391 parecchiavit rocchis, circumve murais
394 tanquam philosophans
dopo 397:
hunc neque per fiancos, perque aures, perque galones battimenta movent, nec paia brusata, nec altrum merscalchi inventum compellit inantius ire
400 tu melius, Cingar, scis, nosti, saepe
402 te mulina uxor, tua te Gnesina
404 namque diu fama
410 longo
435 clarae nominanza
436 Curtatoni
438 in illius stet
441 scroffa
444 vostra
446 animi
449 et vestram sic sic abbarrat
450 Ah, Tognazze
Segue l'esametro:et quae corda nimis tiratur denique schioppat
451 sconsolata domus sola est, Tognazze, vocanda
452 robbas
454 partem, vita genus omne careret
455manca
456 non vir supportat diri cruciamina partus
458 totaeque
459manca
464 at vir
477 nummos
494 bene facta
497 poltrones o sine freno
500 volo
502 quae stentata domi remanet, centumque facendas
503 faciet quod in unam… horam
504 pignattam
505 infans in cuna gnavolat, vult suggere cizzas
506 panis toccum
508 chiozzaque pullinos… deffendere
510 cosas facit uno foemina trattu
511 trat praesta
512 illico cum semolis miscet
513 mittigat infantem
514 smerdolat et modico fanzullum pane tasentat
515 quo facto egreditur, pit pit pronuntiat ore
517 en quantas pariter cito terminat illa facendas
518 quis vobis quaerat capitis
519 quis massarias nettas faciatque politas
522manca
525 longo
526 vosque galantum
dopo 530:seu Brognolinam, seu Moram, sive Bonelam
534 illius posset laudare saperum
535manca
536 quae centum pegoras hora… in una
Seguono gli esametri:
heu quam bella fuit tu scis, tu, Berta, provasti. Cui caput aguzzum Zenovae, cui fazza botazzi, cui nasus drittus rampini more colabat semper aquam roseam gozzantem supra menestram. Nec sibi stretta fuit nimium bocchina, quod ipsas quando sgregnabat geminas toccabat orecchias. Sat pulchros oculos habuit sua testa ficatos: alter gazolus, niger alter, sguerzus uterque. Quos inficcatos mihi quando tenebat adossum, non bene scernebam si me guardaret an altrum.
Dopo 540:
absque orecchino nettare potebat orecchias, longis namque ongis fecisset pectina corni
541 narrarem
542 eam, me me disnembolo totum
543
tantos costumos habuit quod quisque stupebat, deque suis pedibus stranium spirabat odorem
544 simulat crepanti pectore
545-46
Est verum—dixit—quod talem perdere donnam stat grandis iactura tuae, Tognazze, casadae
547 robba quidem vadit
548 una magistra
549 dolere
550 sume… Tognazze, morosam
552 genus asbaccum
554 quanta fuit quondam, nunc est, erit inde, donarum
555 ut illa
558-59 illico se partit, fabricatque sacenta merendam
560 ergo Comina satis cantasti, Berta domandat
561manca
562 fumat tibi.
1 sapientia
3manca
4 sentire
5 vecchium giurans alias
6 inque satis bellum illum tramutasse capronem
Dopo 7 comincia l'invettiva a' vecchi pazzi che il Folengo credè poi meglio inserire nella chiusa dell'episodio di Tognazzo beffato: cfr. i vv. 382-427
8 gradans
9 cunctas ingenii decrerat sponere forzas
10 perdere vitam
11 qualiter isbrighet de stento carceris illum
13-15 cum quo de Baldo mala millia dire comenzat
16-18
quod ladronus erat, quod fur, quod forca, quod omni stercore puzzabat, quod habebat, habetque ribaldus mille satanassos in testa et corde ficatos
19 quod centum meritat mortes, quod mille, quod octo
20 quod centum cinquanta
21 giotoncellus
22-26 talia cum secum tacito cantone loquebat
28 dicam, dum tecum teneas
29-32mancano
33-34 dic, Tognazzus ait, iuro non dire neguno
35-43
Cingar suspirans dixit:—Male quippe libenter officiuin perago trucimani seu tabacchini
45 (quandoquidem Baldus moriat) desistere nolo
46manca
47-48 Berta tuum penitus cruciatur propter amorem
50 habet certissime
51manca
52 portat meschina magono
53 clamat… bramat et optat
54-55
semper flet, luget, suspirat, pectora pugnis martellat, dubitatque suum quod spernis amorem
56-57 formose (invece dimi belle)
58 Ganimede
59 ne me dispresia, ne dulcis bocca refuda
60-61mancano
62 nil dormire potest, noctu te pensat in omni
63manca
64 multiplicat per tantas passio doias
65 heu heu… meschina
66 illam de tantis cerco distollere brighis
69-70 si Baldo mancante bramas suus esse maritus
71 talem Cingar aquam pedibus dat
72 brodicus ut vecchius magis altus crescere possit
74 distaccat
75 quod
76 turdus se rete
77 gulosa
78 muscaque
83 potest quod
84 appetat
99 sententia Typhis
Dopo 107:
quid valet ad vinum nostrum vernazzia Voltae? aut ea qua tantum bressana Celatica bravat? extollunt alii colles vallemque Romagnae, dant alii vantum Gardae, rivaeque Saloiae, a napolitanis laudatur Terra Lavoris, atque zenovesis sua piena rivera narancis: nostra sed avvanzat cunctas possessio terras.
Dopo 108:quarum nunc Cervam tauro succumbere feci
109 hae faciunt multas mascherpas
110 plures
111 domus est, levibusque
112 tenuis
113 coctis tota est… matonis
114-15 tectaque de cuppis centum cinquanta teguntur
117 rastillia, zappas
118 marrazzosque, segas
120 ceppos
121 tenaias, chiodos
124 narrando tibi… fastidia, Cingar
125 nostrae stant
129 rotae formam… pressare
Dopo 138:
non est ulla quidem tellus aequanda Cipadae: taiat abundanter frumentum, lignaque boschi. Mungit abundanter vaccas, facit inde recottas, suntque cipadenses apti studiare terenum. Alter habet vantum melius fossata cavare, alter arat, bassumque tenet, calcatque gumerum. Qui novit melius vignae podare maderos, qui melius stallam grassis nettare boazzis, pinguificoque ruto campos implere strinatos. Attamen istorum sum primus, sumque magister.
148 talia parlo
150 vade, precor
152 quantas in coelo stellas vampare videmus
156 et bastardellos dat quantos Roma quotannis
157 et vermocanos trat quantos Bergama tellus
158 quantas brusavit Piamonti patria stryas
dopo 159:quantos Bardellae piccat provincia ladros (cfr. 161, dove Cipada sostituisce Bardella)
160 buttant hinc inde
162 marzas
163 zaffi, nautae, gentesque gabellae
dopo 164:et quot gallinas furasti denique, Cingar
167 brazzato
169-70 Cingar promittit, quamvis attendere non vult
171 vadit et in pressam
173 manus primum, sursumque brasolas
174 bistirat calzas
175 quaerit
176 ostentatque albam
177 palpat canos, grisosque tosottos
189 beverare frequenter
198 dotone decorum
204 linit
205 pectinat in
212 villica turba sub ulmis
214 Berta polita secuta est
215 atque hi ballantes stabant
216 strepitu tanto
217 hic drittum charam saltum
218 capriolam pirlando per aëra
219 tundo
223 seu spingardoium, seu spagnam, seu
224 mazzacroccam, seu moscam
225 multi iam nimio facti sudore fiacchi
226 per betolas intrant, cyathos
227 forzas… virtusque
230 clamitet altram
231 iamque retornarat
232 homines
233 pugnale galono
234 bravazzumque
235manca
245 saltatque legiadrus
248 ballum reliquis bravando
250 egreditur stallam, materno lacte cibatus
271 suspirans
272 spudat carlinis similes, similesque
274 non
275 sese moveat tres
276 tacito sub pectore parlat
278 iam plures ante giotones
279 gazani
280 menestram
281manca
282 credit… ridere
285 vadit arentum
286 simulans
287
quid tardas? quid stas? non Bertam cernis adesse? illa cupit, si vis, tecum ballare trehoras
288 sic dicens passat… dixisse
289 Tognazzus non bis cosam sibi dicere fecit
291 faciens
292 levam porrexerat illi
325 manicam
326 neque… neque
327manca
328 erat, stringasque molarat inantum
329 extemplo Cingar properat, nodumque
330 snodat et altandem nudus pover ille
331 usque ad
332 risarella
333 quod
334 volens cum corpore nudo
335 quemquam… coperchium
seguono i vv. (cfr. 338-39):
sic ad calcagnos bragas oselazzus habebat ut quando in stuppis galletti gamba ligatur
336 unde pians cursum talem dedit ante stramazzum
337 quod tamburrinum sonuit sua panza cadendo
340 concurrunt omnes nudum guardare Tognazzum
341 oy oy quae cosa novella est
342-44mancano
345 ipse manum supra nummos, bursamque
346manca
347 suum morzavit amorem
348 amor: pudor hic superavit
349 pede saltatus… recedit
351 lassat genitalia
352 vidi maium
353 quae sine cautela cuppis cimigasset ab altis
355 heu pro vergogna caput in tellure ficabat
356-57 tollere non audens oculos, sic ille gemebat
358 coepit
dopo 373 i vv. (cfr. 426-27):
o nimis improprium senibus, vecchisque bavatis pectus amoroso plenum gestare brusoro. Id ratio prohibet, vecchius marcescit in annis, fert ad calcagnos cassam guardatque sepulchrum
383manca
384il passo corrispondente della Cipadense in principio del settimo libro s'apre col verso:non ego parlabo saviis temeraria vecchis
386 at vobis dico ranci, vecchique galosi—
388 tua collera
389 geris tecum… tergore cassam
390 sed quia bertinam tua fert iam testa
391 sed quia te praefers rapefacta
392 ac si consistat grisis saviezza capillis
dopo 425:
bella iuventutis rodunt solatia freschae, gobbati, sguerzi, ranzi, cornuque sonantes, invidia quoniam tabescunt, toxica mangiant, suspettant miseri falsum, morsique remordent. Hi tamen annorum calcati pondere centum ducunt uxorem, non quam premit etyca tussis sed frescam, solidam, sed quae (si mundus abassum caschet et humanae pereat raunanza brigatae) sola restitueret nostram bona soccida gentem, at cito capreolos generat sibi vigna petulcos, multaque materies cornarum crescit in altum, ne desit fabris propter manegare marazzos. Sed iam dicendum nostro de Cingare tandem.
428manca. La Cipadense, avendo premesso l'invettiva a' vecchi, imprende senz'altro la narrazione dei tiri di Cingar a Zambello, facendo seguire al 382 il 429, che offre la sola variante di: qui quoquein luogo di: en quoque
430 ut quoque Zambellum faciat sibi rumpere collum
431 qui
432 non manet in stroppa, nimio sburlante talento
435-36 Laenam: nos, inquit, habemus
438 facit ulterius
440 pergam… trafigabo
441
tu tamen interea fusum; tu guindala, spolam, tu naspum, roccam, noctuque diuque frequenta
442 faciemur… reges
444 operanda tibi cagione
445
quaecumque comandas, quando, marite, meum voias satiare talentum (cfr. 448)
446 scis quod me voluit cum grosso battere truso
447 deponere tantam
449 fac penitus contra vaccam vindicta fiatur
450 proprium si temnis
dopo 450:Hic mihi despectus non supportabitur unquam
451-54
Zambellus ei:—Mala foemina semperBerta fuit, faciam vindictam, pone pauram.Ergo simul tacitis artem reperere susurris
457 casam… pleno cum
462 talem Zambelli
488 mittere
490 intereaque… isto
491 Cingar enim… bagnatam
492 dummodo fazzolo
493 scoprens
495 quod fors parebit cunctis ad credere durum
496manca
497 Berta quidem te te studio ringratiat omni
498 quam sic fecisti tanto de munere
500 attamen experiens nunc rem cognovit
501 quidquid supra… cagabas
502 crede mihi, semper vaso servavit
505 poteris vendens spazzare carognam
506 me buttare viam faceres bragalia, Cingar
507 si te pensarem quod cago vendere
508-9mancano
510-16 Cingar ait: Cur non? provam, Zambelle, videbis
517 sic ait, extemploque trahit deffora spinettum
518 medio fundamine vasis
519 foras tunc puzza liquescere coepit
520 Zambellique suo nasum percussit
521-23mancano
524 pissasanguis, dixit, iam
525 stoppa cito, merdas odor indicat, oybo
526 castronus
527 merce quatrinum
528manca
529 mecum venias, miranda videbis
533 palesat.
Segue l'enumerazione degli oggetti esposti nel mercato:
Stringas, cordones, borsellos, cingula, guantos, taschellas, scufias, scufiottos, cultra, guainas, carneros, fibias, calamos, calamaria, cordas, pectina, specchiettos, rubebas atque sonaios, boccalos, basias, urces, magnosque cadinos, cantara, scudellas, piattos, orinalia, testos, zuppellos, scarpas, soverettos atque stivallos, martellos, falces, diversaque ferra, badilos, salsizzas, trippas, plenos de carne budellos, verzas, lactucas, ravanellos, porra, scalognas, gallinas, ochas, anedrottos atque capones, casos, casettos, bottiria fresca, ricottas, unguentos, bisulos, petras, dentesque cavatos, radices varias, herbas, curvosque bragheros, telas, bisettos, fusos, capisteria, roccas, atque pivas illas per quas crysteria ponunt. Hic homines tandem venalia quaeque palesant.
541 vocablum
542 Cingaraque astutum cito
543 qui dicebat… esse daveras
544 tunc prius extremis digitis in mella ficatis
547 tantum gustat
548 bugiam
549 ducattos
550manca
551-52
sborsat et hos tirat Cingar, tiransque giotonus lamentatur eum pocam sborsare monetam
553 dumque
554 sibi
557 nunc redeo, quosdam… facendas
558 inde meam reddes brentam quum venero nunc nunc
562-68mancano
569 maxima Zambellum maravilia coeperat ergo
570 mercatumque suae vult… carognae
571 magnum puzzanti fece tinellum
572 per gentes, quocumque meat, Zambellus amorbat
574 hac de materia
575-78
pervenit in piazza, studiat cercare per omnes botegas, dicens:—Vultis comprare tenellam atque saporitam merdam? modo fecimus illam; non nisi doverum tali de merce domando
582 quem modo
583 sub fecis pondere
595 sinit
604 quid sit tantus rumor
608 inquit
609 Cingar, fuit ille ribaldus
610 tantas voluit
611 at puzzae
612 Zambellum manibusque
613 illum communi fecit presone
614 id novit, non restat more
615 Zambelli uxorem Laenam accattare caminat
616-18 quae stabat tristis, plorans mala fata mariti
619-20 nec scit partitum retrovare ut liberet illum
621 sugatque bagnatos
622-23
cum spudazzo oculos, monstratque dolere sodalis damna sui, quo non fuit alter charoir unquam
624 sed
625manca
627-29
namque diu totam verax it fama per urbem: quod Zambellus erit penitus damatina picatus
630 miseram, clamat bona femina, mortua
632 dicens chioccat manibus, squarzatque capillos
634 Cingar ait lachrymans: Heu, cara sorella
636manca
637 canaia
639 ecce tibi sforzabo tuum tornare maritum
642manca
643 dono tibi tascam, dono
660 trudi
669 truditur
673 ipse scio
674-75
quod tibi sfalsasti trutinas, scarsasque bilanzas semper habes, stronzosque canis, stercusque caprarum
677 ac unam pro alia… robbam
678 nunc
679 contra centum… testes
680-81mancano
685 sic parlans Cingar multa ragunante brigata
686 et celerans
687 cagarella… plena timoris
688manca
689 se tenet
690manca
691 non memorat falsas nunquam tenuisse staderas
693 vexatio tandem
694 continuo currit post tergum Cingaris, illum
695 sic vocat
699 firmat… domandat
700 rogat supplex, faciens
701 o compagne
703-7 ah rogo, ne accuses modo me de crimine tanto
708 mox aliquod
715 vilanum
716 spesiis
726 esse bonhomme
741 ergo vale, vadam… et heus tu
742 iam mecum speciare veni
744 Cingar cuncta provat
746 Zambellum, Lenaeque remittat
747 quos illa… borsa
748 quosve spetiarum sborsare paura coëgit
749 stomacatas… brigatas
750 ecce meae musae nasum
dopo 751:ponimus historias per vera vocabula veras
752 et magis.
13 gazano
16 celebratior
21 et veluti
23 piliavit
30 toiat
59 pensasses esse
dopo 140:forte creaturam disperderet illa fadighis
141 atque abortivum
443 quos
506 robbando
507 conzando
598 causaque… fuit
608 piatellum
642 bos, vel mula, vel altrum
643 hoc dicto
644 quo non bisognat
645 cunctis datur
segue il v.: non campanello pulsatur ianua, dico
646-47 introit ac tornat vel mas vel foemina semper
649 unus enim
650 hic spazzaduris, paleis, strazzisque coperta
dopo 651:sentiturque gravis multo pissamine tuffus
Dopo 654:
Non sunt ex illis non sunt, mihi credite, sanctis, qui quo plus fiunt ricchi, plus debita crescunt: namque tyrannorum cercant satiare golazzam. Non quos tam bravos facit alta scientia Scotti: dico bravos verbis ac spadis quando bisognat. Non quos doctores Thomasus fecis Aquinus, dat quibus officium Gesiae deffendere statum, ac inmitriatas asinis imponere stryas. Non quos ad fiancos cingit centura corammi, et cordovanus vix unus sufficit illis. Non quos ad coelum barozzus portat Heliae, deque manu Mariae vantant habuisse gonellam. Denique non omnes illi, qui sponte sequuntur pauperiem, per quos cercantur ad ostia tocchi, deque pitocato se tantum pane saginant. Non sunt Mottellae, non sunt hi denique fratres. Non scapuzzini sancti, qui sponte famescunt, sponte sitim tolerant, freddi caldique travaium. Non altri quidam, quibus est tantummodo curae vivere contenti, quamvis sotosora butetur mundus hic et ista haec plenissima gabia mattis. Hi spannam nec habent, debent nec habere tereni, quaeve humeris ponunt aliorum pondera (sicut hos Pisanella docet, vel Clementina maëstrat) hi primi faciunt, nec possunt fallere iotam: nam prius exemplo, verbis nos inde reducunt. Orphanulos viduasque tegunt, solantur, adornant moribus et Bibiam vechiamque novamque palesant. Tum per cantones gesiarum, perque capellas centum cassettas taccant, ficcantque pilastris, pontificum larghae pendent ubi mille bolettae, pro quibus ad nostras datur indulgentia culpas
678 magis… magis
730 arboreis truncis, nec non in
731 falsa Cingaris arte
732 quod propria fratres Mottellae.
71 quidam, quo non poltronior alter
114 occidendus
236 patenam populo
dopo 240:
sed quid non dixit Martinum contra Lutherum? quid non contra alios bravos de gente todesca?
340 coniunx Laena fuit Iacopino vendita praeto
dopo 353: et quot menzognas dicit Comina Cocaii
366 dicere pazzus
397 nostro
dopo 450: Titire, tu patulae pro nugis Maximiani
494 donet solo
526 o pedocchiorum.
4 obscura Baldus
7 tandem
13 franceschinos
23 his tantum braga
49 portanti more bubini
dopo 51: Paulus heremitus, sic sic hipocriter ibat
87 meus fieri
172 hunc magni fecit
173 de sacristia
181 et
dopo 197:
nos quoque de sfodro sciremus ducere spadas, atque lupi zuffum nos vidimus ante capuzzum
209 schioppis, manuumque spadonis
218 fac, o bona
238 pascere mulos
239 aut asinos, magna est
241 biassat
259 velle dinaros
265 parecchiat boia solarum
283 audit apertati
290 non potuit
297 ritirans
298 guisam nullam curans intrare
302 portazzam, scuroque capuzzat
306 reverentia
307 barbottatque pater nostros
341 voce misellum
349 pasceret omnes
371 tercentum
395 potest nimia stracchedine drittus
398 in corpora forzas
404 nullam pavefacto pectore parlat
406 Baldum, quo valde pavescit
421 tu… dedisti
422 comandasti
430 reverentia
dopo 441:non meritat forcam sed centum mille cavestros
466 remansit
502 enses
515 brandum
20 Orlandior alter
21manca
38 ducatos
52 ostus quo non sassinior alter
56 praemia chiedit
71 pellit
94 praestare
117 quantis rocca capi posset foltissima Bressae
179 dishastatum est
dopo 181: hic spezzat scudos, maias sfrantumat, apertam
183 nigunus
202 moriat penitus furibunde spedazzum
217 centosque pugnales
231 infilzando
237 fors quaranta viros colpo… in uno
288 bufallazzi
293manca
299 relaxat
304 atque prior Baldo
335 biassant
351 clamat: Certemus, Balde, sperono
371 sexaginta viros
374 parecchiat
380 contra bis mille repugnant
390 armisque todescos
391 probis potuit superare Cipadam
dopo 421:
inde cadaver agens intornum more vocantis strozzeri augellum, bis, terque quaterque rotavit, fecit et altanae cimare cacumina turris, quo iactu stupuere omnes et apena volebant credere quod propriis oculis tetigere videndo
dopo 452: et scorticabat populos, inopesque brigatas
453-58mancano
478 ut
479 cui respondere
482 mercadanta
dopo 504: imo pregant ut eos faciat sibi rumpere collum
514 ducatos
dopo 524:
tempore quo fulmen montagnas Pelion, Ossam diruit a bassis radicibus, ipsaque sparsim marmora schittavit per drittum perque traversum.
89 peragrantes
147 soppiat
dopo 340: sors sua stat contra gregum giostrare levantum
350 Ostrus
dopo 361:
spongosas alas pandit, gravidasque pioggae, quo spirante vides venetas plorare muraias, malvasia tamen sola est, quae partibus illis Sirocchi solet humorem scazzare cativum
378 disramat laceras
484 pelagus, tangit quoque fluctibus astra
490 datque piottae
505 (NOTA DEL TRASCRITTORE)La numerazione dal 505 in poi nell'originale è sfasata di un numero. Il verso segnato 505 è in verità il 506, e via di seguito. Abbiamo ripristinato la numerazione corretta, rinumerando le note seguenti.
521 cunctis sua vota
537 heremitus
dopo 538:
cilicium portare super dobamenta camisae, et sibi cum cauda vulpis chioccare culattas.
3 tenet
132 dedentrum
dopo 291: seu sit Commardion, seu sit Bergnacca Bolognae
328 Fedrico
dopo 345:
nauticus instrepuit clamor, responsat ab alto Echo gemens scoio, quae dum videt ire Lonardum Narcissum ah memorat, Narcissum nympha ricordat
376 subdolus arridet[1]
[1] Con poche varianti i vv. 376 sgg. del canto di Giuberto furono dal F. inseriti nell'operetta pubblicata insieme col fratello Giovan Battista: I. B. CHRISOGONI FOLENGII mantuani anacoritaeDialogi quos Pomiliones vocat. THEOPHILI FOLENGII mantuani anachoritaeVarium poëma et Ianus. In fine:In Promontorio Minervae, ardente Sirio, 1533. Vi appose il titolo strano:Metaphora de iis quos ad magistratum se contulisse poenitet.
dopo 382:
protinus aethereas fracto cum murmure sedes circuitu mugire, tremiscereque aequora fundo accipiunt: deus ipse tonat, deus ipse iacentes extemplo horribili iaculatur fulmine terras. Dumque fugit cum sole dies, dumque aëra densas contrahit in nebulas, subigit dumque aethera vastum in mare, terribiles picea caligine vultus apparent, volitantque atra sub nocte vapores. Iamque Noti erumpunt, crebro polus igne sonantem dat tonitrum, fractaeque ruunt in flumina nubes. Magnus at oceanus tantarum pressus iniquis desuper agminibus pluviarum, deque tumenti ad latera excipiens torrentum gurgite spumas praecipites, miris paulatim exaestuat undis, donec aquae et coelum lato curvamine se se componunt, dextrisque datis sua foedera iungunt
383 at miseri
388 inulte
dopo 390:
sedibus aula deûm natat imis, deque quadrigis attonitae saliunt nymphae, perque atria curvi delphines, phocaeque ruunt et grandia caetae
400 ceppos
420 magatellandi
dopo 470:
Ptous adest, Horius, Pythius, Phos, Mitra, Myrinus;
il qual verso, omesso nella prima ed. Varisco, si ritrova aggiunto nella seconda del 1561.
Dopo 60:
sed bene se possunt istae signare gaioffae, quas domenighini valeant trapolare capuzzi
dopo 155:
Continuo summis undant ibi turribus atra nubila: quae pluvio (prout iusserit altus Apollo) plena sinus humore cavos, rutiloque vapore, nunc bibulos placida mulcent aspergine campos, nunc discussa tonant et torquent fulmina et ictu grandineo curvi modo spem populantur aratri, et modo brumalis tardo nivis imbre liquescunt. Saepe tamen vacuum purgantur in aëra, nec se obiiciunt solemque inter, camposque iacentes. Ventorum hic etiam domus est, et quae omnia certo sub ductore fluunt, motuque ac fine laborant. Praeruptas nec enim sine iussu temporis undas eructare fretum videas aut ponere fessas. Flant Euri, altisonum praetexunt nubila coelum. flant zephyri, collecta fugae se se undique dedunt. Flumina threiciis aquilonibus arcta stupescunt, mox tumida exuperant ripas urgentibus Austris. Hic foribus stabulant alternae semper et ipso vestibulo positis nent fila cubilibus Horae, Horae Parcarum vigiles, motusque ministrae. Ferrea mobilium stat machina plena rotarum, quas inter se se varias, refluasque vicissim, pendula detorquent intento fune metalla. Sex quater haec etiam datur Horis cura: minutos quae obliquant passus, numerosoque ordine se se ad metam impellunt, ubi quaelibet ore canoro nuntiat erumpens quidve umbrae, quidve coruscae lucis agat Phoebus, quo ipsi succedere menses admoniti possint tectis ad iura tyranni. Post Annus senior graditur, cui plurima pectus barba tegit, qui fata gerit, totamque recenset temporis expensam, aetatesque, ac singula Lustro. Actor hic est Solis, qui bis, terque omne, quaterque supputat in numeros coelum, summamque potenti, ac procerum primo, dat pleno examine Saeclo: Saeclo, cui magnos impendit Phoebus honores, atque suo lateri semper considere mandat. Tempus ibi alloggiat dico: Solisque comando matronamecc.
dopo 200: fraus, lis, fel, crux, mors, tandemque ruina Cipadae
dopo 231:
cui viduella suo ceu tortorella marito succumbit, vestesque viam gitat illa gramezae. Nec plorans sicca se ponit in arbore sola, nec bibit ulterius fangosam fluminis undam
dopo 232: utque magis chiachiarent supparum semper adest vas
241 nimium scaldante leone
243 marza de famme perirent
254 cicadae
255 super legnos
285 quod
dopo 290:
guaique meo capiti, si tunc se imbatteret esse pondere sub tanto, quae nam plus stricca fritada est?
375 guanzasque
396 unguibus.
22-33:Il nuovo canto di Giuberto, del tutto diverso nella Cipadense, era stato giá inserito dal Folengo nelVARIUM POËMAcit., col titoloDe Sala regione Campaniae:
Sala Napaearum, Dryadumque admixta choraeis, ibat, earundem tantum pulcherrima, quantum ipsa Same atque ipsa Paros Nereidas inter. Illam capripedes, illam qui Pana sequuntur et videre simul, simul et caluere medullis. Nam neque visa Pado Stella est tam pulchra, neque ipsa Tybri pater visa est tibi tam formosa Lycoris. Parthenope licet huic, licet illi Mantua vatem, Parthenope similem det primo, Mantua primum. Sed quid erit tantae sacra inter pectora mentis, qui, velut hic Stellam superat, velut ille Lycorim laudibus, aequato celebret certamine Salam? En reperire datur quem sumat Phoebus, amentque usque adeo Aonides, ut eas, quas aurea vernas Sala rosas, violasque et candida lilia nectit, auferat, et laurum, cui lauri cura, remittat. Huc huc verte fides aurati, Scipio, plectri: Scipio, Scipiadum nomen sortite, decusque. Quid sua nequicquam tibi consuit Ischia serta? Ischia, Nereidum matri decus Amphitritae? Non minus ipsa tibi debet, quam myrthea vati Mergilina suo, atque suo vel Clodia, vel quae Sirmia Benaci ludit pulcherrima ripis. Ischia cur frustra populat durissima quidquid ramorum, florumque tibi, laurique, hederaeque et myrthi pariunt et fragrantissima citrus? Ut nedum decori, verum sint illa decori tam tibi, quam patriae, Cyrrhaeque bibentibus undam? Verum nec decori, nec erunt serta illa decori tam tibi quam patriae, Cyrrhaeque bibentibus undam. Sala quidem te sola manet, quae solis amica est. Illa venit, venit en Dryadum stipante caterva, cui latus adglomerant charites, cui thessala virgo inter Hamadryadas occurrit laeta, vicissimque extantes complexae humeros grata oscula miscent. Cos quibus atque silex et marmora dura liquescunt. Iamque vagus per odora suae vestigia Daphnis Phoebus adest, sed quem niveae praesentia Salae perstringit, coelique hebetat Sala una nitores. At cita Peneis tumido consulta pudori, arripuit conversa fugam, perque avia multam emicat in sylvam fugitans, iamque aspice, iamque fronduit et miserum, ut crebro, delusit amantem. Sala manet tantum, claroque arridet amanti, obiiciensque oculos oculis, simul ardet et urit. Urit adurentem extincta Peneide Phoebum. His furtivus Amor repit, petisque cachinnis implicat et Dryadas et semicapros Sylvanos. Ipsa Venus formosa suos intenderat arcus, vitisatorque suos, sed Hymen tener abfuit unus, abfuit unus Hymen, qui quos exciverat ignes alma Venus, Venerisque puer, quicquid ve iocorum est compescat, miscens iunctis connubia taedis. Mittuntur blandae illecebrae, charitesque decorae quae raptim accito geniorum antistite, laetas apportant choreas, plectroque sonante resultant. Interea Salam Sol carpit, Salaque Solem, dumque alternantes natura intercipit ictus, ipsa suas texit Zephiritis odora corollas, rident prata et sylvae et multicolora pererrant rura vagi fontes, gemmantque in palmite botri, atque ita perpetuo Campania tempore vernat.
77 involtare brodaia
84 cagavit
118 Dameta, pro nugis Maximiani
136 septimus annus
137 frater meus
142-43
si mortuus aut si vivus solazzat fundo cum gentibus illis
158 tolta est
201 bussones,è certo la vera lezione in luogo di buffones della V. Cocaio
dopo 220:
Est hoc in coelo labens fontana cruoris, spaventare Iovem quae visu turbida posset. Ad cuius guardam semper stant octo madonnae. Prima ferox vultu, vestitaque pelle leonis, Forza: secunda simul Destrezza repossat et omne corpus habet tectum pomelato tegmine pardi. Tertia Temperies, Prudentia quarta vocatur. Haec fert serpentis corium, fert illa dragonis. Quinta cagnezato semper te lumine guardat, Iraque nomatur, quam villis contegit ursus. Sexta cativarum capitana Superbia rerum gonfiat ut rospus: rospi quoque pellibus horret. Septima tabifico stat nigra cruore sub aspra nebride tygrarum: Crudeltas nomine dicta. Brutta sed octava est, crustis onerata vetustis, franzosique mali, puzzoreque cancarorum. Haec est illa deae Veneris filiola galanta. Non nisi de carnis, nisi non de corporis usu pensitat et nullum fert in squaquarare ritegnum. Luxuries dieta est, cui dat baboinus amictum. Mars deus armorum curam dedit octo puellis: ut quoscumque homines sibi Iuppiter eligit armis, quosve sequi mandat guerras, soldique guadagnum, hos illae immergant tunc rubro in gurgite fontis, quum nascunt mundo, quum primum ventre cavantur. Non tamen id faciunt omnes insemma puellae. Quattuor at solum, buttata sorte, leguntur: quae vix nata undis bagnent corpuscula rossis, sorteque cum propria mittant ad traffica soldi. Hac igitur mundo soldati lege venimus: ut seu Martani simus, seu corde Rinaldi. Vel fortes, agilesque armis, vel corde superbi, vel post luxuriam proni, vel corpore casti, vel qui magnanima, vel qui virtute posata rebus in adversis norunt acatare reparum. Hinc sunt qui pensant montes spezzare brauris, sagradisque suis, pottis, despettibus omnes spaventare deos et sbigotire diablos. Sunt qui non parlant chiachiaras bravando, sed ipsis declamant manibus, menantque (ut dicitur) ungias. Nec tot formidant Pesadeos, totque Vilacos, totque cuchilatas, muscarum calce tomatas. Sunt qui delectant habitum gestare tilatum, ornatuque suam satagunt ornare prodezzam. Sunt e converso quibus omnis cura tilandi stat lontana, lavantque sibi faciemque, manusque zibetto spadae, muschio, namphaque corazzae. Quas operent dat sudor aquas: quo pulvere spargant crines fragranti, tellus dat mater arenam.
dopo 303:
sunt lamenta tamen divûm communia cunctis de bastardello Veneris, qui musca vocatur. Musca Cupido deûm est, quae nocte dieque molestat importuna oculos, guanzas, audetque talhora illuc ire… sed ista alias dicenda relinquo
dopo 309:
hinc volo vos monitos fratres, heresia cavenda est: ne rumorem illum magnum, strepitumque tronorum pensetis, veluti pensat gens grossa, borellas cum quibus alati mamolini et mille pupini saepe giocant, rumpuntque caput ludendo frequenter. Iuppiter est, qui tunc borea mollante corezas scorozzatus olet sulphur, tonat igne, menazzat
dopo 333:
Ipsa quidem lanae inventrix, linique bianchi nec non velluti, nec non bombacis et omnis artis filandi, texendi atque inde cusendi, intra lavorantes stat semper ficca puellas, quas docet aut rotolo stammum deducere fuso, aut itidem circum verso disvolvere naspo, subtilesque Iovi tramando ordire camisas. Una trahit seu fila sedae, seu stamina lini: bagnificatque albos fuso pirlante didinos. Una graves filo scaricat gyramine fusos, in glomerumque rotat, dum guindalus orbe rotatur. Haec iam texendas producit in ordine stuppas, et facit, o quantas, circum strepitescere spolas. Illa simul texens, manibus, pedibusque lavorat, dextraque naviculam mandat, cui leva remandat. Est quae china sedens telam suit, inque biancas vestit camisas, apud illam stante canistro. Ast est quae variis acubus maiora recamat, namque aquilamque nigram, nigro nigrante veluto, aurato in campo scribit, geminatque cerebrum. Altera de argento bianchissima lilia fingit, ac per azurinum disterminat illa velutum. Altera terribilem texit, formatque leonem, qui pede fert librum, nec non facit ore Samarcum. Una figurat acu mitram, clavesque papales. Unaque vermilios miscet niveosque quadrettos, Bertagnaeque armam scacchis variantibus ornat. Hinc Florenza suum Marzoccum suscipit, inde Sphorcia Bissonem, tum stirps otomanica Lunam.
352 plorat de
373 pedatae
382 seu binus
dopo 383:
est via longa nimis, coelumque circuit omne, per quam si vadas nunc magnum frigus habebis, nunc ve nimis faciet caldus bagnare camisam, nunc refrescabis zephiri sub flamine corpus, nunc aliquantillum glaciem tibi temperat aestas. Haec via tam durat, quam pleno Phoebus in anno vix venit ad metam, sed apuntum terminat illam. In primo introitu cum flexis cornibus ecce apparet Montonus, habens in tergore Phrixum. Ex auro tota est radians sibi lana tirato. Postque andamentum mensis renovata per arva Taurum cornuta retrovas cornice biancum, qui bellam quondam Europam tulit ultra marinam. Sed quia mos bovis est de muso fundere bavas, bavas continuo nettant, forbentque mocino septem donzellae, quas Pleiadas esse provatur, quasve bufalazzus violare menazzat Orion. Non procul incontras geminos insemma fradellos, primus chiamatur Castor, Polluxque secundus. Hos, Helenamque simul mater velut ova covavit. Quos tam strictus amor iunxit, quod Iuppiter illos transtulit in coelum, nautisque favere dicavit. Ulterius vadens caveas, ne pestifer Hydrus te voret: herculeis quondam mutilatus ab armis. Cuius colla premit cum zanchis Gambar apertis. Mox quum sudorem sentis bagnare camisam, ecce Leonazzus boscamine saltat ab atro, ac super hydrinae balzat ventralia panzae. Quem tamen Erigone virgo bellissima lenit, atque briam ponit, coelumque per omne cavalcat. Quae tamen ab virgo maiori ex tempore plorat: plorat abundanti meschinula saepe piantu. Namque parum curant illam qui regna governant: illam, quae dicta est Astraea puella Tonantis, cui nunc incagant reges et mille tyranni. Scorpius egreditur gelida de valle superbus, horrendasque manus aperit, curvatque codazzam. Sternere qui solo disponit Oriona calzo. Inde Sagittarus per freddi littora trottat: tum cumulat giazzam, tum passibus alligat undas: tempora disponit studiantibus ille poëtis, musarum quoniam nutrix concepit eundem. Evacuare duas non finat Aquarius ollas: perque suas guizzantur aquas, scherzantque vicissim squamigeri pisces, seu rombi, sive varoli, quos aliquando mea spero frixare padella. Haec sunt illa quidem centurae signa rotondae, per quorum campos it Sol, Solisque sodales.
14 apiombum, quum
295 strictus
318 sede quia me magis impedis, horsu
dopo 353: quo per orizontem Proteus dat basia coelo
379 vir pressatus ab armis
425 more livreri
dopo 482:
increpat hunc Baldus, multis pregat inde pregheris ne solus vadat prigolosae per antra ferarum, cui iuvenis spondet non longius ire miaro
503 smergolet
547 quando grataculos
dopo 549: nec per cantones sanctis sua vota moventes
551 busos, nunc per duo mille latebras
552 postque tenebrosos pillastros, postque colonnas
553 postque sepulturas… haeque lupazzae
dopo 557: cumque praeti aut frati faciunt infrotta capellam
555 sed quid ibi cagant
556 hae sgarbellatae, gobbae, rancaeque comadres
557-58
aut cercant chiachiaris aliquam macchiare putinam, aut niveam pueri de mente butare columbam
dopo 578: non in Vulcani, Bronte martellante, fosinis.
10 pratora
24 dormire Lonardum
35 rumpat
71 sorte sua
93 spelorza Venus, latroque
121 tracannaret
127 modicum… lusorem
130 lucernae
144 quam supra dixi Pandragora
158 gestu, quo non lascivior alter
162 tracannat
164 pagnocchae
dopo 197:
proh infinita quidem beccorum turba catatur, causaque aguzzandi mens est zelosa talenti
214 aiuttante
310 non etenim
316 quod
329 Baldum deducere cura
333 sanctum
335 sibi
336 quem sibi monstrabat Macharius ille, prehendit
373 fazzam per drittum, perque traversum
382 tenerum, quo non tenerinius altrum
420 spirtum
447 Pandragora lazzis
551
cingitur ense ense Leonardi, quo non rutilantior alter
641 truncone
645 Martinus, Pier et Iohannes
650 aquae, seu qui fit
seguono i vv.:
seu quem per cannam paleae sofiando citelli de summo balcone spuunt, ita dante sapono,
652 illico fitur
dopo 674: summa est hanc putridam victoria linquere carnem
dopo 675:
quas mihi Cattholicon, quas Dottrinalus et altri morales dixere olim cathedrando maëstri
dopo 689:
non id forte facit dopia de gente creanza. Non italus rubeus, quem rospi panza covertat. Non spagnoleti fazza alba, nigerque todescus. At Baldus, qui nil malnettum pectore servat, seu sit gramezzae tristis coliquintida, seu sit zuccar alegrezzae, sua cunctis cuncta palesat.
57 quod velis
80 sugillat
88 reverentia
110 repetitor
214 et monae
225 stirpe gaiarda
246 aut
261 periturorum
dopo 349:
quod si vulgus amas, plaebemque, o nate, caducam, quae vix nata, mori digna est indignaque nasci: quod si aequi mores, si pulchri nominis auram negligis, ad levum torque vestigia callem. Hic se se fini citius rapit, inque palustres descendit calamos, coenoque involvit euntes. Si nescis, via dividuo seiuncta recessu monstratur: duplexque tibi patet orbita, nate. Hac laudis blanditur amor post funera dici. Hac monet ut studeas non longius ire sepulchro. Quod si laudari cupias, atque inter haberi egregios animos, age, fretus numine coeli, dexter abi, dextrumque viae citus elige cornu. Hinc virtus aderit, studiosae debita curae, quae longe melius quam sors malefida beatum efficit ac longe melius te insignis honorat. Haec nos certa manet, sed amat spetiosa requiri, quam labor assiduus reperit, potiturque reperta. Interea quanta est currenti occurrit, et amplos obluctanti animo tandem largitur honores. Tantum, nate, para longos perferre labores, nosceve quid recti accipias, falsive relinquas. Ambagum domus est et inobservabilis error mundus hic, involvens aditus, quibus unica tantum semita permista est, ad recti pervia montem. Pauci huc ire legunt, arcto namque illa recessu visa prius, spreta est; sed iter, quod tramite largo expatiatur, amant plures, frustraque vagantur. Inquiruntque diem tenebris, dumque aurea lustrant sydera, plus noctem subeunt, coeloque recedunt. Hic non ductores desunt ad compita verae, fallentisque viae, studia in contraria qui te ambiguum reddant, sed qua dextra orbita signat impiger hanc tendas, fidos huc dirrige gressus.
392 trenta baronorum formas in trenta cadregas
394 suo scanno
seguono i vv.:
sic sedet in medio sanctus papa concistoro, seu quando ad Pauli cantatur messa capellam. Turba pilastrorum gesiae se possat atornum, ghirlandamque papae faciunt cinquanta capelli. Sic Guido, sic illic acies paladina dunatur.
Dopo 121:
Se quoque sic solum pentiverat esse rimastum, unde facit sibi saepe crucis signalia centum, et martylogii cunctas trovat ille pregheras, at visis longe compagnis semet adhortat.