1.Alius:etiam.2.Azora 4.3.Alibi:infeliciorem.CURTIUS: Optimum divinae legis interpretem habemus Christum, quo nec majorem possumus1nec optare meliorem, qui non est alius, quam Deus ipse ab aeterno tempore2genitus, qui hominem tantum induit, ut humanum genus ab interitu et exitio servaret sempiterno.1.Alii:possimus.2.Deest in aliis codicibus.FRIDERICUS: Non alia mihi mens est, nec a Curtio diversa de religione sententia, nisi quod Helveticam, opinor, amplectitur1, ego vero Augustanam, quae auricularem quidem confessionem, non tamen singulorum peccatorum dinumerationem probat2. Item Christi verum corpus mystica verborum prolatione panis speciei subesse confido3, quod Helvetica ecclesia negat, et statuas ad iniitationem, non vero ad cultum admitti oportere existimo4, quas Helvetii novae religionis professores rejiciunt omnino.1.Alibi:opinionem complectitur.2.Alius:probo.3.Alibi:existimo.4.Alibi:confido.CORONAEUS: Ego vero ecclesiae Romanae catholicam religionem1, in qua natus ac educatus semper acquievi, vobis probatum iri spondeo, si qua fides, quae maxima semper fuit scripturae sacrae2, conciliorum decretis ac sanctissimorum patrum per quindecim saecula concordibus animis ac sententiis futura sit. Fundamenta quidem firmissima jacta sunt ab ipso Christo, ecclesiae totius principe, deinde ab apostolis ac discipulis, quasi parietibus constructa, a pontificibus Romanis tecta et consummata est3. Quorum pontificum triginta tres continentur4, qui pro Christi nomine caesi fuere, tum innumerabiles sacrorum antistites ac omnium gentium pontifices eandem ecclesiam moribus, miraculis, divinis scriptis5fulcierunt: Irenaeus, inquam, Lugdunensis, qui a successione Romana fidem apostolicam declaravit, Augustinus Hipponensis6, qui ecclesia Romana viguisse scribit apostolicae cathedrae principatum, Ignatius et Chrysostomus Antiochiae, Petrus Alexander, Athanasius, Theophilus Alexandriae, Macarius et Cyrillus Hierosolymis, Gregorius et Basilius in Cappadocia, Polycarpus Smyrnae, Justinus Athenis, Dionysius Corinthi, Gregorius Nyssae, Methodius Tyri, Epiphanius in Cypro; sed infinitum sit omnes commemorare.1.Alibi:religione.2.Alius:fuit, scripturis sacris, ctt.3.Damasus in vitis pontif. Romanorum.4.Alius:recensentur.5.Alii:doctrina, scriptis.6.De doctr. christ. c. 8. et Epist. 162.Hic SENAMUS, qui aliquamdiu haeserat, cum loqui proposuisset: Omnes, inquit, omnium religiones, tum naturalis illa, quam amplectitur Toralba, tum Jovis gentiliumque Deorum, quos Orientales Indi ac Tartari colunt, tum Mosis, tum Christi, tum Muhammedis, quam suo quisque ritu non fucata simulatione, sed integra mente prosequitur, aeterno Deo non ingratos ac justos errores excusari confido, tametsi omnium gratissima est illa, quae optima. Itaque omnium omnia delubra, templa, sacella, ubiubi terrarum sint1, adire non gravate consuevi, tum ne pernicioso exemplo Atheus judicer, tum etiam ut caeteri divini numinis metu terreantur. Quod meum studium optimo cuique probatum iri non diffido, tum ex iis, quae superius dicta, tum ex eo maxime, quod religiosissimos populos, quantacunque Deorum fictilium superstitione uterentur, virtutibus, potentia, imperiis, opibus, victoriis Deus aeternus, praemiorum arbiter, beavisse mihi videtur2. Qui vero suae religionis ac Deorum etiam inanium, in quibus ullam3divinitatem inesse arbitrarentur, cultum deseruissent, bellorum offensionibus peculiaribus4, morbis5, frugum calamitatibus, pecorum inopia, seditionibus intestinis conflictari semper consuevisse, quod historicorum omnium consensione6planum7fit8.1.Alibi:simvel:sunt.2.Alius:videatur.3.Deest alibi.4.Alibi:popularibus.5.Deest in aliis codicibus.6.Alius:consensu.7.Alibi:clarum.8.Alii:sit.TORALBA: Si vera religio naturalis eaque perspicuis demonstrationibus explicatur, ut non modo Octavius, sed etiam Salomo ipse confitetur, quid Jove, quid Christo, quid Muhammede, quid mortalibus et fictilibus1Diis opus est? Quis omnium theologorum melius aut accuratius, quam Jobus Dei majestatem, potentiam, bonitatem, sapientiam, judicia admirabilia, summam denique erga res omnes procurationem explicare potest? Quis item arcana plura rerum naturalium ac divinarum allegorica narratione complexus est, quam ille? quis de omnium mortalium genere purius Deum aeternum adoravit2? Ille tamen Arabs, antiquior Mose, non alia quam naturae lege, quam Abelis lege vixit. Deus tamen, integritatis ac pietatis judex aequissimus, tantam illi justitiae, religionis, puritatis laudem dedit, quantam mortalium nemini. Christum, qui post annorum duo millia natus est, nec speravit nec venturum suspicatus unquam, multo minus Muhammedem. At cum solis et siderum mirabilem magnitudinem, sublimitatem, rapiditatem intelligeret:Dispeream, inquit,si solis ac siderum splendorem ac pulchritudinem intuens ad eorum adorationem prociderem, quia scelus est capitali poena plectendum, Deum enim excelsum ejurassem.31.Alii:futilibus.2.Job. 1 et 31.3.Job. 31.FRIDERICUS: Eo ipso, quod Toralba Jobi libro, quo nihil divinius fieri1potest, atque ejus auctoritate utitur litterarumque sacratiorem majestatem veneratur, profecto a philosophorum gregibus segregari se putat oportere?1.Alibi:esse.TORALBA: Libros sacratiores melioris notae non improbo, neque tamen iis assentior propter litterarum auctoritatem, neque enim id possum ac ne velim quidem, si possim. Sed quia certis1rationibus adducor, et quoniam disputatio saepe nobis est cum Epicureis, qui litteras sacras pro fabulis habent, hos ego non librorum auctoritate, sed perspicuis argumentis frangi atque ab illis, quasi adhibita quaestione assentionem extorqueri volo, ut res cum re, causa cum causa, ratio cum ratione certet. Nam qui credit, Deum esse trinum et unum, quoniam a Deo ipso revelatum, oportet argumentis necessariis constare, id a Deo revelatum esse, cui plus assentimur ut conclusioni propter principia, quae si non erunt2certiora conclusione, nihil poterit fieri, quia conclusio in principia resolveretur, haec item ut alia aeque3incerta.1.Alii:certissimis.2.Alibi:essent.3.Alius:quaeque.CURTIUS: In rebus divinis, quae a demonstratione longissime absunt, usurpandum illud est, quod apud Lucam legimus1:Domine, adauge fidem meam2.1.Lucae 17, 5.2.Deest hoc verbum alibi.SALOMO: Superius dictum est, fidem omnem aut argumentis perspicuis aut sensibus integris aut divinis oraculis niti, fidem infusam nullam esse, nisi oraculo prophetae1divinitus homini dato, quod omni scientia certius est. Sed quia rarissima nunc sunt prophetiae, acquiescere nos oportet oraculis prophetarum, quae majores nostri summa fide posteritati reliquerunt, quoniam Christiani Alcoranum, Ismaëlitae quidam2novum Testamentum; Ebraei utrumque repudiant.1.Alibi:prophetiae.2.Deest in aliis codicibus.OCTAVIUS: Ismaëlitae quidem hos evangeliorum libros, qui Christianorum manibus teruntur, ut corruptos a sectariis omnino rejiciunt, vera evangelia, quae tamen ipsi nusquam habent, penitus intercidisse putant.FRIDERICUS: Cur igitur Muhammedes1Gabrielem inducit ita loquentem: Si de legibus et edictis ad te missis dubitas ulla in re, majorum libros legito, nihil amplius haesitabis. Item Azora, cujus initium est: Sors Amram2, Deus inquit misericors, vivens, altissimus, primo vetus Testamentum, deinde Evangelium, postremo veracem Alphaream3, vestrae legis confirmatorem, vobis dedit. Igitur utriusque Testamenti tabulae, veteris et novi, aut usquequaque probandae sunt, aut usquequaque rejiciendae. Quanquam nihil est novis tabulis comprehensum, quod legibus divinis et prophetarum oraculis non congruere videamus.1.Azora 91.2.Azora 3.3.Deest alibi.SALOMO: Veteres majorum nostrorum tabulas probant Ismaëlitae, Christiani, Judaei; sed quando Alcorani ac novarum tabularum fides in dubium revocatur, veteribus tabulis utendum nobis est, ac testes omni exceptione majores adhibendi. Hi autem exquirendi nobis sunt ab ecclesiavera, cujus tanta sit dignitas, ut si omnium scripturarum ac litterarum monimenta pereant, ab ecclesia tamen superstite rerum gestarum veritas ac memoria in sempiterna posteritate resident. Ob id enim Moses in populi concione:Narrabis, inquit,haec filiis tuis1, ne quis legem divinam cum litteris suspicaretur interituram. Item apud Jesaiam2Deus Israëlitas sic obtestatur:Vos a me rerum gestarum testes appello, non quia testibus egeret ad suae majestatis decus stabiliendum, sed ut planum esset, ecclesiam Ebraeorum ab immortali Deo fundatam ad selectani fuisse, Israëlitas adhuc viventes3ac spirantes ad testimonium exsuscitabat, ut omnibus gentibus non tantum scriptis legibus, sed etiam clara voce Dei actiones, gesta, leges testificarentur, etiamsi litterae penitus interirent, quanquam Deus sapientissimus prospexit, ne sacrae litterae4interciderent, cum in lapides ac silices incidi et omni aetati, omni sexui explicari ac describi jusserit5. Itaque incredibile videri possit, cum verum tamen sit, in tot ac tantis majorum cladibus, exiliis, ipsiusque reipublicae conversionibus et extrema eversione libros divinae6legis integros exstare, et quidem in7omnibus linguis ac populis pervulgatos, atque in iis Christianos et Ismaëlitas suarum religionum fundamenta collocare.1.Deuteron. 5, 31.2.Jesaiae 55, 4.3.Alibi:venientes.4.Alii:scripturae, vel:scriptiones.5.Exod. 1 et 29. Deuter. 28. Josuae 8.6.Alibi:divinos.7.Deest in aliis codicibus.FRIDERICUS: Fuit quidem ante Christum ecclesia Dei1in populo Israëlis, quae nunc ad Christianos translata est, lege autem divina nihil aliud est, quam evangeliiπρωτότυπος2, ut Origenes appellat. Sed quando humani seminis3servatorem, etiam4totius ecclesiae caput a stirpe Abrahami coelitus missum non modo repudiarunt Judaei, verum etiam probris5, ac contumeliosa6morte affecerunt, Deus etiam illos suo merito rejecit ac repudiarit, ut ceterae gentes divinae salutis beneficio fruerentur.1.Deest in aliis codicibus.2.Alius:ἀρχέτυπος.3.Alius addit:Messiam sui seminis.4.Alii:in.5.Alii addunt:omnibus.6.Alii:contumeliosissima.SALOMO: Haud sane invidemus caeteris gentibus suam salutem, sed ardentibus votis optamus ac pro illis continenter precamur.FRIDERICUS: Vestris precibus ac votis facile carere possumus, quin etiam vota Judaeorum potius nocitura Christianis quam profutura judicamus. Non legistis apud Jesaiam1, fore tempus illud, cum dicetur:Benedictus populus meus Aegypti, opus manuum mearum, Assyrius.Item capite ultimo2:Congregabo omnes gentes et linguas, quae venient et videbunt gloriam meam, et mittam ad eos, ut praedicari possit nomen meum et laus mea ubique promulgari.Ac de eorum numero mihi Levitas ac sacerdotes cooptabo.1.Jesaiae 19, 25.2.Jesaiae 66, 18.SALOMO: Operae pretium est1adjicere id, quod a Friderico praetermissum est in illis Jesaiae oraculis2:Benedictus, inquit,populusmeus Aegypti et opus manuum mearum Assyrius, hereditas autem mea Israël, quia est creator populorum et communis parens. Itaque legem eandem voluit esse civium ac peregrinorum, et utrisque consultum esse voluit3; sed tamen singulari quadam praerogativa Israëlitas ex omnibus populis selectos sibi ascivit, quos etiam et peculii et haereditatis et primogeniti appellatione quadam prae caeteris et honore singulari cumulavit:Filius, inquit4,meus primogenitus est Israël, gens sancta, natio sacerdotalis.Quae cum ita sint, quis arbitraretur, Deum immortalem suae haereditatis unquam obliturum, suam gentem, suam ecclesiam deserturum? Nam cum olim finitimi Israëlitarum populi urbes majorum nostrorum ab hostibus5solo exaequatas, templum direptum6atque incensum, reliquias populi a Chaldaeis in servitutem abductas viderent, superba verborum contumelia Israëlem a Deo rejectum criminabantur. Sed Deus apud Hieremiam7omni asseveratione8confirmat, ratos coelestium orbium cursus ac rapidas siderum conversiones ante conquieturas, quam Israëlitarum obliviscatur. Idem, si poterit, inquit, coelorum amplitudo mensura designari aut terrae fundamenta exquiri, ego quoque populum meum Israël repudiabo. Et tametsi graves ac acerbas calamitates populo suo impendere9minatur, si a sua lege desciscat, nunquam tamen sui cum Abrahamo foederis ac populi obliturum, gravi jurejurando10confirmavit11. Ac revera nunquam suae gentis oblitus est, sed ubique terrarum dispersam amplexatur, quia in eadem lege divina exercemur, in qua majores nostri quatuor circiter annorum millibus acquieverunt, quod non modo sacri, sed etiam profani scriptores testificantur. Sic enim Tacitus: Judaei unum Deum, unum numen aeternum ineffabile, nunquam interiturum colunt, ac profanos habent, qui simulacra colunt ac12venerantur. Ac tametsi Hebraei, Ismaëlitae, Christiani Abrahamum ecclesiae suae auctorem credere non dubitant, soli tamen Hebraei legem ac religionem semper sui similem coluere. Christiani vero et Ismaëlitae sectarum familias innumerabiles foverunt semper, Arianos inquam, Nestorianos, Sabellianos, Manichaeos, Donatistas, Ebionitas, Novatianos, Nazaraeos. Sed quid commemorem sectas circiter centum viginti, quas Tertullianus, plures etiam quas Epiphanius jam initio nascentis ecclesiae Christi scriptis suis dinumerat13? Neque vero Themistius, nobilis peripateticus, graviorem habuit causam, ut Valentem Augustum a profligatione et proscriptione Christianorum revocaret, quam quod asseverabat, trecentas amplius sectas a se invicem dissidentes Christianos fovere. Quaenam potuit igitur in tanta opinionum inter se discrepantium varietate ecclesia consistere?quin etiam his quoque temporibus Helvetiorum ecclesia Romanam14, Augustana utramque, Catholici Anabaptistas. Puritani superstitiosos, Abyssini Graecos, Graeci Latinos refutant ac vicissim omnes ab omnibus refelluntur. Nec minor est varietas sectarum inter Ismaëlitas. Nam mortuo Muhammede Hali, sororis ipsius et Habitali15filius, prophetam se ferens, sectam potentissimam excitavit, Muhammedistis infestissimam, quae duae sectae a discipulis incrementa sensim acceperunt, Lesharion scilicet et Imanian16, qui certant inter se capitalibus odiis; sed praeter utramque sectam sexaginta duae singulares enumerantur. Nam Elhosiba Albilaben Muhammedis multa abrogavit17. Octogesimo18post anno Elhari Ibim novam sectam condidit, quae centesimo post anno capitalibus pontificis et Calipharum decretis et suppliciis est abrogata, deinde quinquagesimo post anno renovata ac rursus vigesimo post anno rejecta, nec aliter discordiae sedari potuerunt, quam Elgazuli theologus septem libris quasi arbiter pontifices quidem legum imperatoriarum sectatores, legis vero Muhammedicae castigatores appellaret19. Neque tamen licuit plebejis ordinibus hanc sectam sequi, sed eruditis tantum. Cur eruditis tantum? aut si Muhammedi lex ab angelo Gabriele data erat, ut quidem ille mentitur, quid humanis castigatoribus opus erat? Aliam quoque sectam creavit Esses Renardus20, aliam Isbofaridus21, qui omnes omnium religiones Deo gratas esse scripsit, si quem quisque Deum arbitretur, eundem sincera mente colat; Deos autem appellat sidera, coelos, elementa. Sed ne infinitus sim ac taedio vobis futurus, si omnes Ismaëlitarum sectas oratione complecti posse confidam, quas tamen Eleofanus theologus distincte libris septem, utcunque22potuit, explicare videtur. Ex quo efficitur, nec Ismaëlitas, nec Christianos religionem certam, quam sequantur, ullam habere, multo minus ecclesiam certam in tanta varietate.1.Alius ita:Ac de illorum numero mihi leve pretium est.2.Jesaiae 19, 25.3.Exod. 4, 23.4.Exod. 19, 6.5.Desunt alibi duo haec verba.6.Alibi:dirutum.7.Jeremiae 31, 37.8.Alibi:assecuratione.9.Alibi additur:hinc inde.10.Alibi:juramento.11.Levit. 1. 26.12.Duo haec antecedeutia verba desiderantur in alio codice.13.Alii:dinumerant, vel:dinumerarunt.14.Alius:Helvetica ecclesiam Romanam.15.Alibi:Habigali.16.Alius:Leshariorum scilicet et Imaniarum.17.Alius:Abilaben multa legibus Muhammedis subrogavit.18.Alii:octuagesimo.19.Alius:appellarat.20.Alii:Romardus.21.Alii:Ismofaridus.22.Alibi:ut aeque.FRIDERICUS: Certissima ecclesiae et verae religionis argumenta sunt tum in doctrina Christi, legibus divinis consentanea, tum in legitimo sacramentorum usu perpetuaque electorum multitudine, unam et eandem Christi disciplinam constituente1; Christum vero Abrahami foedus explevisse2et ejus beneficio gentes omnes felicitatem divinitus promissam adepturas, omnes fere confitentur, exceptis Judaeis, Paganis3, Epicuraeis. Ecclesia inquam4Romana, Zwingliana, Augustana, Graeca, Abyssina, neque hi modo, sed etiam Ariani, Manichaei, Donatistae, Nestoriani, Sabelliani, Eutychiani, Pelagiani, neque hi tantum, verum etiam Agareni, a Muhammede instituti, Christum Messiam esse testantur. Nec solum isti, sed et bona pars Judaeorum, Apostoli inquam, Christi discipuli, reipublicae Christianae creatores.Et quidem, si quis Judaeus in coetum arrogandum se dederit, prius Christum Mariae virginis filium5verum Messiam confiteri necesse est6. Nec si quidem7inter se Christiani dissideant, propterea inconcussam ac stabilem ecclesiam, quae8invisibili electorum coetu conflatur, subvertendam inquam.1.Alibi:constituere.2.Alii:explicuisse.3.Deest in aliis codicibus.4.Alibi:Ecclesiae, utetc.5.Addunt alii:et.6.Alibi:habet.7.Alii:quid.8.Alius:ex.CURTIUS: Nullam omnino ecclesiam comperiemus, si levium etiam opinionum fibras computare1velimus omnes. At ne vetus quidem illa Israëlitarum multitudo ecclesiae nomen mereretur, cum sectarios suos quoque haberet2, Nazaraeos scilicet, Pharisaeos, Sadducaeos, Essaeos, Samaritanos, Herodianos, Hemerobaptistas.1.Alius:amputare.2.Alibi:haberent.SALOMO: Sectarios ab haereticis dividere nos oportet; hi enim ab ecclesia penitus divelluntur, illi vero non item, sed puriore quodam vitae instituto a fece plebis segregantur, ut quos divina lex notat Nazaraeos1i.e. separatos, quod2ex voto dies aliquot aut menses aut annos aut perpetuam vini abstinentiam vovebant, quo tempore nec barbam nec crines circumcidere licebat. Atque haec una secta est, ab immortali Deo instituta, eorum qui caeteris sanctiores essent, qua quidem imitatione Pharisaei h.e. separati, et Essaei h.e. operatores, qui3non simul actione ficta, sed operibus ipsis sanctissimam omnium vitam agebant. Seorsim enim collegia instituebant Essaei et victu communi utebantur, ut monachi, sine ulla vestitus commutatione4. Hemerobaptistae nihil aliud a caeteris differebant, quam quod corpora quotidie proluebant. Sadducaeorum nomen aצדק, quod justum significat, quod justiores caeteris haberi vellent Sadducaei, sed a plerisque ad ironiam trahebatur, ut Aegyptii reges, qui fratrem aut patrem aut matrem interfecerant, Philadelphos, Philopatres, Philomatros appellabant. Igitur intelligitis, homines istos5omnes vitae sanctitate, non religionum varietate dissidere. Alioquin si haeretici illi appellandi sint, innumerabilium monachorum collegia, victu ac convictu discrepantia, haereticorum appellatione censeri oportet. Quantum ad Samaritanos attinet, nec Judaei genere sunt, nec religione, nec Ismaëlitarum coetu continentur; quippe Deorum turbam cum aeterni6Dei cultu conjungunt, ut7catholici Romani, qui ad unius aeterni Dei venerationem angelos ac Divorum ordines adjunxerunt, statuas etiam proni deosculantur et panis crustulas8pro Diis habent, quod Zwingliani summae impietati tribuunt, Romani Catholici Zwinglianos, Augustanos, Graecos capitalibus judiciis ac flammis ultricibus prosequuntur9, quasi10Deum faciant illi impietatis rei. Sed Hebraeorum purissima ac simplicissima religio nihil impuri admistum habet, nullas haereses adjunctas, nullum praeterquam unius Dei cultum agnoscit.1.Alibi:Naziraeos.2.Alii:qui.3.Alii:quod.4.Josephus, de jud. 2, 8.5.Alii:hos omnes.6.Alibi:aeterno.7.Alii:et.8.Alii:crustula, vel:crustulam.9.Alibi:persequuntur.10.Alii:Sunt autem hi aut illi impietatis rei.CURTIUS: Quod Salomo gloriatur, Israëlitas singulari quadam Dei beneficentia selectos fuisse, demus illud; sed ab illa coelesti gratia sponte defecerunt1, quando Christum Deum et hominem humani seminis servatorem sibi oblatum, falsis testibus ac calumniis oppressum, supplicio contumeliosissimo dediderunt2. Itaque nihil mirum, si Deus, tanti sceleris immanitate commotus, centum amplius Judaeorum myriades, unius anni vertentis spatio, quo Vespasianus Hierosolymam obsedit et expugnavit, trucidari passus3est, tum etiam urbes Palaestinae ac templum ipsum ferro ac flamma deleri, urbem funditus everti, populi reliquias in servitutem abduci ac toto terrarum orbe dissipari. Illud etiam divini furoris argumentum vel maximum est, quod de religione sanctissima non solum dejecti ac exterminati omnino fuerunt, verum etiam de principum fere omnium consensu interdictum illis est, ullam terrae glebam usquam gentium possidere, quare4ingentes calamitates propter Christum supplicio affectum illis contigisse quis dubitet?1.Alibi:discedunt, vel:desciverunt.2.Alii:dederunt.3.Alius:jussus.4.Alii:quas.SALOMO: An non1quingentos amplius annos quam Christus nasceretur, majores nostri multo2graviora passi fuerant3a Chaldaeis, qui templum, urbes, oppida caedibus ac flammis funestarant totamque regionem in vastitatem redegerant et populum in servitutem abduxerant. Postea vero quam postliminio redeuntes, oppida, urbem ac templum ipsum instauravimus, Antiochus cognomento Epiphanes, capta et direpta Hierosolyma, triduo nonaginta millia4Judaeorum mactavit. Item Ptolemaeus, Lagi filius, rex Aegypti, tantam erga majores nostros crudelitatem exercuit5, ut etiam milites Judaeorum infantibus vesci cogeret, quae ducentos annos ante contigerunt, quam Christus nasceretur. Quanquam si religio propter hujusmodi calamitates rejicienda venit, nulla merito majore quam christiana rejici deberet, cum trecentos amplius annos continuae caedes, supplicia, tormenta, proscriptiones et crudelitates intolerabiles toto terrarum orbe in Christianos decernerentur.1.Alibi:Ante.2.Alibi:multa.3.Alii:sunt.4.Aliiinovem millis.5.Josephus, de b. jud. I.FRIDERICUS: Illud quidem acceptum referebant Judaeis, quorum synagogas sentinam Christianorum persecutionum appellabat Augustinus1.1.Libro 1. de imitat.SALOMO: Quonam modo id fieri potest1, cum Judaei Romanorum hostes judicati sint ex senatusconsulto, primum Claudio2, deinde Trajano, post etiam Hadriano principe?1.Alibi:potuit.2.Josephus de b. j.CURTIUS: Si vestrae, Salomo, religionis fides stabilis esset aut1certa, aut si religio Christianorum non esset omnium certissima, cur apostoli Judaei seminis ac sanguinis, cur discipuli ac prirni illi antistites, christianae religionis creatores, Christum ardentissimo amore amplexi sunt? Cur innumerabilesvestri generis et nominis2jam antea et his quoque temporibus se Christianis pontificibus adoptandos dederunt et summa cum sua laude verbis et scriptis Christum publice profitentur?1.Alius:ac.2.Alibi:ordinis.SALOMO: Imo potius mirum videri debet, cur tam pauci a nobis vel potius a Deo foedifragi deficiant1, cum tot contumeliis tantaque rei inopia premantur. Illas autem2clades nostrae genti confitemur3illatas primo4a Chaldaeis propterea, quod a vero Dei cultu plerique desciverant, id quod prophetarum vocibus ac scriptis testatum habemus. Sic quoque arbitramur, majores nostros diram Romanorum servitutem pertulisse, quod ab immortali Deo ad hominem mortalem adorandum et colendum paucis exceptis defecissent.1.Alii:defecerint.2.Alibi:enim.3.Alius:confidimus.4.Alius idem:primum.CURTIUS: Sed cur sola Judaeorum gens ex omnibus tot ac tantas calamitates pertulit?SALOMO: Deus ipse causam subjiciens:Vos, inquit1,filii Israël ex omnibus populis agnovi, ac propterea in vestra omnium flagitia animadvertam.Quod ab iis gentibus segregamur2, Dei cultus eo nos deducit, quod3Bileamus, Chaldaeus vates, jam olim mente praeviderat, cum diceret4:Hic populus solus habitabit et5inter caeteras gentes non censebitur.Item cum Deus caeteras gentes coelestium siderum virtutibus ac potestatibus subjecisset6, Israëlitas tamen exemit:Ne, inquit,adores solem, lunam, sidera, quae praeparavit Deus caeteris quidem populis, qui amplissimo sinu coeli coërcentur, vos autem adjunxit sibi et eripuit de fornace ferrea, ut esses populus hereditarius ac selectus7.1.Amos 3, 2.2.Alii:segregantur.3.Alii:adducit, et.4.Numer. 23, 9.5.Alibi:quod.6.Alius:subjunxisset.7.Deut. 4, 19 sq.CORONAEUS: Haesi semper eo loco, nec intelligo1, quid Deus voluerit, cum diceret, caeteris quidem populis coelestia sidera2attributa fuisse, Israëlem vero singulari quadam praerogativa sibi delegisse.1.Alibi:intellexi.2.Alibi:signa.SALOMO: Hebraeorum theologi sic locum illum interpretantur, ut1caeteros quidem populos siderum coelestium legibus ac potestate gubernari, solos Israëlitas et qui in eorum coetum ac societatem conscribi volunt2, legibus coelestium siderum solutos, Deum unum vitae ac felicitatis habeant auctorem nec metuant diras illas, quibus astrologi minantur, planetares trajectiones et concursus. Libet enim versibus accepta beneficia quodammodo commemorare:Ipse ego3crudeli servatus ab hoste triumphosSaepe tuli faciles, nec quidquam sidera viresExercere suas in me, non aspera fata,Haud4metuenda bonis, non principis ira timendiTerruit5impavidum, mihi non nocuere latronumConjurata manus fusi sitibunda cruoris,Non legio, magnam quae circumfusa per urbemSanguinolenta suos cives mactabat ubique.Ac jam6armata cohors, aditus ac limina quaerens,Me circumsteterat, clara cum numen ab arceHostibus eripuit sensum mentemque fefellit,Ac me coelesti clypeo, coelestibus armisProtexitque opibusque suis cumulavit abunde.Singula quid memorem? Sacro spiramine pectusAfflavit, legis latebrasque imosque recessus,In quibus aeternae spes est humana salutis,Edocuit, volucri semper comitante7magistroPro quibus aeternos iterum renovamus honores8.1.Alius:et.2.Alibi:voluerunt.3.Deest in alio codice.4.Alibi:Non.5.Alii:Terrent.6.Alibi deest hoc verbum.7.Alius:comitata.8.Alii:tibi debeo grates.CORONAEUS: Heroica profecto beneficia carminibus heroicis eleganter cecinisti. Sed cum erga Israëlitas tanta divinae bonitatis beneficia1extent, eo graviora vos ac acerbiora supplicia manent.1.Alibi:vestigia.SALOMO: Ut primum a nobis peccatur, ita repente Deus in nos animadvertit et1ea pontificibus auspicari solet. Nam cum angelos scelerum ultores2misisset:A sanctis meis, inquit,incipiatis3. Illud enim amoris divini erga nos argumentum vel maximum est, quod et assidue increpat, et continenter castigat.O beatum, inquitlyricus psaltes4, quem Deus castigat!In eos vero, qui ad verbera obduruerunt et collum obduxerunt, vim gravius exercet, et tandem contestatur, se illos deserturum, nec amplius castigaturum.Non amplius, inquit,coërcebo filias vestras, cum pudicitiam prostituerint, nec uxores vestras, cum sese adulteris submiserint5. Nihil enim a sapientiae magistro verius ac melius dici potuit, quam tormentis6ac doloribus prudentiam comparari. Quis enim arbitraretur, Deum sic ultum7fuisse Israëlitas, ut propter eorum flagitia non modo lepram corporibus, sed etiam vestibus ac aedium parietibus immitteret? Id autem interpretes divinae legis tradunt; nusquam terrarum lepram vestimentis8aut parietibus adhaesisse, praeterquam in Palaestina9idque Judaeis omnibus supra modum mirabile, caeteris populis incredibile videri, nisi diuturna experientia id compertum esset; quamquam clades et exitia majorum nostrorum maximas utilitates omnibuspopulis pepererunt. Nam ex iis secuta est initio nascentis ecclesiae Christi idolorum eversio, et cum toto fere terrarum orbe sidera, daemones, elementa, fruges, animantia pro Diis ubique colerentur, tandem post annorum tria circiter millia Judaeorum, qui christianam religionem cum domestica combiberant, concionibus ac doctrina coli desierunt, ac postremo Constantini dominatu conclusa fuere templa veterum Deorum; tum libri Mosis ac prophetarum, quos habemus communes cum Christianis, ab omnibus ordinibus ac populis pervulgari coepere, ut non immerito Chrysostomus Judaeam gentium matrem appellarit, quae10salutem reliquis omnibus populis divino munere et concessu peperisset!1.Alius:ut.2.Alibi:vindices.3.Alius:incipietis.4.Psalm. 94, 12.5.Psalm, 81. Jesaiae 1. Oseae 4.6.Alibi:lamentis.7.Alibi:ulturum.8.Alius:vestibus.9.Levit. 13 et 14. Leprae domorum ac vestium curationes aeque ac corporum traduntur.10.Alii:quia.SENAMUS: Verius poëta lyricus: Judaea capta ferum victorem cepit.SALOMO: In eo certe mirabilem Dei bonitatem ac sapientiam intueri licet, qui dum justas scelerum poenas a suis reposceret eosque procul a patriis sedibus amandaret ac juste profligaret, colonias Israëlitarum toto terrarum orbe deduxit, quae exteras nationes ab inanium Deorum ac daemonum cultu revocarent, deinde divinis legibus ac institutis1informarent, tum ad unius aeterni Dei cultum ac metum assuefacerent. Ob id enim divina lege2Israëlitas appellat regnum sacerdotale ac populum sanctum, propterea hujus populi precibus ac votis, quasi gentium omnium sacerdotis, florentissima quaeque imperia non modo ab interitu Deus servavit, sed etiam beavit et quasi sapientiae sale respersit3, ne penitus interirent. Sic Deus apud Jesaiam4:Dedi te, inquit,testem gentibus, principem ac praeceptorem populis.Huc etiam pertinet foedus illud5cum Abrahamo percussum:In semine tuo, i.e. in posteris6tuis,benedicentur omnes gentes, quia per hunc populum Deus universo terrarum orbi cognitus est, et hujus populi precibus caeteris gratior fuit, quin7et Ismaëlis gentem illustrem fore Deus promisit Abrahamo8,quoniam, inquit,semen tuum est. Itaque Rabbi Johannes exclamat, gentes idolis deditas nesciisse, quantam jacturam sui facerent, cum templum illud Hierosolymorum9, in quo gentium omnium scelera expiabantur, inflammarent. Nam diebus festis, qui in tentoriis celebrari consueverant, hostiae septuaginta immolari jubentur, quod interpretes pro septuaginta populis factum tradunt10. Quod vero Curtius divini furoris argumentum putat, nos de majorum sedibus ac terra sancta dejectos ac dispersos, quasiἀπωστικοὺς11καὶ ἀνεστίουςvagari, illud bonitatis divinae argumentum certissimum esse arbitramur, quod nusquam agri particulam possidere liceret. Ob id enim Deus Israelitassuam haereditatem appellat12,quod ii, quibus coelum pro haereditate obtigit, terra non egent13ac propria et eleganti voce sancti a Graecis appellantur:ἅγιοιi.e. sine terraἄνευ τῆς γῆς. Sic enim Deus de Levitarum tribu, quam pontificali ac sacerdotali praerogativa ministerioque aedis sacrae donarat:Levitae, inquit,nullam terrae partem capiant, quia haereditas mea est14. Quod15autem de Levitis inter Israëlitas, idem de Israëlitis inter omnes populos declaravit, cum diceret16:Benedictus populus meus Aegyptius et opus manuum mearum Assyrius, haereditas autem mea Israel.Falluntur17igitur, qui hoc nostrum exilium et agrorum inopiam divinae erga nos ultionis conjecturam18esse putant. Quanto rectius sapientes decreverunt, justorum initia esse castigationes, exitus vero prosperos et felices, contra quam improbis accidit, quorum prospera principia exitus habent valde calamitosos. Illud etiam praeclarius, quod cum ante proscriptiones et exilia Israëlitae, rerum omnium affluentia pingues et obesi, Deum aeternum minus, quam decuerat19, religiose haberent20postea in extremas oras, procul a patriis sedibus in servitutem expulsi et abjecti, tam ardenter Deum adamarunt21, ut nec praemiorum magnitudine a proposita religione divelli, nec poenarum acerbitate terreri potuerint, quominus inter medios sui nominis hostes mundi conditorem purissimo cultu adorarent, atque inter omnes populos sui generis antiquitatem certissimam retinerent22, ipsiusque linguae sanctae majestatem inviolabilem servarent23; haec enim sola divino munere hominum generi concessa est, caeteras vero spurias et hominum arbitrio fictas videmus. Haec sola naturalis est lingua, quae rebus vocabula per naturam cujusque dicitur indidisse. Quae cum ita sint, quis dubitare potest, quin populus hic a Deo selectus verissima sit Dei ecclesia, fidelissimus rerum gestarum a Deo testis, sacrosanctae legis et oraculorum custos a Deo designatus24, a quo ad omnes populos salus dimanavit?1.Alibi pro verbisac institutislegitur:institutos.2.Alii:divina lex.3.Alibi:sole respexit.4.Jesaiae 55, 4.5.Gen. 12, 3.6.Alibi:liberis.7.Alii:quoniam.8.Alibi:Abrahae.9.Alibi:Hierosolymitanum.10.R. Levi et R. Salomo Ben Gerson in Levit. 23. 1. in Talmud.11.In codicibus sine dubio false legitur:ἀπωλίδες.12.Alius:pro haereditatis parte contingit.13.Alibi:egeant.14.Alibi:sunt.15.Alibi:Id.16.Jesaiae 49, 25.17.Alii:Fallunt.18.Alii:objecturam.19.Alius:docuerat.20.Alibi:colerent.21.Alii:adoraverunt.22.Alibi:retinuerunt.23.Alibi:inviolatam servarunt.24.Alibi:designata.CURTIUS: Laudes quidem majorum vestrorum, prophetarum inquam et illustrium virorum, audio ac lego non invitus, sed eorum, qui prophetas, qui apostolos, qui Christum ipsum cruentis manibus interfecerunt, qui sacrosanctam ejus doctrinam contumeliis omnibus funestarunt, ferre non possum, multo minus sanctum ecclesiae nomen iis tribuere, quoniam vera Dei ecclesia in electorum coetu consistit, ac tametsi vocantur omnes, pauci tamen sunt electi. Electos autem esse oportet per1fidem ab ipso Christo, qui ecclesiae caput est; qui quoniam hominibus incogniti sunt, ob id ecclesiam invisibilem esse tuemur. Caeteri, qui fidem Christi rejiciunt, sua se sponte alboecclesiae penitus2exemerunt, Judaei inquam, Romani3, Ismaelitae, Pagani, Epicuraei.1.Alibi:qui habent.2.Deest in aliis.3.Alius:Sociniani.SALOMO: Ecclesiae verbo coetus significatur, cujus acceptio duplex est: una, quae1populum Israelisselectum a Deo continet, ut cum Moabitae et Ammonitae prohibentur in ecclesia populi Dei censeri, i.e.2jure connubiorum cum Israelitidefoemina uti. Altera acceptio latius patet, cum scilicet Ammonitae, Moabitae, Idumaei ac peregrini omnes, qui Dei foedus cum populo percussum amplecti et in pacti societatem venire voluerint, ecclesiae partem faciunt, caeteri eximuntur.1.Alibi:qui.2.Alibi:et.CURTIUS1: Neque vero ecclesiam invisibilem electorum probare possumus, ut qui ab ecclesia Romana defecerunt, sed visibilem tantum, a qua nemo nisi sponte segregatur i.e. qui Deum aeternum repudiat, ut res genitas amplectatur aut cum illis creatorem conjungat2.1.Deest in aliis codicibus.2.Alibi:aut ... amplectitur ... conjungit.OCTAVIUS: Veram Dei ecclesiam Ismaëlitarum esse facile1convinci potest, sive amplitudine regionum, quae sunt infinitae, sive origine Abrahami, a quo Muhammedes Ismaëlita2genus ducit, sive Dei aeterni cultu, quem unum sanctissime adorant, sive execratione idolorum ac imaginum, quas et publice et privatim abominantur, sive puritate doctrinae, quae inexplicabilium quaestionum latebras, quibus caeterae3religiones misere conflictantur, suo splendore diluit, sive legis exsequendae facilitate, quae major esse non potest4.1.Alibi:fere.2.Alibi:Ismaëliticum.3.Alibi:exterae.4.Alii:possit.CORONAEUS: Si veram ecclesiam latifundiis metimur, ecclesia Christi1longe superior futura2est, tum antiquitate temporis, tum multitudine populorum, tum principum pene omnium consensu. Nihil enim verius a Seneca dici potuit, quam pessimi argumenti esse turbam, ac propterea Pythagoras3sequi vetuit viam popularem, i.e.ἐκτὸς λεωφόρου βαδίζειν. Et certe viam regiam ac latissime patentem ad inferos deducere, nunquam verius ac melius perceptum4est, quam Noachi aetate, cum5in ejus unius familia ecclesiam dei constitisse planum sit. Cum autem Christi cruore fundata sit ecclesia vera, quae in apostolorum, martyrum, confessorum, pontificum continua quindecim seculorum serie6floruit ac praecipuam Romanae sedis dignitatem obtinuit, quis dubitare jure queat, hanc, quam Romani pontifices tuentur, verissimam ac sanctissimam ecclesiam, ut ne Lutherus quidem ipse dubitavit, sed aperte7confessus est. Quamquam8non video, quam ob rem Agareni de multitudine9populorum aut regionum gloriari debeant,cum religio christiana nostro saeculo propagata sit in omnes orientalis et occidentalis Indiae latissimas regiones, Europa triplo majores, et antea ignotas mundi plagas pervaserit.1.Alii:Sathanae.2.Alii:natura.3.Laërtius in Pythagora; Clemens Alex. in Strom.4.Alibi:praeceptum.5.Desunt haec septem sequentia verba in alio codice.6.Alibi:fere.7.Deest alibi.8.Sequentia haec verba ad finem usque interlocutionis desunt in alio codice.9.Alibi:amplitudine.FRIDERICUS: De quatuor religionum generibus, scilicet Judaeorum, Christianorum, Ismaëlitarum, Paganorum, plures unâ verae esse non possunt. Pagana quidem a se ipsa refellitur, Ismaëlitarum vero, quae Muhammedem conditorem arcessere1solet, ineptior est, quam ut argumentis refutari mereatur. Itaque contentio nobis praecipua est cum Judaeis, qui de librorum sanctitate et antiquitatis origine gloriantur. Primo igitur abs te, Salomo, peto, si Christum verum Deum esse certissimis argumentis ac testibus omni exceptione majoribus demonstrari possit, num christianam ecclesiam, cujus caput est Christus, veram esse fatebere?1.Alibi:agnoscere.SALOMO: Quidni? sed hoc opus, hic labor est.FRIDERICUS: Imo nihil facilius.SALOMO: Non demonstrationem peto, sed probabile aliquod argumentum.FRIDERICUS: Illud igitur quaero: Num Messiam venisse antea an1venturum olim putes?
1.Alius:etiam.2.Azora 4.3.Alibi:infeliciorem.
CURTIUS: Optimum divinae legis interpretem habemus Christum, quo nec majorem possumus1nec optare meliorem, qui non est alius, quam Deus ipse ab aeterno tempore2genitus, qui hominem tantum induit, ut humanum genus ab interitu et exitio servaret sempiterno.
1.Alii:possimus.2.Deest in aliis codicibus.
FRIDERICUS: Non alia mihi mens est, nec a Curtio diversa de religione sententia, nisi quod Helveticam, opinor, amplectitur1, ego vero Augustanam, quae auricularem quidem confessionem, non tamen singulorum peccatorum dinumerationem probat2. Item Christi verum corpus mystica verborum prolatione panis speciei subesse confido3, quod Helvetica ecclesia negat, et statuas ad iniitationem, non vero ad cultum admitti oportere existimo4, quas Helvetii novae religionis professores rejiciunt omnino.
1.Alibi:opinionem complectitur.2.Alius:probo.3.Alibi:existimo.4.Alibi:confido.
CORONAEUS: Ego vero ecclesiae Romanae catholicam religionem1, in qua natus ac educatus semper acquievi, vobis probatum iri spondeo, si qua fides, quae maxima semper fuit scripturae sacrae2, conciliorum decretis ac sanctissimorum patrum per quindecim saecula concordibus animis ac sententiis futura sit. Fundamenta quidem firmissima jacta sunt ab ipso Christo, ecclesiae totius principe, deinde ab apostolis ac discipulis, quasi parietibus constructa, a pontificibus Romanis tecta et consummata est3. Quorum pontificum triginta tres continentur4, qui pro Christi nomine caesi fuere, tum innumerabiles sacrorum antistites ac omnium gentium pontifices eandem ecclesiam moribus, miraculis, divinis scriptis5fulcierunt: Irenaeus, inquam, Lugdunensis, qui a successione Romana fidem apostolicam declaravit, Augustinus Hipponensis6, qui ecclesia Romana viguisse scribit apostolicae cathedrae principatum, Ignatius et Chrysostomus Antiochiae, Petrus Alexander, Athanasius, Theophilus Alexandriae, Macarius et Cyrillus Hierosolymis, Gregorius et Basilius in Cappadocia, Polycarpus Smyrnae, Justinus Athenis, Dionysius Corinthi, Gregorius Nyssae, Methodius Tyri, Epiphanius in Cypro; sed infinitum sit omnes commemorare.
1.Alibi:religione.2.Alius:fuit, scripturis sacris, ctt.3.Damasus in vitis pontif. Romanorum.4.Alius:recensentur.5.Alii:doctrina, scriptis.6.De doctr. christ. c. 8. et Epist. 162.
Hic SENAMUS, qui aliquamdiu haeserat, cum loqui proposuisset: Omnes, inquit, omnium religiones, tum naturalis illa, quam amplectitur Toralba, tum Jovis gentiliumque Deorum, quos Orientales Indi ac Tartari colunt, tum Mosis, tum Christi, tum Muhammedis, quam suo quisque ritu non fucata simulatione, sed integra mente prosequitur, aeterno Deo non ingratos ac justos errores excusari confido, tametsi omnium gratissima est illa, quae optima. Itaque omnium omnia delubra, templa, sacella, ubiubi terrarum sint1, adire non gravate consuevi, tum ne pernicioso exemplo Atheus judicer, tum etiam ut caeteri divini numinis metu terreantur. Quod meum studium optimo cuique probatum iri non diffido, tum ex iis, quae superius dicta, tum ex eo maxime, quod religiosissimos populos, quantacunque Deorum fictilium superstitione uterentur, virtutibus, potentia, imperiis, opibus, victoriis Deus aeternus, praemiorum arbiter, beavisse mihi videtur2. Qui vero suae religionis ac Deorum etiam inanium, in quibus ullam3divinitatem inesse arbitrarentur, cultum deseruissent, bellorum offensionibus peculiaribus4, morbis5, frugum calamitatibus, pecorum inopia, seditionibus intestinis conflictari semper consuevisse, quod historicorum omnium consensione6planum7fit8.
1.Alibi:simvel:sunt.2.Alius:videatur.3.Deest alibi.4.Alibi:popularibus.5.Deest in aliis codicibus.6.Alius:consensu.7.Alibi:clarum.8.Alii:sit.
TORALBA: Si vera religio naturalis eaque perspicuis demonstrationibus explicatur, ut non modo Octavius, sed etiam Salomo ipse confitetur, quid Jove, quid Christo, quid Muhammede, quid mortalibus et fictilibus1Diis opus est? Quis omnium theologorum melius aut accuratius, quam Jobus Dei majestatem, potentiam, bonitatem, sapientiam, judicia admirabilia, summam denique erga res omnes procurationem explicare potest? Quis item arcana plura rerum naturalium ac divinarum allegorica narratione complexus est, quam ille? quis de omnium mortalium genere purius Deum aeternum adoravit2? Ille tamen Arabs, antiquior Mose, non alia quam naturae lege, quam Abelis lege vixit. Deus tamen, integritatis ac pietatis judex aequissimus, tantam illi justitiae, religionis, puritatis laudem dedit, quantam mortalium nemini. Christum, qui post annorum duo millia natus est, nec speravit nec venturum suspicatus unquam, multo minus Muhammedem. At cum solis et siderum mirabilem magnitudinem, sublimitatem, rapiditatem intelligeret:Dispeream, inquit,si solis ac siderum splendorem ac pulchritudinem intuens ad eorum adorationem prociderem, quia scelus est capitali poena plectendum, Deum enim excelsum ejurassem.3
1.Alii:futilibus.2.Job. 1 et 31.3.Job. 31.
FRIDERICUS: Eo ipso, quod Toralba Jobi libro, quo nihil divinius fieri1potest, atque ejus auctoritate utitur litterarumque sacratiorem majestatem veneratur, profecto a philosophorum gregibus segregari se putat oportere?
1.Alibi:esse.
TORALBA: Libros sacratiores melioris notae non improbo, neque tamen iis assentior propter litterarum auctoritatem, neque enim id possum ac ne velim quidem, si possim. Sed quia certis1rationibus adducor, et quoniam disputatio saepe nobis est cum Epicureis, qui litteras sacras pro fabulis habent, hos ego non librorum auctoritate, sed perspicuis argumentis frangi atque ab illis, quasi adhibita quaestione assentionem extorqueri volo, ut res cum re, causa cum causa, ratio cum ratione certet. Nam qui credit, Deum esse trinum et unum, quoniam a Deo ipso revelatum, oportet argumentis necessariis constare, id a Deo revelatum esse, cui plus assentimur ut conclusioni propter principia, quae si non erunt2certiora conclusione, nihil poterit fieri, quia conclusio in principia resolveretur, haec item ut alia aeque3incerta.
1.Alii:certissimis.2.Alibi:essent.3.Alius:quaeque.
CURTIUS: In rebus divinis, quae a demonstratione longissime absunt, usurpandum illud est, quod apud Lucam legimus1:Domine, adauge fidem meam2.
1.Lucae 17, 5.2.Deest hoc verbum alibi.
SALOMO: Superius dictum est, fidem omnem aut argumentis perspicuis aut sensibus integris aut divinis oraculis niti, fidem infusam nullam esse, nisi oraculo prophetae1divinitus homini dato, quod omni scientia certius est. Sed quia rarissima nunc sunt prophetiae, acquiescere nos oportet oraculis prophetarum, quae majores nostri summa fide posteritati reliquerunt, quoniam Christiani Alcoranum, Ismaëlitae quidam2novum Testamentum; Ebraei utrumque repudiant.
1.Alibi:prophetiae.2.Deest in aliis codicibus.
OCTAVIUS: Ismaëlitae quidem hos evangeliorum libros, qui Christianorum manibus teruntur, ut corruptos a sectariis omnino rejiciunt, vera evangelia, quae tamen ipsi nusquam habent, penitus intercidisse putant.
FRIDERICUS: Cur igitur Muhammedes1Gabrielem inducit ita loquentem: Si de legibus et edictis ad te missis dubitas ulla in re, majorum libros legito, nihil amplius haesitabis. Item Azora, cujus initium est: Sors Amram2, Deus inquit misericors, vivens, altissimus, primo vetus Testamentum, deinde Evangelium, postremo veracem Alphaream3, vestrae legis confirmatorem, vobis dedit. Igitur utriusque Testamenti tabulae, veteris et novi, aut usquequaque probandae sunt, aut usquequaque rejiciendae. Quanquam nihil est novis tabulis comprehensum, quod legibus divinis et prophetarum oraculis non congruere videamus.
1.Azora 91.2.Azora 3.3.Deest alibi.
SALOMO: Veteres majorum nostrorum tabulas probant Ismaëlitae, Christiani, Judaei; sed quando Alcorani ac novarum tabularum fides in dubium revocatur, veteribus tabulis utendum nobis est, ac testes omni exceptione majores adhibendi. Hi autem exquirendi nobis sunt ab ecclesiavera, cujus tanta sit dignitas, ut si omnium scripturarum ac litterarum monimenta pereant, ab ecclesia tamen superstite rerum gestarum veritas ac memoria in sempiterna posteritate resident. Ob id enim Moses in populi concione:Narrabis, inquit,haec filiis tuis1, ne quis legem divinam cum litteris suspicaretur interituram. Item apud Jesaiam2Deus Israëlitas sic obtestatur:Vos a me rerum gestarum testes appello, non quia testibus egeret ad suae majestatis decus stabiliendum, sed ut planum esset, ecclesiam Ebraeorum ab immortali Deo fundatam ad selectani fuisse, Israëlitas adhuc viventes3ac spirantes ad testimonium exsuscitabat, ut omnibus gentibus non tantum scriptis legibus, sed etiam clara voce Dei actiones, gesta, leges testificarentur, etiamsi litterae penitus interirent, quanquam Deus sapientissimus prospexit, ne sacrae litterae4interciderent, cum in lapides ac silices incidi et omni aetati, omni sexui explicari ac describi jusserit5. Itaque incredibile videri possit, cum verum tamen sit, in tot ac tantis majorum cladibus, exiliis, ipsiusque reipublicae conversionibus et extrema eversione libros divinae6legis integros exstare, et quidem in7omnibus linguis ac populis pervulgatos, atque in iis Christianos et Ismaëlitas suarum religionum fundamenta collocare.
1.Deuteron. 5, 31.2.Jesaiae 55, 4.3.Alibi:venientes.4.Alii:scripturae, vel:scriptiones.5.Exod. 1 et 29. Deuter. 28. Josuae 8.6.Alibi:divinos.7.Deest in aliis codicibus.
FRIDERICUS: Fuit quidem ante Christum ecclesia Dei1in populo Israëlis, quae nunc ad Christianos translata est, lege autem divina nihil aliud est, quam evangeliiπρωτότυπος2, ut Origenes appellat. Sed quando humani seminis3servatorem, etiam4totius ecclesiae caput a stirpe Abrahami coelitus missum non modo repudiarunt Judaei, verum etiam probris5, ac contumeliosa6morte affecerunt, Deus etiam illos suo merito rejecit ac repudiarit, ut ceterae gentes divinae salutis beneficio fruerentur.
1.Deest in aliis codicibus.2.Alius:ἀρχέτυπος.3.Alius addit:Messiam sui seminis.4.Alii:in.5.Alii addunt:omnibus.6.Alii:contumeliosissima.
SALOMO: Haud sane invidemus caeteris gentibus suam salutem, sed ardentibus votis optamus ac pro illis continenter precamur.
FRIDERICUS: Vestris precibus ac votis facile carere possumus, quin etiam vota Judaeorum potius nocitura Christianis quam profutura judicamus. Non legistis apud Jesaiam1, fore tempus illud, cum dicetur:Benedictus populus meus Aegypti, opus manuum mearum, Assyrius.Item capite ultimo2:Congregabo omnes gentes et linguas, quae venient et videbunt gloriam meam, et mittam ad eos, ut praedicari possit nomen meum et laus mea ubique promulgari.Ac de eorum numero mihi Levitas ac sacerdotes cooptabo.
1.Jesaiae 19, 25.2.Jesaiae 66, 18.
SALOMO: Operae pretium est1adjicere id, quod a Friderico praetermissum est in illis Jesaiae oraculis2:Benedictus, inquit,populusmeus Aegypti et opus manuum mearum Assyrius, hereditas autem mea Israël, quia est creator populorum et communis parens. Itaque legem eandem voluit esse civium ac peregrinorum, et utrisque consultum esse voluit3; sed tamen singulari quadam praerogativa Israëlitas ex omnibus populis selectos sibi ascivit, quos etiam et peculii et haereditatis et primogeniti appellatione quadam prae caeteris et honore singulari cumulavit:Filius, inquit4,meus primogenitus est Israël, gens sancta, natio sacerdotalis.Quae cum ita sint, quis arbitraretur, Deum immortalem suae haereditatis unquam obliturum, suam gentem, suam ecclesiam deserturum? Nam cum olim finitimi Israëlitarum populi urbes majorum nostrorum ab hostibus5solo exaequatas, templum direptum6atque incensum, reliquias populi a Chaldaeis in servitutem abductas viderent, superba verborum contumelia Israëlem a Deo rejectum criminabantur. Sed Deus apud Hieremiam7omni asseveratione8confirmat, ratos coelestium orbium cursus ac rapidas siderum conversiones ante conquieturas, quam Israëlitarum obliviscatur. Idem, si poterit, inquit, coelorum amplitudo mensura designari aut terrae fundamenta exquiri, ego quoque populum meum Israël repudiabo. Et tametsi graves ac acerbas calamitates populo suo impendere9minatur, si a sua lege desciscat, nunquam tamen sui cum Abrahamo foederis ac populi obliturum, gravi jurejurando10confirmavit11. Ac revera nunquam suae gentis oblitus est, sed ubique terrarum dispersam amplexatur, quia in eadem lege divina exercemur, in qua majores nostri quatuor circiter annorum millibus acquieverunt, quod non modo sacri, sed etiam profani scriptores testificantur. Sic enim Tacitus: Judaei unum Deum, unum numen aeternum ineffabile, nunquam interiturum colunt, ac profanos habent, qui simulacra colunt ac12venerantur. Ac tametsi Hebraei, Ismaëlitae, Christiani Abrahamum ecclesiae suae auctorem credere non dubitant, soli tamen Hebraei legem ac religionem semper sui similem coluere. Christiani vero et Ismaëlitae sectarum familias innumerabiles foverunt semper, Arianos inquam, Nestorianos, Sabellianos, Manichaeos, Donatistas, Ebionitas, Novatianos, Nazaraeos. Sed quid commemorem sectas circiter centum viginti, quas Tertullianus, plures etiam quas Epiphanius jam initio nascentis ecclesiae Christi scriptis suis dinumerat13? Neque vero Themistius, nobilis peripateticus, graviorem habuit causam, ut Valentem Augustum a profligatione et proscriptione Christianorum revocaret, quam quod asseverabat, trecentas amplius sectas a se invicem dissidentes Christianos fovere. Quaenam potuit igitur in tanta opinionum inter se discrepantium varietate ecclesia consistere?quin etiam his quoque temporibus Helvetiorum ecclesia Romanam14, Augustana utramque, Catholici Anabaptistas. Puritani superstitiosos, Abyssini Graecos, Graeci Latinos refutant ac vicissim omnes ab omnibus refelluntur. Nec minor est varietas sectarum inter Ismaëlitas. Nam mortuo Muhammede Hali, sororis ipsius et Habitali15filius, prophetam se ferens, sectam potentissimam excitavit, Muhammedistis infestissimam, quae duae sectae a discipulis incrementa sensim acceperunt, Lesharion scilicet et Imanian16, qui certant inter se capitalibus odiis; sed praeter utramque sectam sexaginta duae singulares enumerantur. Nam Elhosiba Albilaben Muhammedis multa abrogavit17. Octogesimo18post anno Elhari Ibim novam sectam condidit, quae centesimo post anno capitalibus pontificis et Calipharum decretis et suppliciis est abrogata, deinde quinquagesimo post anno renovata ac rursus vigesimo post anno rejecta, nec aliter discordiae sedari potuerunt, quam Elgazuli theologus septem libris quasi arbiter pontifices quidem legum imperatoriarum sectatores, legis vero Muhammedicae castigatores appellaret19. Neque tamen licuit plebejis ordinibus hanc sectam sequi, sed eruditis tantum. Cur eruditis tantum? aut si Muhammedi lex ab angelo Gabriele data erat, ut quidem ille mentitur, quid humanis castigatoribus opus erat? Aliam quoque sectam creavit Esses Renardus20, aliam Isbofaridus21, qui omnes omnium religiones Deo gratas esse scripsit, si quem quisque Deum arbitretur, eundem sincera mente colat; Deos autem appellat sidera, coelos, elementa. Sed ne infinitus sim ac taedio vobis futurus, si omnes Ismaëlitarum sectas oratione complecti posse confidam, quas tamen Eleofanus theologus distincte libris septem, utcunque22potuit, explicare videtur. Ex quo efficitur, nec Ismaëlitas, nec Christianos religionem certam, quam sequantur, ullam habere, multo minus ecclesiam certam in tanta varietate.
1.Alius ita:Ac de illorum numero mihi leve pretium est.2.Jesaiae 19, 25.3.Exod. 4, 23.4.Exod. 19, 6.5.Desunt alibi duo haec verba.6.Alibi:dirutum.7.Jeremiae 31, 37.8.Alibi:assecuratione.9.Alibi additur:hinc inde.10.Alibi:juramento.11.Levit. 1. 26.12.Duo haec antecedeutia verba desiderantur in alio codice.13.Alii:dinumerant, vel:dinumerarunt.14.Alius:Helvetica ecclesiam Romanam.15.Alibi:Habigali.16.Alius:Leshariorum scilicet et Imaniarum.17.Alius:Abilaben multa legibus Muhammedis subrogavit.18.Alii:octuagesimo.19.Alius:appellarat.20.Alii:Romardus.21.Alii:Ismofaridus.22.Alibi:ut aeque.
FRIDERICUS: Certissima ecclesiae et verae religionis argumenta sunt tum in doctrina Christi, legibus divinis consentanea, tum in legitimo sacramentorum usu perpetuaque electorum multitudine, unam et eandem Christi disciplinam constituente1; Christum vero Abrahami foedus explevisse2et ejus beneficio gentes omnes felicitatem divinitus promissam adepturas, omnes fere confitentur, exceptis Judaeis, Paganis3, Epicuraeis. Ecclesia inquam4Romana, Zwingliana, Augustana, Graeca, Abyssina, neque hi modo, sed etiam Ariani, Manichaei, Donatistae, Nestoriani, Sabelliani, Eutychiani, Pelagiani, neque hi tantum, verum etiam Agareni, a Muhammede instituti, Christum Messiam esse testantur. Nec solum isti, sed et bona pars Judaeorum, Apostoli inquam, Christi discipuli, reipublicae Christianae creatores.Et quidem, si quis Judaeus in coetum arrogandum se dederit, prius Christum Mariae virginis filium5verum Messiam confiteri necesse est6. Nec si quidem7inter se Christiani dissideant, propterea inconcussam ac stabilem ecclesiam, quae8invisibili electorum coetu conflatur, subvertendam inquam.
1.Alibi:constituere.2.Alii:explicuisse.3.Deest in aliis codicibus.4.Alibi:Ecclesiae, utetc.5.Addunt alii:et.6.Alibi:habet.7.Alii:quid.8.Alius:ex.
CURTIUS: Nullam omnino ecclesiam comperiemus, si levium etiam opinionum fibras computare1velimus omnes. At ne vetus quidem illa Israëlitarum multitudo ecclesiae nomen mereretur, cum sectarios suos quoque haberet2, Nazaraeos scilicet, Pharisaeos, Sadducaeos, Essaeos, Samaritanos, Herodianos, Hemerobaptistas.
1.Alius:amputare.2.Alibi:haberent.
SALOMO: Sectarios ab haereticis dividere nos oportet; hi enim ab ecclesia penitus divelluntur, illi vero non item, sed puriore quodam vitae instituto a fece plebis segregantur, ut quos divina lex notat Nazaraeos1i.e. separatos, quod2ex voto dies aliquot aut menses aut annos aut perpetuam vini abstinentiam vovebant, quo tempore nec barbam nec crines circumcidere licebat. Atque haec una secta est, ab immortali Deo instituta, eorum qui caeteris sanctiores essent, qua quidem imitatione Pharisaei h.e. separati, et Essaei h.e. operatores, qui3non simul actione ficta, sed operibus ipsis sanctissimam omnium vitam agebant. Seorsim enim collegia instituebant Essaei et victu communi utebantur, ut monachi, sine ulla vestitus commutatione4. Hemerobaptistae nihil aliud a caeteris differebant, quam quod corpora quotidie proluebant. Sadducaeorum nomen aצדק, quod justum significat, quod justiores caeteris haberi vellent Sadducaei, sed a plerisque ad ironiam trahebatur, ut Aegyptii reges, qui fratrem aut patrem aut matrem interfecerant, Philadelphos, Philopatres, Philomatros appellabant. Igitur intelligitis, homines istos5omnes vitae sanctitate, non religionum varietate dissidere. Alioquin si haeretici illi appellandi sint, innumerabilium monachorum collegia, victu ac convictu discrepantia, haereticorum appellatione censeri oportet. Quantum ad Samaritanos attinet, nec Judaei genere sunt, nec religione, nec Ismaëlitarum coetu continentur; quippe Deorum turbam cum aeterni6Dei cultu conjungunt, ut7catholici Romani, qui ad unius aeterni Dei venerationem angelos ac Divorum ordines adjunxerunt, statuas etiam proni deosculantur et panis crustulas8pro Diis habent, quod Zwingliani summae impietati tribuunt, Romani Catholici Zwinglianos, Augustanos, Graecos capitalibus judiciis ac flammis ultricibus prosequuntur9, quasi10Deum faciant illi impietatis rei. Sed Hebraeorum purissima ac simplicissima religio nihil impuri admistum habet, nullas haereses adjunctas, nullum praeterquam unius Dei cultum agnoscit.
1.Alibi:Naziraeos.2.Alii:qui.3.Alii:quod.4.Josephus, de jud. 2, 8.5.Alii:hos omnes.6.Alibi:aeterno.7.Alii:et.8.Alii:crustula, vel:crustulam.9.Alibi:persequuntur.10.Alii:Sunt autem hi aut illi impietatis rei.
CURTIUS: Quod Salomo gloriatur, Israëlitas singulari quadam Dei beneficentia selectos fuisse, demus illud; sed ab illa coelesti gratia sponte defecerunt1, quando Christum Deum et hominem humani seminis servatorem sibi oblatum, falsis testibus ac calumniis oppressum, supplicio contumeliosissimo dediderunt2. Itaque nihil mirum, si Deus, tanti sceleris immanitate commotus, centum amplius Judaeorum myriades, unius anni vertentis spatio, quo Vespasianus Hierosolymam obsedit et expugnavit, trucidari passus3est, tum etiam urbes Palaestinae ac templum ipsum ferro ac flamma deleri, urbem funditus everti, populi reliquias in servitutem abduci ac toto terrarum orbe dissipari. Illud etiam divini furoris argumentum vel maximum est, quod de religione sanctissima non solum dejecti ac exterminati omnino fuerunt, verum etiam de principum fere omnium consensu interdictum illis est, ullam terrae glebam usquam gentium possidere, quare4ingentes calamitates propter Christum supplicio affectum illis contigisse quis dubitet?
1.Alibi:discedunt, vel:desciverunt.2.Alii:dederunt.3.Alius:jussus.4.Alii:quas.
SALOMO: An non1quingentos amplius annos quam Christus nasceretur, majores nostri multo2graviora passi fuerant3a Chaldaeis, qui templum, urbes, oppida caedibus ac flammis funestarant totamque regionem in vastitatem redegerant et populum in servitutem abduxerant. Postea vero quam postliminio redeuntes, oppida, urbem ac templum ipsum instauravimus, Antiochus cognomento Epiphanes, capta et direpta Hierosolyma, triduo nonaginta millia4Judaeorum mactavit. Item Ptolemaeus, Lagi filius, rex Aegypti, tantam erga majores nostros crudelitatem exercuit5, ut etiam milites Judaeorum infantibus vesci cogeret, quae ducentos annos ante contigerunt, quam Christus nasceretur. Quanquam si religio propter hujusmodi calamitates rejicienda venit, nulla merito majore quam christiana rejici deberet, cum trecentos amplius annos continuae caedes, supplicia, tormenta, proscriptiones et crudelitates intolerabiles toto terrarum orbe in Christianos decernerentur.
1.Alibi:Ante.2.Alibi:multa.3.Alii:sunt.4.Aliiinovem millis.5.Josephus, de b. jud. I.
FRIDERICUS: Illud quidem acceptum referebant Judaeis, quorum synagogas sentinam Christianorum persecutionum appellabat Augustinus1.
1.Libro 1. de imitat.
SALOMO: Quonam modo id fieri potest1, cum Judaei Romanorum hostes judicati sint ex senatusconsulto, primum Claudio2, deinde Trajano, post etiam Hadriano principe?
1.Alibi:potuit.2.Josephus de b. j.
CURTIUS: Si vestrae, Salomo, religionis fides stabilis esset aut1certa, aut si religio Christianorum non esset omnium certissima, cur apostoli Judaei seminis ac sanguinis, cur discipuli ac prirni illi antistites, christianae religionis creatores, Christum ardentissimo amore amplexi sunt? Cur innumerabilesvestri generis et nominis2jam antea et his quoque temporibus se Christianis pontificibus adoptandos dederunt et summa cum sua laude verbis et scriptis Christum publice profitentur?
1.Alius:ac.2.Alibi:ordinis.
SALOMO: Imo potius mirum videri debet, cur tam pauci a nobis vel potius a Deo foedifragi deficiant1, cum tot contumeliis tantaque rei inopia premantur. Illas autem2clades nostrae genti confitemur3illatas primo4a Chaldaeis propterea, quod a vero Dei cultu plerique desciverant, id quod prophetarum vocibus ac scriptis testatum habemus. Sic quoque arbitramur, majores nostros diram Romanorum servitutem pertulisse, quod ab immortali Deo ad hominem mortalem adorandum et colendum paucis exceptis defecissent.
1.Alii:defecerint.2.Alibi:enim.3.Alius:confidimus.4.Alius idem:primum.
CURTIUS: Sed cur sola Judaeorum gens ex omnibus tot ac tantas calamitates pertulit?
SALOMO: Deus ipse causam subjiciens:Vos, inquit1,filii Israël ex omnibus populis agnovi, ac propterea in vestra omnium flagitia animadvertam.Quod ab iis gentibus segregamur2, Dei cultus eo nos deducit, quod3Bileamus, Chaldaeus vates, jam olim mente praeviderat, cum diceret4:Hic populus solus habitabit et5inter caeteras gentes non censebitur.Item cum Deus caeteras gentes coelestium siderum virtutibus ac potestatibus subjecisset6, Israëlitas tamen exemit:Ne, inquit,adores solem, lunam, sidera, quae praeparavit Deus caeteris quidem populis, qui amplissimo sinu coeli coërcentur, vos autem adjunxit sibi et eripuit de fornace ferrea, ut esses populus hereditarius ac selectus7.
1.Amos 3, 2.2.Alii:segregantur.3.Alii:adducit, et.4.Numer. 23, 9.5.Alibi:quod.6.Alius:subjunxisset.7.Deut. 4, 19 sq.
CORONAEUS: Haesi semper eo loco, nec intelligo1, quid Deus voluerit, cum diceret, caeteris quidem populis coelestia sidera2attributa fuisse, Israëlem vero singulari quadam praerogativa sibi delegisse.
1.Alibi:intellexi.2.Alibi:signa.
SALOMO: Hebraeorum theologi sic locum illum interpretantur, ut1caeteros quidem populos siderum coelestium legibus ac potestate gubernari, solos Israëlitas et qui in eorum coetum ac societatem conscribi volunt2, legibus coelestium siderum solutos, Deum unum vitae ac felicitatis habeant auctorem nec metuant diras illas, quibus astrologi minantur, planetares trajectiones et concursus. Libet enim versibus accepta beneficia quodammodo commemorare:
Ipse ego3crudeli servatus ab hoste triumphosSaepe tuli faciles, nec quidquam sidera vires
Exercere suas in me, non aspera fata,Haud4metuenda bonis, non principis ira timendiTerruit5impavidum, mihi non nocuere latronumConjurata manus fusi sitibunda cruoris,Non legio, magnam quae circumfusa per urbemSanguinolenta suos cives mactabat ubique.Ac jam6armata cohors, aditus ac limina quaerens,Me circumsteterat, clara cum numen ab arceHostibus eripuit sensum mentemque fefellit,Ac me coelesti clypeo, coelestibus armisProtexitque opibusque suis cumulavit abunde.Singula quid memorem? Sacro spiramine pectusAfflavit, legis latebrasque imosque recessus,In quibus aeternae spes est humana salutis,Edocuit, volucri semper comitante7magistroPro quibus aeternos iterum renovamus honores8.
1.Alius:et.2.Alibi:voluerunt.3.Deest in alio codice.4.Alibi:Non.5.Alii:Terrent.6.Alibi deest hoc verbum.7.Alius:comitata.8.Alii:tibi debeo grates.
CORONAEUS: Heroica profecto beneficia carminibus heroicis eleganter cecinisti. Sed cum erga Israëlitas tanta divinae bonitatis beneficia1extent, eo graviora vos ac acerbiora supplicia manent.
1.Alibi:vestigia.
SALOMO: Ut primum a nobis peccatur, ita repente Deus in nos animadvertit et1ea pontificibus auspicari solet. Nam cum angelos scelerum ultores2misisset:A sanctis meis, inquit,incipiatis3. Illud enim amoris divini erga nos argumentum vel maximum est, quod et assidue increpat, et continenter castigat.O beatum, inquitlyricus psaltes4, quem Deus castigat!In eos vero, qui ad verbera obduruerunt et collum obduxerunt, vim gravius exercet, et tandem contestatur, se illos deserturum, nec amplius castigaturum.Non amplius, inquit,coërcebo filias vestras, cum pudicitiam prostituerint, nec uxores vestras, cum sese adulteris submiserint5. Nihil enim a sapientiae magistro verius ac melius dici potuit, quam tormentis6ac doloribus prudentiam comparari. Quis enim arbitraretur, Deum sic ultum7fuisse Israëlitas, ut propter eorum flagitia non modo lepram corporibus, sed etiam vestibus ac aedium parietibus immitteret? Id autem interpretes divinae legis tradunt; nusquam terrarum lepram vestimentis8aut parietibus adhaesisse, praeterquam in Palaestina9idque Judaeis omnibus supra modum mirabile, caeteris populis incredibile videri, nisi diuturna experientia id compertum esset; quamquam clades et exitia majorum nostrorum maximas utilitates omnibuspopulis pepererunt. Nam ex iis secuta est initio nascentis ecclesiae Christi idolorum eversio, et cum toto fere terrarum orbe sidera, daemones, elementa, fruges, animantia pro Diis ubique colerentur, tandem post annorum tria circiter millia Judaeorum, qui christianam religionem cum domestica combiberant, concionibus ac doctrina coli desierunt, ac postremo Constantini dominatu conclusa fuere templa veterum Deorum; tum libri Mosis ac prophetarum, quos habemus communes cum Christianis, ab omnibus ordinibus ac populis pervulgari coepere, ut non immerito Chrysostomus Judaeam gentium matrem appellarit, quae10salutem reliquis omnibus populis divino munere et concessu peperisset!
1.Alius:ut.2.Alibi:vindices.3.Alius:incipietis.4.Psalm. 94, 12.5.Psalm, 81. Jesaiae 1. Oseae 4.6.Alibi:lamentis.7.Alibi:ulturum.8.Alius:vestibus.9.Levit. 13 et 14. Leprae domorum ac vestium curationes aeque ac corporum traduntur.10.Alii:quia.
SENAMUS: Verius poëta lyricus: Judaea capta ferum victorem cepit.
SALOMO: In eo certe mirabilem Dei bonitatem ac sapientiam intueri licet, qui dum justas scelerum poenas a suis reposceret eosque procul a patriis sedibus amandaret ac juste profligaret, colonias Israëlitarum toto terrarum orbe deduxit, quae exteras nationes ab inanium Deorum ac daemonum cultu revocarent, deinde divinis legibus ac institutis1informarent, tum ad unius aeterni Dei cultum ac metum assuefacerent. Ob id enim divina lege2Israëlitas appellat regnum sacerdotale ac populum sanctum, propterea hujus populi precibus ac votis, quasi gentium omnium sacerdotis, florentissima quaeque imperia non modo ab interitu Deus servavit, sed etiam beavit et quasi sapientiae sale respersit3, ne penitus interirent. Sic Deus apud Jesaiam4:Dedi te, inquit,testem gentibus, principem ac praeceptorem populis.Huc etiam pertinet foedus illud5cum Abrahamo percussum:In semine tuo, i.e. in posteris6tuis,benedicentur omnes gentes, quia per hunc populum Deus universo terrarum orbi cognitus est, et hujus populi precibus caeteris gratior fuit, quin7et Ismaëlis gentem illustrem fore Deus promisit Abrahamo8,quoniam, inquit,semen tuum est. Itaque Rabbi Johannes exclamat, gentes idolis deditas nesciisse, quantam jacturam sui facerent, cum templum illud Hierosolymorum9, in quo gentium omnium scelera expiabantur, inflammarent. Nam diebus festis, qui in tentoriis celebrari consueverant, hostiae septuaginta immolari jubentur, quod interpretes pro septuaginta populis factum tradunt10. Quod vero Curtius divini furoris argumentum putat, nos de majorum sedibus ac terra sancta dejectos ac dispersos, quasiἀπωστικοὺς11καὶ ἀνεστίουςvagari, illud bonitatis divinae argumentum certissimum esse arbitramur, quod nusquam agri particulam possidere liceret. Ob id enim Deus Israelitassuam haereditatem appellat12,
1.Alibi pro verbisac institutislegitur:institutos.2.Alii:divina lex.3.Alibi:sole respexit.4.Jesaiae 55, 4.5.Gen. 12, 3.6.Alibi:liberis.7.Alii:quoniam.8.Alibi:Abrahae.9.Alibi:Hierosolymitanum.10.R. Levi et R. Salomo Ben Gerson in Levit. 23. 1. in Talmud.11.In codicibus sine dubio false legitur:ἀπωλίδες.12.Alius:pro haereditatis parte contingit.13.Alibi:egeant.14.Alibi:sunt.15.Alibi:Id.16.Jesaiae 49, 25.17.Alii:Fallunt.18.Alii:objecturam.19.Alius:docuerat.20.Alibi:colerent.21.Alii:adoraverunt.22.Alibi:retinuerunt.23.Alibi:inviolatam servarunt.24.Alibi:designata.
CURTIUS: Laudes quidem majorum vestrorum, prophetarum inquam et illustrium virorum, audio ac lego non invitus, sed eorum, qui prophetas, qui apostolos, qui Christum ipsum cruentis manibus interfecerunt, qui sacrosanctam ejus doctrinam contumeliis omnibus funestarunt, ferre non possum, multo minus sanctum ecclesiae nomen iis tribuere, quoniam vera Dei ecclesia in electorum coetu consistit, ac tametsi vocantur omnes, pauci tamen sunt electi. Electos autem esse oportet per1fidem ab ipso Christo, qui ecclesiae caput est; qui quoniam hominibus incogniti sunt, ob id ecclesiam invisibilem esse tuemur. Caeteri, qui fidem Christi rejiciunt, sua se sponte alboecclesiae penitus2exemerunt, Judaei inquam, Romani3, Ismaelitae, Pagani, Epicuraei.
1.Alibi:qui habent.2.Deest in aliis.3.Alius:Sociniani.
SALOMO: Ecclesiae verbo coetus significatur, cujus acceptio duplex est: una, quae1populum Israelisselectum a Deo continet, ut cum Moabitae et Ammonitae prohibentur in ecclesia populi Dei censeri, i.e.2jure connubiorum cum Israelitidefoemina uti. Altera acceptio latius patet, cum scilicet Ammonitae, Moabitae, Idumaei ac peregrini omnes, qui Dei foedus cum populo percussum amplecti et in pacti societatem venire voluerint, ecclesiae partem faciunt, caeteri eximuntur.
1.Alibi:qui.2.Alibi:et.
CURTIUS1: Neque vero ecclesiam invisibilem electorum probare possumus, ut qui ab ecclesia Romana defecerunt, sed visibilem tantum, a qua nemo nisi sponte segregatur i.e. qui Deum aeternum repudiat, ut res genitas amplectatur aut cum illis creatorem conjungat2.
1.Deest in aliis codicibus.2.Alibi:aut ... amplectitur ... conjungit.
OCTAVIUS: Veram Dei ecclesiam Ismaëlitarum esse facile1convinci potest, sive amplitudine regionum, quae sunt infinitae, sive origine Abrahami, a quo Muhammedes Ismaëlita2genus ducit, sive Dei aeterni cultu, quem unum sanctissime adorant, sive execratione idolorum ac imaginum, quas et publice et privatim abominantur, sive puritate doctrinae, quae inexplicabilium quaestionum latebras, quibus caeterae3religiones misere conflictantur, suo splendore diluit, sive legis exsequendae facilitate, quae major esse non potest4.
1.Alibi:fere.2.Alibi:Ismaëliticum.3.Alibi:exterae.4.Alii:possit.
CORONAEUS: Si veram ecclesiam latifundiis metimur, ecclesia Christi1longe superior futura2est, tum antiquitate temporis, tum multitudine populorum, tum principum pene omnium consensu. Nihil enim verius a Seneca dici potuit, quam pessimi argumenti esse turbam, ac propterea Pythagoras3sequi vetuit viam popularem, i.e.ἐκτὸς λεωφόρου βαδίζειν. Et certe viam regiam ac latissime patentem ad inferos deducere, nunquam verius ac melius perceptum4est, quam Noachi aetate, cum5in ejus unius familia ecclesiam dei constitisse planum sit. Cum autem Christi cruore fundata sit ecclesia vera, quae in apostolorum, martyrum, confessorum, pontificum continua quindecim seculorum serie6floruit ac praecipuam Romanae sedis dignitatem obtinuit, quis dubitare jure queat, hanc, quam Romani pontifices tuentur, verissimam ac sanctissimam ecclesiam, ut ne Lutherus quidem ipse dubitavit, sed aperte7confessus est. Quamquam8non video, quam ob rem Agareni de multitudine9populorum aut regionum gloriari debeant,cum religio christiana nostro saeculo propagata sit in omnes orientalis et occidentalis Indiae latissimas regiones, Europa triplo majores, et antea ignotas mundi plagas pervaserit.
1.Alii:Sathanae.2.Alii:natura.3.Laërtius in Pythagora; Clemens Alex. in Strom.4.Alibi:praeceptum.5.Desunt haec septem sequentia verba in alio codice.6.Alibi:fere.7.Deest alibi.8.Sequentia haec verba ad finem usque interlocutionis desunt in alio codice.9.Alibi:amplitudine.
FRIDERICUS: De quatuor religionum generibus, scilicet Judaeorum, Christianorum, Ismaëlitarum, Paganorum, plures unâ verae esse non possunt. Pagana quidem a se ipsa refellitur, Ismaëlitarum vero, quae Muhammedem conditorem arcessere1solet, ineptior est, quam ut argumentis refutari mereatur. Itaque contentio nobis praecipua est cum Judaeis, qui de librorum sanctitate et antiquitatis origine gloriantur. Primo igitur abs te, Salomo, peto, si Christum verum Deum esse certissimis argumentis ac testibus omni exceptione majoribus demonstrari possit, num christianam ecclesiam, cujus caput est Christus, veram esse fatebere?
1.Alibi:agnoscere.
SALOMO: Quidni? sed hoc opus, hic labor est.
FRIDERICUS: Imo nihil facilius.
SALOMO: Non demonstrationem peto, sed probabile aliquod argumentum.
FRIDERICUS: Illud igitur quaero: Num Messiam venisse antea an1venturum olim putes?