Verum hanc Jasonis et Argonautarum navigationem aliter explicat Diodorus Siculus L. V. Antiquarum historiarum, eamque per multa terrarum et marium circumducit spatia, dicens ut 3. supra folio: Argonautae cum Octam vicissent, Colchidem spoliassent et aureum vellus rapuissent, cum optato thesauro navigaverunt a Ponto in Maeotim paludem, per ejus profunditates trahentes in Tanais fluvii ostia, per quae paludi illabitur, venerunt, ubi viribus excitatis conatu magno contra aquam navem traxerunt usque in ejus fontes, qui in pede Riphaei montis emanant grandemque fluvium efficiunt, qui dividit Asiam ab Europa. Cumque amplius navigandi locus non esset, gigantes illi fortissimi navem suam grandem, longam et onustam thesauris, levantes de flumine, eam per arduissimos ascensus Riphaeorum montium portaverunt in humeris, et percurso longo montium itinere ex alia parte in Sarmatiam Europae devenerunt, quae est Scythia Europaea, in qua ferocissimae sunt gentes, ab armorum usu Sarmatae dictae. Per hos nave transportata eam in fluvium Thersinum deposuerunt, per quem descendentes usque in ejus fauces in oceanum Sarmaticum venerunt, quo longo itinere navigantes oceanum Germanicum attigerunt, ubi Prussiam, Livoniam, Gothiam, Norwegiam, Daciam (Daniam?) percurrentes, et mare Balticum et insulas Saxonum, de oceano Germanico in Anglicum et Britannicum projecti et Gallicum ingressi post longam gyrationem in Herculeum devenerunt strictum, et per columnas Herculis ingressi in mare nostrum revenerunt, per quod longa navigatione in Adriaticum pelagum delati inde in Peloponnesum devenientes proprios attigerunt lares. Haec fabulosa navigatio quam longa fuerit, videri potest in prima tabula comm. Ptolomaei et in 8. Europae, et in moderna mmx[TR225]eandem.
Processimus consequenter a cavo lapide taediosa et mala via per vallem et in locum venimus, ubi vallis conclusa est fossato et vallo a monte ad montem protensis. Eo enim anno, quando Veneti inierunt foedus cum Turcis, sunt jam anni VI, tantus terror invasit universam Italiam et regiones finitimas in montanis, quod multi derelictis sedibus suis fugerunt in Sueviam. Nec mirum, nam Turci in Foro Julio multa loca devastaverant, nec aliud restabat, nisi ascensus eorum in montana, et in istis angustiis incolae terrae congregati illam munitionem fecerunt ad prohibendum inopinatum Turcorum introitum, quousque Christiani congregarentur.
Ulterius munitione posttergata pervenimus in districtum[TR226]valde malum, ubi mergebamur cum equis usque ad ventrem in nives, et si quis descendit, mox usque ad nates nivibus infigebatur. Modicum autem erat nix in superficie gelu indurata, ita quod equi quandoque cum uno pede incidebant, aut anterioribus tantum vel tantum cum posterioribus, et in istis fuit tantus equorum conatus, quod non speravimus posse equos nisi claudos aut aliâs inutiles fieri. In maximo certe periculo eramus, et videbatur mihi leve esse, quod passus fueram usque ad illam tribulationem. Obstupui, fateor, et animi cecidere vires, et, quasi itineri meo obstaculum insuperabile esset objectum, desperans intra me ajebam: o miser FFF! potui amplissimam maris magni gurgitem intrare et fluctus in sidera usque surgentes modico conscendere lembo, potui vastum littus omne mediterranei maris inter mille scopulos et sonantia saxa ambire, montes scabrosos ascendere, lubricas calcare valles, tenebrosa antra subire, perscrutari lustra ferarum et silvarum atque nemorum sepositas umbras, lustrare urbes et oppida, et quod longe (b) terribilius est, ad manes usque descendere et Ditis opacas intrare domos et terrae viscera oculis terebrare, nunc autem in liminibus optati natalis soli existens infixus nivibus detinear, quemadmodum contigit fortunatissimo Suevorum principi Brenno, qui provinciis longe distantibus sibi subactis cum ditissimis spoliis rediens nivibus in his Alpibus obrutus periit cum universis. Quo ergo infelix ex sublimi saltu, quo ex monte celso in illud desiderabile solum memet dejiciam? Quis me a ventorum extollet impetu? Quae deferat condensa nubes aut ipsius armiger ales? O utinam ab inferis remearet Daedalus, qui solus homini pennas induere novit et mortalibus insuetas vias ostendere et praestare infixis suffragium! Quid, nisi, undecumque venerit, detur post tot exantlatos labores, tot victos timores, tot etiam obices superatos! in ista tenebrosa et nivosa valle non absque ignominia temeritatis meae subsistendum est. Tandem autem post periculosos aquarum casus in villulam quandam, Niderdorf dictam, maxima cum difficultate venimus, ut equi nostri summo labore confecti respirarent, et nos similiter. Ingressi autem hospitium invenimus aliquos mercatores, qui intrare via, qua nos veneramus, intendebant, sed exspectabant, quousque aliqui exirent, qui viam frangerent per nivem gelatam, quod illi facere nullatenus audebant, nec alicui facere suadere vellem propter magna pericula bestiarum et hominum. Ab istis mercatoribus occurrentibus de Ulma intelleximus, quod domini consules Ulmenses jam reformassent ambos conventus fratrum Minorum in civitate et extra sororum in Soeflingen cum magnis laboribus et maximis expensis. Cum ergo paululum respirassemus, iterum ascensis equis per viam inviam et arduissimam transitum effregimus, sicut prius, cum multo labore et periculo, in spe tamen, quia finem illius maledictae vallis vidimus, post quam iter expeditum et tritum nos habituros speravimus. Improbo ergo labore, omnia vincente, ad finem vallis illius venimus in regionem comitum de Goricia ad villam grandem, dictam Tobel, ibique anhelitu resumto iterum processimus per aliam vallem et viam quidem tritam invenimus, ventum tamen frigidissimum habuimus contra nos et fortem, qui levata nive contra nos projecit, infrigidavit, coecavit et viam tritam operuit, et ita vexati fuimus in ista valle, quod non faciliter dijudicare potui, an in alia valle potius laborare vel in illa vellem, si voluntati meae relinqueretur. Sole jam declinante in oppidum, dictum Brunegg, venimus, hospitio bono suscepti et per noctem procurati.[TR227]Est autem Brunegg oppidum valde decorum, pulchrum, et munitum cum castro et arce fortissima supra civitatem in monte. Oppidum hoc novum est, quod quidam episcopus Brixinensis exstruxit, dictus Bruno, et suo nomine oppidum nominavit Brunegg, nam villula ante ibi fuerat, quae dicebatur Eck, cui suum nomen episcopus adjunxit. In hoc oppido non auditur unum verbum Italicum, sed omnia, mores et lingua, sunt Teutonica.
Vicesima secunda die, quae est Vincentii martyris, audita Missa matutinali et jentaculo sumto equos ascendimus et ulterius perreximus per montes, colles, valles et flumina, satis autem bonum iter habuimus, et paucas (227 a) admodum nives, videbaturque nobis terra ibi esse magis vernalis, quam heri et nudius tertius. In latere autem cujusdam montis vidimus minerearum specus profundissimas, de quibus dicebant multum extractum argentum; inferius, in vallis imo decurrit fluvius magnus longe infra in profundis rupibus, quibus angustatus vasto cum murmure volvitur adeo velox, ut luctuoso certamine aqua aquam praeire contendat, et ita violentatus inter obvios scopulos impellitur et variis incitatus irritamentis montium coarctatur rupibus, ex quo torrentior factus magno impetu Athesi fluvio jungitur. Super margines ergo illius fluminis equitavimus contra aquam, et ita profunde aqua per viscera petrarum penetrabat, quod absque horripilatione non poteram inspicere.
Sic ergo die illo usque ad vesperas deducto dimissis viis, quae ducunt in Tridentum et Bosanam, in Sterzingen oppidum tendimus per aulonem valde amoenum, in quo ab utraque parte in montibus arces et castra fortissima stant, et villae multae et pascua copiosa, et tandem in oppidum praefatum venimus ibique pernoctavimus.
Sterzingen oppidum ducis Austriae pulchrum et magnum, altissimis circumdatum montibus, hoc nomen sortitum est, ut fertur, a quodam homuncione strumoso et gibboso, qui dicebatur Sterzli, qui primo locum inhabitavit. Ego autem potius crediderim, quod primo nomen habuit Erzingen, sed vulgi more postea additae sunt duae litterae s et t. Bene autem dicitur Erzingen, quia metalla ibi in suas formas fabricis rediguntur. Sunt enim ibi fabricae magnae cum ingentibus malleis, qui arte rotarum per aquas impulsarum fabricant.
Die XXIII. mane surreximus et nos et equos refecimus. Illi autem mercatores de Augusta montana per aliam viam ingressi sunt. Ego vero et Johannes Müller directo tramite ascendimus via regia per crepidinem in altitudinem montis Brenneris et magno labore propter occurrentes nobis aquas adscendimus, quia nives resolvebantur et impetu occurrebant nobis aquae etiam in nova via, quam dux Austriae anno praeterito fecit; per viam enim antiquam nullo modo potuissemus adscendisse, quia rapidus torrens per eam ruebat mirabili sonitu ex offensione rupium et petrarum. Illa die equitavimus multas novas vias arte et industria a principe Sigismundo paratas et multis expensis, et hoc fecit in universis montibus suae ditioni subjectis, in perpetuam suae nobilitatis memoriam. In summitate montium est villa, quae dicitur ad S. Valentinum, juxta quam est iterum aquarum divisio, nam quaedam pars aquarum decurrit per saltum et crepidinem, per quam nos de Sterzingen adscendimus, et tendens in meridiem Athesi flumini jungitur, quod nostro mari mediterraneo miscetur. Alia pars contra orientem descendit, ad quam per curvas valles tendens in Inum cadit, qui postea Danubio nostro sociatus Ponto Euxino miscetur. In processu ad custodiam ducis venimus, quae dicitur: Im Lug, ubi sunt gravia telonea omnium rerum, quae a Venetiis in Sueviam ducuntur, estque ibi culeum grande cum magnis catenis, in quo librantur gravissimi currus cum omnibus oneribus suis. In hoc montium districtu sunt cacumina valde alta, et hieme est multum periculosum pertransire, praecipue tempore resolutionis nivium, quia tunc de superioribus cacuminibus nives dilabuntur et per praeceps ruentes coagulantur in immensum globum, qui tanto impetu ruit, cum tanto fragore, ac si montium scissura violenta fieret; omne enim, quod globus ille attingit, involvit, nam petras de locis suis evellit, arbores eradicat, domos evertit et abducit et nonnumquam villas integras obruit. Unde propter hujusmodi periculum datum est ab antiquo montanis illis hoc nomen Brenner vulgariter, latine vero dicuntur Alpes Brenni, cujusdam Teutonicorum sive Suevorum principis, qui nominabatur Brennus, de quo habetur in Pantheon magistri Gottfridi episcopi Viterbiensis, opere metrico, particula IX. longa historia, in qua dicitur, quod Brennus Suevorum dux potentissimus tempore Cyri regis Persarum, collectis Suevis, adunatis Burgundionibus et Gallis Italiam intravit et Sabinum consulem Romanum sibi occurrentem cum universo exercitu prostravit et Romanam juventutem occidit, Romam subvertit et contra Romanos Mediolanum, Veronam, Paviam, Brixiam, Senogalliam et Senam urbem in Thuscia construxit et inde Graeciam cum exercitu petens eos vicit, et in Delum insulam Delphos et Delphicos deos visitavit, ubi cum in templis immensum aurum reperisset in ornatu idolorum, omnia tulit et deos nudatos dereliquit, unde Apollo requisitus, quid de Brenno fieret, dixit, eum et omnem exercitum ejus propter deorum spoliationem albis virginibus opprimi et exstingui. Sed Brennus oraculo spreto cum spoliis revertit in Sueviam, sed cum in haec venit montana tempore solutionis nivium, globi de verticibus ruentes et ipsum Brennum et universum ejus exercitum obruerunt et exstinxerunt, et isti globi nivium dicti sunt virgines albi. In hujus rei perpetuam (b) memoriam retinent montes illi nomen hoc usque in hodiernum diem et dicuntur Brenner a principe Suevorum Brenno. Igitur post longum et taediosum intra montes transitum descendimus, tandem autem post longum descensum occidente sole in Mattar, villa grandi, hospitati pernoctavimus.
Vigesima quarta die sumto jentaculo in Mattara recessimus et in montana, quae dicuntur Schönberg, ascendimus per vias obliquas et taediosas propter circuitiones vallium profundissimarum. Circa meridiem autem de illis montanis descendimus contra amplissimam vallem Inis, quae et amoena et delectabilis est nimium et fructuosa, in qua vidimus de montibus perspicientes duas civitates, scilicet Pontinam et Hallam, et villas magnas civitatibus aequales, et per medium aulonem decurrentem Inum, fluvium navigabilem. Descendimus ergo ad imum vallis et prope Pontinam ad monasterium venimus, Wilta nominatum, ordinis Praemonstratensium de observantia, magnum et abundans, in quo vidi quadam alia vice tot vasa aurea et argentea in sacristia pro reliquiis et in abbatia pro mensis, quod ammirabar. In sacristia inter multa vidi unum de dentibus S. Christophori, os utique magnum et ingens, argento inclusum, et unam draconis linguam trium palmarum longitudinem habentem, quam dux inter reliquias reposuit in memoriale perenne.[TR228]Dicitur enim, quod temporibus gigantum quidam gigas patriae illius princeps ingentem peremit draconem, linguam ejus reservans, haereditario jure ducibus Pontinensibus eam relinquens. Si liceret nobis cum poetis fingere, dicere possemus, hunc gigantem de sobole Herculis ortum, quae semper inimica draconibus serpentibusque ac monstruosis feris exstitit, nam ipse Hercules in cunis infans existens serpentes a Junone ad se missos occidit, manu capita eorum puer viriliter apprehendens, et perfectae aetatis pervigilem draconem horti aureorum pomorum interemit et aurea mala rapuit puellis Hesperiis. Gigas, de quo sermo est, audiens in Alpibus Carneis et Rhaeticis fore vallem aurea mala gignentem, sed ab insidiosissimis feris possessam, assumtis ergo sociis Alpes ingressus et peremtis possessoribus earum in hanc pervenit vallem et draconem repertum interemit locumque argento septum possedit, in quo aurea mala habuit; argento enim montes paene omnes in gyrum virent, quo de mineriis extracto aurea mala, ducatos florenosque facile est reperire. Nam omnis illa terra argento referta est, unde sole splendente arena et lapides scintillant visumque inspicientis repercutiunt, et quod dicitur de Pyrenae montibus mirandum, revera de nostris Julianis Rhaeticisque Alpibus ac Fericiis montibus similiter fingi posset. Praefati enim montes silvosi sunt, et priscis temporibus casu per pastores ignem sibi facientes incensa sunt omnia ligna igne, et omnis regio combusta, ideo etiam pyrenae dicuntur. Ardente autem continuis diebus igne plures ex montibus argenti puri rivuli flammarum vi effluxerunt. Sic, sic, si nostrarum Alpium ligna arderent et viscera illius nobilis terrae incalescerent, haud dubium, quin e visceribus copiosum argentum per modum rivulorum usque in valles desudaret.
Igitur a montanis per plana equitavimus ad Pontinam civitatem et ingressi urbem eam repletam nobilibus et armigeris invenimus, quia aliqui principes et marchiones et barones cum archiduce erant, siquidem ipse dux terrae uxorem acceperat, ducis Saxoniae filiam, et ad nuptias celebrandas universae Alemanniae nobiles confluebant, et ita tota civitas fuit praeoccupata in tantum, quod in civitate non potuimus invenire locum paululum respirandi. Haec civitas non est magna mole, sed ingens virtute et nobilitate ex nobilissimorum ducum Austriae possessione, ad quorum nutum dependet totius Alemanniae salus, praecipue nunc hac tempestate, in qua mundi monarcha a domo illorum illustrissimorum ducum dependeat. Nam imperialis majestatis solium Fridericus III. possidet (228 a), et coronam Romani imperii Maximilianus ejus filius obtinet, qui sicut dux Austrasiae, sic et dux Burgundiae totius solus existit cum filio suo Philippo, et Athesim et comitatum Tyrolim, Sueviam, Brisgoviam, Alsatiam Sigismundus habet, tantaque gloria domus Austriae pollet, ut universi reges et principes obsequium praestent aut formident, et omnis civitas et locus ab eis possessus quandam ingenuitatem cunctis venerandam et tremendam contrahit, praecipue tamen loca illa famosa redduntur ducum illorum inhabitatione solemnisata, ut est locus ille Pontinensis civitatis, quae dicitur Pontina, a ponte et Ino flumine, cui etiam consonat vulgare ejus vocabulum Insprugg, et signum civitatis in clipeo, quod est pons et Inus, in quo communiter sedem habet aliquis principum Austriae ab eo tempore, quo hoc dominium ad domum Austriae devolutum est. Nam olim ducum Bavariae comitatus Tyrolis erat, et ea portio data fuit dominae Margaretae, quam propter sui turpitudinem nominabant Multesch, quia excessiva oris latitudine deformis et quasi monstruosa erat, ut referre solet vulgus, eratque de ingenuo Bornarorum sanguine, cui nullus princeps copulari voluit propter turpitudinem, quamvis esset abundantissima et industriosa; quae dum Venerem avidissime appeteret et cooperator nullus accederet, amissa foeminea pudicitia divulgari praecepit, ut quicumque ejus frui vellet concubitu, veniret et eam terramque suam possideret. Multi autem nobiles ad eam successive accesserunt, qui omnes perditi amplius non fuerunt visi. Erat enim foemina inhumana forma et specie et libidinis cupidine bestialis, ut Semiramis, et quia inter nobiles nullus Priapus erat, qui ejus bestialitatem satiare posset, irata naturali disciplinae omnes peremit. Porro tunc temporis erat dux quidam Austriae, multis ornatus filiis, qui audiens venalem tam elegantem patriam cum una turpi bestia, misit unum de filiis suis, robustissimum, ut acciperet ambo. Juvenis autem collectis viribus ingressus est Tirolim et perductus ad dominam Multesch, quae eum statim in thalamum rapuit. Cum autem juvenis nihil delectabile in ea cerneret, in memoriam duxit delicabilem[TR229]regionem seque in amorem odibilis foeminae commovit, sicut Boreas in equas Dardani exarsit, et sicut Pasiphae, filia solis, uxor Minois, ab irata Venere infausti amoris flammis succensa amavit taurum et artificio Daedali in ejus venit concubitum et ex eo suscepit et peperit medium taurum et medium hominem. Sic et hic princeps accensus a Venere concubuit cum deformi Multesch et copiosissimam sobolem ex ea suscepit tam bestiarum quam hominum, id est, regionem omnibus bonis affluentem ex illo meruit concubitu. Verum statim celebratis nuptiis ipsam uxorem filius ad patrem misit, quae numquam reversa in aliena terra obiit et ducibus Austriae haereditario jure terram illam dereliquit, quam possident non sine invidentia domus Bavariae usque in hodiernum diem. In ea Pontina civitate habet dux regiam solennem et palatium, et civitas habet forum spatiosum ad hastiludia et alios Olympicos ludos faciendos; ad muros civitatis descendit rapidissimo cursu Inus fluvius, in cujus littore sub Pontina ad milliare est alia civitas, Hallis nomine, in qua est salina et coctura salis pretiosissima. Sunt ibi sartagines tam magnae, ac si in fabrica Jovis per Cyclopes Vulcani servos essent fabricatae. Puto autem cum Aenea Sylvio, hoc oppidum Hallis nomen illud accepisse a flumine minoris Asiae, dicto Allis sine adspiratione, cujus aquae faciliter in optimum decoquuntur sal. Et eadem ratione etiam alia loca Alemanniae, in quibus sal decoquitur, Hall dicuntur (b), ut Hall in Suevia, Hall in Franconia, Hall in Bavaria etc. Vel consuetudine rudis vulgi factum est, ut oppida prius dicta Sal, a salis recoctione dicantur nunc Hall, cum facilioris expressionis sit dicere Hal, quam Sal. Hoc enim modo frequenter mutat vulgus indoctum locorum nomina.
Ex hac salina habet dux per annum thesaurum ingentem auri. Ad latus hujus civitatis descendit consequenter Inus fluvius et longo tractu valles lustrans et impatienter angustiatus violenter penetrans tandem victor evadit et juxta Bocodurum civitatem, quae nunc dicitur Patavia, in Danubium ruit. Igitur de civitate Pontinensi per pontem in magno tumultu egressi sumus, quia eadem hora egrediebatur dux unus Bavariae de Monaco, Christophorus, cum exercitu, fuitque in ponte concursus periculosus equorum. In hoc tumultu vidimus civem unum de Ulma, qui dixit nobis, quod non longe ante nos essent tres in equis, qui usque Ulmam equitare vellent; quo audito festini procedentes secuti sumus et in villa Zierlin ad eos venimus, quos optime omnes novimus, et gratissimi socii nobis erant. Unus fuit venerabilis M. Paulus Zoller, vir multarum experientiarum, plebanus in Ruetlingen, quem ante plures annos novi; alter fuit Cunradus Kraft, civis et consul Ulmensis, affinitate mihi junctus et familiaritate amicus et socius; tertius fuit servus amborum, Johannes Schichenberger, cliens Ulmensium. Illi ergo tres et nos duo in bonam societatem venimus, et eodem die simul de valle in montana conscendimus et usque in Schneckenhusen villam equitavimus ibique noctem egimus. Cum autem jam tenebrae essent, supervenit balivus[TR230]Alsatiae, dominus Wilhelmus de Roppelstein, baro et miles, frater domini Maximi de Roppelstein, militis socii peregrinationis meae de secunda societate. Hic me de germano suo, qui adhuc Venetiis erat, libenter loquentem audivit, et noctem illam paene insomnem duximus propter colloquia et propter tumultum, quia multus erat in domo populus alienus, quod quies parva.
Die XXV., quae est conversionis S. Pauli apostoli, et erat dominica II. post octavas epiphaniae, summo mane ascendimus equos et festini per montium clivos, saltus et scabrositates equitavimus et in aliam grandem vallem per praeceps descendimus in villam, quae dicitur Nazareth, et Missa audita cibum sumsimus. In hac via conveniunt viae ambae, per quas est ingressus in Italiam, via dextrae per vallem sursum ducit ad adscensum montis S. Nicolai, ad quem ingressus est per vallem, quae dicitur os tenebrosum, vulgariter Finstermünz; per quod exeundo et intrando est caliginosus ingressus, et inde venitur in campum Malserinum, latissimum, sterilem et frigidissimum, in quo Athesis et Inus flumina oriuntur, quae simul et diversas plages et maria petunt, nam Athesis cursu rapidissimo de montanis ruit non longe a Tirolo et oppidum Maron percurrit et inde mitior factus quieto transitu contra Tridentum tendit, aulonem pulcherrimum et fertilissimum, in quo Bozana civitas et grandis villa Tramindum et alia plura castra et oppida sunt. Inde, cum Tridentum transierit, Veronam adveniens ipsam in duas dividit partes, et postremo Padi paludes amplissimas suprafluens haud longe a Brandulo integer in Adriaticum mare funditur. Via sinistra est in montana contra Pontinam. Peracto igitur prandio equos adscendimus et contra Fericium montem altum (229 a) iter aggressi sumus venimusque ad montis custodiam, Sigmundsburg, ubi lacus parvus, in quem decurrunt aquae defluentes, in medio lacus extollitur monticulus, in quo fortalitium pulchrum est, magis ad delectationem quam ad munitionem constructum, siquidem dux Sigismundus voluptuosam vitam duxit et in multis locis terrae suae domus, voluptatis suae officinas, construxit. Juxta locum illum montis ascensus incipit, per quem omnia onera curruum et onerariorum equorum de Italia ducuntur in Teutoniam et de Teutonia in Italiam. Ascendimus ergo Fericium cum labore, et ab alia ejus parte a summo descendimus longa via inter montana, et per Lermoss et alias villas usque in Rueti villam equitavimus, et ibi noctem egimus. Juxta Rueti villam decurrit Suevis Bavarisque notus fluvius, Licus dictus vel Leca, vulgariter Lech, qui juxta Augustam Vindelicam, insignem Sueviae urbem, decurrit et contra Danubium tendens juxta oppidum Rein dictum Danubio jungitur. Hic fluvius discriminat Suevos a Bavaris, et aegro animo ferunt utrique, si quid possessum fuerit in alia parte ab aliis, jam tamen Bavari longe ultra Lecum palmas suas extendunt, non sine terrae commotione et perturbatione. Supra villam Rueti est ascensus altus in montana, per quem descendimus in villam, et in stricto descensus ante fortalitium est custodia montium nova et firmissima muris, vectibus et seris, et in supremo castrum Ehrenstein est inexpugnabile.
Vicesima sexta die, sumto jentaculo in Rueti et transmisso ponte descendimus per aulonem nemorosum et in aestate satis amoenum propter alta montana ab utraque parte, et propter nemora et prata et decurrentem Lechum, et transcurso oppido Vils et villa Nesselwang in silvam Campidonensem venimus, quae finem facit montibus. Silva hac penetrata in ipsam civitatem Campidonam descendimus et noctem ibi egimus. Hanc civitatem transfluit Ilarus, fluvius de Rhaeticis Alpibus descendens, qui juxta Ulmam a Danubio suscipitur, ut patebit.
Campidona oppidum novum, populosum et magnum est, in ejus celsiori loco stat grande monasterium ordinis divi Benedicti, quod S. Hildegardis Caroli Magni fundavit, anno Domini DCCLXXIII, et ipse Carolus M. anno sequenti ratificavit et pluribus bonis immobilibus et mobilibus dotavit. Papa vero Hadrianus dedicavit personaliter et quasi jubilaeum et concilium ibi celebravit cum maximo hominum concursu. Institutus autem primus abbas fuit Andegarius, qui vitam ibi regularem inchoavit. Tempore autem illius concursus et concilii incepit ibi civitas aedificari, quam Carolus abbati et monasterio appropriavit, dans ei omnem jurisdictionem tam in temporalibus quam in spiritualibus, et omnes decimas, primitias et datias eidem tribuit. Devotione autem monachorum incipiente decrescere decrevit etiam affectio hominum ad monasterium, unde multo tempore steterunt in magna diversitate simul abbas et civitas, et multae diaetae hinc inde fuerunt celebratae. Tandem autem abbas dorsum quaerebat et se cum duce Georio de Bavaria, qui tunc ad magna adspirabat, confoederavit, ut ejus assistentia civitatem urgeret. Sed audiens imperator Fridericus III. Campidonam adiit et civitatem liberam reddidit, eo modo, quo aliae civitates imperiales sunt, et abbati et monachis potestatem recepit. Anno Domini 1487 sunt haec acta aevo nostro. Est autem nobile monasterium sepultura S. Hildegardis dedicatum, in quo est organum musis ligneis cantans, quod nusquam vidi nisi ibi.
(b) Die XXVII cibum in Campidona sumsimus et pertransito ponte Ilari in campestria silvosa, tum et tortuosa processimus, et sine pausa usque in Memmingen oppidum equitavimus, ibique per noctem mansimus in domo protonotarii civitatis, sororii Johannis Müllers, socii mei. Erat autem civitas plena populo, quia celebritas hastiludiorum, chorearum, sagittariorum, conviviorum ibi fuit, ad quam quasi ad Olympicos ludos proceres regionis confluxerant. Cives etiam nobiles de Ulma ibi erant plures, qui ad spectacula adscenderant, de quibus multi ad me venerunt et congratulabantur mihi de salubri reditu; sic et alii utriusque sexus de ipso oppido multi ad me venerunt et laetanter susceperunt; eram enim notus toti populo urbis, quia saepe ibi praedicaveram, ad publicum autem non processi, ne quis aestimaret me velle videre spectacula, et ne me ipsum populo monstrum et spectaculum facerem, quia prolixam habui barbam contra consuetudinem Latinorum monachorum, fratrum et sacerdotum.
Vicesima octava die, quae est translationis S. Thomae de Aquino, cum parati essemus ad recessum, audivi advenisse ingenuum dominum militem, Johannem Truchses, mihi singularissime, ut saepe expertus sum, affectum, de quo quid pro me egerit, vide Parte I. Fol. 24. Rogavi ergo socios meos, ut vel hodie mecum in Memmingen manerent, vel sine me recederent, quia abscedere nullatenus possem, nisi viso et salutato domino Johanne Truchses de Waldburg, milite, quem desideranter concupivi videre, quia multum timui, quod forte per mare molestatus inquietudinibus aut defecisset aut invalidior factus perpetuam aegritudinem contraxisset, sicut pluribus contingit. Erat enim vir tenerrimus, quasi ligni vermiculus, sicut dicitur de David 2. Reg. 23. Accessi ergo ad nobilem, et gaudiosissime nos invicem salutavimus, cum quo diem illam deduxi pro majori parte.
Memmingen oppidum imperiale suum nomen dicitur sumsisse a subjecto casu. Cum enim non esset ibi civitas, nec villa, sed tantum possessio et praedium nobilium comitum de Kelmünz, qui tunc ditissimi erant et praeter thesauros auri et argenti abundabant in frumento, spelta, tritico, siligine et hordeo ac avena et similibus frugibus, accidit autem, famem vehementem in regione illa fieri, et deficientibus alimentis defluebant cuncti per gyrum ad comitem nobilem, qui tunc temporis regebat Kelmünz et ibi residebat, eumque pro alimentis interpellabant, se ipsos ei offerentes et omnia sua pro vitae sustentatione, sicut fecerunt Aegyptii Joseph, Geneseos 47. Videns autem multitudinis confluxum, et quod vallarent domum suam exercitibus, designavit spatium per gyrum praedii praefati, et populo denunciavit esse suae voluntatis, in illo spatio civitatem esse, et quicumque veniret et in muro circulari laboraret, hunc alere pane vellet et locum sibi intra murum dare ad aedificandam sibi aedem; sicque factum, ut multitudo conflueret, et brevi temporis spatio murum circumduxerunt et domos intus erexerunt; et quia de diversis regionibus et pagis convenerant aedificantes, nomen multitudinem significans oppido dederunt, idMengengenvocantes, quod vulgus Memmingen vocat usque in diem hanc. Eadem tempestate idem comes de Kelmünz aedificavit etiam castrum et villagium Babahuusen, ut habetur in chronica comitum de Kyburg vetustissima (130 a), et interseritur complete legenda S. Udalrici, episcopi Augustensis, qui erat genere comes Kyburgensis.
Quidam dicunt, primum oppidi instructorem Memger appellatum fuisse et ab eo nomen sortitum esse. Oppidum hoc munitum est et in bono campestri loco situm, aquis et paludibus cinctum et vivo rivulo pervium, duas habet parochias et hospitale locuples et Augustinensium duo monasteria, fratrum et sororum, et ad murum civitatis est praepositura S. Nicolai, ordinis S. Benedicti, a quo non longe in montanis est egregium monasterium Ottenbüren, ordinis S. Benedicti, in quo grandes sunt reliquiae Sanctorum, praecipue vero in argenteo sarcophago corpus beati Alexandri martyris, qui unus fuit de VII fratribus filiis sanctae Felicitatis Romae passis. Campanae duae insignes et optimi soni sunt ibi adhuc, tertiam quondam vendiderunt, ut dicitur, Ulmensibus. Ab alia parte civitatis super littus Ilaris est monasterium Carthusiensium notabile, Buchshaim dictum, in quo degunt patres, viri doctissimi et boni.
Porro homines oppidi Memmingen bonae conditionis homines sunt, sinceri Christiani, divinis locis et personis bene affecti et eleemosynis largi, ad verbi divini auditionem avidissimi et bene morigerati ac honesti. Unde magister Johannes Nyder, ordinis Praedicatorum, in quodam tractatu commendat virgines illius oppidi dicens, ipsas esse propter innatam disciplinam religioni aptissimas et monasticae vitae. Sunt in isto oppido divites cives et mercatores et mechanici, et multa negotiatio, et tamen nullum sustinent in eo Judaeum, ne usuris respublica eorum deturpetur.
Die XXIX., quae est Agnetis secundae, ego et Johannes Müller sumto cibo et stratis equis a Memmingen recessimus cum festinantia per vallem Ilari descendentes. Vallis illa lata et longa est, per ejus medium Ilarus decurrit, et ad utrumque ejus latus villae et campi, prata et agri fertiles sunt, in montium vero cacuminibus castra et fortalitia multa olim fuerunt, quorum ruinae hodie patent, et usque nunc aliqua integra perseverant. Ingressi autem sumus comitatum comitum de Kirchberg, qui olim majorem partem illius vallis, montium et silvarum possederunt. In silvis supra vallem ultra Ilarum ad sinistram venientibus de Memmingen, sunt monasteria gloriosa, scilicet Rott, ordinis Praemonstratensium; Ochsahusen, ordinis S. Benedicti; Gutenzella, monialium, ordinis Cistertiensium; et Hegbach, monialium ejusdem ordinis. Sic ergo descendendo per aulonem Ilaricum pervenimus in villam Thyssen, et ea hora densissima cecidit pluvia, ita quod madidi facti fuimus paene usque ad pellem nostram, et numquam per totam meam peregrinationem ita indispositus fui redditus, sicut ex inundatione illa, quia homo maditatus naturaliter fit tristis, pusillanimis, contractus ex frigoribus et totus indispositus, sileo de impatientia, qua afficitur homo, et de sollicitudine pro rebus, quas homo ducit, aquam non sustinentibus, ut sunt libri et hujusmodi. Pluvia autem inundante intravimus hospitium ad exspectandum imminutionem, et si pluvia imminuta non fuisset, ad crastinum sursus ascendissemus ad pernoctandum, siquidem in recessu meo transitum habui per castrum illud, sicut patet P. 1. Fol. 26., et promisi domino Philippo comiti de Kirchberg et dominae Cunigundae, matri suae, quod in reversione ad eos declinare vellem; de magna enim affectione conventus nostri Ulmensis erant omnes de domo illa, et tota (b) familia. De illo dominio in sequentibus plus venit dicendum, et de venditione comitatus Kirchberg in manus Bavarorum patebit postea. Igitur cum paululum pluvia cessasset, equos ascendimus, et contra Danubium equitavimus in terminos dominii Ulmensium et usque ad conspectum delectabilis civitatis Ulmensis pervenimus. Quantam autem consolationem, delectationem et laetitiam in aspectu ejus habuerim, pensari potest ex miseriis, quas in elongatione ab ea sustinui. Singulari autem nitore videbatur mihi civitas resplendere, quia gubernatores ejus medio tempore turres et moenia reformaverant et muros exaltaverant et fortalitiis ac praesidiis novis ornaverant et vallum novum circumduxerant, cum palis et aggeribus ac fossatis aqua plenis, cum novis pontibus et portis, ne cui pateret ad placitum via ad flumen. Insuper ab alia parte fluminis, ubi ipsa civitas est, magnificam munitionem erexerant tantis expensis et laboribus ac ingeniis, ut cuncti videntes obstupescant et mirentur; nam per ipsum alveum fluminis murum ingentem, spissum et altum aedificaverant, a ponte sursum usque ad finem civitatis cum turribus et propugnaculis per medium rapidi decursus aquarum, quae omnia contra Bavarorum incursus fecerant. Illis temporibus et civitatem non solum munitam sed et ornatam et decoram reddiderant. In tantum autem venustaverant eam novis propugnaculis, muris et turribus, ut vix faciem urbis cognoscere possem et de facto eam prae decore non novissem, nisi situs et alia, quae mutari non possunt, Ulmam veterem demonstrassent. Cum gaudio ergo et ammiratione ad pontem Danubii devenimus, ipsum flumen inundans et alveum suum excedens vidimus. Porro de fluminis illius ortu, medio, et fine dicemus in descriptione Sueviae et Ulmae.
Cumque jam in ponte essemus, quidam me cognoscentes festinato ad conventum cucurrerunt praemium petituri, ut moris est pro bono nuntio, sciebant enim, quod fratres mei desideranter exspectarent adventum et reditum meum, et quod primus et certus nuntius irremuneratus non maneret. Ponte transmisso ingressi sumus urbem, et usque ad portam conventus equitavit mecum saepe dictus Johannes Müller ibique licentia accepta in suam domum reversus est, ego vero validis ictibus ad portam pulsavi, ut melius audiretur, quia fratres stabant in vesperis et alte cantabant, quorum sonum vincere conabar forti pulsu. Vix autem primum ictum feceram, ecce canis conventus affuit meque foris existentem praesensit et jam non latratibus iracundis, ut solebat adesse quendam prodidit, sed insuetos ululatus et sibilos laetitiae emittebat et pedibus ac dentibus portae lignum laniabat, quasi effringere conaretur, sicque impatientissime gestiebat ad me exire et amicum adhuc optimae bestiae optime cognitum suscipere. Aperta autem porta, antequam limen pertransirem, saltavit canis quasi usque ad sinum meum, et insolitis saltibus, sibilationibus ac caudae blandimentis gaudebat et rapidissimo cursu per conventum currebat cum sibilo, quasi adventum amici nuntians. Cum ergo conventum ingressus fuissem, et me adesse nunciatum fuisset reverendo magistro Ludwico Fuchs, priori et patri meo singularissimo, dimisso officio vespertino, cui adstabat, ocius accurrit, oblitus gravitatis et senectutis, et quasi adolescens per saltus, ac si ignem exstinguere vellet inortum, prosiliit et super collum meum cecidit et in amicabiles complexus ruit meque cum tanto gaudio suscepit, cum quanto moerore me dimisit. Interea, finitis vespertinis, venit subprior conventus, pater Michael Brenner, cum omnibus (231 a) senioribus et junioribus et hilarissime me susceperunt et cum processione festina de horto me duxerunt in chorum, ad majus altare ante sanctissimum eucharistiae sacramentum, ibique pariter omnes prostrati oratione facta benedictionem fratrum de via venientium more ordinis a praelato accepi. Finita oratione ad locum hospitum ductus fui, ibique familiarius loqui coepimus; intuebantur enim me cum gaudio et desiderio, ac si de monumento eis restitutus fuissem. Nam relatio dudum me praevenerat duplex, una videlicet, quod in mari mortuus essem; alia quod a Turcis in Thracia captivus detinerer simul cum caeteris peregrinis. Quibus dictis fides in eis aucta fuerat ex eo, quod domini mei, cum quibus de terra nostra emigraveram, nulla scripta de me eis praesentaverant, cum tamen a Hierosolymis eis litteras miserim, sed ille, cui tradideram, aliis intentus mea scripta neglexit tradere. Interim collaetantibus nobis attulit vestiarius conventus mihi nova vestimenta, sicque habitum sorditatum et laborum deposui et novum quasi nuptialem indui vestem et omnem peregrinantium sollicitudinem abjeci. Per continuos autem VI dies ex dispensatione benigni patris M. Ludwici concessum est fratribus laetari et gaudere mecum. In his diebus primatus Ulmensium, magistri civium et communitatis rectores et caeteri amici et fautores suis praemiis me honorabant et conventum laetificabant. Sed et religiosi patres ordinis S. Benedicti de Elchingen, Wiblingen, et Blabüren audito meo adventu venerunt ad mihi congratulandum. Demum generosi milites, domini mei, dominus Johannes Wernherus de Zimbris, baro, dominus Heinricus de Stöfeln, baro, dominus Johannes Truchses de Waldburg, dominus Ursus, vulgariter Ber de Rechberg de Hohenrechberg, cum percepissent, salvum me rediisse Ulmam, ad me cum suis famulis successive venerunt et cum gaudio salutaverunt me. Sicque omnes dies illi facti sunt ita celebres, ac si Romuli festa Laurentialia fuissent innovata.
Finitis autem diebus recreationis meae abradi feci barbam, quam hucusque servaveram et XI mensibus in longum et latum nutriveram, invitus tamen, fateor, deposui eam, quia videbatur mihi, quod in ea audacior, maturior, sanior, ornatior ac venerabilior essem, et si proprii juris essem, nullatenus ea carere vellem, cum sit naturae ornatus, venustans viri vultum ac robustum timorosumque reddens virum. Sed, quia frater et sacerdos Latinus sum, propter conformitatem libens careo.
Similiter rubeas cruces, quas assutas scapulari et cappae habui, deposui, quamvis et ipsas libentissime retinuissem, cum eas intrepide, manifeste et glorianter semper portaverim coram inimicis crucis, Sarracenis, Turcis, Grossonibus, Mauris, Judaeis, Samaritanis et Tartaris. Sed quia speciem habitus fratrum Praedicatorum tollere videntur, portare amplius non libuit, decrevi autem ab interiori parte vestimentorum ipsas cruces transponere.
Et his peractis[TR231]ad solita religionis nostra exercitia et ad implendum mihi commissa officia me reduxi.
Fuerunt autem dies meae primae evagationis 215 anno Domini 1480. Deinde vero secundae evagationis 289, quam inchoavi anno Domini 1483 et redii anno 1484 in die Agnetis secundae; et praedicare in conventu reincepi ad laudem et gloriam Domini mei Jesu Christi et beatissimae Mariae Virginis et beati Dominici patris nostri et pro salute animae meae et proximorum aedificatione.
Sicut saepe in praecedentibus promisi, quod ultimo loco evagatorii ponere vellem Alemanniae, Sueviae et civitatis Ulmensis descriptionem, ita et conatus fui facere. Sed dum in labore essem, intellexi, in quibusdam locis haberi descriptiones et chronicas et annalia de praefatis, idcirco manum retraxi a coeptis, quousque videro praefatas chronicas, nec quiescam, nisi libri ad meas manus venerint, et tunc perficiam, quae promisi in prima parte Evagatorii, Folio 3. B. et in II. Parte, Folio 2 a.
Indicem, qui sequitur, a Fratre Henrico Wild confectum, ab alio quodum monacho correctum, ipse noster Felix secundo operis sui volumini praefixit. In quo evolvendo illud tenendum, quod praemonui, non quidem ad nostrae editionis paginas referri debere numeros et litteras, sed ad pristinam libri indolem interpositis numeris atque litteris expressam, ut si legas 268 A, folium 268 primae codicis partis ejusque recta, quam dicunt, pagina, si vero legas 62 b, folium 62 secundae codicis partis ejusque versa pagina indicetur, Ubi C vel c additum est, de illa materia etiam folium proxime sequens perlustrandum esse significatur. Illud denique notandum est, vocabula littera ae incipientia pro diversa, qua uti solet auctor scribendi ratione, saepissime sub littera e quaerenda atque similiter litteras i et y, c et k aliasque inter se esse permutatas.
Abbas hospitalis monasterii in Jerusalem humanissime suscipiebat peregrinos sanctae terrae, 268 A.
Abbas monasterii S. Catharinae in monte Sinai et monachi sui, quales sint? 62 b.
Abbas Joachim prophetico spiritu dissuasit terrae sanctae passagium, 282 A.
Abbas S. Nicolai in portu Veneto tali apparatu suscipit patriarcham, ducem, clerum et populum in die ascensionis post maris desponsationem et aquarum benedictionem, 38 A.
Abbatissa fuit foemina fortissima, perpetua memoria digna, 230 B. C.
Abel quo in loco fuerit occisus a fratre suo? 7 a.
Abacuc unde fuerit raptus in Babylonem ad Danielem? 165 A.
Abirim, Nebo, Phasga s. Pisga, montes Moysis, 243 B.
Abyssini Christiani Indiani, 135 A.
Abyssus quid sit? 42 A.
abusus graves sunt in ecclesia sancti sepulchri, 214 B.
Abraham vidit tres viros. Ubi? 122 b.
Abraham ubi filium immolare voluerit? 122 B.
Abraham et Sarai ubi sint sepulti? 8 b.
Absalonis titulus, quem erexit, 233 B.
absorptus fuit Dathan et Abiram et alii seditiosi a terra, 53 b.
absorptus vates poeta a terra pro deo habitus est, 180 b.
Achaja Europae regio, 180 a. b.
Acharon civitas Philistaeorum, 11 a.
Acheldamach ager sanguinis, 162 A. B.
Achillei, Nerei et Patricii corpora, 38 B.
Accon sive Ptolemais, civitas, 289 A; ceperunt Christiani, 282 A; terrae motu cecidit ib. 283 B; a Sarracenis capta de Christianorum manibus ib. A. B.
Achor fur, tempore Josuae, lapidatus a populo, 203 B.
accusant peregrini Sarracenos se molestantes in locis sanctis apud Mauros, dominos Jerusalem, 224 A.
Actaeon,[TR232]164 a.
activam vitam et contemplativam simul habuit b. Maria, 155 B.
Adam nobilissimus inobediens factus est vilis conditionis, 6 a. b.; ubi creatus sit de terra? ibid.
Adam in specu devirginavit Evam, 7 b.
Adam quo loco mortuus et inde translatus in Hebron sit? 255 B.
Adae et Evae sepulchrum, 8 b.
Adae poma, quibus praevaricatus est, 75.
Adae transgressio quas miserias constituerit? 1 a.
Adam et Eva lamentantur ob filium suum interfectum Abel, 8 a.
Adonis, amasius Veneris, quaeritur, 169 a. b.; Adonidis planctus celebratur gentili ritu, 178 A.
Adonias ubi habuerit convivium? 232 B. C.
Adonisedech rex interiit 248 B.
Adomin, desertum inter Jerusalem et Jericho, 211 A.
adorare nullus debet Christianus in templis gentilium, 261 B.
adoravit Maria filium, quem genuit, 170 A.
adversitates multae peregrinorum, vide sub voce peregrinorum etc.
Adriaticum mare alia etiam nomina habet, 83 A. et 197 a.
aër insanus in Cypro, 143 a.
aestas vide estas.
affectiones hominum mutantur in mari secundum influxum siderum magis quam in terra, 51 B.
Africa dividitur ab Europa, 42 A. Et est tertia mundi pars, 157 b.
Agathon et Carioth ubi coenobia habuerint? 4 a.
Agoniae Christi specus, 144 B. C. D.
Agnus Dei, qui tollit etc. quo loco Johannes Baptista primus cantaverit? 202 A.
agnus castus, arbusta nobilis, salix marina, 60 A. B. et 199 a.
ager Damascenus plasmationis Adae locus, 7. B. et 6 a. b.
Angeronia mulier optima medica, 166 a.
ager interfectionis Abel, 7 b.
ager Ruth, in quo David cum leonibus lusit, 174 A.
ager Josuae juxta Bethsemes, 88 A.
ager meditationum Isaac, 10 a.
ager fullonis ante Jerusalem, 164 A. et 225 B.
ager Abacuc, de quo raptus est in Babylonem, 165 A.
ager Hakeldamah, 162 A.
ager Philistinorum, quos Samson vulpium immissione vastavit, 14 a.
agri specula, mons benedictionum Balaam, 244 A.
agricultura in terra sancta ortum habuit, 7 B.
agros colere docuit Isis primo Aegyptios, 90 a.
agros bobus arare Cretae inventum est, 169 b.
ala S. Michaelis est promontorium Maleae, 180 b.
alatus equus Persei, 87 B. et 186 b.
alapam Christo dans est punitus, 101 B.
Albania regio duplex, 195 a.
Albestan lapis, semper ardet semel incensus, 150 b.
Alboroth, equus Machometi, et mansio peregrinorum VIII in deserto 35 b.
Alcoranum occultant Sarraceni a nobis eumque diversimode exponunt 105 b. c.
Alemanni crudeles sunt, 214 b. Aestimant se depauperari propter multiplicationem monasteriorum, sed non Judaeorum, 218 b.
Alma mater deorum Romam ducitur, 90 b.
Almaricus VI rex Jerusalem, 278 B.
Aloës nobile lignum, 121 b.
Alpes penetravit primus Hannibal, 223 b.; nostras Julias longe in mari Adriatico vidimus, 201. Refugium monachorum fugitivorum 28 B.
Alpium descriptio et deliciae, 222 b.
altaria nostra magis velata deberent esse, quam sunt, propter reverentiam, 106 a.
altercatio peregrinorum inter se,[TR233]41 a.
altana dicitur locus supra tectum domorum, in quo fit deambulatio et circumspectio, 86 a. et 127 a. et 210.
Alexander M. quali praestigio fuerit conceptus, 98 a. Et mortuus in aurea tumba locatus est, 135 a. Oratione montium commotionem impetravit, in quos Judaeos conclusit, 97 a.
Alexandria civitas describitur, 137 et seq.; habet ritum Atheniensium circa alienos ingredi civitatem volentes, 124 a. b. c. Initium religionis et principium seductionis perversae, 136 a. Alexandria pessime fuerunt peregrini recepti, et eorum adventus, 124 a. b. c.
Alexandrinus consul homo pretiosus 87., ubi mortuus sit? 175 a.
Ambranus sinus maris, 192 a.
Amazones bellicosae, unde ortum habeant, 196 b. c. multa de eis.
Ameth Maurus, gentilis, ductor peregrinorum, homo servilis et bonus 246 A.
amicitia et inimicitia navium in mari, quibus signis prodatur? 64 B.
Amphiaraus poeta et vates, 180 b.
Ammon et Moab, quo monte concepti sint? 246 A. Idololatrae in Mecca, per quos ritus Machometi dicitur sic introductus, 72 a. b.
Anastasis dicitur ecclesia dominici sepulchri in Jerusalem, 131 B. C.
Anastasin quomodo ingrediantur peregrini?[TR234]109 A.
Anastasiae virginis corpus, 201 b.
Anathot villa, 234 A.
Andreas et Paulus, apostoli, praedicaverunt, 169 b.
Andreas apostolus fuit crucifixus, 180 b. Lanceam Domini sepultam manifestavit, 271 B. Andreae apostoli insula, 58 A. B.; monasterium grande Carthus. 38 B.
Andromeda virgo gigas ingens, 75 A. B.
angelorum apparitio frequentior et certior fuit facta in terra sancta quam alibi, 8 A. et 203 A. Capella circa Anastasin, 22 A.
angustia valde gravis FFF, 33 a. b.; extrema peregrinorum; 67 a. b. c. Angustiae maris, 19 A. B. et 184 b.
Anna, mater b. Virginis ubi genuerit? 230 A. Annae festum facimus et non Joachim, 212 B. Annae Sanctae brachium, 68 A. Annae et Joachim sepulchrum, 144 A. Anna de Kinsegg, vidua 101 B.
Annas pontifex, Christi primus examinator, 101 A. B.
anima mundi est Daemagorgon, 167 a.
animarum in purgatorio stridor auditur, ubi? 113 B.
animalia monstruosa ubi generentur? 137 a.
animalium formas dii veterum assumserunt, 137 b.
Antenor Trojanorum princeps, 208 a.
Antichristus fuit Machometus, dicit quidam. Ubi interficiendus? 149 b.
antiquitas terrae Aegypti; numerus hominum et civitatum nimis excessive ab antiquis assignatur, 136 a. b.
antiquorum monachorum cellae fuerunt parvae et vacuae, ac paupercula monasteria, 60 a. b.
Antiochia, olim Reblatha dicta, gloriosa civitas capitur a Christianis, 271 A.
Antonius magnus in quo deguerit deserto? 47 b. Quaerens primum eremitam Paulum haec portenta habuit obviam in deserto, 24 a.
antrum ingressa est beata virgo ad generandum, 171 B.
antra, Johannis Baptistae, 192 A. et 200 B. Quaere etiam specus, et caverna, et hiatus.
annulum aureum projicit dux Venetorum in mare, ad desponsandum conjugaliter sibi pelagum, 37 B.
Apis et Isis dii Aegyptiorum, 54 b. et folio 90 a.
apes sine coitu generant beneficio Jovis, 168 b.
apum examen in cella fratris mellificat, 158 a. b.
apotheca aromatum Salomonis, quaenam fuerit? 228 B. S. Mariae Magdalenae, 213 A. B. Apothecarum fons sunt apothecae Cypri, 153 b.
apothecarii Cretae sunt Judaei? 171 a.
apostatae religiosorum ad Julias Alpes currunt, 28 B. C. Mamalucci Christianae religionis, sunt domini Orientis, 106 b.
apostolorum latibula tempore passionis Domini, 161 B. Divisio per mundum, 104 B.
apostoli quales pastores fuerint? 5 B.
apparatu grandi salutant se classes, 182 a. b. regio ornantur galeae 56 A. ingenti intrant classes Venetias, 206 b. c. et 220 a. b.
appellare nullus a judice galeae audet, 48 B.
Apollo et Diana ubi sint geniti? 164 b. Medicinae inventor gloriosus cum multis medicis ponitur, 165 a. b.
aqua frigida est magni pretii in galea, 17 A.
aqua fluxit de petra in deserto, 52 b. c., quae fuit nobilior caeteris aquis ibid.
aqua Jordanis est aqua paradisi 198 B. Aqua Jordanis in galea servata, an navigationem prosperam impediat? sicut dicunt marinarii. 198 A.
aqua Jordanis pretiosa, 198 B. 122 a.
aquam Jordanis et Nili bibens de quatuor paradisi fluminibus potavit, 122 a.
aqua Nili turbida quomodo clarificetur? 120 a.
aqua magna industria et sumtibus ducitur per canale in Jerusalem a longinquo, 249 B. C.
aqua Bethlehemitana optima est, 173 A.
aqua mortifica nocentibus, salutifera vero bonis, 55 a.
aqua maris quare sit amara? 43 A. et 240 A. et 59 b.
aqua, sic invenitur in deserto potabilis, 64 a.
aquam abominabilem biberunt peregrini in deserto, 29 b. et vermibus plenam, 53 B.
aquae emtio, 220 a. Defectus, 37 a. b. c.
aqua S. Petri martyris virtuosa, 33 B.
aquarum in montanis divisio ad omnes mundi plagas, 227 a et seq.
aquaeductus longus, 95 b.
aquarum potabilium bajulatores multi, 109 b.
aquarum in camelis et asinis circumductio, 110 a.
aquosa loca sunt in deserto, 164 a. b.
Aquisgrani habentur reliquiae, et quaenam sint illae? 167 A. B.
Aquila Romani imperii signum est per Jovem, 179 a.
Arabia quadruplex regio, 21 b. Felix, in qua est infelix Machometus, 70 a. Simul latissima est Orientis regio, 21 b.
Arabes deserti incolae, unde sint et quales homines? 25 a.
Arabes dicunt se solos nobiles esse et omnium eorum dominos, quae muris non clauduntur nec tectis operiuntur, et in omni campo et silva pedagium a transeuntibus exigunt, 210 et 25 a., et solum de praeda vivunt.
Arabes sunt velocissimi cursores, 60 a. Arabum foeminae, 25 a. b.
Arabes persaepe invaserunt peregrinos, 81 et 88 et 166 et 250 et 85 A. B. et 40 et 115 a. b. etc.
Arabes ex antiquo regionibus circumjacentibus infesti fuerunt, sicut hoc satis patet ex Biblia, 25 b. c.
Arbor, quae plantata est a beata Virgine infantula, 230 B. Arbori, quo in loco Christus maledixerit? 154 A. Arbor, in qua sedit beata Virgo cum puero Jesu, 75 a., alia arbor Mariae Virginis, sub qua quievit 89 a. ligni scientiae boni et mali, 75 b., suavissimorum florum, de quibus solum spinae crescunt, et in qua arbore Sarraceni divinant, 28 b. et 33 et 53 a. b. Arbor crucis ubi creverit? 152 B. Mambre, sub qua vidit Abraham III viros, 7 a. Zachaei 204 B. Arbores terebinthi 91 A.
Arca Veteris Testamenti, quae inclusa tenuerit? eamque Jeremias abscondit, 258 A.
Archa Noë ubi requieverit, 148 b.
Arcadia regio, 63 A.
Archiepiscopus Pisanus fuit primus patriarcha Latinus ecclesiae Jerosolymitanae, 274 B.
area ornan (Arnon) Jebusaei ad templi fundationem petitur 257 B.
arenarum tempestas in deserto periculosior est quam aquarum maris, 23 a. et 31 a. et 34 a.
Argeus mons, 148 b.
argentea patera[TR235]in mare cecidit, 185 a.
argentei XXX pro quibus Dominus fuit venditus, 163 B.
Argonautarum navigatio, 226 a. et 160 b. c.
Argivorum regio est Achaja, 180 b.
arma domini Soldani, 107 a.
arma sua depingunt nobiles in ecclesiis et ea ibi suspendunt in Dei contemtum, 216 B. C.
arma Diomedis et sociorum ejus, 196 a.
arma Latonae gigantis, 154 b.
Armamentarium Salomonis supra Apothecam fuit. Venetorum, 215 a.
arma bellica ubi sint inventa? 138 a.
arma S. Michaelis an habeantur? 203.
armaturam multam habet quaelibet galea, 46 A.
Arimaspi pugnant pro auro et lapidibus pretiosis cum griffonibus 174.
Armenia, 149 b. et 210 A.
Armeni quales Christiani sint? 135 B. Armena mulier redemit Jerusalem a Sarracenis, 288 B.
Ararath mons Noae, 148 b.
Ariana haeresis incepit, quando? 261 A.
Ariani ecclesiam S. Sepulchri habuerunt subjectam, 265 B.
articuli fidei XII ubi sint per XII apostolos compositi? 151 B.
articuli XX communes pro navigatione marina ad terram sanctam, 34 A.
articuli XXVII propositi peregrinis pro regimine et moribus in terra sancta servandi, 82 B.
articuli XIII peregrinis dati servandi in ecclesia dominici sepulchri, 109 B.
articuli XII conventionis peregrinorum cum Sarracenis pro ductione eorum ad montem Dei Oreb et Sinai, 218 B. C.
Artus rex . . .
WEITER
Artus, optimus lutanista, 32 B.
arx David, 104 et 252 B.
Ascalon, civitas Philistaeorum, 11 a., fuit capta a Christianis, 274 B., et iterum obsessa a Sarracenis, 280 A.; et perdita, 281 B. C.
Ascensus montis Sion, 93. Quarantanae, 208. Oliveti, 147 A. Oreb et Sinai, 43 et 46. S. Catharinae, 47 b. c. d. Calvariae, 114 A.
ascendit hic montem calvus Elisaeus et derisus a pueris fuit, 207 B. Christus in coelum, 148 B.
ascensionis Domini locus commendatur, 149 B.
Assero, maris portus quidam, 60 A.
Asia, mundi pars tertia, 167 b, dividitur in majorem et minorem, 148 b. minor tota Turcorum est, 176 a. b.
Asylum est Sarracenis, ubi morantur peregrini, 13 b.
asinus et asinarius describuntur, 19 a. b.
asinum optimum sortitus est FFF 2 b.[TR236]
Assyria regio, 70 b.
assumtio beatae Virginis Mariae celebratur in Jerusalem, 247 A. B. C.
assumtionis locus, 143 B. C.
Assur, 81 B.
Asmodaeus, quo relegatus sit? 137 a.
astrologia, 138 a.
astronomia inventa, 136 a.
Athanasii episcopi corpus, 36 b.
Athenae, civitas, aedificatur et nominatur, 179 b. Atheniensium leges, ibidem. Ritus eorum est Alexandriae, 124 a. b.
Atesis, fluvius, 43 A.
Attica, regio, 179 b.
Attila, tyrannus crudelis, 211 b.
Atlas virgo gigas, cursor velocissima, 149 b. Atalanta.
Atlas, mons mirabilis, 52 a.
atrium Pilati, quaere Pilati atrium.
Ave Maria, maximae efficaciae, 19 B.
aves portantes olivarum ramos ad S. Catharinae sepulchrum, 56 b.
avete dixit Christus mulieribus, quo in loco? 103 B.
avis nobilissima est phoenix, 139 a.
avis ingenua est pelicanus, 138 b.
avis industriosa est psittacus, 83 b.
avellanae (nuces) sunt pretiosae in Oriente merces, 127 b. c.
avellanarum mercatores aedificaverunt in Jerusalem ecclesiam S. Mariae de Latina, 268 A.
augures utuntur bubone, corvo et cornice ad augurandum, 100 b. c. et 110 et 164.
Aulacia, civitas capitalis Cretae, 169 b. c.
auriculam abscidit Petrus Malcho, 146 A.
aurum omnia fieri optavit Midas, et ita factum est in sui perditionem, 55 a.
aureus aries, 160 b.
aurea porta in Jerusalem, 141 A.
aurea mensa Helenae Graecorum, 165 a.
aurea saecula, 168 b.
aurea pluvia, 160 a.
aureum vellus, quid. sit? 160 a et seq.
Austriae archidux vias montium meabiles fecit, 223 b.
aviditatem insatiabilem habent Turci rapiendi pueros vel emendi, magis quam quascunque merces, 131 a. b. c.
Azotus, Asdod, civitas Philistinorum, 11 A.
Babylonia antiqua,[TR237]50 a, nova Aegypti civitas maxima, multa habet nomina, 102 a. b. c. etc.
Bachus, primus Thebanis vini usum dedit, vites primo plantavit, 109 a.
Bachi celebritas et ritus quomodo celebretur? 158 b.
Balduinus II rex Latinus in Jerusalem, coronatus in Bethlehem, vir bellicosus, 174 B.
Balduinus III rex Jerusalem, vir magnificus, qui tres ordines instituit 279 A. B.
Balduinus V rex Jerusalem, 277 B. C. D.
Balduinus VII rex Jerusalem, ab infantia leprosus, tamen strenue rexit 279 A. B.
Balduinus VIII rex Jerusalem, infantulus obiit, 279 A. B.
Balthasar rex, quod habuerit hospitium? 188 A. B.
Balthasar Buchler, miles, 32 B.
Balaam pseudopropheta, prophetavit et populo Israel benedixit, 244 A.
Balatrum, Nili portus, 112 a.
balneum pueri Jesu effusum foramen incidit petrae, 175 A.
balnea, qualia sint apud Sarracenos? 15 a. b.
balneari nos libenter permittunt Sarraceni, qua de causa? 17 b.
balneatio in Jordane est peregrinis solatiosa, sed multum periculosa, 195 et 197 A.
balneatio Nili sacri fluminis, 113 b.
balsamum in monte Engaddi, 246 B. C. unde venerit in illum locum? 78 a. b. c. d., balsami virgultum, 76 et 78, balsami virtus et quomodo colligatur, et quot sint species? 79 a. b. c., balsamum verum per haec cognoscitur signa a falso, 79 b. c.
baptizatus Dominus Jesus in illo loco, 195 B.
baptizatus eunuchus, 250 B.
baptizantur pueri Sarracenorum, 92 a.
baptisterium salubre, ibid. scorpionibus plenum, 205 b.
barba longa est peregrini Hierosolymitani insigne cum aliis quatuor, 25 A.
barbam suam peregrinus cottidie lustret necesse est, 53 B.
barbatae foeminae, 52 a. b. et 136 b.
baro officialis potens galeae, 47.
barones duo domini et socii peregrinationis meae, 32 B.
Barbara virgo, ubi humata? 38 A., ejus brachium, 192 B.
Barnabas Jupiter fuit dictus, 159 a.
Basilica dominici sepulchri tria habet nomina, 131 B.
Basilisci, ubi nascantur? 137 a.
Basana, civitas, 11 B.
Baurim, castrum Simei, i. e. Bethania, 212 B. C.
beatitudines octo ubi fuerint praedicatae? 153 A.
bellum navale, quomodo paretur? 180 a.
bellum Trojanum exortum, 161 a.
Bellerophon chimaeram in equo alato vicit, 186 b. et 159 a.
belluae variae morantur juxta Jordanem, 199 B., belluae superioris Aegypti, 137 a. Deserti, 24 a. Maris 173 a. et 73 B.
Beelzebub deus cujusdam civitatis, 11 a.
Bel idolum, ubi fuerit? 50 a.
benedictionis vallis, 238 A. B.
Benedictus papa, ordinis Praedicatorum, ubi natus sit? 222 a.
Benedicti sacri ordinis patres inchoant reformationem sui ordinis, 209 a.
Benedictinenses in his (locis) bonis cunctis praeferuntur, 209 b.
benedictio itinerantium data fuit FFF, 25 B.
benedictionem itinerantium accipiunt peregrini ante maris ingressum, 56 B.
benedictionem itinerantium acceperunt peregrini ante ingressum deserti Sion, 35 a.
Beghardus quidam Sarracenorum volens praedicare ita praecipitium dedit, 229 A.
Beguttae sunt cum fratribus in monte Sion, quas nominant Marthas, et sunt matronae devotae, 100 B.
Beguttarum habitum induunt mulieres peregrinae terrae sanctae in peregrinatione, ...
Ber, vir nobilis, miles de Rechberg, socius et dominus peregrinationis FFF, 32 B.
Bernhardus de Braitenbach, nobilis, 127 A. et 132 B. et 135 B. et 189 A. et 63 et 124 a. b. Fecit librum peregrinatorium ... multam pecuniam amisit in deserto eamque reinvenit, 13 a. b.
bestia pessima, 137 a. perniciosissima, 121 a.
bestia materiam pretiosam et odoriferam turpiter ministrat, 82 a.
bestias pulchras vidimus et earum ludum, 82 a. b. c.
Bethlechem 166, describitur usque ad Fol. A 182 reaedificatur, 182 A.
Bethel, ubi Jacob vidit scalam, 210 A.
Bethyr, villa, 248 A.
Bethania, castellum, 214.
Bethphage, viculus sacerdotis, 214 A.
Bethsura, fortalitium, 139 B.
Bethulia, non illa, in qua fuit Judith, 3 b. c.
Bethagla, 244 B.
Beth, quid significet, et quare villae terrae sanctae ut plurimum a Beth incipiant? 176 B.
Bezeth, villa boni vini terrae sanctae, 248 B.
bibales denarii nominantur alias curtusiae.
bibere aquam detestabilem saepe oportet peregrinum, tam in deserto, quam in mari, 17 A. B. et 20 b. et 53 b.
bibere non licet Sarracenis vinum, 103 A; non possunt sine nocumento, 12 b.
biremis et triremis galea, quales sint? 47 A.
bithalassus, syrtis, charybdis, maris pericula 44 B.
Blaubüren oppidum prope talem habet specum, 169 a.
boni terrae sanctae peregrini communiter meliores fiunt post reversionem, 8 B.
Boccia regio, 179 b.
Boen, lapis filii Ruben, 212 A.
Boëmia, Hungaria, Pannonia, 196 b.
bombardarum horribile tormentum, a Teutonico excogitatum, quo anno in lucem venerit? 273 A.
botri magni, 106 a. b.
Bozanum, oppidum in montanis insanum, 27 B.
bos, quaere taurus.
brachium S. Barbarae in terra sancta est, 192 B.
Brenner, mons est altus frigidissimus, 27 A.
Brenta, fluvius, 29 B.
brevitas vitae humanae ostenditur, 175 a.
Brixina, civitas episcopalis, 27 A.
Brunnegg, oppidum, 226 a.
Bruss Sigwiss, maris portus in Dalmatia, 199 a.
bubonis cantus est pessimi augurii, 100 b.
Bucephalus equus Alexandri M., 220 a.
bursa plena facit laetam peregrinationem Jerosolymitanam, 2 B.
Busiris olim dicta nunc est Cairus, 102 b.
Busiris tyrannus et villa ejus.
Bütelstein Venetorum custodia, 225 a.