Decorative motif
MARCELO H. DEL PILAR
Isang̃dakilang̃ bayani na sa pagtatang̃gól ng̃ katuwiran ng̃ bayan ay linisan ang̃ tanáng̃ kariwasaan at kaginhawahan sa sariling̃ lupà at tumiwaláng̃ sa mg̃a kapilas ng̃ buhay upáng̃ mahikap sa silong̃ ng̃ ibang̃ Lang̃it ang̃ ikatitimawà ng̃ ating̃ Ináng̃ Pilipinas.
Si Marcelo H. del Pilar ay sumilang̃ sa maliwanag niyaóng̃ iká 29 ng̃ Agosto ng̃ 1850, sa matikmáng̃ bayan ng̃ Bulakán. Bayan ng̃ magagandáng̃ diwatang̃ nakayáyayang̃ umawit sa may mg̃a hilig sa túlain.
Ang̃ kanyáng̃ amá ay si G. Juan H. del Pilar at ang̃ kanyáng̃ ina ay si Gng̃. Blasa Gatmaitan. Talagáng̃ lahì ng̃ mg̃a «Gat» ang̃ bayani natíng̃ itó at pagkápalibhasà ay maymg̃a kaya rin namán ang̃ kanyáng̃ mg̃a magulang̃ at ang̃ kanyáng̃ amá ay máginoó sa bayan, kayá't námulat ng̃ ting̃alâ ang̃ noó may matataás na indayóg at maibigin sa katuwiran.
Pagkapagaral niyá ng̃ mg̃a unáng̃ titik sa sarìling̃ bahay ay nások siyá sa Páaralan ng̃ San José at pagkatapos dito ay lumipat siyá sa Páaralang̃-madlâ ni Sto. Tomás upáng̃ dito magtapós, at boóng̃ ning̃níng̃ niyáng̃ ipinakita ang̃ dî karaniwan niyáng̃ talino hang̃gang̃ sa ang̃ katibayan ng̃ pagká «Licenciado en Jurisprudencia» ay kanyáng̃ kamtín, noóng̃ taóng̃ 1888.
Ang̃ sigasig niyá sa pagibig sa lupang̃ sarili, na noó'y lubháng̃ sinísiíl ng̃ masamang̃ pamamalakad, ay palagì niyáng̃ ipinakilala sa kanyáng̃ mg̃a pamamahayag; na ang̃ pagkahilig niyá sa pagtiwaláng̃ at paglayà, ay lubós bagá mang̃ ang̃ gayón ay talagáng̃ kasalanang̃ pinag-uusig at ikinábibitay ng̃ panahóng̃ yaón ng̃ kalupitan.
At ang̃ talagáng̃ maáasahang̃ bung̃ang̃ hinóg ng̃ gayón gawî ay sumapit at niyaóng̃ 1888 na rin ay ipinagsakdal siyá sa kasalanang̃ «Filibusterismo»; nang̃ kanyáng̃ mátunugán, kapagkaraka at yáyamang̃ ang̃ kanyáng̃ ulo sa gayóng̃ kasalanan ay nagáamóy bang̃káy ay tumakás siyáng̃ agád at sa Espanya na rin nagtung̃o, upáng̃ doón pasimulán ng̃ ubos kaya ang̃ pakikibaka sa mg̃a kaaway ng̃ ating̃ pagtiwaláng̃ sa kapang̃yarihang̃ kastílà.
Asawa at dalawang̃ anák, kaginhawahan at ang̃kán ay linisán niyáng̃ waláng̃ balino at umasang̃ ang̃ kanyáng̃ háng̃arin ay banál sa gayóng̃ pagyao. Sa Espanya ay itinatag niyá ang̃ kanyáng̃ kapisanan ng̃ «Solidaridad Filipina» sa Barselona niyaóng̃ 1889. Ang̃ kapisanang̃ yaón ay magmimithî ng̃ mg̃a kabaguhan ng̃ pamamalakad dito sa Pilipinas.
Pinamatnugutan niyá ang̃ kapuripuring̃ pahayagang̃ «La Solidaridad» na itinatag doón ni G. Graciano López Jaena, at siyá'y kinatulong̃ niná Dominador Gómez, Fernando Canon, Antonio Luna, José Rizal, Mariano Ponce at iba pang̃ mg̃a bayaning̃ pilipino noón, na sa pamamagitan ng̃ utak at panitik ay bumuwag niyaóng̃ matandáng̃ kapang̃yarihan ng̃ mg̃a harì dito sa Pilipinas.
Ang̃ kalakhán ng̃ kanyáng̃ pusò, katapang̃ang̃ maglahad ng̃ katuwiran niyáng̃ ináakalang̃ apì, at ang̃ katayugan ng̃ kanyáng̃ paláisipán ay naging̃ sanhî ng̃ lúbusang̃ paghang̃à sa kanyá ng̃ kapanalig at kaaway man sa paghihimagsík na yaón na lubháng̃ kasakitsakit.
Ang̃ salapî ng̃ kanyáng̃ ang̃kán ay nahughóg, ang̃ kanyáng̃ mg̃a anák ay hindî na mulî pang̃ nákita at nagdanas ng̃ lalong̃ kakilákilabot na kahirapan sa silong̃ ng̃ ibang̃ lang̃it, upáng̃ ang̃ katuwiran ng̃ bayan ay pátuluyan at waláng̃ sagwíl na maipagtang̃gól.
Sumakabiláng̃ buhay si G. Marcelo H. del Pilar niyaóng̃ iká 4 ng̃ Hunyo ng̃ taóng̃ 1896 sa gitnâ ng̃ isáng̃ karálitaang̃ hindî madalumat.
Biláng̃ pagkilala ng̃ Bayang̃ Pilipinas sa kanyáng̃ waláng̃ kamátayang̃ mg̃a gawâ, ay ipinasyá na ang̃ kanyáng̃ labí ay kunin sa líbing̃ang̃ kanyáng̃ pinagpapahing̃alayán ng̃ ganáp, at ng̃ayón ay nasa líbing̃an na ng̃ mg̃a Bayani dito sa Maynilà, upáng̃ ang̃ mabuting̃ alala noón ay maging̃ isáng̃ mabutíng̃ halimbawà sa ating̃ mg̃a bagong̃ sibol.
Kapuripuring̃ halimbawà na gaya ng̃ pamana ni Marcelo H. del Pilar ay hindî dapat maparam sa alin mang̃ pusong̃ Tagalog, yáyamang̃ ang̃ lahát niyáng̃ punyagi ay iniukol lamang̃ sa ikalálayà ng̃ Bayan at hindî sa kaginhawahang̃ sarili.
Talagáng̃ ang̃ mg̃a tunay na Bayani ay hindî naghíhintáy ng̃ ganting̃palà sa kanyang̃ mg̃a gawâ at sikáp, at sukat na yaóng̃ kasiyaháng̃ loób na dinadanas ng̃ taóng̃ gumágawâ ng̃ tunay na udyók ng̃ budhî ang̃ siyá niyáng̃ naging̃ katulong̃ sa mahabang̃ panahón niyáng̃ ipinakibaka; ng̃uni't ang̃ mg̃a taong̃ bihasa ay nasísiyahán namáng̃ magáral sa kaniláng̃ mg̃a kadakilaan, sapagká't ang̃ mg̃a diwang̃ gaya ng̃ kanilá ay talagáng̃ maliwanag na sulô na nagpapanuto sa mg̃a liping̃ sumisipót sa isáng̃ lalong̃ maginhawang̃ kabuhayan.
Mapalad ang̃ mg̃a bayan na bagá mang̃ waláng̃ gaanong̃ maipagmalakí sa kanyáng̃ likás na pagkabayan mátang̃ì sa kasikapan ng̃ kanyáng̃ mg̃a anák, ay sibulan ng̃ bayani ng̃ katauhan na nakagígimbál at nakapang̃guguhò ng̃ kalupitán at pang̃aaliping̃ nakapipigil sa táhasáng̃ ikaúunlád ng̃ mg̃a bayan at mg̃a tao.
At gaya ng̃ sabi ni Dr. Dominador Gómez, si Marcelo H. del Pilar—anyá—ay isáng̃ «mabuting̃ tao» at sa kanyáng̃ diwà ay dî nagkákapuwáng̃ ang̃ anó mang̃ masamáng̃ adhikâ, sapagká't sa kanyáng̃ pusò ay nagsísikíp ang̃ wagás na pag-ibig sa Tinubuang̃ Lupà.»
Decorative motif
Niyaong̃iká 22 ng̃ Marso ng̃ taóng̃ 1863, sa silong̃ ng̃ masayáng̃ Lang̃it ng̃ Baliwag, sa bayan ng̃ magagandá at mabibining̃ dalaga na nápabalità ng̃ gayon na lamang̃, ay doón nakákita ng̃ unang̃ liwanag ang̃ kababayang̃ Mariano Ponce, isá sa tatlóng̃ tung̃kô ng̃ mithíng̃ kalayaan nitóng̃ lupaíng̃ pinaggugulan nilá ng̃ lahát ng̃ punyagî at pagsasakit.
Ang̃ kabataan niyá ay maagang̃ iminulat sa pagaaral sa bayang̃ sarili at nang̃ makatapos siyá ng̃ mg̃a páng̃unahíng̃ pagáaral ay lumipát siyá sa San Juan de Letrán hang̃gá sa niyaóng̃ 1885, ay kanyáng̃ tinang̃gáp ang̃ katibayan ng̃ pagká «Bachiller en Artes»: Nagpatuloy siyá ng̃ pagáaral ng̃ pagká Mang̃gagamot sa Páaralang̃ madlâ ni Sto. Tomás sa loób ng̃ dalawáng̃ taón at sa «Universidad Central de Madrid» niyá tinapos ang̃ násabing̃ karunung̃an, kun saán niyá nátamó ang̃ katibayang̃ pagká «Doctor en Medicina».
Naging̃ maginhawa sana ang̃ kanyáng̃ buhay kung̃ ang̃ kanyang̃ pagká Mang̃gagamot ay iniukol niyá sa sarili ng̃uni't ang̃ gayón at hindî niyá ginawâ, at ang̃ hirap at sakít na kasalukuyan ng̃ bayan na nang̃áng̃ailang̃an ng̃ lalong̃ mabibisang̃ lunas ay siyáng̃ pinagubusan ng̃ punyagî.
Si Mariano Ponce ay náhilig ng̃ gayón na lamang̃ sa paglilináng̃ ng̃ mg̃a kabaguhang̃ hiníhing̃î ng̃ panahóng̃ yaón at siyá ay umánib sa mg̃a kababayang̃ nang̃anánahanan sa Madrid; upáng̃ doón ay himagsikín ang̃ Pámahalaán sa pusò ng̃ kanyáng̃ Pang̃ulong̃ Bayan, sa loób ng̃ kapisanang̃ kaniláng̃ bininyagáng̃ «Asociación Hispano-Filipino». Si Mariano Ponce ang̃ siyáng̃ nanúng̃kuláng̃ kuláng̃ kalihim noón hang̃gáng̃ sa sumapit ang̃ taóng̃ 1896, taón ng̃ malakíng̃ mg̃a pagbabago sa Kapuluang̃ Pilipinas at simulâ ng̃ mg̃a bagong̃ tudlíng̃ ng̃ kanyáng̃ kasaysayán sa pagkábansâ.
Naging̃ tagabanság ng̃ Kapisanang̃ Hispano-Filipino ang̃ «La Solidaridad» at si Ponce ang̃ naging̃ tagapang̃asiwà noón, samantaláng̃ si Graciano López Jaena ang̃ siyáng̃ Namatnugot. Ang̃ pamagát na «Naning̃» kanyáng̃ mg̃a tudlíng̃.
Nang̃ ang̃ Himagsikan ay mábunyág na sa atíng̃ Kapuluán, sapagká't si Ponce ay kilaláng̃ isáng̃ tanyág na pilipino at mahilig sa mg̃a kabaguhang̃ kaniláng̃ tuwî na'y linináng̃ ay dinakíp siyá pagdaka at ibinilang̃gô, ng̃uni't dî siyá nagtagál at pagkalipas ng̃ dalawáng̃ araw ay pinalayà siyá at ang̃ kanyáng̃ minainam ay ang̃ lumayóng̃ agád at lumipat na ng̃â sa Hong̃kóng̃. Pagdating̃niyá roón at iláng̃ araw pa lamang̃ ang̃ karáraán, ay nagtatag silá roón ng̃ isáng̃ Lupon na ang̃ layunin ay magsumikap ng̃ ikapagtatagumpáy ng̃ Hímagsikan; si Ponce ay naging̃ isáng̃ masugid na kagalawád noón.
Nang̃ ang̃ Presidente Aguinaldo ay sumapit sa Hong̃kóng̃ dahilán sa «Pacto de Biak na Bató» si Ponce ay siyáng̃ naging̃ Kalihim at ang̃ tung̃kuling̃ itó ay kanyáng̃ ginampanán hang̃gáng̃ sa si Aguinaldo ay muling̃ manumbalik sa Pilipinas niyaóng̃ 1898, upáng̃ ipagpatuloy ang̃ Paghíhimagsik.
Nang̃ mg̃a panahóng̃ yaón ay si Ponce rin ang̃ Kinatawang̃ panlabás magsikan sa Pilipinas.
Sa pagnanasang̃ mapagaralan ang̃ mg̃a kanugnóg na lupaín ay naglayág si Ponce at dinalaw ang̃ Indo-China, Cabodhe, Canton, Shanghai, at kanyáng̃ sinikap na mákilala ang̃ mg̃a kaugalian at ang̃ mg̃a katang̃ian ng̃ nang̃ásabing̃ bayan. Naging̃ kaibigan siyá ng̃ mg̃a litáw na tao roón at ng̃ mg̃a tanyág na kawaní ng̃ kanikaniyáng̃ Pámahalaán.
At kahit siyá malayô sa sariling̃ lupa ay hindî niyá iwinalay kahit saglít man lamang̃ ang̃ marubdób niyáng̃ pagibig sa sariling̃ bayan, kayá't pagkaraán ng̃ mahigít na dalawampuó't anim na taóng̃ pagkakáwalay at pakikipamayan sa mg̃a ibá't ibang̃ lîpì at kaugaliang̃ tao ay mulî siyáng̃ umuwî sa sarili at sa kanyáng̃ pagbalik na itó ay naging̃ Patnugot siyá sa Páhayagáng̃ «El Renacimiento» at buhat sa mg̃a tudlíng̃ ng̃ násabing̃ páhayagán ay kanyáng̃ ipinagpatuloy ang̃ kanyáng̃ nasimulán nang̃ pagsisikap ng̃ ikaliligaya ng̃ kanyáng̃ iniibig na Pilipinas.
Niyaóng̃ 1909, ang̃ kanyáng̃ mg̃a kalalawigan sa Bulukán biláng̃ tumbás sa kanyáng̃ pagsasakit ay tulad pa íisáng̃ taong̃ tinang̃kilik ang̃ kanyáng̃ pagnánasang̃ magling̃kód sa tinubuang̃ lupà sa loób ng̃ Kapulung̃ang̃ Bayan at siyá'y ihinalál na Sugò roón upáng̃ kumatawan sa Lalawigang̃ Bulakán sa Gusalì ng̃ mg̃a Batás.
Nagíng̃ Kalihim na Pang̃kalahatán si Ponce ng̃ Pang̃kating̃ Nasiyonalista at kasang̃gunì ng̃ Lupon tagaganáp. Si Ponce ay isá sa mg̃a nagtatag ng̃ Páhayagáng̃ «El Ideal», na siyáng̃ tagapamanság ng̃ Lapian niyáng̃ kináaaniban.
Sa kabilâ ng̃ pakikipamiyapis na mahigit na limampuóng̃ taón at pagkatapos na maipakilala ang̃ lalong̃ malakíng̃ pagtatapát sa mg̃a mahahalagáng̃ símulain ng̃ pagkámang̃híhimagsík, ang̃ kaibigan at kinatukatulong̃ ni Dr. Rizal at ni Gat Marcelo H. del Pilar, niyaóng̃ Mayo ng̃ taóng̃ 1918, ay namatáy sa Hong̃kóng̃ ng̃uni't ang̃ kanyáng̃ bang̃káy ay itinawid dito sa Pilipinas at siyá'y ilinibíng̃ sa Libing̃ang̃ Hilagà.
Tang̃î sa lubhang̃ marami niyáng̃ nasulat sa mg̃a Páhayagán ay kumathâ rin naman siyá ng̃ isáng̃ aklát na pinamagatáng̃ «Sun Yat Sen», na kinápapalooban ng̃ kasaysayan ng̃ nagtatag ng̃ Pámahalaáng̃Republikano sa Kainsikán. Si Ponce ay isáng̃ matalik na kaibigan ni Dr. Sun Yat Sen, niyaóng̃ dakilang̃ insik na nagguhò ng̃ kapang̃yarihan ng̃ mg̃a Harî sa kaniláng̃ lupain.
Kung̃ isáng̃ araw áy mápasa Baliwag kayó at makáisip magmalas ng̃ mg̃a katagítang̃ing̃ tikmâ ng̃ mg̃a tagaroón, na nagbabadhâ ng̃ sipang̃, tiyagâ at punyagî, na tuwî na'y kaniláng̃ ikinatang̃î sa mg̃a ibang̃ lalawigan, ay gunamgunamin ninyóng̃ sa lupaing̃ yaón ay doón sumilang̃ ang̃ isá sa tatlóng̃ tung̃kô na kinasasaligan ng̃ lahát ng̃ biyayang̃ ating̃ tinátamasa ng̃ayón.
Si Ponce ay tunay na kabilang̃ sa mg̃a kawal ng̃ sandaigdigan.
Decorative motif
Isang Tanawin pagpasok ng̃ Luok ng̃ Maynila.Isang Tanawin pagpasok ng̃ Luok ng̃ Maynila.
Pascual H. Poblete ang Ama ng̃ Pahayagang Tagalog sa Pilipinas.Pascual H. Poblete ang Ama ng̃ Pahayagang Tagalog sa Pilipinas.
Ang̃pagúukulan natin ng̃ayón nitóng̃ iláng̃ katagâ ay anák ng̃ makasaysayang̃ Naic, lalawigan ng̃ Kabite, niyáng̃ lalawigang̃ nagiing̃at ng̃ mg̃a kilusáng̃ pawang̃ tung̃o sa ikaúunlád at ikatitimawà ng̃ bayan natin sa kapang̃yarihang̃ banyagang̃ nakasásakop.
Ipinang̃anák si mang̃ Pascual, gaya ng̃ karaniwang̃ tawag sa kanyá, niyaóng̃ iká 17 ng̃ Mayo ng̃ taóng̃ 1857. Buan ng̃ mg̃a bulaklák palibhasà ang̃ kanyáng̃ isinilang̃, kayá't ang̃ kanyáng̃ diwà ay namúmulaklák din namán sa saganang̃ mg̃a likhâ na pawang̃ ng̃ayó'y pinakíkinabang̃an na ng̃ kanyáng̃ mg̃a kababayan.
«Walâ ng̃ taong̃ gaya niyá marahil—anáng̃Talibaniyaóng̃ iká 7 ng̃ Pebrero ng̃ 1921—saganang̃saganà sa isip ng̃ sarisaring̃ akalà at balak. Ang̃ Monumento kay Rizal sa Luneta, ang̃ pagtatatag ng̃ pang̃kating̃ independista, ang̃ pagkakaroón ng̃ sariling̃ Bang̃ko, ang̃ pagpapadalá ng̃ mg̃a pensionado sa América at marami pang̃ balak diyáng̃ ng̃ayó'y isá nang̃ katotohanan, patí na nitóng̃ «Pagdiriwang̃ sa ikaapat na raáng̃ taóng̃ pagkakátuklás sa Pilipinas» ay pawang̃ galing̃ sa kanyáng̃ utak. At waláng̃ kilusáng̃ nábabago nang̃ dî siyá kahalò.»
Isáng̃ katotohanang̃ hindî matátawaran na ang̃ lahát halos ng̃ malalakíng̃ kilusán sa pagunlád ng̃ Pilipinas ay may kinálaman ang̃ ating̃ si mang̃ Pascual, maging̃ sa mg̃a kilusán sa kapamayanán at magíng̃ sa náuukol sa sariling̃ wikà, lalò na sa atíng̃ Pámahayagán na máituturing̃ na si Poblete ay amá nitó sa paglalaganap rito sa ating̃ lupían.
Ang̃ kanyáng̃ unang̃ tudlíng̃ na pambukás sa pusò ng̃ ating̃ bayan ay ilinathalà niyá sa «La Oceanià Española» niyaóng̃ taóng̃ 1879 nang̃ kasalukuyan pa lamang̃ siyáng̃ tumátahak sa gulang̃ na 22 taón, at sa Páhayagáng̃ itó ay nagling̃kód siyá hang̃gang̃ sumapit ang̃ taóng̃ 1889; sampuóng̃ taóng̃ sinkád.
Buhat sa Páhayagáng̃ yaón niyá binukò ang̃ pagkakaroón dito sa Pilipinas ng̃ isáng̃ Páhayagáng̃ dalawang̃ wikà: Kastilà at Tagalog at salamat sa pasisimunò ng̃ dakilang̃ Marcelo H. del Pilar ay itinatag ang̃ Páhayagáng̃ «Diariong̃ Tagalog» niyaóng̃ 1882, iká 2 ng̃ Mayo, na kung̃ saán nagpasimulâ ng̃ paghahasík ng̃ mg̃a binhíng̃ mapapakinabang̃ na bagá mang̃ dî kinálugdán ng̃ mg̃a kastilà ng̃ panahóng̃ yaón ay nagtamó namán ng̃ pagkakaligà ng̃ mg̃a kababayan natin.
Ang̃ «Diariong̃ Tagalog» ay siyáng̃ tang̃ing̃ tagapamanság ng̃ mg̃a mithiin sa isáng̃ bagong̃ páng̃araping̃ kahilihiliat sa Páhayagáng̃ itó ilinathalà ng̃ Dakilang̃ Tagalog, si Gat Rizal, ang̃ kanyáng̃ «Amor Patrio», at dito rin namán nang̃agsilapì ng̃ pagtataguyod ng̃ dakilang̃ adhikâ, ang̃ pinakamaraming̃ mairugin sa sariling̃ kalayaan, at sa dahong̃ Tagalog nitó sumulat at naglaganap ng̃ mg̃a bagong̃ tánawin sa ating̃ bukas noón, na ng̃ayó'y tinatamasa na, ang̃ marilág na si Pascual H. Poblete.
Nagíng̃ tagapang̃asiwà ng̃ «Revista Popular» at mánunulat din namán dito, na kanyáng̃ pinaglathalaan ng̃ lalò niyáng̃ mapapakinabang̃ na mg̃a tudlíng̃ tung̃kól sa mg̃a karaniwang̃ karunung̃an na dagliang̃ naisásagawa sa bahay, at sa katotohanan, ang̃ Páhayagáng̃ yaón ay munakalà niyá, kayá't ang̃ ating̃ Plaridel ay kinatulong̃ din namán niyá rito sa paglalathalà ng̃ mg̃a tudling̃ na may kinálaman sa mg̃a babae at sa mg̃a Páaraláng̃ bayan.
Nagíng̃ mánunulat at tagapaghulog sa ibáng̃ wikà ng̃ Páhayagáng̃ «Revista Católica de Filipinas» at ng̃ «Patnubay ng̃ Católico» at isá rin sa nang̃agtatag nitó at masugid na tagapaglaganap ng̃ mg̃a karunung̃an, siníng̃ at hanap buhay.
At pinápalad mandín sa anyayang̃ yaón ng̃ mabuting̃ Talà, kayá't sa kauntíng̃ naíimpók na salapî sa kanyáng̃ mg̃a Páhayagán ay panibago na namang̃ minunakalà ang̃ isáng̃ malayang̃ Páhayagán na pinamagatang̃ «El Resumen», sa Páhayagáng̃ itó náipakilala ni Poblete ang̃ kanyáng̃ katusuhang̃ manlinláng̃ sa mg̃a nakaabáng̃ na talibà ng̃ «Censura», sapagká't nagawâ niyáng̃ makapaghandóg ng̃ mg̃a kalugódlugód na tudlíng̃ na tumátawag sa pintuan ng̃ diwà ng̃ kanyáng̃ mg̃a kalahì, nang̃ dî mán siyá nápansín ng̃ mg̃a kaaway ng̃ ating̃ kasarinlán.
Waláng̃ alinlang̃ang̃ matítiyák na ang̃ «El Resumen» ay siyáng̃ naglagáy ng̃ matibay na sáligan ng̃ ating̃ paghíhimagsík, gaya ng̃ pinatútunayan ng̃ mg̃a katagáng̃ itó na kanyáng̃ ilinathalà niyóng̃ iká 12 ng̃ Hunyo ng̃ 1892: «Magáng̃lalapì tayóng̃ nagang̃kakaisá sa usapíng̃ sarili at bakahin natin ang̃ mg̃a kabalbalán at paghihinalà niyaóng̃ mg̃a nagnánasang̃ ang̃ lalawigang̃ kastilang̃ itó ay «maging̃ kutang̃ lumà ng̃ matandáng̃ kaugalian», at dî man nilá nágugunitâ na ang̃ dî mapigilang̃ pagunlád, sa kanyáng̃ banayad na kilos ay nagbúbukás ng̃ landás sa lahát ng̃ dako at ginigipò ang̃ sino mang̃ sa kanyáng̃ paglakad ay sumagabal.»
Itinatag din namán niyá ang̃ «El Bello Sexo» niyaóng̃ Enero ng̃ 1891, at niyaóng̃ iká 11 ng̃ gayón ding̃ buan ng̃ 1893 ay lumuwál sa maliwanag ang̃ isá pang̃ Páhayagáng̃ kanyá ring̃ likhâ na pinamagatáng̃ «El Hogar» at nagíng̃ katulong̃ ng̃ balitang̃ «Pliegong Tagalog» na nagbábanság ng̃ lalong̃ maháhalagáng̃ pagbaka sa ating̃ mg̃a kaaway.
Nang̃ siyá ay ipatapon sa Espanya, ay nagíng̃ mánunulat ng̃ «El Progreso» nagíng̃ katulong̃ sa «El Pais» at sa Páhayagáng̃ pilipino roón na may pamagát na «Revista de Ultramar» na ilinathalà sa kakastilaanng̃ kilalang̃ «bibliógrafo» na si G. Manuel Artigas y Cuerva.
Nápakamahimalâ ang̃ pagunlád ng̃ ating̃ bayan ng̃ mg̃a panahóng̃ ito na sa isáng̃ igláp lamang̃ halos, ay nagipò ang̃ tatlóng̃ dáanang̃ taóng̃ kaalipinán at niyaóng̃ 1889 na mulíng̃ magbalík sa lupang̃ sarili, si mang̃ Pascual, ay naglathalà ng̃ isáng̃ bagong̃ Pahayagáng̃ pinamagatáng̃ «El Grito del Pueblo» at «Ang̃ Kapatid ng̃ Bayan» na tumagál hang̃gáng̃ taóng̃ 1907 at sunódsunód na itinatag ang̃ «Rizal», «Aurora» at «Filipinas» mg̃a ling̃guhang̃ nápabanság din, at pagkatapos ay ang̃ revista «Cervantes».
Sa pagkámandudulá, si mang̃ Pascual ay naging̃ isáng̃ talà na lubháng̃ maning̃níng̃, siyá ang̃ may akdâ ng̃Dr. Jose Rizal—El Concejo de los Dioses, na kanyáng̃ ipinalimbág at linagdaán ng̃ pamagát na López Blás Hucapte (Pascual H. Poblete); at sa pagtatang̃hál ng̃ kanyáng̃Ang Pagibig sa Tinubuang Lupa(El amor Patrio) ay sinagasà sa tang̃halan ng̃ nasirang̃ si kapitáng̃ Lara ng̃ Policía dito sa Maynilà ang̃ tagpô na pinagtátang̃halán ng̃ ating̃ kaakitakit at pinagpalang̃ watawat, at hinandulong̃ ang̃ máning̃ning̃ (artista) na may hawak noón, at sinambilat na waláng̃ patumang̃gâ ang̃ tatlóng̃ kulay na kumatawán sa atíng̃ kabansaán, at si mang̃ Pascual ay dinakíp na gaya ng̃ isáng̃ sálarín dahilán sa kanyáng̃ «Pagibig sa Tinubuang̃ Lupà» na itinátang̃hál at kinagiliwan ng̃ madlâ.
Talagáng̃ ang̃ magigiting̃ ay dî nátatahimik at kayakap na lagì ng̃ mg̃a katiisan; niyaóng̃ gabíng̃ yaón ay tinahak na naglálakád ang̃ mg̃a lansang̃an dito sa Maynilà, na naáakibatan ng̃ mg̃a pulís at ihinaráp siyá sa tang̃gapan ng̃ Henerál Otis.
Kinákailang̃an ang̃ isáng̃ katigasán ng̃ loób na di karaniwan upáng̃ ang̃ mabuting̃ gawà ay máipatuloy nang̃ mg̃a panahóng̃ yaón, at si Poblete ay dî nabalino muntík man, laging̃ patuloy na animo ay waláng̃ pang̃anib.
Hindî pa mandín nang̃hihinawà ang̃ diwang̃ yaón na mapaglikhà at niyaóng̃ iká 30 ng̃ Disyembre ng̃ taóng̃ 1913 ay pinaluwál sa maliwanag ang̃ «Día Filipino» na kung̃ saán nápalathalà ang̃ mg̃a waláng̃ kamatayang̃ bung̃a ng̃ panitik ng̃ ating̃ dakilang̃ Rizal. At dî pa sukat ang̃ lahát ng̃ nábang̃gít, ay ilinathalà pa rin ng̃ kanyáng̃ mayamang̃ diwà ang̃ «La Exposición Oriental de Filipinas», ang̃ «Crédito Agricola» at «El Oriente» mg̃a Páhayagáng̃ kinálulanan ng̃ kanyáng̃ mg̃a waláng̃ pagál na pagwawarì hang̃gáng̃ sa ang̃ kamatayan na dî man nágugunitâ ay dumalaw sa kanyáng̃ táhanan upáng̃ ulilahin ang̃ labing̃dalawáng̃ anák at isáng̃ banyagang̃ aliw at kasayahan.
Itó'y nang̃yari isáng̃ tang̃haling̃ mainit ng̃ Pebrero, ikalimáng̃ araw ng̃ taóng̃ 1921, sanhíng̃ ang̃ lahát halos ng̃ Páhayagán ay parang̃ ginimbál sa dî ináantabayanang̃ pang̃yayari, nang̃agputós ng̃ luksâ ang̃ boóng̃ bayanang̃ matalino at sampuô ng̃ mg̃a kastilang̃ dating̃ mg̃a kaaway aynang̃agsiluhà rin gaya ng̃ lathalà ng̃ «El Mercantil» na—anyá: «Era un gran talento y un enorme trabajador, y ha hecho por su Patria obra fecunda con el pensamiento y con la pluma, con la voluntad y con la acción. Si la justicia fuese moneda corriente en el mundo esta desgracia promovería un duelo nacional».
Sa lubháng̃ maraming̃ Páhayagáng̃ kanyáng̃ linikhâ, itinatag at pinaglaganapan ng̃ kanyáng̃ mg̃a kaisipán ay máidaragdág ang̃ mg̃a katháng̃ sumusunód:
«Pagsisiyam sa Nuestra Señora de Loreto», «Buhay ni San Vicente de Ferrer» (hang̃o sa Flos sanctorum ni P. Rivadeneira) «Uliran ng̃ Kabaitan» ó Buhay ni Patricio Horacio, «Buhay ni San Isidro Labrador»; tinagalog ang̃ «Noli Me tangere» at «Filibusterismo» ni Dr. Rizal; sinulat ang̃ «Patnubay ng̃ Pagsintá» ... «Lucrecia Triciptino» at ibá pang̃ lubháng̃ maraming̃ mátutukoy.
Gaya ng̃ dapat mang̃yari si Poblete ay hindî tumakwíl sa pagnanasang̃ magsarilí ang̃ ating̃ bayan gaya ng̃ pinatútunayan ng̃ lahát niyáng̃ lathalà, kayá't dî rin namán náligtaán ng̃ mg̃a kaaway natin, nang̃ ang̃ unang̃ hiyáw ng̃ layà ay saliwán na ng̃ mg̃a hagunót ng̃ pung̃lô sa Balintawák, at si Poblete ay kagyát ipinadakíp at ilinulan sa bapor «Manila» upáng̃ ibilang̃gô sa Seuta, hang̃gáng̃ sa mg̃a unang̃ araw ng̃ Enero ng̃ 1897.
Sa kanyáng̃ pang̃arawaraw na talâ ay nábabasa ang̃ gayari: «Sa loób ng̃ 37 araw na aming̃ ipinaglayág ay natátalian akó ng̃ abot siko».
Pinagúukulan ng̃â namin ng̃ munting̃ ulat na itó ang̃ amá ng̃ Pahayagan sa Pilipinas, ang̃ waláng̃ pagál na manlilikhâ at diwang̃ waláng̃ sawà sa pagmumunukalà ng̃ ágarang̃ ikatutubós ng̃ Bayang̃ Tinubuan.
Náriyan ang̃ isáng̃ maning̃níng̃ na huwaran ng̃ mg̃a nagsísisiból.
Kung̃ isáng̃ araw ay makasapit kayo sa Libing̃an sa Hilagà at ang̃ bantayog kay Poblete ay inyóng̃ mákita, ay alalahaning̃ ang̃ mg̃a labíng̃ doó'y nálilibíng̃ ay ang̃ labí ng̃ isáng̃ tapát na anák ng̃ Tinubuang̃ Lupà.
Sa kanyáng̃ alabók nawâ, na mulíng̃ nanúnumbalik sa pinang̃galing̃an, ay sumibol ang̃ lalong̃ kawiliwiling̃ simoy na makayayakag sa inyó na siyá ay uliranín tuwî na.
Siyá ay isáng̃ mabuting̃ amá, tapát na asawa at mabuting̃ anák, at higít sa lahát ng̃ itó, siyá ay isáng̃ mámamayáng̃ kahilihili.
Decorative motif
RAFAEL DEL PAN
Iuulatnamin ng̃ayón ang̃ buhay ng̃ isáng̃ anák Pilipinas na kaipalà ay siyáng̃ lalong̃ dapat na ipagmalakí ng̃ ating̃ bayan sapagká't siyá'y buhat sa amá at ináng̃ mg̃a kastilà, at waláng̃ pinang̃háhawakan ang̃ kanyáng̃ pagká pilipino kundî ang̃ siyá ay pinalad na dito sumilang̃ niyaóng̃ iká 17 ng̃ Hunyo ng̃ taóng̃ 1863, sa loób ng̃ Maynilà, Pang̃ulong̃ bayan nitóng̃ kapuluán.
Ang̃ una niyáng̃ pagáaral ay ginanáp sa ilalim ng̃ pamamatnugot ng̃ mg̃a Hesuitas, ng̃uni't sa iláng̃ taón pa lamang̃ ng̃ pagáaral ay nagkasakít na at sa tagubilin ng̃ mg̃a mang̃gagamot ay napilitang̃ ilayag sa kabiláng̃ dagat at sa Barselona na nagtapós ng̃ mg̃a símulaing̃ pagáaral.
Niyaó'y magwáwalóng̃ taón pa lamang̃ ang̃ gulang̃ ng̃ batang̃ si Del Pan, at musmós pa ay námulatsa Espanya na kung̃ saan nákita ang̃ mg̃a tiwalíng̃ palagáy sa mg̃a, pilipino na kanyáng̃ kababayan, sapagká't sa Pilipinas siyá nakákita ng̃ unang̃ liwanag.
Kailán man ay dî niyá tinulutan ang̃ sino man na siyá ay tawaging̃ kastilà at lubos niyáng̃ ipinagmalakí ang̃ bayang̃ itó ng̃ mg̃a Lakán at bayaning̃ mairugín tuwî na sa alin mang̃ bagay na makabubuti sa kaniláng̃ bayan at lipì.
Nagbalík sa Pilipinas upáng̃ dito ganapín ang̃ pang̃alawáng̃ bugsô ng̃ pagáaral at sa «Colegio de San Juan de Letran» tinang̃gáp ang̃ katibayang̃ «Bachiller en Artes». Lumipat sa Páaralang̃-madlâ ni Santo Tomás at dito nagáral ng̃ «Derecho» at sa ikaapat na taón pa lamang̃ ay napilitan na namáng̃ bumalík sa Espanya niyaóng̃ 1884, at sa «Universidad Central» sa Madrid tinapos ang̃ nálalabí pang̃ pagáaralan upáng̃ tamuhin ang̃ katibayang̃ «Licenciado en Jurisprudencia» na ilinagdâ niyaóng̃ buwan ng̃ Hunyo ng̃ taóng̃ 1885.
Pagkalipas ng̃ isáng̃ taón at kalahatì, at alang̃alang̃ sa kanyang̃ katháng̃ «Los efectos Jurídicos de la ignorancia del Derecho» ay tinang̃gáp niyá ang̃ katibayang̃ «Doctor». Niyaóng̃ panahóng̃ yaón ay kasalukuyan siyáng̃ kalihim ng̃ «Ateneo de Madrid» kung̃ saan siyá laging̃ nakipagtung̃galian at nagtang̃gól sa ikapagtátamó ng̃ mg̃a kabaguhan tung̃o sa paglayà sa kapakinabang̃an ng̃ Pilipinas, dî lamang̃ sa salitâ kundî sa pamamagitan man namán ng̃ mg̃a maháhalagáng̃ tudling̃ sa tanáng̃ Páhayagáng̃ kanyáng̃ pagláthalaan ng̃ kanyáng̃ kurókuró tung̃kól sa bagay na yaón na sa ganáng̃ kanyá ay lubháng̃ kailang̃an.
Tunay ng̃â at nang̃ mg̃a panahóng̃ yaón, ang̃ mg̃a Rizal natin, Lopez Jaena, Govantes, Aguirre, Regidor, Lorente at ibá pang̃ maririlág na mg̃a pilipino ay nang̃agsísikap na rin ng̃ ikapagtátagumpay ng̃ ating̃ dakilang̃ mithî, ng̃uni't itó'y dî nakababawas sa kanyáng̃ pamumukôd, sa pang̃yayaring̃ siyá ay anák ng̃ amá at ináng̃ pawang̃ mg̃a kastilà, kaya't ang̃ kanyáng̃ mg̃a palagáy sa súliranin ng̃ bayang̃ Pilipinas ay lagì nang̃ nakababaklá sa mg̃a may hawak ng̃ ugit ng̃ ating̃ Pámahalaán.
Nanumbalik na mulî sa ating̃ sariling̃ lupà niyaóng̃ 1887 upáng̃ harapín ng̃ lúbusan ang̃ pagkáabogado, at gayon din namán ng̃ pagkamánunulat at sa «Oceania Española» na pinamatnugutan ng̃ kanyáng̃ amá, ang̃ kanyáng̃ pinaglathalaan ng̃ mahahalagá niyáng̃ tudlíng̃ na pawang̃ nakagimbal din sa mg̃a Páhayagáng̃ kampí sa Pámahalaán.
Nang̃ tawagin sa sinapupunan ni Bathalà ang̃ kagalang̃galang̃ niyáng̃ amá, si Rafael Del Pan ang̃ humalili sa pamamatnugot ng̃ «Oceania Española», at niyaóng̃ Hulyo ng̃ 1892, ay naglathalà ng̃ kung̃ ilang̃ tudlìng̃ na pinamagatan «Hay que irlo pensando» na kung̃ saan niyá ipinagtang̃gól ang̃ pagkakaroón natin ng̃ mg̃a Sugò sa Batasán, na naging̃ sanhî ng̃ mg̃a pasaríng̃ ng̃ «Diario de Manila», «La Voz Española»,at «El Comercio», mg̃a Páhayagáng̃ kalaban ng̃ mithî, at waláng̃ tang̃ing̃ nákatulong̃ sa sigasig na yaón, matang̃i sa «El Resumen» ng̃ ating̃ kababayang̃ si G. Pascual H. Poblete.
Nang̃ ang̃ ating̃ Dakilang̃ Bayani, si Gat Rizal, ay ipinatapon sa Dapitan, ang̃ tang̃ing̃ Páhayagáng̃ dî nagsuób ng̃ kamanyáng̃ sa Pámahalaán, ay ang̃ «Oceania Española» na naging̃ sanhî ng̃ mg̃a «ing̃os» ng̃ tanáng̃ nagbábanság na tapát sa Espanya, ng̃ mg̃a lalong̃ mabibigat na paratang̃ kay Del Pan na ikinasapang̃anib ng̃ kanyáng̃ pagkatao, ng̃uni't boóng̃ tigas na tinang̃gáp na lahát ang̃ mg̃a upasalà na sa pamamagitan ng̃ mg̃a Páhayagán ay sunódsunód na sa kanyá'y itinudlâ.
Sa kapanahunan ding̃ yaón binalak ang̃ pagtatatag ng̃ «Colegío de abogados», na kináhalalan niyáng̃ Pang̃alawang̃ Pang̃ulo, at pagkalipas ng̃ iláng̃ panahón ay náhalál siyáng̃ Pang̃ulo, niyaóng̃ bantóg na kalipunan.
Ang̃ waláng̃ sasál niyáng̃ pagbaka sa mg̃a maling̃ pamalakad ng̃ mg̃a kastilà dito sa atin, ay nakayakag ng̃ lubháng̃ maraming̃ kaaway ng̃ kanyáng̃ mithî, lalong̃ lalò na ng̃ kapisanan ng̃ mg̃a kastilà rito sa atin, anó pa't laging̃ dinaliri si Del Pan at mandin ay ipinaghihintáy lamang̃ ng̃ isang̃ kátaóng̃ ikapagbubuntó sa kanyá ng̃ poót, kayá't niyaóng̃ bagong̃ datíng̃ dito ang̃ Henerál Primo de Rivera, ay naglayág si Del Pan at tumung̃o sa Espanya, at nakipisan doón sa mg̃a punyagî ng̃ ating̃ mg̃a Arejola, Ilustre, Gabladon, Artigas, at ibá pang̃ kababayang̃ pawang̃ «naglalamay» sa ikapagtátamó ng̃ mg̃a kaluwagan ng̃ ating̃ Ináng̃ Pilipinas.
Nang̃ ang̃ Espanya at Amérika, ay magpáhayagan na ng̃ digmâ, at sa Espanya ay itatag ang̃ isáng̃ Lupon na pinamagatang̃ «Comité Filipino», siyá ang̃ nápiling̃ Pang̃ulo ng̃ násabing̃ kapisanan na binúbuô ng̃ mg̃a batikáng̃ mang̃hihimagsík. Niyaóng̃ 1899 ay lumipat sa Hong̃kóng̃ upáng̃ pumisan sa «Comité Central» at dî nalaunan at isinugò sa Amérika, na kunsaan nagpasikat na lalò ng̃ pagsasakit sa ikapagtátagumpáy ng̃ dakilang̃ mithî ng̃ bayan.
Nanumbalik sa Pilipinas niyaóng̃ 1903 upáng̃ mabuhay ng̃ tahimik sa panunung̃kulang̃ abogado, ng̃uni't hinihing̃i sa kanyáng̃ muling̃ magsulit ng̃ «Corte Suprema», at ang̃ gayó'y ginampanán niyá at nakakuha ng̃ isang̃daáng̃ punto, kátaástaasang̃ bilang̃ sa pagsusulit na mátatamó sa gayóng̃ pagsukat ng̃ kakayahán. Ang̃ kanyáng̃ pang̃alan sa pagkáabogado ay nagsikíp sa Pilipinas at siyá ay naging̃ kapisan ng̃ bupeteng̃ lalong̃ bansáng̃ na nákilala sa tawag na «Del Pan, Ortigas, Pischer». Siyá ay isá sa pinagsang̃guniang̃ lagi ng̃ Pámahalaán sa pagbili ng̃ mg̃a lupaing̃ praile.
Hindî nasiyahán nang̃ maging̃ siyá ang̃ sanhî ng̃ pagkakatatag ng̃ «Colegio de Abogados» at ninais na dagdagán pa ng̃ isáng̃ lalong̃ malaking̃ likhâ, at kanyáng̃ sinikap na magkaroón tayo ng̃ «Cámara deComercio de Filipinas» at ang̃ gayó,y nagíng̃ isáng̃ pang̃yayari.
Bilang̃ kinatawán ng̃ Lapiang̃ «Unión Nacionalista», ay linagdaán niyá niyaóng̃ iká 12 ng̃ Marso ng̃ 1907 ang̃ katibayan ng̃ pagiisá ng̃ mg̃a Lapiang̃ «Unión Nacionalista» at ng̃ «Independista» upáng̃ mákilala na lamang̃ sa tawag na «Partido Nacionalista», at ang̃ sáligan ng̃ násabing̃ bagong̃ Lapian ay masásabing̃ halos nagbuhay sa kanyáng̃ bantóg na panitik.
Ang̃ pagkákaisá ng̃ mg̃a kapisanan sa Pilipinas, magíng̃ sa kalakal, kapamayanan at Polítika, ay siyáng̃ lagíng̃ pang̃arap ni Del Pan.
Bilang̃ pagkilala sa mg̃a katang̃ian ni Del Pan ay ihinalál siyá niyaóng̃ Septiyembre ng̃ 1909 upáng̃ magíng̃ kasang̃gunì ng̃ «Comité de Coodificación» na pinang̃ung̃uluhan ng̃ Mng̃l. na Manuel Araullo, ng̃ayó'y kasalukuyang̃ Pang̃ulo ng̃ Pinakamataás na Húkuman dito sa Pilipinas. Sa Lupon ng̃ pagsisinóp na itó ay kanyáng̃ ibinunyág ang̃ mg̃a lalong̃ maselang̃ na pagáaral tung̃kól sa «Derecho Penal» at nang̃ailang̃an siyáng̃ maglakbáy sa boóng̃ daigdig upáng̃ pagtuladtularin ang̃ mg̃a batás na náuukol sa bagay na yaón. Ang̃ kanyáng̃ mg̃a palagáy at hinuhà tung̃kól sa «Derecho Penal» ay pinapurihan ng̃ bantóg na Pang̃ulo noón ng̃ Mataás na Húkuman, ang̃ Mng̃l. na Cayetano Arellano.
Sa ibabaw ng̃ lahát ng̃ tagumpáy na itó ni Del Pan, ay lumasáp din namán ng̃ mg̃a lalong̃ masasakláp na upasalà ng̃ mg̃a maing̃gítin, at siyá ang̃ nagíng̃ tudláan nang̃ mg̃a may likhâ ng̃ paghahating̃ «Filipino de Cara y Corazón» na puminsalà ng̃ gayón na lamang̃ sa mabuting̃ lakad ng̃ ating̃ mg̃a pagkating̃ polítiko.
Náriyán ang̃ isáng̃ tao, na bagá mang̃ sa kanyáng̃ mg̃a ugát ay malinaw na dugong̃ kastilà ang̃ nanánalaytáy, at bahid ma'y waláng̃ pagkapilipino matang̃ì sa kapalarang̃ dito makákita ng̃ unang̃ liwanag, ay ubos kayang̃ nagpunyagî, sa ikaúunlád ng̃ kanyáng̃ Bayang̃ Tinubuan, sa ibabaw ng̃ mg̃a upasalà ng̃ mg̃a karugô, at mg̃a kalupaín man.
Mg̃a taong̃ gaya ni Del Pan ay dî dapat mahimbíng̃ sa limot. Karapatdapat sa pagturing̃ ng̃ mg̃a kalupain sa Pilipinas na kanyáng̃ ipinagmámalakí; nitóng̃ Tinubuang̃ Lupà na pinagubusan niyá ng̃ utak at sikap, upáng̃ makasapit sa isáng̃ tunay na pagkakáisá sa pagtuklás ng̃ mg̃a mararang̃ál na mithî. Magíng̃ pagturing̃ ang̃ mg̃a talatang̃ itó sa kanyáng̃ kapuripuring̃ halimbawà.
Ang̃ káhulihulihang̃ Bantayog na iniwan ni Rafael Del Pan sa Tinubuang̃ Lupà at ang̃ «Código Correccional» na kumakaling̃à sa mg̃a katuwiran ng̃ mg̃a kulang̃ palad na nagdurusa.
Decorative motif
Hindimaáaring̃ sulatin ang̃ kasaysayan ng̃ Pilipinas nang̃ dî mábabang̃gít ang̃ pinagpalang̃ pang̃alan ng̃ Paring̃ Tagalog na itó, yayamáng̃ sapól pa ng̃ hímagsikan tung̃kól sa mg̃a lupain niyaóng̃ taóng̃ 1822, ang̃ pang̃alan niyá ay sinambisambitlâ at nagíng̃ parang̃ ugat ng̃ sasakyáng̃ nagpápanuto sa mabuting̃ landasin.
Libingan ni G. Pascual H. Poblete, manunulat na walang pagal at talaisip na kahangahanga.Libingan ni G. Pascual H. Poblete, manunulat na walang pagal at talaisip na kahangahanga.
Sa kanyá utang̃ ang̃ pagkalutas ng̃ hímagsíkang̃ yaón na kaniláng̃ linagdaán ni Luis Parang̃, at ang̃ malakíng̃ usapin ng̃ mg̃a paring̃ Tagalog, na kanyáng̃ ipinagtang̃gól ng̃ ubos kaya at pinaggugulan ng̃ dî kákauntíng̃ salapî upáng̃ ipagtagumpáy sa Espanya, yáyamang̃ sa mg̃a Húkuman dito sa Pilipinas nang̃ mg̃a panahóng̃ yaón, ang̃ katuwiran ay isáng̃ balità lamang̃ na dî tinatamasa ng̃ mg̃a tubò sa sinawing̃ lupaín natin.
Tunay at ipinagtang̃gól niyá at ipinagtagumpáy sa Pang̃ulong̃ bayang̃ nakasásakop sa atin, ang̃ usapin ng̃ mg̃a paring̃ Tagalog; subalít gaya ng̃ lahát ng̃ tagumpáy ng̃ mg̃a bayang̃ nasásakupan, ay nagíng̃ tagumpáy na panandalian na dî man lamang̃ nasamantala, ang̃ panunumbalik ni Henerál García Camba at ni Matías Vizmanos, sapagká't sa loób lamang̃ ng̃ isáng̃ taón at kalahatì na itinigil dito sa Pilipinas ni Henerál Camba, ay nagawâ na ng̃ mg̃a kaaway ng̃ «Clero» na yaón ay palitán ni Henerál Ora, na may mg̃a símulaíng̃ tiwalî at dî makapagtútulot na ang̃ pagunlád ay manatili sa Pilipinas. Buhat noón magíng̃ si Vizmanos at magíng̃ si Parî Mariano Gómez, na pinagúukulan namin nitóng̃ ulat, ay nang̃apilitang̃ manumbalik sa pagpapahing̃á muna, yáyamang̃ ang̃ «lupà ay hindî handâ» sa mg̃a mithî ng̃ báyan.
Buhat sa isáng̃ mariwasáng̃ ang̃kán, si Parî Gómez ay kumita ng̃ unang̃ liwanag sa bayang̃ Sta Cruz, Maynilà, at umanó ay buhatan sa isáng̃ ang̃káng̃ Hapón na napilitang̃ pumanaw sa Pilipinas at dito ay naiwan ang̃ kaniláng̃ asaasawa at mg̃a anák niyaóng̃ dáanang̃ taóng̃ XVII.
Sa pagká Pari, si Gómez ay napabantóg ng̃ gayón na lamang̃ sa pagkámabuting̃ magpasunód, at anáng̃ mg̃a pinagsang̃gunian namin, umanó ay nang̃ siyá'y dakpin sa Bakoód at ilulan sa isáng̃ palang̃kin, ay ninasà ng̃ kanyáng̃ mg̃a kapanalig na siyá ay agawin sa mg̃a kawal, ng̃uni't nápakalaki ang̃ kanyáng̃ kapang̃yarihan sa kanyáng̃ mg̃a tao, kayá't sukat ang̃ kanyáng̃ pagkakasung̃aw sa sasakyán at sabihing̃ «Babalik akó agád sa inyóng̃ piling̃» ay mapayapang̃ nang̃agihimpil ang̃ talagáng̃ mang̃agsisiagaw sa kanyá sa kukó niyaóng̃ mg̃a ganid.
Sa imbakan ng̃ mg̃a mung̃kahi sa Katedral, ay naiing̃atan pa hang̃gá ng̃ayón ang̃ kanyáng̃ mg̃a bung̃ang̃ isip sa kanyáng̃ mg̃a pasyá, na pinakapuri ng̃ lubháng̃ maraming̃ dalubhasang̃ kapanahón at anáng̃ ibá, ay sa tatlóng̃ binitay niyaóng̃ Pebrero ng̃ 1872, ay si P. Gómez ang̃ pinaká pahám.
Tung̃kól sa katampalasanan ng̃ sa kanilá ay pagkakábitay ang̃ ating̃ Kahang̃ahang̃ang̃ Lumpó ay nagukol sa kanilá ng̃ gayaring̃ katagâ: «Ang̃ bayang̃ itó na náhimbing̃ na dáanang̃ taóng̃ at dî man lamang̃ nagpapamalay na may buhay, at lubháng̃ marami ang̃ naniwaláng̃ patáy na ng̃â, ay sinugatan ng̃ sugat na pampatáy; at sa pagdamdám ng̃ sugat na itó ay nágulang̃táng̃, nágising̃, at natahóng̃ siyá ay buháy pa palá ay may karamdaman. Bakit siyábuháy, paanó nabubuhay at sa anó nabubuhay?»
«Mg̃a súliraníng̃ hininóg at boóng̃ kataimtimáng̃ ginunamgunam nang̃ dî natiyak na tugunin, ng̃uni't ang̃ mg̃a bayan ay dî lumulutas ng̃ mg̃a súliranín nang̃ ágaran, at ang̃ sandalî ng̃ paglutas ay sumapit, ang̃ paghihímagsík ay sumuplíng̃; sapagká't ang̃ binhing̃ kaniláng̃ dinilíg ng̃ kaniláng̃ mahalagáng̃ dugô ay nahulog sa mabuting̃ lupà, ang̃ marubdób na pagsambá sa kalayaan ay mulíng̃ dinamdam ng̃ bayan natin».
Bilang̃ parang̃ál sa Tatlóng̃ Pareng̃ binitay niyaóng̃ 1872 ang̃ mg̃a Katipunan, niyaóng̃ 1896, sa kaniláng̃ pagpapákilalanan ay binábang̃gît ng̃ mg̃a tagá ikalawáng̃ hanáy ang̃ gayari: «Gom-Bur-Za», banal na pálitang̃ salitâ na nagpápaning̃as ng̃ pusò, na nagbabanság ng̃ mg̃a unang̃ pantig ng̃ tatlóng̃ dakilang̃ pang̃alan.
Isáng̃ Bantayog ang̃ nitóng̃ mg̃a huling̃ kilusán ay itinayô sa bayan ng̃ Bakoód, bilang̃ parang̃ál sa kanyáng̃ pang̃alang̃ dî nalilimot ng̃ kanyáng̃ mg̃a kababayan.
Magìng̃ diwà nawâ ng̃ bayan nating̃ pinagsusung̃îtán ng̃ palad ang̃ tilamsík ng̃ iyóng̃ diwá ¡oh dakilang̃ Martir ng̃ mg̃a usaping̃ bayan!
Tátapusin namin ang̃ ulat na itó sa iláng̃ katagâ ni Dr. Rizal sa «Filibusterismo» na anya:
«Ang̃ pananampalataya sa pagtang̃ging̃ kayó'y dustaín, ay naglagáy sa áling̃lang̃an ng̃ kabuhung̃áng̃ sa inyo'y ibinubuhat.»
«Ang̃ Pámahalaán sa pang̃sisikap na ligirin ng̃ himalâ ang̃ inyóng̃ usapín, ay nagpápatunay ng̃ anó mang̃ kamaliang̃ kaniláng̃ nágawâ sa usapíng̃ yaon sa mapang̃anib na sandalî, at ang̃ boóng̃ bayanang̃ Pilipinas, sa pagting̃kalâ sa inyóng̃ alaala at pagtawag sa inyóng̃Martir, ay táhasang̃ dî naniniwalà na kayo'y may bahid mang̃ kasalanan.»
Decorative motif
ANDRES BONIFACIO
Sinong̃anák ng̃ Pilipinas ang̃ dî nakákikilala kay Bonifacio?
Si Andrés Bonifacio ay anák ng̃ paggawâ at dî pinalad na makápaglináng̃ ng̃ munî na gaya ng̃ mg̃a mapalad na iniwi sa duyan ng̃ kariwasaan. Anák dukhâ at sa kabataan ay naulila sa mg̃a magulang̃ na nagpapalà kayá't maagang̃ nakitalád sa buhay upáng̃ sa palihán ng̃ pang̃ang̃ailang̃àn ay makayarî ng̃ isáng̃ kálolwáng̃ nápákalakí, isáng̃ diwang̃ dî karaniwan, at isáng̃ pang̃halinang̃ katutubò na linináng̃ at pinamaibabaw sa kanyáng̃ pang̃katao.
Siyá'y tubò sa makasaysayang̃ bayan ng̃ Tundó, Maynilà, at anák ni G. Santiago Bonifacio at Gng̃. Catalina Castro. Ang̃ unang̃ liwanag ay nákita niyá noong̃ iká 30 ng̃ Nobyembre ng̃ taóng̃ 1863.
Ulila palibhasà sa gulang̃ lamang̃ na labíng̃apat na taón at may apat pang̃ kapatíd na nang̃áng̃ailang̃an ng̃ kanyáng̃ pang̃ang̃alagà ay napilitang̃ ang̃ kabuhayan ay kitain sa alín mang̃ paraán at ang̃ gayón ay kanyáng̃ tinuklás sa paghahanap buhay sa isáng̃ bahay kalakal, kina Fressel & Co., na kanyáng̃ pinaglakuan ng̃ kanyáng̃ pagliling̃kód.
Sa kahirapang̃ kanyáng̃ tinatawíd ay lalong̃ tuming̃kád sa kanyá ang̃ pagkakátuwás ng̃ mg̃a kalagayan ng̃ tao, ang̃ kaibhán ng̃ bayang̃ sakop at ng̃ nakasasakop; ang̃ kakayahán ng̃ mg̃a pinalad na nang̃agsidunong̃ sa tulong̃ ng̃ salapî, at ang̃ kaabaán ng̃ mg̃a sawî na dî makaratíng̃ sa likmuan ni Minerva sa kakulang̃án ng̃ kaya na makapaglináng̃ ng̃ munî; at sa dapat na ikáligáw ng̃ landás, ay lalong̃ nápanuto at magisáng̃ nagsamantalá ng̃ kanyáng̃ mg̃a labis na panahón sa paggawâ, at magisáng̃ ipinagaral; samantalang̃ nabúbuksán untiuntî ang̃ kanyáng̃ baít sa tang̃láw ng̃ mg̃a dakilang̃ aral na nátataluntón niyá sa malawak na kahârian ng̃ karunung̃an, ay lalò namang̃ tumíting̃kád ang̃ kanyáng̃ pagibig sa kulang̃ palad niyáng̃ Tinubuang̃ Lupà.
Isáng̃ sulat na sumapit sa kamáy ni Gat Bonifacio ang̃ sa ibá't ibáng̃ bagay na sinasabí, ay natatapos sa ganitó.
«Tunay na ang̃ Bayang̃ itó (Ang̃ Pilipinas) ay apíng̃ apí at supil ng̃ isáng̃ Pámunuáng̃ tagá ibang̃ lupà; ng̃uni't mahirap at mapang̃anib na totoó ang̃ tayó'y magakalá ng̃ isáng̃ pagbabang̃on; baká pa ang̃ mang̃yari ay lalò tayong̃ mápahamak. Bayaan muna nating̃ silá ay magtamasa sa kaginhawahan».
Sa ibabâ ng̃ sulat na itó ay tinitikan ni Gat Bonifacio ng̃ gayari: