Hoofdstuk 16Noten1. Delleman, 456.2. Archief van de Gereformeerde Kerken, Utrecht. Kerk en Israël, no. 45.3. Idem, no. 121.
Hoofdstuk 17Noten1. Delleman, 161.2. A.A. Bekker, 'Het joodse Probleem' - Een onderzoek naar het gedrag van deGereformeerde Kerken in Nederland ten aanzien van de Jodenvervolging 1933-1945.Doctoraal scriptie Vakgroep van Industriële Samenlevingen, SubfaculteitMaatschappijgeschiedenis, Erasmus Universiteit. Rotterdam, 1987 (nietuitgegeven), 103.3. Delleman, 176.4. Philip Mechanicus, In depot - Dagboek uit Westerbork. Amsterdam, 3e dr. 1964,bijv. op 24, 75, 171.5. Bekker, 105.6. Touw, 1, 72.
Hoofdstuk 18Noten1. Touw, 1, 74.2. Presser, 11, 86.3. Herzberg, 133, 135.4. De Jong, 6, 2 1.5. W.A. Visser 't Hooft, The Struggle of the Dutch Church for the Maintenanceof the Commandments of God in the Life of the State. Londen, 1944, 13.6. De Jong, 6, 17-18.7. Visser 't Hooft, 7.8. Touw, 1, 371.9. Idem, 1, 434.10. Wielek, 216.11. Touw, 11, 206.12. De Jong, 5, 660.13. Idem, 5, 662.14. F.H. Kossmann (met assistentie van W.E. Krul), Winkler Prins Geschiedenisder Nederlanden. Amsterdam/Brussel, 1977, 111, 272-277. Zie ook: J.C.H. Blom,In de ban van goed en fout? - Wetenschappelijke geschiedschrijving over debezettingstijd in Nederland." In: G. Abma (red.), Tussen goed en fout.Franeker, 1986.15. De Jong, 5, 664.
Hoofdstuk 19Noten1. Presser, 1, 88, 89.2. Heinz Leuner, When Compassion was a Crime. Londen, 1966; p. 16. Zijn uitspraakluidt in her Engels: "the greater the darkness, the brighter the light,be it no more than that of a small candle."
Er is veel geschreven over de tweede wereldoorlog; er is ook veel geschreven over de Jodenvervolging. Menig auteur behandelt daarbij - hetzij direct, hetzij zijdelings - de houding van de kerken. Men vindt een uitvoerige bibliografie in mijn eerdere The Grey Book. Hier beperken we ons tot de bronnen waaruit in dit boek geciteerd werd:
Acta van de voortgezette generale synode van de Gereformeerde Kerken in Nederland van Sneek, 1939.
J.A. Ader-Appels, Een Groningerpastorie in de storm. Franeker, 1981 (geciteerd werd uit de twaalfde druk).
H.W.F. Aukes, Kardinaal de Jong. Utrecht/Antwerpen, 1956.
A.A. Bekker, 'Het joodse probleem' - Een onderzoek naar het gedrag van deGereformeerde Kerken in Nederland ten aanzien van de Jodenvervolging 1933-1945.Doctoraalscriptie Vakgroep van Industriële Samenlevingen, Subfaculteit Maatschappij-geschiedenis, Erasmus Universiteit. Rotterdam, 1987 (niet uitgegeven).
J.C.H. Blom, Verzuiling in Nederland - in het bijzonder op lokaal niveau, 1850-1925. Amsterdam, 1981.
J.C.H. Blom, 'In de ban van goed en fout? Wetenschappelijke geschiedschrijving over de bezettingstijd in Nederland' In: G. Abma (red.) e.a., Tussen goed en fout, Nieuwe gezichtspunten in de geschiedschrijving 1940-1945. Franeker, 1986.
Corrie ten Boom, De Schuilplaats. Hoornaar, z.j.
J.J. Buskes, Waar stond de Kerk? Amsterdam, 1947.
J.J. Buskes, Hoera voor bet leven. Amsterdam, 1959.
Harm Jan Dam, De NSB en de kerken. De opstelling van de Nationaal SocialistischeBeweging in Nederland ten opzichte van het christendom en met name de GereformeerdeKerken 1931-1940. Kampen, 1986.
Th. Delleman (red.), Opdat wij niet vergelen. De bijdrage van de Gereformeerde Kerken, van haar voorgangers en leden, in het verzet tegen het nationaal-socialisme en de Duitse tyrannie. Kampen, 1949.
Johanna-Ruth Dobschiner, Te mogen h~ven! Franeker, 1974.
Encyclopaedia Judaica, deel 8. Jeruzalem, 1971.
(Verslag van de) Enquetecommissie Regeringsbeleid ]940-1945 's Gravenhage,1949-1956. Bert Jan Flim, 'De NV en haar kinderen 1942-1945' - Geschiedenis van een Nederlandse onderduikorganisatie gespecialiseerd in hulp aan joodse kinderen. Groningen, 1987 (doctoraal-scriptie; niet uitgegeven).
Het Grote Gebod. Gedenkboek van het verzet in LO en LKP. Kampen/Bilthoven, 1951 (heruitgave met registers, Kampen 1989).
Abel J. Herzberg, Kroniek der Jodenvervolging. Arnhem/ Amsterdam, 1950.
Raul Hilberg, The Destruction of the European Jews. Chicago, 1961; revised and definite edition: New York/London, 1985.
Dick Houwaart, Verduisterde bevrijding. 's Gravenhage, 1982.
Bert Huizing en Koen Aartsma, De zwarte politie 1940-1945. Weesp, 1986.
Hans Jansen, Christelijke Theologie na Auschwitz, Deel 1: Theologische en kerkelijke wortels van het antisemitisme. 's Gravenhage, 1981.
L. de Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. Populaire editie. Den Haag, 1969-1988. Inmiddels verschenen 13 delen.
L. de Jong, Drie voordrachten aan de Harvard Universiteit. 's Gravenhage, 1989.
Robert M.W. Kempner, Twee uit honderdduizend - Anne Frank en Edith Stein. Bilthoven, 1969.
Bert Kok, Aan het goede adres. Utrecht, 1985.
E.H. Kossmann (met assistentie van W.E. Krul), Winkler Prins Geschiedenis derNederlanden, Deel 3, De Lage Landen van 1780 tot 1970. Amsterdam/Brussel, 1977.
A.J. van der Leeuw, Die Deportation der Reimtich-Kalbolimben, juden aus denNiederlanden im Monat August 1942. Notities voor het geschiedwerk, no. 136(Archief RIOD).
Heinz Leuner, When Compassion was a Crime. Londen, 1966.
A.F. Manning, De Nederlandse Katholieken in de eerste jaren van de bezetting.In: jaarboek Katholiek Documentatie Centrum, 1978.
Michael R. Marrus, The Holocaust in History. Londen, 1987.
Philip Mechanicus, In depot - Dagboek uit Westerbork. Amsterdam, 1964.
H.J. Neuman, Arthur Seyss-Inquart. Utrecht, 1967.
Samuel en Pearl Oliner, De altruïstische persoonlijkheid. Amsterdam, 1989.
J. Presser, Ondergang - De vervolging en verdelging van het Nederlandse Jodendom 1940-1945 (2 delen). 's Gravenhage, 1965.
Ger van Roon, Protestants Nederland en Duitsland 1933 -194 1. Utrecht 1 Antwerpen, 1973 (herdr. Kampen 1990).
M J.H.M. van Rooij, 'Al is bet maar een getuigen' - De officiële houding van het Episcopaat van de Nederlandse R.K. Kerkprovincie inzake de Joden in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Leiden, 1983 (doctoraal-scriptie; niet uitgegeven).
Wolfgang Scheffer, Judenverfolgung im Dritten Reich. Berlin-Dahlem, 1960.
Johan M. Snoek, The Grey Book - A Collection of Protests against AntiSemitism and the Persecution of Jews Issued by Non-Roman Catholic Churches and Church Leaders During Hitler's Rule. Assen, 1969.
Cor van Stam, Wacht binnen de dijken - Verzet in en om de Haarlemmermeer.Haarlem, 1986.
S. Stokman, Het verzet van de Nederlandse Bisschoppen legen Nationaal-Socialisme en Duitse Tyrannie. Herderlijke brieven, instructies en andere documenten. Utrecht, 1945.
S.P. Tabaksblatt, Bladen uit mijn levensboek. Kampen, 1980.
H.C. Touw, Het Verzet der Hervormde Kerk. In Onderdrukking en Verzet; red.:J.J. van Bolhuis e.a. Arnhem/Amsterdam, z.j., deel 11, p. 430-450
H.C. Touw, Het Verzet der Hervormde Kerk (2 delen). 's Gravenhage, 1946.
Peter Treep, Gereformeerde zending onder Nederlandse Joden - een kerkhistorisch onderzoek naar haar ontstaan, organisatie, functioneren en werkwijze, toegespitst op de jaren twintig en dertig. Kampen, 1984 (doctoraal-scriptie; niet gepubliceerd).
Anne de Vries, De Levensroman van Johannes Post. Kampen, z.j. (1948; div. herdrukken).
W.A. Visser 't Hooft, The Struggle of the Dutch Church for the Maintenance of theCommandments of God in the Life of the State. Londen, 1944.
H. Wielek, De Oorlog die Hitler won. Amsterdam, 1947.
Diversen:
Incidenteel werd geciteerd uit dagbladen: de Standaard, Limburgs Dagblad, Trouw en NRC; en uit weekbladen: In de waagschaal en Hervormd Nederland. Voorts werd een bandopname gebruikt van de IKON radio-uitzending, Jodenzending '40-'45 en de gevolgen", in de rubriek Het oog van de naald, op 4 mei 1988.
Archief van het Deputaatschap Kerk en Israël (vroeger: Deputaatschap voor de Zending onder de Joden). Rijksarchief, Utrecht.
Archief van het Deputaatschap voor de correspondentie met de Hoge Overheid.Rijksarchief, Utrecht.
Synodale archieven van de Gereformeerde Kerken in Nederland. Rijksarchief, Utrecht.
Archief van de Generale Synode der Nederlandse Hervormde Kerk. Algemeen Rijksarchief (afgekort: ARA). Den Haag.
Archief Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (afgekort: RIOD). Amsterdam.
Archief dr. J.J. Buskes. Historisch Documentatiecentrum voor het NederlandsProtestantisme (1800-heden), Vrije Universiteit, Amsterdam.
Archief van de Gereformeerde kerk te Rotterdam. Gemeente-archief, Rotterdam.
Notulen van de Raad van de Gereformeerde kerk te Kralingen.
De auteur betuigt zijn dank aan de volgende personen en instellingen, die illustratiemateriaal voor het boek beschikbaar stelden:
Archiefdienst van de Gereformeerde Kerken in Nederland, Leusden (foto nr. 1);mevr. W. van Nes, Rotterdam-Hillegersberg (nr. 2); Historisch Documentatiecentrumvoor het Nederlands Protestantisme (1800-heden), Amsterdam (nrs. 3, 8, 9 en 10);Commissie voor de Archieven der Nederlands Hervormde Kerk, Leidschendam (nr. 4);Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, Amsterdam (nrs. 5 en 14); FotoarchiefSpaarnestad, Haarlem (nr. 11); Aartsbisdom Utrecht, Utrecht (nrs. 12 en 13);Arch ief dr. J.J. Buskes, Amsterdam (nr. 16); mevr. W. Musch, Breskens (nr. 17);Uitgeverij Van Wijnen, Franeker (nrs. 18 en 19); mevr. L. van Eden-Pontier,Wassenaar (nr. 20); de heer M. van Zuiden, Ankeveen (nr. 21) en de heer J.C. Kapteyn,Amsterdam (nr. 22). Overige illustraties: Fotoarchief Kok, Kampen.
********************
Johannes Martinus Snoek (25-5-1920)
studeerde theologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam (1949-1953), woonde en werkte met zijn gezin 11 jaar in Israël als predikant van de Schotse Kerk in Tiberias van 1958-1969. werkte bij de Wereldraad van kerken te Geneve als secretaris van het comite voor de Kerken en het Joodse volk van 1970-1975.
Publicaties:
1. The Grey Book A collection of protests against Anti-semitism and the persecution of Jews issued by non-Roman Catholic Churches and Leaders during Hitler's rule; van Gorcum Assen 1969, dit boek is nu te downloaden als Ebook 14764 bij Project Gutenberg.
2. De Nederlandse kerken en de Joden 1940-1945 De protesten bij Seyss-Inquart, Hulp aan Joodse onderduikers, De motieven voor hulpverlening. Kok Kampen, 1990. ISBN 90242 0949 8 NUGI 631
3. Soms moet een mens kleur bekennen Een terugblik op 70 jaar. Kok Kampen, 1992.
Ook schreef hij in de Encyclopaedia Judaica het artikel over de Niet-RK kerken tijdens de Holocaust.
Both the Grey Book and the Dutch Churches 1940-1945 are prepared for Gutenberg eText by his nephew Ge J. Snoek, errors and remarks please mail to: g.snoek3@chello.nl.
***************************************************************
End of Project Gutenberg's De Nederlandse kerken en de joden, by J.M. Snoek