anno quinquagesimo.8.Alibi:domibus.9.Alii:anno.10.Jesaias 43. 45. 46. 65, 17. 66, 22.11.Psalm. 102, 27 sq.12.Eccles. 1, 9 sq.13.Alibi:antea.OCTAVIUS: Eadem est Originis in librisπερὶ ἀρχῶνet Caesarii sententia in eo potissimum loco, quo de coelis agit. Circumfertur etiam liber ab Ismaëlitis, in quo quidem auctor scribit, mundum hunc et quaecunque mundi sinu amplissimo coërcentur, interitura. Cum vero importunissimus ille ac funestissimus rerum omnium vastator omnia corrupit1, tandem aliquando occasurum et, ut Seneca loquitur, mortem ipsam moriturum. Sed prius maximis clamoribus ac tonitruis et vocibus feralibus2ac ingenti clangore occasum suum testaturum.1.Alibi:corruperit.2.Alibi:ferocibus.FRIDERICUS: Mirabilis illa rerum omnium vicissitudo, ex arcanis Ebraeorum a Salomone collecta, coelestium siderum conversionibus1omnino congruere videtur. Septem enim annorum millibus motus trepidationis super Arietis et Librae capita circumscribitur ac septies septem millibus inerrantium siderum motus2circumaguntur3et ad sua quaeque principia redeunt in orbem. Quae demonstratio4Patrum memoria demum percepta est, cum antea veteribus omnibus ignota fuisset.1.Alibi:connexionibus.2.Alius:sedes.3.Alibi:circumagantur.4.Johannes Regiomontanus demonstravit.SALOMO: Hoc quidem Chaldaeis, Aegyptiis et astrologis omnibus abditum erat; scilicet decem orbes coelestes nec plures haberi, cum tamen Pythagoraei, Plato, Aristoteles, Ptolemaeus ipseμαθηματικώτατοςet Hipparchus octo vel novem ad summum esse affirmarent. At litterae sacrae pereleganti allegoria decem orbes significant hoc versu:Opera digitorum tuorum sunt coeli1. Quo digitorum numero coelorum numerum Astrologis et Chaldaeis omnibus ignotum declarant; quod etiam allegoria decem cortinarum tabernaculi significatur. Ex quo intelligitur, rerum omnium maximarum arcana secretioribus litterarum divinarum allegoriis contineri.1.Abraham Aben Esra in Psalm. 8, 4.SENAMUS: Si Leviathanum corruptionis et obitus principem statuamus a Deo creatum, et quidem prima omnium rerum origine et ante lucem ipsam, nobis prospiciendum, ne Deum auctorem mali esse concedamus. Nam quicquid est causa causae, id etiam1est causa causati, consequentis effectus. At2nullum efficacius argumentum habuerunt Academici, ut mundum sempiternum statuerent, quam ne Deum optimum, rerum omnium conditorem, faterentur corruptionis etἀταξίαςauctorem.1.Alius addit:ipsum.2.Proclus, Philo, ita quoque Syrianus, quos conscribit Philoponus libro duodecimo.SALOMO: Inveteratus est error, ac theologorum1etiam opinione pervulgatus, mali originem a diabolo inventam; duobus tamen, opinor, alteri quidem inter Latinos, alteri vero inter Graecos, haec opinio displicuit.1.Thomas lib. 20 qu. 79 art. 1 et 3, quem reliqui sequuntur.FRIDERICUS: Sic a majoribus accepimus, omnes angelos principio suae originis integerrimos ac sanctissimos extitisse, sed quosdam a via deflexisse et ab integritate et puritate lucis coelestis delapsos et deturbatos in terras tum ab his ad hominem pravas suasiones et quae consequuntur, calamitates inquam omnes ac pestes, dimanasse. Id autem significari putant verbis Jesaiae1et Johannis theologi2apocalypseos scriptoris auctoritate, quorum alter Luciferum de coelo detractum, alter ingentem draconem cum tertia parte stellarum i.e. angelorum praecipitem deturbatum scripsit. Item Christus3quasi fulgur e coelo exturbatum in terras se vidisse declaravit. Haec theologorum christianorum sententia est.1.Jesaias 14, 12.2.Apocal. 12, 4 et 9.3.Matthaeus 25. Lucas 10, 18.OCTAVIUS: Varietas theologorum inter ipsos de casu daemonum facit, ut nihil affirmare audeam. Cum etiam Augustinus tam incertus sit, ut cum diabolum deflexisse scripsisset, subjiciat1haec verba: Hoc certius asseri non potest, et mirum, si potest. Itaque cum ratio plerosque deficeret, Orphei, Pherecydis et Empedoclis auctoritatem adhibuerunt2. Illi etiam daemonum omnium maximum Ophionaeum draconem et qui cum eo delapsi sunt,δαίμονας οὐρανοπετεῖςdictos arbitrantur. Sed cum quaeritur, cur eodem paene3momento, quo creati sunt in summa puritate, in ipsum creatorem tanta arrogantia intumuerint, ut seipsos suo creatori exaequarent, aut quis illos ad tantum crimen4impulerit5, obmutescunt. Quae causa extat, ut Manes Persa, duo aequa potestate principia faciens, alterum quidem bonorum ac coelestium, alterum malorum ac sublunarium, ne ab optimo fonte bonorum mala derivare videretur, totius pietatis ac religionis fundamenta labefactaret. Plato vero6, cum ab uno principio caetera omnia duci, pro demonstrata ac plane explorata re haberet, ac mali originem ab ipso Deo arcessere nefas arbitraretur, a materia omne malum derivari7scripsit8, quod in eaκακοποιόν τιinesse existimeret.1.Alibi:subjecerit.2.Alibi:secuti, vel:attribuerunt.3.Alibi:fere.4.Alius:in tantum scelus.5.Alibi:impulit.6.In Parmenide et Timaeo.7.Alius addit:posse, alius legit simpliciter:derivavit.8.Alius:dixit.SALOMO: Quod malum a materia prodeat, sacrae litterae constanter negant1:nec vanitas nec malitia, inquit ille,prodiit a terra, ac propterea rerum omnium opifex maximus, post2consummatam universitatis molem, dicitur omnia quae fecerat vidisse valde bona3.1.Job. 5, 6.2.Desunt haec sequentia Salomonis verba in alio codice.3.Geneseos 1, 31.TORALBA: Nullam peccati labem in materia esse, ex eo perspicue demonstratur, tum quod in materia vis agendi nulla sit, sed in forma, tum etiam quod1materia nullam omnino hypostasin per se habeat in natura.1.Alibi:quia.SALOMO: Errorum omnium origo inde manavit, quod malum aliquid esse arbitrarentur, cum tamen nihil sit omnino.Ego, inquit Deus1,faciens bonum et creans malum, faciens lucem et creans tenebras. Ut enim tenebrae nihil aliud sunt quam lucis privatio, sic malum nihil aliud est quam boni privatio. Itaque dixit facere bonum, quia bonum est hoc aliquid, malum vero creare scilicet privatione boni. Nam ut, columnarum ademtione ruit aedificium, ita boni subductione: sequitur malum2. Cum enim populo iratus3dixisset Deus:Momento, delebo te4, Chaldaeus interpres vertit: Momento, majestatem meam auferam abs te. Nam si quid malum esset in tota rerum natura, profecto daemones, qui prava suadere semper dicuntur, mali essent, quod absurdum est, cum sint substantiae et quidem intelligentiae et vitae participes, et utrumque illis Dei munere et concessu tributum. Quicquid autem est ejusmodi, bonum esse oportet ac proinde si malum existeret, aut si daemones mali essent, ajentia et negantia vera simul, et quidem univoce absurdissimam implicarent contradictionem, quia boni essent et non boni.1.Jesaias 45, 7.2.Hac similitudine utitur Moses Rambam libro I.3.Deest alibi.4.Exod. 33, 5.OCTAVIUS: Hanc mali non quidem definitionem, sed descriptionem ex boni privatione amplexus est Augustinus1, ne1in placitis Manichaeorum, in quibus diutissime2acquieverat, consenuisse3videretur.1.Contra Faust. Manich.2.Deest in aliis codicibus.3.Alibi:densissime.4.Alius:consensisse.SENAMUS: Si malum nihil est, qui malum agit, nihil agit; at1qui nihil agit, nullam poenam meretur; quare qui malum agit, nulla poena dignus est.1.Desunt haec sequentia Senami verba in alio codice.CURTIUS: Praestat, inquit Lucilius, otiosum1esse, quam nihil agere. Quare argumentum illud contrario argumento refellitur: Qui malum2agit, poena dignus est; qui nihil agit, malum agit; igitur qui nihil agit, poena dignus sit oportet.1.Alibi:occisum.2.Alibi:male.SENAMUS: Si sola privatione bona malis opponuntur, quid est quamobrem Aristoteles1et ceteri in uno paene communi2sensu contraria statuunt?1.Libro I et II Ethicorum.2.Deest in alio codice.TORALBA: Non tantum in eo peccatur ab Aristotele, quod bona malis contraria posuit, sed in eo etiam, quod bonum finitum, malum vero infinitum esse putat1. Nam si ex contrariis alterum esset finitum, infinitum alterum, oportet finitum ab infinito dissipari. Ut si esset ignis infinitus, parvo momento aquam finitam incendio, calore, siccitate consumsisset, aut aqua infinita ignem finitum exstinxisset. Sic malitia infinita bonitatem finitam oppressisset et mundum hunc funditus evertisset. At cum nihil actu infinitum sit, praeter primam causam, ut superius demonstratum est, nihil ei contrarium esse potest. Ex quo sequitur, bono nihil contrarium esse posse, quia solum infinitum est, malum vero non modo infinitum non esse, sed ne esse quidem, nec aliter intelligi, quam privatione.1.Libro I cp. 6 Ethicorum ad Nicomachum.SALOMO: Illud scite a sapientiae magistro dictum est1:Nunquam malitia sapientiam superavit.1.Sapientia 7, 30.SENAMUS: Si virtus omnis in mediocritate consistit inter extrema vitia, consequens est, a vitiis virtutes, a malis bona1longe superari, cum semper uni virtuti duo vitia opponantur.1.Alius:a bonis mala.TORALBA: Nihil ab Aristotele videtur levius dici potuisse, quam virtutes versari in medio vitiorum, et contraria bonis finitis mala infinita, statuere, quia si bona sint finita, mala vero infinita, ubinam virtutes tot ac tam multae reperientur, quae media vitiorum infinitorum tueri possint1? Quid item alienius2ipsa natura, quam duo vitia inter se et uni virtuti contraria ponere, cum nullum sit in tota natura rectius3decretum, quam unum uni4contrarium esse: quia cum bonis mala contraria fecerit, etiam5virtutes vitiis contrarias esse decrevit. Quae cum absurdissima sint, tum vero nihil absurdius, quam malo quod posuit infinitum, extrema definire. Posuit enim inter duo extrema mala, cum tamen infinitae rei nec media possint nec extrema cogitari. Oportet autem vitiorum sive malorum extremitates determinatas esse, ut medium sive rei sive rationis inveniatur.1.Libr. 1 cp. 8 Ethicorum.2.Alibi:alienum.3.Aliua:certius.4.Alibi:suum sui.5.Deest in alio codice.SENAMUS: Si auream illam, quae semper omnibus laudatissima visa est, mediocritatem tollamus1, omnium virtutum radices ac fibras evellere atque elidere oportet.1.Alibi:tollimus.TORALBA: Num1tibi, Sename, sapientissimus, prudentissimus, doctissimus quisque majori laude cumulandus venit, quam si2mediocriter doctus sit?1.Alii:Nonne.2.Alibi:qui.SENAMUS: Virtutum seu bonorum moralium media queruntur, non item intellectualium, in quibus extrema sunt laudatissima. At sapientia, prudentia, scientia bona sunt intellectualia.TORALBA: Novam1hanc Peripatetici inveterato morbo medicinam quaesivere, sed non videntur virtutes omnes intellectuales esse, ut rectissime Stoici definierunt2, alioquin virtutes morales in mortali ac bruta cupiditate collocare oporteret, nec praemia bonorum immortali debentur intellectui, sed mortali cupiditati. Si tantum3illae4sint5virtutes morales, quid ineptius quam sapientissimos, prudentissimos, doctissimos summa laude dignos haberi, quia virtutes intellectuales, quo plures ac majores, eo sint meliores, eum vero, qui6justissimus, fortissimus, temperatissimus fuerit, ut vitiosum accusari, quia recedit a mediocritate.1.Alius:novi.2.Cicero de fin.3.Alius:tamen.4.Alibi:ullae.5.Alibi:essent.6.Alii:si vero quis, vel:is vero qui.FRIDERICUS: Profecto praestat, mediocriter doctum ac prudentem, quam mediocriter justum ac temperantem esse, ut contra novam Peripateticorum disciplinam1statuamus, praestabiliorem esse in virtutibus intellectualibus, quam moralibus, mediocritatem.1.Alibi:doctrinam.CORONAEUS: Apposite quidem haec. Sed ne a proposita bonorum ac malorum mediocritate1discedamus, cum ea quaestio permagni sit ponderis ac momenti, ne vel duo mundi principia inter se contraria, vel Deum omnipotentem2maximum mali auctorem statuamus, etiamsi daemones eo ipso, quod sunt, bonos esse demus, i.e. ut summi i.e. essentiae ac intelligentiae participes, quis tamen eos3judicet malos esse, qui corruptionem, interitum, calamitates, bella, perniciem, tempestates, populares morbos, incendia, naufragia, mortes inferunt? Ob id enim in sacris litteris malos appellari videmus spiritus.1.Alii:disputatione.2.Alius:optimum.3.Alibi:non.SALOMO: Quis improbum putet, qui jussa Dei diligenter exsequatur?CORONAEUS: Nemo quidem opinor.SALOMO: Cur1ergo non idem judicemus de angelis ac daemonibus, qui tam diligenter mandatis obsequuntur2, qui nihil faciunt injussi? Ergo eo magis, quod quae a Deo jubentur3, semper justa sunt, nec juris ac justitiae executio ullam injuriam habet.1.Alibi:cumvel:tum.2.Alibi:mandata exsequuntur.3.Psalm. 148.FRIDERICUS: Quaedam mala sunt poenae, quae a Deo probantur, ut cum Deus contestatur1acerba voce populum, nullum esse malum in civitate, quod non fecerit. Mala vero culpae i.e. adulteria, furta, parricidia Deus execratur.1.Deuteron. 32. 3 Regum 9 et 21. Jesaiae 54. Jerem. 2 et 31. Amos 3. Jon. 3. Mich. 1 et 2.SALOMO: Vox ebraica, quae verbo Hiphil significatur, permissionem potius et fieri facere, ut pinguius loquamur, quam actionem ipsam agentis significat. Id autem apertius intelligitur ex eo, quod1scribitur:Consurrexit2autem Satan contra Israëlem et incitavit Davidem, ut populum numeraret.Hic quidem Satanae executio, illic jussa Dei significantur. Malum vero culpae aut nihil est aliud, quam boni privatio, aut ad bonum aliud refertur, cum Deus omnipotens3maximus etiam horum scelera, flagitia, fraudes ad improborum ultionem convertere soleat. Atque in eo potissimum perspicitur Dei bonitas, quod nihil unquam sceleris admitti patitur, nisi melius quoddam ex iis prospiciat futurum, ut Joseph ad fratres, qui se vendiderant:Malum quidem contra me decrevistis, inquit,sed Deus in bonum illud convertit4.1.2 Regum 14 et 24 et 1 Chronicorum 22.2.Alibi:Insurrexit.3.Alius:optimus.4.Geneseos 50, 20.TORALBA: Idem fuit Theophrasti sensus de Deo: Illud, inquit, quod primum est ac divinissimum, omnia ea optima vult esse, i.e.τὸ γὰρ δὴ πρῶτον καὶ θειότατον, πάντα τὰ ἄριστα βουλόμενον. Et quia summo bono exciderunt1, non quidem mali sunt, sed minus boni, minus honesti eoque minus, quo longius a summo bono2discedunt3. Neque enim Deus ab improbis, sed improbi a Deo discedunt, qui bonorum omnium auctor est, nulliusmali causa, felicitatis parens pulcherrimus, optimus, simplex, verus,πάντων ἀγαθῶν αἴτιος, κακῶν ἀναίτιος, αἴτιος εὐπραγίας, κάλλιστος, ἄριστος, ἁπλοῦς, ἀληθὴς, ut4divinissime Plato scribit, et ut Porphyrius5:θεὸς ἀγαθὰ μὲν πάντα, μηδὲν δὲ φαῦλον βούλεται.Et quidem Plutarchus nullo suo merito reprehendit Chrysippum. Cum enim Chrysippus scripsisset, Deum cacodaemones calamitatibus et cladibus inferendis6praefecisse: Nonne, inquit Plutarchus, crimen Deo ingeritur, quasi rex optimus improbis7ministris gubernacula det eosque patiatur in optimum quemque saevire? Acerbe quidem Plutarchus, vir alioquin gravissimus. Neque enim Chrysippus scripserat, cacodaemonibus gubernaculum concedi, sed potius ministros, lictores, carnifices ad justa supplicia irroganda designari. Quin etiam Deus apud Malachiam8:Coërcebo, inquit,vastatorem, ne fructus regionis vestrae corrumpat.1.Alii:excidunt, vel:excedunt.2.Alii:de summa bonitate.3.Dionysius Areopagita, libro II, de divinis nom.4.Alibi:et.5.Περὶ ἀποχῆς..6.Alii:exequendis, vel:exigendis.7.Alibi:impiis.8.Malachiae 3, 11 (2).SENAMUS: Cur igitur daemones, cur Satanae i.e. adversarii, cur insidiatores, cur diaboli i.e. calumniatores dicuntur, si mali non sunt?FRIDERICUS: Id quod suae naturae ac officio suo consentaneum est, optant1et exquirunt, scilicet perdere, grassari, corrumpere; nihil tamen injussu principis2aut magistratuum, i.e. Dei, vel angelorum.1.Alibi:exoptant.2.Alibi:principum.SENAMUS: At Augustinus1scribit, Deum ipsum inclinare hominum voluntates ad malum.1.De libero arbitrio II, 21.FRIDERICUS: Bona fide scripta theologorum interpretari debemus, cum innumerabilibus locis Augustinus malorum origines longissime a Deo propellat. Haec igitur ad permissionem trahenda sunt.SALOMO: Cancer est incurabilis, inquit Philo1Ebraeus, Deum mali auctorem arcessere. Quid enim impuri ab ipso latice puritatis, quid malia ab ipso fonte bonitatis manare potest?Vae vobis, inquit Jesaias2,quod dicitis bonum malum et malum bonum!Saepissime viros illustres ac fortes subducit3et ipso aetatis flore decerpit, ne deteriora in hac vita patiantur; ut Josiam regem optimum ac religiosissimum, et quominus dubitaretur a vate Hulda4denuntiari jussit, ne impii Deum incusarent, quod tantae virtutis principem ab hoste Pharaone pateretur occidi.1.In libro de profugis cp. 23.2.Jesaias 5, 20.3.Sapient. XIV.4.2 (4) Regum XXII.CURTIUS: Profecto Plutarchus eadem divinitus mihi scripsisse videtur:προεξάγει τινὰς ἐκ τοῦ ζῆν τὰ μέλλοντα προορώμενος.CORONAEUS: Procul ergo sint, qui Deum malorum auctorem faciunt, non modo quia non prohibet, verum etiam quia jubet, quia decrevit, et haec verba:excoecavit, induravitnon ad permissionem, sed ad efficacem Dei actionem referri affirmant, quem alioquin1otiosum fore2metuunt, quin etiam incestum Absolonis Dei opus esse affirmant, quanquam saepe3alius aliud sentiant4nec verba ad permissionem trahenda putant, sed ad jussa referri. Ad quid ergo Psaltes lyricus ita exclamat:Quoniam non Deus volens iniquitatem tu es5? Et cum Manassis regis scelera execraretur:Quia fecit illud quod nunquam jussi, nec in cor meum ascendit6.1.Alius:aliqui.2.Alibi:fere.3.Alibi:saepius.4.Alibi:sentiat.5.Psalm V, 5.6.Jer. 7, 31. 19, 51. 32, 35. coll. 2 Regum 21, 6 et 9. 2 Chron. 33, 6.OCTAVIUS: Sed gravior est morbus illorum, qui malorum iliadas enumerant, nihil tamen boni reperiri ajunt, ut Rabbi Maurus1ac Plinius2, qui hominem omnium calamitosissimum et naturam novercam contumeliosissime appellant, cum tamen hominem paulo minorem angelis fecerit Deus et in omnes animantes summum imperium ei dederit.1.Alius:Maimon.2.Hist. natur. l. 7.CORONAEUS: Satis igitur de origine bonorum et malorum; nondum tamen Senami propositae quaestioni satis videmur fecisse, unde scilicet tot angelorum ac daemonum myriades, cum suapte natura mortales sint, nisi Dei bonitate sustineantur, aut unde in demortuorum locum et ordinem substituantur?SALOMO: Si nihil praestabilius est in natura ordine decente, illud minime dubium est, in utrisque angelorum ac daemonum ordinibus principatus ac dominationes existere. Cum enim de Leviathano Deus loquitur: Quanto, inquit, robore pollet, quanto1apparatu copias instruit? id est daemonum exercitus. De angelis autem Daniel scribens2:Princeps3regni Persici restitit mihi; en vero Michael, unus de primariis principibus, opem mihi tulit.Unde tamen et quando geniti et quando sint interituri, non est, opinor, humanae mentis affirmare.1.Alius:quam decenti.2.Daniel X, 13.3.Alius addit:inquit.CURTIUS: Nihil omnino in sacris litteris de angelorum creatione; qui tamen divinitus interpretantur oracula sacra, coelorum ac siderum creatione angelos intelligi volunt.FRIDERICUS: Ista quidem oratione coelos ac sidera naturam angelicam et animalem habere oportebit.TORALBA: Quidni? Certe et Theophrastus et Alexander1Aphrodisiensis, Peripateticorum princeps2, corpora coelestia non modo intelligibili, verum etiam sensibili facultate praepollere affirmant, alioqui dignitate ac praestantia naturae animantibus longe inferiora essent. Itaque Plato3Solem vocatζῶον ἀΐδιον ἔμψυχον.1.Metaph. II, 6. De coelo IV, 6.2.Alius:principes.3.In Timaeo.SENAMUS: Cur igitur animal in hominem et brutum diviserunt, si coelestia sidera animalia sunt?TORALBA1: Quid vetat perspicuis argumentis utentem duplex animal statuere, scilicet intelligens et brutum? Intelligens rursusque duplex, coeleste inquam et sublunare, et coelestium animantium visibilia quaedam, ut stellas, et invisibilia, ut angelos; sublunarium item duo genera,quorumaltero, quod visibile sit, homines contineantur, altero, quod sit invisibile, mentes cadaveribus superstites2, quae vel angelorum, vel daemonum subeunt naturam?1.Deest in aliis codicibus.2.Desunt haec undecim sequentia verba in aliis codicibus.3.Alibi:separatas.SENAMUS1: Sed quis erit talium animantium sensus, quis cibus, quis potus, quae vita?1.Deest in aliis codicibus.SALOMO: Ratiocinari, intelligere, contemplari, agere. Rationem enim1et intelligentiam et actionem non angelis modo, verum etiam sideribus ipsis inesse, testantur illa:Coeli enarrant gloriam Dei2. Vocem enimשָׁמַיִםrationali tantum naturae convenire, docent Abraham Aben-Esra et Moses Rambam3, eoque referri verba Dei ipsius4:Cum simul jubilarent stellae matutinae et exsultarent omnes filii Dei. Item illud: De coelis pugnatum est, stellae ipsae a stationibus suis bella congesserunt contra Sisaram5. Apertius etiam Daniel6scribit, eos, qui integritate praestantes alios docuerint, ut coeli splendorem conspicuos fore, qui vero plurimos ad verae justitiae decus perduxerint, ut stellas fulgorem sempiternum ac domicilium in coelo habituros. Itaque sanctuarii cortinae imaginibus angelorum subornari jubentur, ut intelligamus, sidera naturam angelicam in7se ferre; est enim sacrarium mundi exemplum, mundus vero exemplar8.1.Deest in aliis codicibus.2.Psalm 19, 2.3.Lib 1 cp. 71.4.Job. 38, 7.5.Judicum V, 20.6.Daniel XII, 3.7.Alii:prae.8.Philo in sacrarii description. l. 1 c. 10.OCTAVIUS: Tomi1Faridus, Ismaelitarum theologus clarissimus2, planetas ac sidera Deos esse minores scribit, ut etiam Alexander Aphrodisiensis3, Origines4, Diodorus, Johannes Picus, non aliter pisces in aquis, feras in silvis, pecora in pascuis, quam animata sidera vivere in coelis et in suiscunque5aedibus6ac locis collocari tradunt. Nec temere Hipparchus mentes humanas coeli particulas esse dicebat7, quod utrisque inesset vis intelligendi. Quod vero, Sename, cibum aut potum coelestibus animantibus ad vitam propagandam quaeri putas8oportere, an etiam Deum sine cibo vivere non posse arbitraris?1.Alius:Ebn.2.Alibi:doctissimus.3.Lib. 1 c. 10 Dist.4.Περὶ ἀρχῶν. Hexapl. l. V.5.Alii:suis quaeque.6.Alius:sedibus.7.Plin. hist. nat. 2, 27.8.Alius:putes.SENAMUS: Non ita stupidus sum, ut Deum, quem incorporeum esse Toralba demonstravit, cibo pasci putem, sed1corpora coelestia, sidera, stellas, ignes egere pabulo Posidonius, Stoicorum sua aetate facile princeps, ita confirmabat, ut mundum tunc deflagraturum diceret, cum totus humor elementaris siderum continuis alimentis2consumtus esset.1.Cicero de nat. Deor., eoque referunt Jovis ac Deorum naturaAin Aethiopia ad extremas oras Oceani.2.Duo haec verba desunt in aliis.A.Alius:conviviavel;nomina.OCTAVIUS: Cur non ita1tot ac tam multis saeculis, quae ab aetate Posidonii fluxerunt, humores aquarum minui aut siderum ardoribus consumi videmus?1.Alii:igiturvelergo.SALOMO: Est in sacris litteris arcanum mirabile, astrologis ac physicis omnibus occultum, scilicet coelum aqueum, quod a vertice1convexo2supremi coeli tam distat, quam oceanus a concavo ejusdem coeli. Distat autem, ut Ebraeorum aeque ac Arabum astrologi confirmant, septemdecim millibus terrestrium diametrorum, eoque pertinere dicitur illud:Divisit aquas ab aquis et inter utrasque3coelos collocavit4. Inde aquarum colluviones5apertis coeli cataractis effusae, terrarum orbem cumularunt, alioqui nulla unquam diluvia fuissent, contra quam omnes omnium gentium theologi ac physici confirmant6, quia si totus oceanus ac omnia flumina7in vapores ac nubes abeant8, vix millesimam aquarum diluvio9effusarum partem efficere potuissent, cum aquarum vis non ex oceani alveo super terram erumperet, sed totas 40 dies tanta copia deplueret coelitus, ut supra montium altissimorum juga 15 cubitos10exsurgerent.1.Alibi:vortice.2.Alibi:connexo.3.Alibi:utrosque inde.4.Genesis 1, 7.5.Alii:Collusiones.6.Alibi:affirmant.7.Alibi:omnes fluvii.8.Alibi:habeant.9.Alibi:diluviis, vel: diluvii.10.Alius:cubitis.SENAMUS: Num sidera illa animata1supra coelestibus aquis pascantur, nescio; non video tamen, quamobrem aquis sidera vescantur, aut cur globosa illa lumina animantium appellatione contineantur.1.Alibi:animantia.CURTIUS: Loquendi magister optimus est usus. At non modo Academici et Peripatetici1coelos ac sidera complectuntur animalium rationalium appellatione, verum etiam Augustinus2, Hieronymus, Thomas Aquinas, Scotus mundum hunc animal vocant.1.Plato in Timaeo et Proclus ad Platon. Alexander l. 1. c. 20. Enchir. c. 43. In Ps. 24. p. 1. qu. 70 art. 3. L. 2. dist. 14. qu. 2.2.In Exod. 43.SENAMUS: Si sol, si coelum est animal, oportet corporis et animae, quasi materiae et formae, partes in unam et eandem hypostasin uniri. At Peripateticorum et Arabum philosophorum familia intelligentias coelestibus corporibus avulsas et separatas confitentur. Quo igitur modo ad animalium1coagmentationem copulabuntur2?1.Alibi:animantium.2.Alibi:computabantur.TORALBA: Profecto Thomas Aquinas, Aristotelis sententiam secutus, confitetur, intelligentias coelestes, seu angelos seu mentes separatas appellare libet, corporibus coelestibus adjungi. De duobus igitur alterutrum necessarium est, aut plane uniri ad unius animati corporis hypostasin constituendam, aut penitus a coelestibus corporibus esse avulsas. Quodsi uniuntur ad animal constituendum, illud est rationale aut irrationale, non hoc, igitur illud. Si vero coelum non est eadem unius1animati corporis hypostasis, neque idem corpus naturale ex intelligentia et coelesti corpore constans2, profectonecesse est, orbium coelestium cursus esse violentos, non naturales, ac moveri ab extrinseco motore, erga mobile ut angeli erga sidus, opifices3erga machinam, i.e. incorpoream substantiam abstractam nec coelo concretam corpus coeleste naturale et exanime circumagere, quoniam nulla corporis naturalis unio sine concretione existit. Cum autem nihil admirabili coelestium orbium conversione constantius sit, relinquitur, motus coelestes non esse violentos i.e. ab extrinseco motore, sed naturales, i.e. ab intrinseca et sibi coëssentiali forma fieri4. Quid enim violentum in rerum natura diuturnum esse possit? Quanquam mirum est, Aristotelem5coelestes naturas exanimes fecisse, nec aliter a mentibus segregatis circumagi, quam rotas ab opifice, cum tamen non dubitarit, appellare Deumζῶον ἀΐδιον ἄριστον, ubique vero animal ex anima et corpore constare affirmet6.1.Alibi:hujus.2.Alibi:constat.3.Alibi:opifex.4.Alibi:moveri, vel:cieri.5.De prima philosophia, de praedicamentis, de anima.6.Alibi:confirmat.SALOMO: Corpora coelestia ipsaque sidera esse animantia, non modo Toralbae perspicua facilique1demonstratione, verum etiam auctoritate divina constat. Cum Ezechiel in visione divinae2majestatis rotas, quas interpretes tum Ebraei tum Chaldaeiשָׁמַיִםcoelos interpretantur, per sese moveri diceret, subjecit haec verba:Quia spiritus vitae3erat in illis4. Ubi aperte refellitur Aristoteles, qui putat coelos extrinsecus et a motore extrinseco moveri, ac praeter coelos, quibus spiritum inesse dixit, etiam animalia circa coelos denotavit, i.e. angelos, deinde supra coelos speciem lapidis Saphirici5, qui ab eodem chrystallus appellatur, ingens coelum scilicet aqueum, quasi chrystallus, concreta, sedes Dei praepotentis. Et quemadmodum fontes et flumina de mari derivantur et in maria refluunt6, praeter id quod a terris et animantibus ebibitur vel ardoribus exspirat: ita quoque eorum animi, quorum coelestis est origo, in illum intelligentem ac coelestem oceanum, ubi stellae fulgent, revolare confitendum est, praeter eos qui, terrestri labe conspurcati, affigunt humo7divinae8particulam aurae, ut lyricus ille Epicureus scribit. Inter eos tamen, qui coelitus9delapsi coelestia repetunt, hoc interesse videtur, quod qui multos ad verum decus erudiunt, non aliter quam coeli10splendor, qui autem ad veram pietatem ac sapientiam divinam, non aliter quam sidera ipsa conspicui futuri sunt. Sic enim Daniel, Prophetarum princeps, non obscure, sed aperte scribit. Id enim confirmat Philo Ebraeus11, ubi haec verba interpretatur:Intuere stellas, sic erit semen tuum, non tantum12multitudinem, sed etiam felicitatem futuram, significat ad coelestem animorum naturam.1.Alii:facilius.2.Alibi:divina.3.Alibi:quia vita.4.Alius:quia per sese moveri diceret, vita erat in illis.5.Alii:Saphirini.6.Alii:defluunt, vel:diffluunt.7.Alius:affligunt hanc.8.Alii:divinarum.9.Alii:coelestibus.10.Haec duodecim sequentia verba desunt in aliis codicibus.11.In libro: Quis rerum divinarum haeres. Opp. ejus Graeco-lat. p. 385.12.Addit alius:inquit.OCTAVIUS: Hanc profecto disciplinam, ab ultima antiquitate receptam,constat a Chaldais et Ebraeis ad Graecos manasse1: Hipparchus enim mentes hominum coeli partes esse et in coelestem naturam redire scripsit, et novam stellam sua aetate genitam et quo die fulsit, denotavit. Dubitavit etiam, an saepius id fieret. Aristoteles autem antiquissimam illam disciplinam posteritati traditam fuisse confirmat, eos scilicet, qui virtutum eximiarum laude claruissent, tandem ex hominibus angelos fieri, sed pauci quos aequus amavit Jupiter atque ardens evexit ad aethera virtus.1.Plinius hist. nat. 2, 27.SENAMUS: At virorum illustrium non tanta raritas est, ut si mentes eorum in stellas abirent1, numerus stellarum incrementum accepturus fuerit. At non plures in toto coelo quam 1025, aut si Ebraeis quibusdam astrologis2credimus, 1095 apparent.1.Addendum fortasse:quin.2.Alius:theologis.FRIDERICUS: Infinitam vim stellarum esse, non modo haec verba Dei: „enumera stellas“ significant, sed etiam lacteus circulus innumerabilium stellarum multitudinem suo candore demonstrat. Nam si minima stella orbis octavi modo aspectabilis, duodecies terra major est, ut quidem1astrologi tradunt, quis dubitat infinitas esse terra minores, quae invisibiles sunt?1.Alius:quidam.SALOMO: Sed quando piorum ac illustri virtute nobilium mentes in coelum evolaturae, quibus ante1officiis defuncturae, quid prius in terris relictis corporibus acturae, quibus in locis aut regionibus aut populis aut muneribus praeficiendae sint2, inter arcana3divinae majestatis positum4est. Quod etiam5in cantico Mosis dicitur:Cum divideret altissimus gentes pro numero Israëlitarum, plerique interpretes Ebraei et Chaldaei legunt pro numero angelorum Dei, quod beatis mentibus, i.e. angelis, imperia in regiones et populos tribuantur. Eoque pertinere videtur, quod Ezechiel6scribit:Suscitabo, inquit,ovibus meis pastorem, qui pascat eas, servum meum Davidem. Ego vero illis etiam Deus7et servus meus David in medio eorum8. Bis servum dixit, ne quis putet ad filium Dei verba Jeremiae aut Ezechielis pertinere; David autem mortuus erat annos 420 antequam Ezechiel scriberet.1.Alius:autem.2.Alibi:sunt.3.Alii:arcanis.4.Alibi:repositum.5.Alii:enim.6.Ezechiel 34, 24. 37, 24. Jeremia 30, 21. Psalm 88, 71 sq.7.Alius:in Deum.8.Alibi:illorum.CURTIUS: Illud quidem1Plato confirmare videtur: Deus, inquit, dedit reges et principes urbibus nostris, non homines, sed altioris generis diviniores2daemones constituit. Quod plane congruit verbis Danielis, quibus angelum principem3regni Persiae angelo Danielis restitisse scribit.1.Alibi:Istud quidem, vel:quin idem, vel:hoc quidem.2.Alibi:divinioris.3.Alius:angelus princeps.SENAMUS: Mihi sane aeque ac Plinio valde absurdum visum est, ut qui homo esse desierit, Deum se esse1confidat.1.Alius:fore.FRIDERICUS: Ex humana mente Deum fieri valde absurdum est, sed angeli induere naturam perspicuum fit non modo ex iis, quae1superiusallata sunt, verum etiam ex ipsis evangelistarum scriptis2, qui neminem dubitare patiuntur. At Plinius cogitare debuit, in ipsa naturae contemplatione saepius ex eruca chrysalim, ex chrysali papilionem alatum, et quidem essentia multo puriore volantem nec amplius frondibus et foliis, sed florum odoribus et mellito rore vescentem. Illud etiam mirabilius, quod quemadmodum eruca mutata in papilionem eosdem colores in alis pictos refert, ita quoque mentes illae, quae cadaveribus superstites esse possunt3, pristinos mores vel habitum4referunt, ut candidissimi viri purissimum habent ac tenuissimum corpus, omnino diversum ab iis, qui versuti ac versipelles extiterunt.
1.Exodus 9, 29. Psalm. 104 (103) 26.2.Alii:excedat, vel:recreat.3.Jesaias 14, 12 sqq.4.Jesaias 14, 16 sqq.5.Job. 18, 13.6.Jesaias 14, 15.7.Job. 11, 22 sq.8.Ezech. 29, 3.9.Job. 1, 7 sqq.
CURTIUS: Illud est, ni fallor, quod Graeci veteres, qui fabulis omnia complerunt, Junonem aëris praesidem furias prohibere ajunt, quominus in coelum evolare queant, i.e. daemones e nubibus ab angelis praecipites deturbari et in fluminibus1deorsum cum tonitru delapsos sublunaria haec corpora perdere ac corrumpere.
1.Alii:inflammatos.
CORONAEUS: Quando igitur1elementaris hujus solitudo2futura est?
1.Alibi:ergo.2.Alibi:solutio.
SALOMO: Illud quidem in arcanis divinae majestatis latet, praeter quod tantum1conjectura consequi possumus (nihil enim in eo genere affirmandum opinor), quemadmodum lege divina2terrae sanctae quies imperatur et vacatio ab agricultura. Ob id enim Alexander Magnus et Julius Caesar septimo quoque anno majoribus nostris dederunt tributorum immunitatem.3Ita post annorum sex millia mundi elementaris solitudo significatur futura. Neque enimaquarum illuvionibus4interibit mundus elementaris, ut aetate5Noae, qua tellus aquarum voragine contecta est, mense secundo, qui a Chaldaeis Bul, i.e. diluvium appellatur, propterea quod eo mense omnia fere diluvia contigerunt et imbres sparsis seminibus salutares, nisi decidant eo mense, ut fere solent, sterilitatem frugum augurantur. Et ut septimo quoque millesimo mundi elementaris quies est, sic etiam cum septies septem anni fluxerunt6, magnus servis omnibus Jubilaeus7, item pecudibus8ac praediis omni nexu ac mancipio solutis, libertas indulgetur et cuique ad avitas possessiones reditus patet. Ita post annos9septies septem millia, quo quidem circuitu siderum coelestium certissimus ad principia motuum reditus est, maximo anno completo rerum omnium conversio sequitur. Ex quo intelligitur, perpetua mundorum creatione et recreatione sempiternam Dei potestatem ac bonitatem in continua hominum et angelorum successione praedicatum iri. Quod apertius Esaias10innuere videtur:Erit, inquit,coelum novum et terra nova.Item, cum David11dixisset, coelos interituros cum inveterarerint, ad mundorum opificem conversus:Tu autem,inquit,idem ipse es, Tui semper similis et anni tui Te nullis aetatibus et saeculis deserent.Huc etiam pertinet illud Salomonis12.Nihil sub sole novum nec quidquam futurum est, quod prius13non fuerit.
1.Alii:si quid tamen.2.Leviticus 25, 23.3.Josephus Ant. jud. 14, 17.4.Alibi:cataclysmo, vel:eluviis.5.Alibi:tempore.6.Alibi:fluxerint.7.Alius addit:anno quinquagesimo.8.Alibi:domibus.9.Alii:anno.10.Jesaias 43. 45. 46. 65, 17. 66, 22.11.Psalm. 102, 27 sq.12.Eccles. 1, 9 sq.13.Alibi:antea.
OCTAVIUS: Eadem est Originis in librisπερὶ ἀρχῶνet Caesarii sententia in eo potissimum loco, quo de coelis agit. Circumfertur etiam liber ab Ismaëlitis, in quo quidem auctor scribit, mundum hunc et quaecunque mundi sinu amplissimo coërcentur, interitura. Cum vero importunissimus ille ac funestissimus rerum omnium vastator omnia corrupit1, tandem aliquando occasurum et, ut Seneca loquitur, mortem ipsam moriturum. Sed prius maximis clamoribus ac tonitruis et vocibus feralibus2ac ingenti clangore occasum suum testaturum.
1.Alibi:corruperit.2.Alibi:ferocibus.
FRIDERICUS: Mirabilis illa rerum omnium vicissitudo, ex arcanis Ebraeorum a Salomone collecta, coelestium siderum conversionibus1omnino congruere videtur. Septem enim annorum millibus motus trepidationis super Arietis et Librae capita circumscribitur ac septies septem millibus inerrantium siderum motus2circumaguntur3et ad sua quaeque principia redeunt in orbem. Quae demonstratio4Patrum memoria demum percepta est, cum antea veteribus omnibus ignota fuisset.
1.Alibi:connexionibus.2.Alius:sedes.3.Alibi:circumagantur.4.Johannes Regiomontanus demonstravit.
SALOMO: Hoc quidem Chaldaeis, Aegyptiis et astrologis omnibus abditum erat; scilicet decem orbes coelestes nec plures haberi, cum tamen Pythagoraei, Plato, Aristoteles, Ptolemaeus ipseμαθηματικώτατοςet Hipparchus octo vel novem ad summum esse affirmarent. At litterae sacrae pereleganti allegoria decem orbes significant hoc versu:Opera digitorum tuorum sunt coeli1. Quo digitorum numero coelorum numerum Astrologis et Chaldaeis omnibus ignotum declarant; quod etiam allegoria decem cortinarum tabernaculi significatur. Ex quo intelligitur, rerum omnium maximarum arcana secretioribus litterarum divinarum allegoriis contineri.
1.Abraham Aben Esra in Psalm. 8, 4.
SENAMUS: Si Leviathanum corruptionis et obitus principem statuamus a Deo creatum, et quidem prima omnium rerum origine et ante lucem ipsam, nobis prospiciendum, ne Deum auctorem mali esse concedamus. Nam quicquid est causa causae, id etiam1est causa causati, consequentis effectus. At2nullum efficacius argumentum habuerunt Academici, ut mundum sempiternum statuerent, quam ne Deum optimum, rerum omnium conditorem, faterentur corruptionis etἀταξίαςauctorem.
1.Alius addit:ipsum.2.Proclus, Philo, ita quoque Syrianus, quos conscribit Philoponus libro duodecimo.
SALOMO: Inveteratus est error, ac theologorum1etiam opinione pervulgatus, mali originem a diabolo inventam; duobus tamen, opinor, alteri quidem inter Latinos, alteri vero inter Graecos, haec opinio displicuit.
1.Thomas lib. 20 qu. 79 art. 1 et 3, quem reliqui sequuntur.
FRIDERICUS: Sic a majoribus accepimus, omnes angelos principio suae originis integerrimos ac sanctissimos extitisse, sed quosdam a via deflexisse et ab integritate et puritate lucis coelestis delapsos et deturbatos in terras tum ab his ad hominem pravas suasiones et quae consequuntur, calamitates inquam omnes ac pestes, dimanasse. Id autem significari putant verbis Jesaiae1et Johannis theologi2apocalypseos scriptoris auctoritate, quorum alter Luciferum de coelo detractum, alter ingentem draconem cum tertia parte stellarum i.e. angelorum praecipitem deturbatum scripsit. Item Christus3quasi fulgur e coelo exturbatum in terras se vidisse declaravit. Haec theologorum christianorum sententia est.
1.Jesaias 14, 12.2.Apocal. 12, 4 et 9.3.Matthaeus 25. Lucas 10, 18.
OCTAVIUS: Varietas theologorum inter ipsos de casu daemonum facit, ut nihil affirmare audeam. Cum etiam Augustinus tam incertus sit, ut cum diabolum deflexisse scripsisset, subjiciat1haec verba: Hoc certius asseri non potest, et mirum, si potest. Itaque cum ratio plerosque deficeret, Orphei, Pherecydis et Empedoclis auctoritatem adhibuerunt2. Illi etiam daemonum omnium maximum Ophionaeum draconem et qui cum eo delapsi sunt,δαίμονας οὐρανοπετεῖςdictos arbitrantur. Sed cum quaeritur, cur eodem paene3momento, quo creati sunt in summa puritate, in ipsum creatorem tanta arrogantia intumuerint, ut seipsos suo creatori exaequarent, aut quis illos ad tantum crimen4impulerit5, obmutescunt. Quae causa extat, ut Manes Persa, duo aequa potestate principia faciens, alterum quidem bonorum ac coelestium, alterum malorum ac sublunarium, ne ab optimo fonte bonorum mala derivare videretur, totius pietatis ac religionis fundamenta labefactaret. Plato vero6, cum ab uno principio caetera omnia duci, pro demonstrata ac plane explorata re haberet, ac mali originem ab ipso Deo arcessere nefas arbitraretur, a materia omne malum derivari7scripsit8, quod in eaκακοποιόν τιinesse existimeret.
1.Alibi:subjecerit.2.Alibi:secuti, vel:attribuerunt.3.Alibi:fere.4.Alius:in tantum scelus.5.Alibi:impulit.6.In Parmenide et Timaeo.7.Alius addit:posse, alius legit simpliciter:derivavit.8.Alius:dixit.
SALOMO: Quod malum a materia prodeat, sacrae litterae constanter negant1:nec vanitas nec malitia, inquit ille,prodiit a terra, ac propterea rerum omnium opifex maximus, post2consummatam universitatis molem, dicitur omnia quae fecerat vidisse valde bona3.
1.Job. 5, 6.2.Desunt haec sequentia Salomonis verba in alio codice.3.Geneseos 1, 31.
TORALBA: Nullam peccati labem in materia esse, ex eo perspicue demonstratur, tum quod in materia vis agendi nulla sit, sed in forma, tum etiam quod1materia nullam omnino hypostasin per se habeat in natura.
1.Alibi:quia.
SALOMO: Errorum omnium origo inde manavit, quod malum aliquid esse arbitrarentur, cum tamen nihil sit omnino.Ego, inquit Deus1,faciens bonum et creans malum, faciens lucem et creans tenebras. Ut enim tenebrae nihil aliud sunt quam lucis privatio, sic malum nihil aliud est quam boni privatio. Itaque dixit facere bonum, quia bonum est hoc aliquid, malum vero creare scilicet privatione boni. Nam ut, columnarum ademtione ruit aedificium, ita boni subductione: sequitur malum2. Cum enim populo iratus3dixisset Deus:Momento, delebo te4, Chaldaeus interpres vertit: Momento, majestatem meam auferam abs te. Nam si quid malum esset in tota rerum natura, profecto daemones, qui prava suadere semper dicuntur, mali essent, quod absurdum est, cum sint substantiae et quidem intelligentiae et vitae participes, et utrumque illis Dei munere et concessu tributum. Quicquid autem est ejusmodi, bonum esse oportet ac proinde si malum existeret, aut si daemones mali essent, ajentia et negantia vera simul, et quidem univoce absurdissimam implicarent contradictionem, quia boni essent et non boni.
1.Jesaias 45, 7.2.Hac similitudine utitur Moses Rambam libro I.3.Deest alibi.4.Exod. 33, 5.
OCTAVIUS: Hanc mali non quidem definitionem, sed descriptionem ex boni privatione amplexus est Augustinus1, ne1in placitis Manichaeorum, in quibus diutissime2acquieverat, consenuisse3videretur.
1.Contra Faust. Manich.2.Deest in aliis codicibus.3.Alibi:densissime.4.Alius:consensisse.
SENAMUS: Si malum nihil est, qui malum agit, nihil agit; at1qui nihil agit, nullam poenam meretur; quare qui malum agit, nulla poena dignus est.
1.Desunt haec sequentia Senami verba in alio codice.
CURTIUS: Praestat, inquit Lucilius, otiosum1esse, quam nihil agere. Quare argumentum illud contrario argumento refellitur: Qui malum2agit, poena dignus est; qui nihil agit, malum agit; igitur qui nihil agit, poena dignus sit oportet.
1.Alibi:occisum.2.Alibi:male.
SENAMUS: Si sola privatione bona malis opponuntur, quid est quamobrem Aristoteles1et ceteri in uno paene communi2sensu contraria statuunt?
1.Libro I et II Ethicorum.2.Deest in alio codice.
TORALBA: Non tantum in eo peccatur ab Aristotele, quod bona malis contraria posuit, sed in eo etiam, quod bonum finitum, malum vero infinitum esse putat1. Nam si ex contrariis alterum esset finitum, infinitum alterum, oportet finitum ab infinito dissipari. Ut si esset ignis infinitus, parvo momento aquam finitam incendio, calore, siccitate consumsisset, aut aqua infinita ignem finitum exstinxisset. Sic malitia infinita bonitatem finitam oppressisset et mundum hunc funditus evertisset. At cum nihil actu infinitum sit, praeter primam causam, ut superius demonstratum est, nihil ei contrarium esse potest. Ex quo sequitur, bono nihil contrarium esse posse, quia solum infinitum est, malum vero non modo infinitum non esse, sed ne esse quidem, nec aliter intelligi, quam privatione.
1.Libro I cp. 6 Ethicorum ad Nicomachum.
SALOMO: Illud scite a sapientiae magistro dictum est1:Nunquam malitia sapientiam superavit.
1.Sapientia 7, 30.
SENAMUS: Si virtus omnis in mediocritate consistit inter extrema vitia, consequens est, a vitiis virtutes, a malis bona1longe superari, cum semper uni virtuti duo vitia opponantur.
1.Alius:a bonis mala.
TORALBA: Nihil ab Aristotele videtur levius dici potuisse, quam virtutes versari in medio vitiorum, et contraria bonis finitis mala infinita, statuere, quia si bona sint finita, mala vero infinita, ubinam virtutes tot ac tam multae reperientur, quae media vitiorum infinitorum tueri possint1? Quid item alienius2ipsa natura, quam duo vitia inter se et uni virtuti contraria ponere, cum nullum sit in tota natura rectius3decretum, quam unum uni4contrarium esse: quia cum bonis mala contraria fecerit, etiam5virtutes vitiis contrarias esse decrevit. Quae cum absurdissima sint, tum vero nihil absurdius, quam malo quod posuit infinitum, extrema definire. Posuit enim inter duo extrema mala, cum tamen infinitae rei nec media possint nec extrema cogitari. Oportet autem vitiorum sive malorum extremitates determinatas esse, ut medium sive rei sive rationis inveniatur.
1.Libr. 1 cp. 8 Ethicorum.2.Alibi:alienum.3.Aliua:certius.4.Alibi:suum sui.5.Deest in alio codice.
SENAMUS: Si auream illam, quae semper omnibus laudatissima visa est, mediocritatem tollamus1, omnium virtutum radices ac fibras evellere atque elidere oportet.
1.Alibi:tollimus.
TORALBA: Num1tibi, Sename, sapientissimus, prudentissimus, doctissimus quisque majori laude cumulandus venit, quam si2mediocriter doctus sit?
1.Alii:Nonne.2.Alibi:qui.
SENAMUS: Virtutum seu bonorum moralium media queruntur, non item intellectualium, in quibus extrema sunt laudatissima. At sapientia, prudentia, scientia bona sunt intellectualia.
TORALBA: Novam1hanc Peripatetici inveterato morbo medicinam quaesivere, sed non videntur virtutes omnes intellectuales esse, ut rectissime Stoici definierunt2, alioquin virtutes morales in mortali ac bruta cupiditate collocare oporteret, nec praemia bonorum immortali debentur intellectui, sed mortali cupiditati. Si tantum3illae4sint5virtutes morales, quid ineptius quam sapientissimos, prudentissimos, doctissimos summa laude dignos haberi, quia virtutes intellectuales, quo plures ac majores, eo sint meliores, eum vero, qui6justissimus, fortissimus, temperatissimus fuerit, ut vitiosum accusari, quia recedit a mediocritate.
1.Alius:novi.2.Cicero de fin.3.Alius:tamen.4.Alibi:ullae.5.Alibi:essent.6.Alii:si vero quis, vel:is vero qui.
FRIDERICUS: Profecto praestat, mediocriter doctum ac prudentem, quam mediocriter justum ac temperantem esse, ut contra novam Peripateticorum disciplinam1statuamus, praestabiliorem esse in virtutibus intellectualibus, quam moralibus, mediocritatem.
1.Alibi:doctrinam.
CORONAEUS: Apposite quidem haec. Sed ne a proposita bonorum ac malorum mediocritate1discedamus, cum ea quaestio permagni sit ponderis ac momenti, ne vel duo mundi principia inter se contraria, vel Deum omnipotentem2maximum mali auctorem statuamus, etiamsi daemones eo ipso, quod sunt, bonos esse demus, i.e. ut summi i.e. essentiae ac intelligentiae participes, quis tamen eos3judicet malos esse, qui corruptionem, interitum, calamitates, bella, perniciem, tempestates, populares morbos, incendia, naufragia, mortes inferunt? Ob id enim in sacris litteris malos appellari videmus spiritus.
1.Alii:disputatione.2.Alius:optimum.3.Alibi:non.
SALOMO: Quis improbum putet, qui jussa Dei diligenter exsequatur?
CORONAEUS: Nemo quidem opinor.
SALOMO: Cur1ergo non idem judicemus de angelis ac daemonibus, qui tam diligenter mandatis obsequuntur2, qui nihil faciunt injussi? Ergo eo magis, quod quae a Deo jubentur3, semper justa sunt, nec juris ac justitiae executio ullam injuriam habet.
1.Alibi:cumvel:tum.2.Alibi:mandata exsequuntur.3.Psalm. 148.
FRIDERICUS: Quaedam mala sunt poenae, quae a Deo probantur, ut cum Deus contestatur1acerba voce populum, nullum esse malum in civitate, quod non fecerit. Mala vero culpae i.e. adulteria, furta, parricidia Deus execratur.
1.Deuteron. 32. 3 Regum 9 et 21. Jesaiae 54. Jerem. 2 et 31. Amos 3. Jon. 3. Mich. 1 et 2.
SALOMO: Vox ebraica, quae verbo Hiphil significatur, permissionem potius et fieri facere, ut pinguius loquamur, quam actionem ipsam agentis significat. Id autem apertius intelligitur ex eo, quod1scribitur:Consurrexit2autem Satan contra Israëlem et incitavit Davidem, ut populum numeraret.Hic quidem Satanae executio, illic jussa Dei significantur. Malum vero culpae aut nihil est aliud, quam boni privatio, aut ad bonum aliud refertur, cum Deus omnipotens3maximus etiam horum scelera, flagitia, fraudes ad improborum ultionem convertere soleat. Atque in eo potissimum perspicitur Dei bonitas, quod nihil unquam sceleris admitti patitur, nisi melius quoddam ex iis prospiciat futurum, ut Joseph ad fratres, qui se vendiderant:Malum quidem contra me decrevistis, inquit,sed Deus in bonum illud convertit4.
1.2 Regum 14 et 24 et 1 Chronicorum 22.2.Alibi:Insurrexit.3.Alius:optimus.4.Geneseos 50, 20.
TORALBA: Idem fuit Theophrasti sensus de Deo: Illud, inquit, quod primum est ac divinissimum, omnia ea optima vult esse, i.e.τὸ γὰρ δὴ πρῶτον καὶ θειότατον, πάντα τὰ ἄριστα βουλόμενον. Et quia summo bono exciderunt1, non quidem mali sunt, sed minus boni, minus honesti eoque minus, quo longius a summo bono2discedunt3. Neque enim Deus ab improbis, sed improbi a Deo discedunt, qui bonorum omnium auctor est, nulliusmali causa, felicitatis parens pulcherrimus, optimus, simplex, verus,πάντων ἀγαθῶν αἴτιος, κακῶν ἀναίτιος, αἴτιος εὐπραγίας, κάλλιστος, ἄριστος, ἁπλοῦς, ἀληθὴς, ut4divinissime Plato scribit, et ut Porphyrius5:θεὸς ἀγαθὰ μὲν πάντα, μηδὲν δὲ φαῦλον βούλεται.Et quidem Plutarchus nullo suo merito reprehendit Chrysippum. Cum enim Chrysippus scripsisset, Deum cacodaemones calamitatibus et cladibus inferendis6praefecisse: Nonne, inquit Plutarchus, crimen Deo ingeritur, quasi rex optimus improbis7ministris gubernacula det eosque patiatur in optimum quemque saevire? Acerbe quidem Plutarchus, vir alioquin gravissimus. Neque enim Chrysippus scripserat, cacodaemonibus gubernaculum concedi, sed potius ministros, lictores, carnifices ad justa supplicia irroganda designari. Quin etiam Deus apud Malachiam8:Coërcebo, inquit,vastatorem, ne fructus regionis vestrae corrumpat.
1.Alii:excidunt, vel:excedunt.2.Alii:de summa bonitate.3.Dionysius Areopagita, libro II, de divinis nom.4.Alibi:et.5.Περὶ ἀποχῆς..6.Alii:exequendis, vel:exigendis.7.Alibi:impiis.8.Malachiae 3, 11 (2).
SENAMUS: Cur igitur daemones, cur Satanae i.e. adversarii, cur insidiatores, cur diaboli i.e. calumniatores dicuntur, si mali non sunt?
FRIDERICUS: Id quod suae naturae ac officio suo consentaneum est, optant1et exquirunt, scilicet perdere, grassari, corrumpere; nihil tamen injussu principis2aut magistratuum, i.e. Dei, vel angelorum.
1.Alibi:exoptant.2.Alibi:principum.
SENAMUS: At Augustinus1scribit, Deum ipsum inclinare hominum voluntates ad malum.
1.De libero arbitrio II, 21.
FRIDERICUS: Bona fide scripta theologorum interpretari debemus, cum innumerabilibus locis Augustinus malorum origines longissime a Deo propellat. Haec igitur ad permissionem trahenda sunt.
SALOMO: Cancer est incurabilis, inquit Philo1Ebraeus, Deum mali auctorem arcessere. Quid enim impuri ab ipso latice puritatis, quid malia ab ipso fonte bonitatis manare potest?Vae vobis, inquit Jesaias2,quod dicitis bonum malum et malum bonum!Saepissime viros illustres ac fortes subducit3et ipso aetatis flore decerpit, ne deteriora in hac vita patiantur; ut Josiam regem optimum ac religiosissimum, et quominus dubitaretur a vate Hulda4denuntiari jussit, ne impii Deum incusarent, quod tantae virtutis principem ab hoste Pharaone pateretur occidi.
1.In libro de profugis cp. 23.2.Jesaias 5, 20.3.Sapient. XIV.4.2 (4) Regum XXII.
CURTIUS: Profecto Plutarchus eadem divinitus mihi scripsisse videtur:προεξάγει τινὰς ἐκ τοῦ ζῆν τὰ μέλλοντα προορώμενος.
CORONAEUS: Procul ergo sint, qui Deum malorum auctorem faciunt, non modo quia non prohibet, verum etiam quia jubet, quia decrevit, et haec verba:excoecavit, induravitnon ad permissionem, sed ad efficacem Dei actionem referri affirmant, quem alioquin1otiosum fore2metuunt, quin etiam incestum Absolonis Dei opus esse affirmant, quanquam saepe3alius aliud sentiant4nec verba ad permissionem trahenda putant, sed ad jussa referri. Ad quid ergo Psaltes lyricus ita exclamat:Quoniam non Deus volens iniquitatem tu es5? Et cum Manassis regis scelera execraretur:Quia fecit illud quod nunquam jussi, nec in cor meum ascendit6.
1.Alius:aliqui.2.Alibi:fere.3.Alibi:saepius.4.Alibi:sentiat.5.Psalm V, 5.6.Jer. 7, 31. 19, 51. 32, 35. coll. 2 Regum 21, 6 et 9. 2 Chron. 33, 6.
OCTAVIUS: Sed gravior est morbus illorum, qui malorum iliadas enumerant, nihil tamen boni reperiri ajunt, ut Rabbi Maurus1ac Plinius2, qui hominem omnium calamitosissimum et naturam novercam contumeliosissime appellant, cum tamen hominem paulo minorem angelis fecerit Deus et in omnes animantes summum imperium ei dederit.
1.Alius:Maimon.2.Hist. natur. l. 7.
CORONAEUS: Satis igitur de origine bonorum et malorum; nondum tamen Senami propositae quaestioni satis videmur fecisse, unde scilicet tot angelorum ac daemonum myriades, cum suapte natura mortales sint, nisi Dei bonitate sustineantur, aut unde in demortuorum locum et ordinem substituantur?
SALOMO: Si nihil praestabilius est in natura ordine decente, illud minime dubium est, in utrisque angelorum ac daemonum ordinibus principatus ac dominationes existere. Cum enim de Leviathano Deus loquitur: Quanto, inquit, robore pollet, quanto1apparatu copias instruit? id est daemonum exercitus. De angelis autem Daniel scribens2:Princeps3regni Persici restitit mihi; en vero Michael, unus de primariis principibus, opem mihi tulit.Unde tamen et quando geniti et quando sint interituri, non est, opinor, humanae mentis affirmare.
1.Alius:quam decenti.2.Daniel X, 13.3.Alius addit:inquit.
CURTIUS: Nihil omnino in sacris litteris de angelorum creatione; qui tamen divinitus interpretantur oracula sacra, coelorum ac siderum creatione angelos intelligi volunt.
FRIDERICUS: Ista quidem oratione coelos ac sidera naturam angelicam et animalem habere oportebit.
TORALBA: Quidni? Certe et Theophrastus et Alexander1Aphrodisiensis, Peripateticorum princeps2, corpora coelestia non modo intelligibili, verum etiam sensibili facultate praepollere affirmant, alioqui dignitate ac praestantia naturae animantibus longe inferiora essent. Itaque Plato3Solem vocatζῶον ἀΐδιον ἔμψυχον.
1.Metaph. II, 6. De coelo IV, 6.2.Alius:principes.3.In Timaeo.
SENAMUS: Cur igitur animal in hominem et brutum diviserunt, si coelestia sidera animalia sunt?
TORALBA1: Quid vetat perspicuis argumentis utentem duplex animal statuere, scilicet intelligens et brutum? Intelligens rursusque duplex, coeleste inquam et sublunare, et coelestium animantium visibilia quaedam, ut stellas, et invisibilia, ut angelos; sublunarium item duo genera,quorumaltero, quod visibile sit, homines contineantur, altero, quod sit invisibile, mentes cadaveribus superstites2, quae vel angelorum, vel daemonum subeunt naturam?
1.Deest in aliis codicibus.2.Desunt haec undecim sequentia verba in aliis codicibus.3.Alibi:separatas.
SENAMUS1: Sed quis erit talium animantium sensus, quis cibus, quis potus, quae vita?
1.Deest in aliis codicibus.
SALOMO: Ratiocinari, intelligere, contemplari, agere. Rationem enim1et intelligentiam et actionem non angelis modo, verum etiam sideribus ipsis inesse, testantur illa:Coeli enarrant gloriam Dei2. Vocem enimשָׁמַיִםrationali tantum naturae convenire, docent Abraham Aben-Esra et Moses Rambam3, eoque referri verba Dei ipsius4:Cum simul jubilarent stellae matutinae et exsultarent omnes filii Dei. Item illud: De coelis pugnatum est, stellae ipsae a stationibus suis bella congesserunt contra Sisaram5. Apertius etiam Daniel6scribit, eos, qui integritate praestantes alios docuerint, ut coeli splendorem conspicuos fore, qui vero plurimos ad verae justitiae decus perduxerint, ut stellas fulgorem sempiternum ac domicilium in coelo habituros. Itaque sanctuarii cortinae imaginibus angelorum subornari jubentur, ut intelligamus, sidera naturam angelicam in7se ferre; est enim sacrarium mundi exemplum, mundus vero exemplar8.
1.Deest in aliis codicibus.2.Psalm 19, 2.3.Lib 1 cp. 71.4.Job. 38, 7.5.Judicum V, 20.6.Daniel XII, 3.7.Alii:prae.8.Philo in sacrarii description. l. 1 c. 10.
OCTAVIUS: Tomi1Faridus, Ismaelitarum theologus clarissimus2, planetas ac sidera Deos esse minores scribit, ut etiam Alexander Aphrodisiensis3, Origines4, Diodorus, Johannes Picus, non aliter pisces in aquis, feras in silvis, pecora in pascuis, quam animata sidera vivere in coelis et in suiscunque5aedibus6ac locis collocari tradunt. Nec temere Hipparchus mentes humanas coeli particulas esse dicebat7, quod utrisque inesset vis intelligendi. Quod vero, Sename, cibum aut potum coelestibus animantibus ad vitam propagandam quaeri putas8oportere, an etiam Deum sine cibo vivere non posse arbitraris?
1.Alius:Ebn.2.Alibi:doctissimus.3.Lib. 1 c. 10 Dist.4.Περὶ ἀρχῶν. Hexapl. l. V.5.Alii:suis quaeque.6.Alius:sedibus.7.Plin. hist. nat. 2, 27.8.Alius:putes.
SENAMUS: Non ita stupidus sum, ut Deum, quem incorporeum esse Toralba demonstravit, cibo pasci putem, sed1corpora coelestia, sidera, stellas, ignes egere pabulo Posidonius, Stoicorum sua aetate facile princeps, ita confirmabat, ut mundum tunc deflagraturum diceret, cum totus humor elementaris siderum continuis alimentis2consumtus esset.
1.Cicero de nat. Deor., eoque referunt Jovis ac Deorum naturaAin Aethiopia ad extremas oras Oceani.2.Duo haec verba desunt in aliis.
A.Alius:conviviavel;nomina.
OCTAVIUS: Cur non ita1tot ac tam multis saeculis, quae ab aetate Posidonii fluxerunt, humores aquarum minui aut siderum ardoribus consumi videmus?
1.Alii:igiturvelergo.
SALOMO: Est in sacris litteris arcanum mirabile, astrologis ac physicis omnibus occultum, scilicet coelum aqueum, quod a vertice1convexo2supremi coeli tam distat, quam oceanus a concavo ejusdem coeli. Distat autem, ut Ebraeorum aeque ac Arabum astrologi confirmant, septemdecim millibus terrestrium diametrorum, eoque pertinere dicitur illud:Divisit aquas ab aquis et inter utrasque3coelos collocavit4. Inde aquarum colluviones5apertis coeli cataractis effusae, terrarum orbem cumularunt, alioqui nulla unquam diluvia fuissent, contra quam omnes omnium gentium theologi ac physici confirmant6, quia si totus oceanus ac omnia flumina7in vapores ac nubes abeant8, vix millesimam aquarum diluvio9effusarum partem efficere potuissent, cum aquarum vis non ex oceani alveo super terram erumperet, sed totas 40 dies tanta copia deplueret coelitus, ut supra montium altissimorum juga 15 cubitos10exsurgerent.
1.Alibi:vortice.2.Alibi:connexo.3.Alibi:utrosque inde.4.Genesis 1, 7.5.Alii:Collusiones.6.Alibi:affirmant.7.Alibi:omnes fluvii.8.Alibi:habeant.9.Alibi:diluviis, vel: diluvii.10.Alius:cubitis.
SENAMUS: Num sidera illa animata1supra coelestibus aquis pascantur, nescio; non video tamen, quamobrem aquis sidera vescantur, aut cur globosa illa lumina animantium appellatione contineantur.
1.Alibi:animantia.
CURTIUS: Loquendi magister optimus est usus. At non modo Academici et Peripatetici1coelos ac sidera complectuntur animalium rationalium appellatione, verum etiam Augustinus2, Hieronymus, Thomas Aquinas, Scotus mundum hunc animal vocant.
1.Plato in Timaeo et Proclus ad Platon. Alexander l. 1. c. 20. Enchir. c. 43. In Ps. 24. p. 1. qu. 70 art. 3. L. 2. dist. 14. qu. 2.2.In Exod. 43.
SENAMUS: Si sol, si coelum est animal, oportet corporis et animae, quasi materiae et formae, partes in unam et eandem hypostasin uniri. At Peripateticorum et Arabum philosophorum familia intelligentias coelestibus corporibus avulsas et separatas confitentur. Quo igitur modo ad animalium1coagmentationem copulabuntur2?
1.Alibi:animantium.2.Alibi:computabantur.
TORALBA: Profecto Thomas Aquinas, Aristotelis sententiam secutus, confitetur, intelligentias coelestes, seu angelos seu mentes separatas appellare libet, corporibus coelestibus adjungi. De duobus igitur alterutrum necessarium est, aut plane uniri ad unius animati corporis hypostasin constituendam, aut penitus a coelestibus corporibus esse avulsas. Quodsi uniuntur ad animal constituendum, illud est rationale aut irrationale, non hoc, igitur illud. Si vero coelum non est eadem unius1animati corporis hypostasis, neque idem corpus naturale ex intelligentia et coelesti corpore constans2, profectonecesse est, orbium coelestium cursus esse violentos, non naturales, ac moveri ab extrinseco motore, erga mobile ut angeli erga sidus, opifices3erga machinam, i.e. incorpoream substantiam abstractam nec coelo concretam corpus coeleste naturale et exanime circumagere, quoniam nulla corporis naturalis unio sine concretione existit. Cum autem nihil admirabili coelestium orbium conversione constantius sit, relinquitur, motus coelestes non esse violentos i.e. ab extrinseco motore, sed naturales, i.e. ab intrinseca et sibi coëssentiali forma fieri4. Quid enim violentum in rerum natura diuturnum esse possit? Quanquam mirum est, Aristotelem5coelestes naturas exanimes fecisse, nec aliter a mentibus segregatis circumagi, quam rotas ab opifice, cum tamen non dubitarit, appellare Deumζῶον ἀΐδιον ἄριστον, ubique vero animal ex anima et corpore constare affirmet6.
1.Alibi:hujus.2.Alibi:constat.3.Alibi:opifex.4.Alibi:moveri, vel:cieri.5.De prima philosophia, de praedicamentis, de anima.6.Alibi:confirmat.
SALOMO: Corpora coelestia ipsaque sidera esse animantia, non modo Toralbae perspicua facilique1demonstratione, verum etiam auctoritate divina constat. Cum Ezechiel in visione divinae2majestatis rotas, quas interpretes tum Ebraei tum Chaldaeiשָׁמַיִםcoelos interpretantur, per sese moveri diceret, subjecit haec verba:Quia spiritus vitae3erat in illis4. Ubi aperte refellitur Aristoteles, qui putat coelos extrinsecus et a motore extrinseco moveri, ac praeter coelos, quibus spiritum inesse dixit, etiam animalia circa coelos denotavit, i.e. angelos, deinde supra coelos speciem lapidis Saphirici5, qui ab eodem chrystallus appellatur, ingens coelum scilicet aqueum, quasi chrystallus, concreta, sedes Dei praepotentis. Et quemadmodum fontes et flumina de mari derivantur et in maria refluunt6, praeter id quod a terris et animantibus ebibitur vel ardoribus exspirat: ita quoque eorum animi, quorum coelestis est origo, in illum intelligentem ac coelestem oceanum, ubi stellae fulgent, revolare confitendum est, praeter eos qui, terrestri labe conspurcati, affigunt humo7divinae8particulam aurae, ut lyricus ille Epicureus scribit. Inter eos tamen, qui coelitus9delapsi coelestia repetunt, hoc interesse videtur, quod qui multos ad verum decus erudiunt, non aliter quam coeli10splendor, qui autem ad veram pietatem ac sapientiam divinam, non aliter quam sidera ipsa conspicui futuri sunt. Sic enim Daniel, Prophetarum princeps, non obscure, sed aperte scribit. Id enim confirmat Philo Ebraeus11, ubi haec verba interpretatur:Intuere stellas, sic erit semen tuum, non tantum12multitudinem, sed etiam felicitatem futuram, significat ad coelestem animorum naturam.
1.Alii:facilius.2.Alibi:divina.3.Alibi:quia vita.4.Alius:quia per sese moveri diceret, vita erat in illis.5.Alii:Saphirini.6.Alii:defluunt, vel:diffluunt.7.Alius:affligunt hanc.8.Alii:divinarum.9.Alii:coelestibus.10.Haec duodecim sequentia verba desunt in aliis codicibus.11.In libro: Quis rerum divinarum haeres. Opp. ejus Graeco-lat. p. 385.12.Addit alius:inquit.
OCTAVIUS: Hanc profecto disciplinam, ab ultima antiquitate receptam,constat a Chaldais et Ebraeis ad Graecos manasse1: Hipparchus enim mentes hominum coeli partes esse et in coelestem naturam redire scripsit, et novam stellam sua aetate genitam et quo die fulsit, denotavit. Dubitavit etiam, an saepius id fieret. Aristoteles autem antiquissimam illam disciplinam posteritati traditam fuisse confirmat, eos scilicet, qui virtutum eximiarum laude claruissent, tandem ex hominibus angelos fieri, sed pauci quos aequus amavit Jupiter atque ardens evexit ad aethera virtus.
1.Plinius hist. nat. 2, 27.
SENAMUS: At virorum illustrium non tanta raritas est, ut si mentes eorum in stellas abirent1, numerus stellarum incrementum accepturus fuerit. At non plures in toto coelo quam 1025, aut si Ebraeis quibusdam astrologis2credimus, 1095 apparent.
1.Addendum fortasse:quin.2.Alius:theologis.
FRIDERICUS: Infinitam vim stellarum esse, non modo haec verba Dei: „enumera stellas“ significant, sed etiam lacteus circulus innumerabilium stellarum multitudinem suo candore demonstrat. Nam si minima stella orbis octavi modo aspectabilis, duodecies terra major est, ut quidem1astrologi tradunt, quis dubitat infinitas esse terra minores, quae invisibiles sunt?
1.Alius:quidam.
SALOMO: Sed quando piorum ac illustri virtute nobilium mentes in coelum evolaturae, quibus ante1officiis defuncturae, quid prius in terris relictis corporibus acturae, quibus in locis aut regionibus aut populis aut muneribus praeficiendae sint2, inter arcana3divinae majestatis positum4est. Quod etiam5in cantico Mosis dicitur:Cum divideret altissimus gentes pro numero Israëlitarum, plerique interpretes Ebraei et Chaldaei legunt pro numero angelorum Dei, quod beatis mentibus, i.e. angelis, imperia in regiones et populos tribuantur. Eoque pertinere videtur, quod Ezechiel6scribit:Suscitabo, inquit,ovibus meis pastorem, qui pascat eas, servum meum Davidem. Ego vero illis etiam Deus7et servus meus David in medio eorum8. Bis servum dixit, ne quis putet ad filium Dei verba Jeremiae aut Ezechielis pertinere; David autem mortuus erat annos 420 antequam Ezechiel scriberet.
1.Alius:autem.2.Alibi:sunt.3.Alii:arcanis.4.Alibi:repositum.5.Alii:enim.6.Ezechiel 34, 24. 37, 24. Jeremia 30, 21. Psalm 88, 71 sq.7.Alius:in Deum.8.Alibi:illorum.
CURTIUS: Illud quidem1Plato confirmare videtur: Deus, inquit, dedit reges et principes urbibus nostris, non homines, sed altioris generis diviniores2daemones constituit. Quod plane congruit verbis Danielis, quibus angelum principem3regni Persiae angelo Danielis restitisse scribit.
1.Alibi:Istud quidem, vel:quin idem, vel:hoc quidem.2.Alibi:divinioris.3.Alius:angelus princeps.
SENAMUS: Mihi sane aeque ac Plinio valde absurdum visum est, ut qui homo esse desierit, Deum se esse1confidat.
1.Alius:fore.
FRIDERICUS: Ex humana mente Deum fieri valde absurdum est, sed angeli induere naturam perspicuum fit non modo ex iis, quae1superiusallata sunt, verum etiam ex ipsis evangelistarum scriptis2, qui neminem dubitare patiuntur. At Plinius cogitare debuit, in ipsa naturae contemplatione saepius ex eruca chrysalim, ex chrysali papilionem alatum, et quidem essentia multo puriore volantem nec amplius frondibus et foliis, sed florum odoribus et mellito rore vescentem. Illud etiam mirabilius, quod quemadmodum eruca mutata in papilionem eosdem colores in alis pictos refert, ita quoque mentes illae, quae cadaveribus superstites esse possunt3, pristinos mores vel habitum4referunt, ut candidissimi viri purissimum habent ac tenuissimum corpus, omnino diversum ab iis, qui versuti ac versipelles extiterunt.