Veluwsch.(UitLeopold, van de Schelde tot de Weichsel I, bl. 519).Minnebrief van en sniierknecht.Miekelief! ʼt Hef noe gans en gaor gin fatsoen, da je miin liefde zoa kold en zoa verwierd handelen bliift. Hoe ʼk et oak mit oe zuuk te riigen en te plooien, ik kriig er maor nie zoa ak et gaerne ha. Altiids bliift oew hart nog rechtevoort tägen mii as stiif linnen. Mennig kamezaol, boks en wammes van de goeje luujheb ik bekant stik verknipt en versniien, daor ʼk zat, en miin heufd oaver oe tornde en pluusde. Da ʼk er oak heftig oaver epruust heb, en er vinnig ziek af ewest bin, daʼs oe bekend; en nao de leste krupsie bin ʼk nog nie zoa ʼk heur, want hoe ʼk et wend of drääi, ʼk weet oan oe gin mouwen te passen.Zeg et toch glad uut, wa je tägen mii het, dat je mii as en olde lappe op ziiʼ smiit. Bin ʼk nie zoa goed bii de pinken as de beste veur miin brood? De heele wäke, van ʼs maondags tot zaoterdags, zit ik jummers stik staovast van ʼs märgens tot ʼs aovens bii baos Nol op ʼe taofel: en veur miin jannever-centen laot de wäärd =u=ut de Golden Ploege gin neie schuur bii ʼt huus zetten. Zondag, da mis nie, zie je me altiids in de predekaotie en ʼs aovens, nao koffitiid, bii oew vaoder op den haerd, om te höören naor ʼt neis =u=ut de krant. Dan doe ʼk jummers puur alles veur oe, en ʼk maok et oe zoa handzaom, as in minn krank vermeugen is: en da naodje zol zoa deurloapen as i ens miin vrouw waort gin enkele steeke zal er aon losgaon.Maor ʼk leuve, daor zit um de kneupe nie. ʼt Is nog die ägenste smalle heerschop, die klarke van onzen notaoris, die ʼt um duut. Daorum gao je, oak deur den dag altiids zoa mooi aonʼedaon, ʼegold en ʼezilverd, bekant of i nao de karke gaot. Miekelief! Miekelief! waor dwaolen ouw zinnen; hoe kan i zoa bot ziin? ʼk Heb oe al zoa mennigmaol oaver dissen gepokkeneerden snoeshaon onder ʼt parsiizer ʼehad en zint er nog de olde knepen niet uut? Hoe kan oe et hart toch zoa hooge staon, da je um dien kwibus en goeien wärkman onder stelt?Meinde mit um te zullen äten uut de kurf zonder zörge? Nemaor, daʼs vlak de lappe neffen ʼt gat. Da klarken lait um maor wiendaiers: en zolt i de maot holden veur de juffer van en notaoris al is ʼt oak op en plat dörpke? Nemaor, daerne! daor zii i nie toe ʼesnejen: da zol oe vugen as en neie lap op en old wammes; da stao nie en da holdt nie.—Da mot dissen verwierden heerschop oak nie vremd ziin, hoe zunig hi kiiken kan, maor hi teuteltmit oe, um oew rooie wängkes en oew blaouwe eugkes, en as i oe in dʼellene hef ebrocht, zal i oe handelen as en lapzalver; waor veinde dan heul veur oew hartepiin? Daorum, Miekelief! stel dissen springer uut oew zin en hold oe lääg bii ʼe grond, dan val i nie hoog. Denk aon ʼt spreukske: “Ongeliiken aord, dient niet ʼepaord”. Wij passen mekaor, waor je et beziet, um saomen genuuglik te läven en onzen staot te bliiven vuren. Kwik er ens mit oew olders, daor doe je braof aon; die zullen et oe wel veurmäten; en as ik zondag bii oe kom en i mii beduudt, da je met mii houwen wilt, zal miin martelen en armoeien tʼende ziin, en van klinklaor plezier za ʼk oe en heftig mooi loddereinsdeuske kaopen veur en pressent, al kost et oak en golden dekaot.Hadee, Mieke! tot zondag. S.Ostendsch.(Voor “Nederlandsche Volkskunde” geschreven door den Eerw. Heer Frank Baur, docts, litt.)De gelijkenis van den Verloren Zoon zooals zij te Ostende in het Schipperskwartier wordt verteld3.Eer wos e kér e våder, è jâ twé zuns.Den årme man wos wéewåre! È de joengsten va de twei hâde goesten om e vojåžetsje te doene. Mo de kwèsje wos va dʼortsjes! De joenge brakke goeng no ze vådere èn i zej: “Våder, gée mʼ osjeblief ʼt chelt da me toekomt, ʼt part va moeder zåliger!” De våder schuddege zen hôofd èn zej: “Joengen, joengen, je lop no jen oengeluk!”—“Ba ʼk en doe, antwordege de kwåpèrte: lat et min mo riskieren!”È je kréég ze part! È je goenk nor en vèrre stréke, olover ʼtzeitsje! È je wos nog mo fine ʼt gat üt, of je begoste va ze gèld te léven, lik God üpt Sas! Olie dågen schinken è drinken, smeiren en teiren mè de schonste nichtsjes, è ze traktéren mè tartsjes è spekken è gŏedewèrk.È ja, è dat en kostege azo ni lange deuren: ze portekadee gerocht olichte léég, ze kleiren vielen in slunsen, je zach ter üt lik ne schooier! Mè véle rooi kwaamp i te lange laste bi nen beistekŏpman in de kost: mor in platse van olle dågen ze bükstje goe vul te krigen, wos ʼt årmoe va god za mʼ zégen! En os zen dèrmen grolden, je mochte nog üt den trog va de zwins ni mêe éten! Mèd ol ze werken è vroeten ât en, os ʼt ol te fin effekte kwam, nog gén någel om ze gat te krauwen! ʼt Wåter liep va zen èrte, os ʼt en an ʼt üs pejsde, wo dat de knechten åten è droenken è tafeltje-dèk-je spéélden! Wo dat de stüten zo vèt gebutterd waren, è ʼt Roesselaersch bier zo lèkker!Tŏe tat en up ne schônen dag ol zen koeråže in zen ʼanden paktege, è no ze våder goenk è zej: “Våder, ʼk èn ol me geld vertsjoekt; ʼk zin te vül dan ʼk nog je zeune zoen kunnen zin: mo lat me bi joen blüven voe knècht!...”“Wei, joengen toch!” riep ze våder: ”è je zoe tog ni willen zéker! Gée me zeire en tóóte: ʼk èn tog zo lange no je gewacht!” È je kréeg nieuwe kleirs en nieuwe sluffers an: è je wos wéer de zeune va ze våder!HetBrabantschvormt den middelterm tusschen het Hollandsch en het Limburgsen; en onder Brabantsch verstaan wij hier het Westbrabantsch, het Antwerpsch, het Aalstersch, het Leuvensch, het Oostvlaamsch. Wij wezen op de overeenkomst met het Oost- en Strandhollandsch. Maar slapheid van artikulatie verbindt de taal van de afstammelingen der Salische Franken toch ook met de Zeeuwen, die zij immers ook zeer nabij staan in volkstype en in innigheid van temperament. Op gemeenschappelijk Keltisch substraat wijst, behalve de eigenaardigheid van de behandeling der finalen,de herhaling van het persoonlijk voornaamwoord vóor en na den werkwoordsvorm:ik-ekikenz. En anderzijds verbindt hen de Keltische toon, de lossere volksaard, het sanguïnisch temperament weer met Limburg. De bonte staalkaart der Brabantsche dialekten—mag ik even wijzen op de voortreffelijke behandeling van het Aalstersch doorProf. Colineten van het Leuvensch doorL. Goemans?—is het reflex van hun sterk-uitgesproken gemeenschapszin, van hun aanhankelijkheid aan stad en dorp, van de versnippering van hun grondgebied.Leuvensch.(Voor “Nederlandsche Volkskunde” geschreven door den Heer Frans Smeesters, stud. litt.)De Koeisjieters.(Leuvensch Verhaal).In dânen tâd (tijd) waz et spel nogal dikkels de woegel oep4: den iene kie woere de Sponjoede mister, dan wee dʼ Oestenrâkers, ofwel probeede de Vloinderiers den boes te speele. Et was altâd e wa fes: vechten en battere zonder oepaave. Te Leeve woere zʼ oek noet ni grist. Moe ze woere der doevee oek oep verzien, zelle: dʼ iel stad was oemringd mee vestinge mee dikke mieren oep. Doe kost niemand in och uit de stad nit, as dee de poote on de groete stieweege en dâ woere bewokt dee saldoete.Oep ene kie aa ʼt er wee lilek gespanne en wit er van iene pas gebrand en gemoet: ʼt was tege den oevend, oep den Eksentoore, woe da naa de luibank stoet oep den boelvar Remie. Da was doe de verstêreking van de Brisselse poot; ʼt kloester van de Sellebries stont doe toen nog nit achter en doemee kost de schilwacht van doe den ielen Brisselse stieweg overzien tot on den Azeren bereg, mee klier wier. Zoe tisse licht en doenker ziet dâne woeker iet van den Azeren bereg af kome gelak en troep saldoete,mee witte broeke en doenker jasse: “Da moette dʼOestenrâkers zân!”Rietepakie loept em den tooren af en goet de wacht verwittege. De poot wed toegedon en nen troemelier loept de Brisselse stroet af vee de garsevik bojien te troemele: al et folk kwam boete gebetteld en dʼiel stad stond oep en ing. ʼt Was er e lieve van den elsen dievel: de joengelen on ʼt blête, de vraalie on ʼt jenken en de manne roepen en tieren onderie.Twie boemkeetels woeren oep den Eksentoore geplaceet en de saldoete mee donderbissen en gewiere doeneffe. Tisse de boeme zoege ze dâ witgeplekte troep oep eer zeevetien gemakken afkome, jist ofda zʼ oep wandel woere. Na was doe iene van dâ manne, die janfatoet wilde speelen achter ze sjietgat. Zonder noe de kapetaan te wachte sjit em ze gewier af flak in den troep oep de stieweg. Zoe gaa as dʼ ander dad oede begoste zʼ oek te sjiete: tot iene van de boemkeetels toe goenk mee ne lileke slag af!Dʼ Oestenrâkers stoven oetien last alle kante: e stik of twie kwoempen in volle charge oep de stad afgeloope, woe dat de verschrikte Leeveniers zoege daddet koeie woeren in ploits van saldoete.Seedert toen widde de Leeveniers Koeisjieters geiete!Bredasch.(Uit Leopold, Van de Schelde tot de Weichsel I, bl. 328).Breeë wiele.(ʼt Zuiden van de Baronie van Breda).A. Hedde de wiele van oew kèr al laote veraandere, Bart?5B. Neeë, Arjaon! zou da toch mötte?A. Jao, jao, da möt zeker; ik hoar zegge, das ze dʼn earste van dʼaander mand mee smalle raoje niemar meuge rije.B. Nou, de mijn zulle dan toch nog nie veraanderd zen: dʼaambachtekunne ʼt ok aomal nie gedaon krijge. Hedde gij de jou al veraanderd?A. Van mʼn éán kèr wel; die heʼk mee breeë wiele laote maoke, al vur ʼn jaor of twea, om vur de waaie te gebruike; mar mee dʼaandere möt ik er nog aon.B. Vur de waaie geloaf ik das ze goed zen de breeë raoje, mar om vur dur ʼt zand te rije, jonge, davvur zen mʼer mee vernukt.A. Da sa ʼk nie zegge: mee de breeë wiele zulde zoʼn groate gaote nie in ʼt spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor ok makkelik verlegge.B. Jao, protte ge mar; mar smenke zegge, dagge mee de breeë bedeane vast zit, as ʼt nat is.A. Neeë, man, ze zulle de wege dan zo nie kapot rije: de breeë wiele snijen er zo nie deur, en te zomer zal den weg zo schoan zen azne dörsvloer.B. Nou, dan zulle ze toch mear mötte paniere as ze tegenworrig doen.A. Neeë, jonge, davvur hoeve ze niks mear te paniere, want dʼn weg zal uit zen aaige goed blijve, omdat er dan gʼn gaote en kuile mar zulle gemakt worre.B. Mar in dʼn baomus dan, as ʼt nat is, dan zulle ze toch wel blijve steke.A. Da sa ʼk nog nie zegge. Ikke en Koop van Hentjes hebbe vleeën baomus den healen dag mis gereeë mee twea kère dur ʼn heal nat straotje, en ʼs aovus waor dʼn weg nog net zoo goed as ʼs maregus mar we haaie ʼt spoor dikkels verleet. En as ge da mar doet, dan zulde gʼn gaote rije, en dan zulde ʼt mee breeë raoje langer volhouë as mee smalle. As de meense der mar is aon gewoan zen, dan zulle ze gʼn smalle raoje mar verlange; mar nou zen ze der op tege, omdas zʼ aomaol der wiele mötte laote vermaoke, en da sen groate koste; mar as ze ʼn paor wiele vur niks krege, dan zouwe ze der nie tege pruttele.... Mar ik houwe vur ʼn goei ding, die breeë wiele.B. Jao, gij prot goed; mar wa zulle de klène boerkes doen, die mee nun os rije? Die kunne, as ʼt nat is, toch ginnen weg.A. Jao, jao, genog; mar ʼt is vur hullie èrig, omdas zʼ in de zak zulle mötte. Mar as ze der wiele mar is hebbe, dan zulle ze der wel over kontent zen.B. ʼt Kan gebeure; mar ik mot het earst zien, vur ik ʼet geloaf.Zoo komen wij ten slotte tot deLimburgschedialekten. Het Frankisch in zijn geheel genomen is door de zoogenaamde tweede klankverschuiving in twee groote helften gesplitst: het Neder- en Opperfrankisch. De aandrang ging uit van het Opperduitsche bergland; langzaam plantte de golving zich voort, om weg te sterven tusschen den 50stenen 52stenbreedtegraad. De grenslijn draagt den naam vanBenrather linie, omdat zij benoorden het plaatsje Benrath over den Rijn gaat. In oostelijke richting doorsnijdt zij geheel Duitschland tot aan de Poolsche grens; westwaarts loopt zij bezuiden Neuss, Rheydt, Erkelenz, Heinsberg, en overschrijdt bij Geilenkirchen het Nederlandsche grondgebied. Dit verlaat zij weer tusschen Cottesen en Vaals, en valt dan omstreeks Malmedy samen met de scheidslijn tusschen het Germaansche en Romaansche taalgebied. Men mag dus beweren, dat het in Groot-Nederland gesproken Frankisch zoo goed als uitsluitend Nederfrankisch is.Dit nu wordt verdeeld in Noordlimburgsch en Oostbrabantsch (Meyerijsch) eenerzijds, en Zuidlimburgsch anderzijds, en wel door de zoogenaamdeUerdinger linie, die benoorden Uerdingen den Rijn overschrijdt en den dam vormt, waartegen de laatste golvingen der tweede klankverschuiving breken: ik bedoel de verschuiving vanktotchin de woordjesikenook. Benoorden en bewesten de linie, waar men dusikenookhoort, liggen, Herongen-Venloo, Blerik, Maasbree, Meijel, Leende, Borkel en Schaft; en in België: Lommel, Baelen, Tessenderloo, Sichem, Bekke voort, Thielt, Bautersem. Bezuiden en beoosten, waar menichenauchzegt, liggen: Leuth-Tegelen, Baarloo, Helden-Panningen, Ospel, Nederweert, Maashees, Soerendonck en Budel; in België: Achel, Neerpelt, Exel, Hechtel, Beverloo, Beeringen, Diest, Roosbeek en Vertrijk. Bautersem en Vertrijk,westelijk en oostelijk eindpunt der lijn, liggen ongeveer een uur gaans ten westen van Thienen, het groote uitstralingspunt der Nederlandsche dialekten. Daar stuit de Uerdinger linie op de Waalsche grens of, nauwkeuriger gezegd, op een dier grensstrooken, die door het Romaansch op het Germaansch veroverd zijn; zieGod. Kurth,La frontière linguistique en Belgique et dans le nord de la France (Bruxelles 1895—98) II, bl. 526; III, bl. 4 vlg.Een juister indeeling zal, naar ik hoop, de vrucht wezen van ons uitgebreid, maar helaas door de tijdsomstandigheden bemoeilijkt, onderzoek der Zuidoostelijke dialekten. Ook hier groote differentiatie, evenals in het Brabantsch, maar die benoorden Venloo daarenboven op een ethnische reden stoelt. Daar immers, de lezer herinnere het zich, is een Saksisch menggebied, maar waar de Saksische bouwtrant vrij wel als uitgestorven kan worden beschouwd (I, bl. 37, 38). Wij hebben hier te doen met een dier zeldzame gevallen, waarin de taal taaier en duurzamer bleek te zijn dan de hoevenbouw. Want benoorden de linie vinden wij een dialekt, doorTe WinkelSaksisch-Frankisch genoemd, en dat uiteenvalt in het taaleigen van Venraai, van de Landen van Cuyk en Nijmegen, de Lijmers (Eltenberg en omstreken), de Duffel en de Over-Betuwe. Hier hoort men b.v.ald(aald) enkiend, en doorgaansbleeëk, deeël, steeën, dooëd, pooët(ofbleiëk, doeëdenz.). Van het aangrenzende Brabantsch (Meierijsch) onderscheiden zich deze dialekten door het niet-diphthongeeren vanîenû, dus:mien, riek, wief, zoor (zoer), hoes. In dit dialektgebied vertoont een bepaalde landstrook, die de plaatsen Venloo, Blerik, Maasbree, Velden, Grubtenvorst, Lom en Arcen omvat, grootere overeenkomst met het Zuidlimburgsch; zie hierover mijn artikel in het Tijdschrift voor Nederl. Taal en Letterk. XXVI, bl. 81 vlg.De geheele streek bezuiden de Uerdinger linie noemt men hetMich-kwartier,een benaming, die uit België schijnt afkomstig te zijn; en wel omdat daar de oude akkusatievenmichendichzijn bewaard gebleven. Ook hoort men hierichen meestalauch(ook).Te Winkelspreekt van Ripuarisch Frankisch. Toch vindt men ook hier tal van verschillen; met name het dialekt van Belgisch Limburg vormt voor het meerendeel een zekere eenheid, die wel eens Westlimburgsch genoemd wordt; deze benaming kan echter tot verwarring aanleiding geven. Verder is de Oudgermaanschesk, die in het Friesch haar oorspronkelijken klank behield, in bijna geheel het Mich-kwartier gepalataliseerd totsj, dus Friesch:skaap, Hollandsch:schaap, Roermondsch:sjoap. Deze palataliseering vindt men ook op de Veluwe en in Eemland, wat weer op gemeenschappelijken ondergrond wijst. Maar daarenboven is bezuiden de Uerdinger linie de stemlooze spirantsin de klankverbindingensp, st, sl, sm, snenswtotsjgeworden beoosten een lijn, die van af het dorp Panningen in zuid-westelijke richting geheel Limburg doorsnijdt. Eerst volgt zij den linker Maasoever, gaat bij Wessem de rivier over en vervolgt nu haar weg op den rechter Maasoever, tot zij tusschenMaastrichten Breust de Belgische grens en het Romaansche taalgebied bereikt. Deze linie noemde ik dePanninger linie. Het ruimere gebied der palataliseering vansktotsjwordt begrensd door dePanninger zijlinie. Zie hierover mijn artikels in het Tijdschrift voor Nederl. Taal- en Letterk. XXI, bl. 249; XXVI, bl. 81; Limburgsʼs Jaarboek XIII, bl. 229; Leuvensche Bijdragen 1908. Laat ik nog vermelden de dialektstudies vanJ. Houben. Het Dialect der stad Maastricht (Maastricht 1905);L. Grootaers, Het Dialect van Tongeren (Lier 1910); en voor de studie van het Noordlimburgsch:H. Bruijel, Het Dialect van Elten-Bergh (Utrecht 1901).Het Limburgsch wijkt sterk van het algemeen Nederlandsen af en de Limburger handhaaft zijn taal met zeldzame taaiheid. Eerst in de laatste tientallen van jaren wordt in sommige families van den deftigen stand de algemeene Nederlandsche kultuurtaal gesproken. Aan differentiatie heeft het, zooals gezegd, niet ontbroken, en ook scheppen nog steeds handwerk, beroep en industrie—tabaksbewerkers, leerlooiers, steenbakkers, mijnwerkerstuiniers6—talrijke sociale groepen en groepjes. Toch blijft een sterk gevoel van nauwere psycho-ethnische verwantschap zich handhaven.Tot de eigenaardige algemeen-Limburgsche dialekt-verschijnselen behoort het isosyllabisme van de nominale meervoudsvormen met die van het enkelvoud; b.v.bal: bel; kop: köp; knoak: knök; enz. Verder het eigenaardige muzikaal accent, met name de syllaben met stijgenden sleeptoon, die heel wat taalverschijnselen kunnen verklaren. Ook het zinsaccent, de zinsmelodie en het spreektempo zijn in deze dialektgroep zeer eigenaardig en sprekend, en wel in veel hoogere mate dan in de noordelijke tongvallen. Dit blijkt zelfs, wanneer een bewoner der zuidelijke provinciën de algemeene kultuurtaal spreekt: men zegt dan “dat hij zingt”. Er is natuurlijk verschil tusschen vraag, uiting van verwondering of andere gemoedsbeweging en simpele bewering,—een uitgestrekt terrein, dat nader dient te worden onderzocht. Eindelijk de retrogressieve of terugwerkende assimilatie bij het zwakke praeteritum—veelal van palataliseering begeleid—, waar het algemeen Nederlandsch progressieve of vooruitstrevende assimilatie vertoont; b.v. pakte:pagdeenpagdʼe7; danste:danzde. Ook bij andere vormen ontmoeten wij dit verschijnsel, dat allicht met het accent in betrekking staat.Laat ik ten slotte nog even wijzen op de grootere eenheid van Zuid-Limburg. Zij wordt gekenschetst door de hoeve van het Frankisch-Romeinsche type, maar ook door het doorgaans ontbreken van de afzonderlijke hoeven, geïsoleerd liggende te midden der afzonderlijk landerijen (I, bl. 42, 24). Van een nauwere dialektische eenheid bezuiden Sittard diene als specimen het gerundium op-têre: loupentêre, lachentêreenz., dat men te Maastricht, Sittard, Heerlen, Tongeren, Hasselt, kortom over geheel het zuidelijkste gebied verspreid vindt.Over het gebruik te Hasselt zieGittée, in het Nederl. Museum 1888, z. bl. 306. Het verschijnsel is nog steeds raadselachtig in wezen en herkomst, en dient nader te worden onderzocht. Zie verder de isethnenkaart.Venloosch.(Fragment uit “De Sage uit het Ven”, Limburgschʼs Jaarboek VIII, bl. 63, eenigszins gewijzigd).Jan en Helmus oêt ʼt Ven.Op ein half oor van de stad, aan de Winkelveldstroat, leet Besjeshoaf, en dên hoaf hebbe de akkerlu Van R. sterk twieë ieëwe van elder tot elder bewoeënd. Op ein paar noa de leste van eur, die doa den reek hanteerde, waas Jan van R., eine strausse mins mit snuje geis, dê ei nateurlik slaag had van vertelle en al waat de stadsboetenieë raagde, hoarklein kinde. Bij de Venlu stȯnte veur gelierd, want hê kȯs in den almenaak lêze, ziene naam schrieve en mit kriêt rêkene. Ouk waasse drijmoal keuning gewês: twieëmaol bij ʼt vogelschete in ʼt Kraneveld, en eine kier bij ʼt rieje van de gaas aan Sinter Banus. In 1848 isse gestorve, 92 joar ald,—des neet in de weeg, wie?Mit eine Julidaag van 1778 trok Jan mit ziene knech Helmus, eine Veldese jong, noa de Hêringse hei um struitsel te houwe in eine kamp, dêje veur zes vette kukes ʼs joars, aan ʼt hoês Caan in Stroale te levere, gepach had. ʼt Waas dên daag schreujend heit, en doarum ginge ze iers smiddaags um vief oor van den hoaf, veurnemes door te werke zoeë laat azzet gong. Veur de lȯchtigheit zote eeder eine lichte vink op en as oavesête nome ze drij bokeskeuëk mei in vere gesneje, en daobij twieë tuite bȯtermelk, die ze op de gebroekelike meneer mit reemkes aan de heizigs gebȯnde euver den rök hȯnge.Weus en akelig waas in dên tiêd nog de Venstreek, die ze einind meuste doortrekke. Aan weerszie van den alde Stroalse wêg loge wiedluipige zȯmpe en peul, dich begreuid mit luus en reet en umzuimp mit elze holt, vane en broamelestruûk. Doa hoort me niks as ʼt gekwaak van de kikvors en ʼt gesnater van de ênde, woavan der soms ʼn klȯch oêt de zȯmp opvloog.Toe Jan mit zienen Helmus bij de kamp waren aangekome, loge ze eure knapzak tösse einen berke stroêk en begȯste te hakke. Jonk en ieferig wie ze ware, gunde ze zich gein rös as um wat oassem te schöppe en te drinke of knips ein half oor um eur proviand aan te sprêke. Ze wisten ouk van gein oêtscheije, en doe ze ʼt struitsel in huip hadde gezat, waas den oavond al ein hieël ind gevalle. Ze nome de heizigs weer op de schouwers en gȯngen noa den hoaf truuk.Doeëd meug door de zwoaren en lankwieligen erbeid sukkelde oos Besjeslu gedoek en druimerig veuroet, in volle kompenie mit de hiere van ʼt brook, die bij eeder stap verschrik veur eur opsprȯnge. Maar klam hadde ze denArenborgenGenroaiachter den rök, of doa, aan einen tȯmp van de wêg, meinde Helmus inens ein gedruus en gejuister in de lȯch te hure. De mood zagden—um in de hoaze, en vol engs greeppe Besjesboer bij den erm en reep: “baas, kiek ens umhoeëg. Eine veurige wage mit veer pêrd en eine mins derin, dê lammenteert!”“Jȯng”, zag Jan, “zêgen dich en bêj eine Vaderȯns, det ȯs gei kwaod euverkump. Ik weit wê ʼt is.”Doe magde ze bein en kêrde ze den diek euver noa den alde Stroalse wêg, op de hakke gezête, wie ze meinde, door allerlei buës gespuus, woatêge einen heizig niks vermaag. En neet veur det ze de töp van Besjes hoeëg linde in ʼt verscheet krege, veel eur de de schrik van et hert en doe vroog de knech: “baas, wê hebbe we gezeen? Zoe et de man mit ziene wage zien, dê nȯw en dan door de lȯch riet en woavan Sint Hoeberts Drik nog pas hêt opgehoald?”—“Precies jȯng”, zag den ander, “hê was et. Hazepoeët de Schelm, dê de loeën van de werklu achterheel.“Zien straf is nog neet oet; zoolang mȯtte mit ziene gleujendewage door de lȯch rieje en wuurte geschreuid, totte zal hebbe voldoan: ein waarschouwing veur andere van zie slaag.“Nȯw is ʼt te laat, maar ezȯndaag zal ik dich zien hieël historie waal ens van nödje tot zö̂kske vertelle, ik kin ze”.Ter kenschetsing van de dialektische volkstaal steunden wij in het bovenstaande, zooals gebruikelijk, vooral op klankleer en flexie. Toch zijn ookwoordenschatensyntaxisvan het grootste belang, vooral wanneer men de volkstaal behandelt in tegenstelling met de kultuurtaal. Wij kunnen hier echter onmogelijk diep op de zaak ingaan en verwijzen dus naar de afzonderlijke idiotica. Zoo b.v.Galléevoor het Geldersch-Overijselsch,Molemavoor het Groningsch,Bergsmavoor het Drentsch (onvoltooid),Waling DijkstraenBuitenrust Hettemavoor het Friesch,Boekenoogenvoor het Zaansch,Boumanvoor de volkstaal in Noord-Holland,Opprelvoor het Oudbeierlandsch,Van Schothorstvoor het N.W. Veluwsch,Van de Watervoor de volkstaal in het Oosten van de Bommelerwaard,Simonsvoor het Roermondsch,Jongeneelvoor het Heerlensch. Zuid-Nederland heeft in het opteekenen der idiotismen meer ijver en belangstelling getoond dan Noord-Nederland. Wij kunnen hier wijzen op het omvangrijke Algemeen Vlaamsche Idioticon vanSchuermans, op het Westvlaamsche Idioticon vanDe Bo, op het tot een Idioticon omgewerkteGezelle-tijdschrift Loquela. Verder maakteCornelissenenVervlietzich verdienstelijk door het opteekenen van de volkstaal van Antwerpen,TuerlinckxenClaesvoor het Hagelandsch,Ruttenvoor het Haspengouwsch,Teirlinckvoor den woordenschat der Zuidoostvlaamsche tongvallen; enz.Hier liggen inderdaad “schatten van de volkstaal” opeengestapeld. Hoeveel beter dan in de kultuurtaal zien wij hier de strooming en tegenstrooming van integratie en differentiatie, het zich splitsen, zich vertakken, en weer ineenvloeien van de verscheidene beroepstalen, het eenerzijds stoer-behoudende en anderzijds ook weer koen-vooruitstrevendein het leven der taal. Archaïsmen, ware survivals uit overoude tijden, vindt men in de meest gewone populaire zinswendingen. Zoo b.v. het Limburgsche “met bed en bult vertrekken”, waarbultnogdebeteekenis heeft van het Middelnederlandschebulte, bult“stroozak”; de uitdrukking “van het bed op het stroo komen” herinnert aan een overoud lijkgebruik (I, bl. 290). In het Sallandsche: “hi kan lêzen en broodsnieën”, d.i. hij kan twee dingen tegelijk doen, heeftlêzende oude beteekenis van “bidden”. De algemeene Nederlandsche volkstaal kent uitdrukkingen als “van den hak op den tak”, waarhaknog de oude beteekenis bezit van “krommen tak”;—“hij heeft kind noch kraai”, waarkraai“den kraaier” beteekent, d.i. den haan, welk woord immers etymologisch samenhangt met het Latijnschecanere“zingen”;—in “kap en kogel verliezen” iskogelde halskraag;—in de zegswijze “wie het onderst uit de kan wil hebben, die valt het lid op den neus” ishet lidde deksel. Naast deze archaïsmen staan echter ook weer neologismen, vooral, naar wij zullen zien, in de woordvorming.De volkstaal beweegt zich inanalytische richting. Regelmatig worden de omschrijvende naamvallen voor de verbogen naamvallen gebezigd. Men zegt dus niet: “vaders jas”, maar “de jas van vader”, of “vader zijn jas”. In plaats van den vergrootenden of overtreffenden trap wordt somtijds het woord in den stellenden trap herhaald: “het is droevig en droevig”; en zoo vervangt men ook het bijwoord: “het gaat beter en beter”, d.w.z. steeds beter. Het woordbeterwordt echter ook als positief beschouwd, en dan vormt het volk den eigenaardigen komparatiefbeterder. Het meervoud, of liever het begrip “enkele”, vindt men niet zelden omschreven door “een of twee”, of door “een gas”, “een koppel”. Potentieële vormen treft men zeldzamer aan, naar mate men dieper in de lagen der volkstaal doordringt. Het twijfelende en onzekere bij vermoeden of veronderstelling wordt uitgedrukt door een bijwoord als “misschien” of door een hulpwerkwoord. Bij deze richting sluit zich aan het sloopen van de werkwoordelijke tijden. De verleden tijd gaat in de volksvertellinghard achteruit. Meestal bezigt men het praesens of perfectum, dat veelal nog de plaats moet ruimen voor het plusquamperfectum: “wij waren geweest, wij hadden gezien”, voor: “wij zijn geweest, wij hebben gezien”. Deze meer dan voltooid voltooide tijd komt vooral veel voor in Zuid-Limburg. Het praeteritum weet zich echter te handhaven in het zoogenaamd apologische spreekwoord (zie Vijfde Hoofdstuk I); terwijl de tegenwoordige tijd het tempus is van het volkslied als praesens historicum. Het futurum wordt dikwijls vervangen door het praesens. Zoo vloeien de grenzen van het feitelijke en het mogelijke, van het verleden en van de toekomst meer ineen dan in de kultuurtaal.—Daarentegen beweegt zich een tot indirekt reflexivum verzwakte dativus ethicus weer in synthetische richting: “zich een pijp rooken, zich een glas drinken.”Het terrein der werkwoordendoenenlatenstrekt zich in de volkstaal veel verder uit dan in de kultuurtaal. Hoogst belangrijk is ook dewoordvorming, stout en realistisch, met bepaalde voorliefde voor frekwentatieven en diminutieven. Als voorbeeld van de verscheidenheid en het koloriet der populaire woordvorming diene de synonymie (natuurlijk met genuanceerde beteekenis) van het werkwoordgaanin de Graafschap (zie Driem. Bladen III, bl. 105 vlg.). Men kent daargoan: gaan;sjoksen: loopen en in de knieeën zakken;snoksen: de voeten bij het loopen op ongewone en tevens onverschillige manier neerzetten;gèspelen: draven;flearen: het vlug en driftig loopen eener vrouw;zobben: op een draf loopen met zwaren gang;bizzen: vlug loopen;bozzekenenfoddeken: vlug met kleine passen loopen;sabelen: vlug met groote stappen loopen;schriêden:stappen;loopen; kuiern; hompelen: gebrekkig loopen;strompelen; geiselen: zoo vlug mogelijk loopen;drapsen: herhaaldelijk eenzelfden weg loopen;striéken:flink stappen zonder de voeten hoog op te lichten;steigern: met den neus in den wind loopen;tippeln: licht loopen met vluggen tred;krummeln: langzaam met kleine passen loopen;pladdeken: met bloote voeten loopen.Dat deze expressieve en oorspronkelijke populaire woordvormingvooral ook bij de scheldwoorden en scheldnamen tot uiting komt, behoeft wel geen betoog. Laat ik nog enkele volksuitdrukkingen voordrinkenaanhalen, doorDe Cockbijeengegaard (zie De Navorscher, XLVII, bl. 56; XLVIII, bl. 40; IL, bl. 130):Bekeren; pimpelen; borrelen; borlesoesen; borleboppen; toeteren; fleppen; swobbelen; gulpen; duimen; loreeren; zich bekladderen; tullen; pullen; avoezen; sippen; lepelen; leppen; lepperen; petteren; pampelen; sassen; heften; kiepen; spichteren; kwasten; kwiskwassen; schossebrokken; zoppedoppen; swijnswansen; swijnswollen; slampampen;enz. enz.—Typisch is ook het klanknabootsend element in de scheppingen der volkstaal; het is zoo goed als interprovinciaal. Hoe roept de boer het vee? De jonge ganzekuikens metwiede-wiede-wiede-wiede(ofwieleenz.); de eenden metpiele-piele-piele-piele;de jonge kippetjes mettik-tik-tik-tik-tikketikketik.Het roepwoord wordt, naar men ziet, meest viermaal herhaald. Dit geldt ook voor het roepen op de kippen:tuut; op de jonge katjes:pie; (het roepwoord voor oudere katten ispoes); op de geit:sik; op de jonge schaapjes:suuk; op jonge kalveren:kies; op het veulen:siesken; op de koei:hooi. Biggetjes roept men door een smakkend geluid met de tongpunt, die artikuleert tegen het gehemelte. Den hond roept men bij zijn naam. Zie Driem. Bladen VI, bl. 58.Merkwaardig zijn nog de uitermate veelvuldige en expressieve vormen, die een bevestiging, ontkenning of verwondering te kennen geven, als:ménschekinderen! héeremijntijd! wélallemáchies! kindergóads! jóngesjóngens!dit laatste is zelfs tot in Sleeswijk doorgedrongen. De ontkenningspartikel wordt somtijds verdubbeld zonder de ontkenning op te heffen; men denke aan “niets niemendal”. De Maastrichtenaar kent twee bevestiginspartikels, éen gewone en éen beleefdere, welke methetis samengesteld, dusjoaenjoat.Dewoordvoorraaden desemantiekder volkstaal eischen verder onze volle aandacht. Het is een fabel, dat deze heele voorraad slechts uit een paar duizend woorden zou bestaan. Zonder twijfel ontbreken in de volkstaal tallooze uitdrukkingen voor begrippenuit het gemoeds- en geestesleven, uit het gebied van wetenschap en techniek. Zoo is het zelfs met de verklanking der gevoelens van liefde en vriendschap gesteld, toch zoo diep geworteld, en van sommige zinnelijke waarnemingen, met name van kleur en reuk. Maar hier staat tegenover, dat het volk woorden in overvloed heeft om schakeeringen van de een of andere handeling uit te drukken, zooals wij dit zagen voor het begrip “loopen”. Het kan weergeven de meest verscheiden toestanden en soorten van planten en dieren, van weêr en natuurverschijnselen in het algemeen, van lichaamsdeelen, huisraad, maten en gewichten enz. enz.Ook moet men bij de beoordeeling van dit alles zeer voorzichtig zijn. Ik zal mij tot enkele voorbeelden bepalen, omdat, zoodra de tijdsomstandigheden dit gedoogen, het rijke voor ons dialektonderzoek bestemde materiaal ook ten bate der semantiek zal verwerkt worden. Op tal van plaatsen in Noord-Brabant, Limburg en Gelderland noemt het volk elken kleinen vogel eenmusch, evenals de Amsterdammer over eenfinkiespreekt. Wat is echter gebeurd? Het woordmusch, hoogstwaarschijnlijk aan het Latijn ontleend, waar het “vlieg” beteekende (musca), heeft een groote uitbreiding, een verwijding van beteekenis ondergaan en heeft generische waarde gekregen als synoniem van “kleine vogel”. Of liever, het heeft “vogel” in deze beteekenis verdrongen. De afzonderlijke vogeltjes missen dan ook geenszins hun afzonderlijke benamingen, soms ruw, andermaal geestig, steeds karakteristiek. Het muschje zelf heet b.v. te Beeselkoarerakker, te Lottumkoarevrêter,te Blitterswijkkoarepikkerofkoarejietser(Limburgschjietsenis synoniem vanbiesen, d.i. “vlug loopen, vliegen, schieten”), te Swolgenkorepikker, te Swalmen en Neerguut(guit), te Niftrikhuiskrits, te Groesbeekhuusklets, te Grubbenvorstfloets, te Maasbreeschroep, te Heldenhoeskets. Om beurt wordt het landelijke, diefachtige, huiselijke, vlugge, brutale, ja komische van dit bij uitstek populaire vogeltje voortreffelijk uitgebeeld! Men denke ook aan het Hoog-duitscheSpatz, een komische kortnaam voorSperling. Hoe rijkvertoont zich hier de volkssemantiek, waarvan echter slechts gekleurde kaarten in den trant van die vanGilliéroneen overzichtelijk en tevens verklarend beeld zullen kunnen geven.Een ander voorbeeld. Voor “kikvorsch” kent het volk de benamingenkikker(t), kwakker(t), kwekker(t), kwakvorsch, kwakvos, kwak(Panningen), maar ookkikbil(Wanroy) enpeddemoeëk(Weert). “Êrst kuulkop zeen, êr men kwakkert wêrtj”, meent men te Beegden, en te Lottum gaat men hiermee akkoord: “Hê mint enne kwekvôrsch te zien, en hên is nog genne pannestart.”De groote, zwarte korrels in rijpende roggearen, het zoogenaamde moederkoren (secale cornutum), dat bij bevalling medische toepassing vindt, vanwaar zijn naam, is ook onder dezen naam bij het volk bekend. Maar het heet ookwolfskoare(Maashees),wolvepitten(Reusel),wolfstand(Nifkrik, Wanroy),doevekoare(Weert),mössekoare(Panningen),pèrdentaand(St. Anthonis, Deurne),krog(Berghem),duvelsköre(Swolgen),brantj-in-ʼt koare(Beegden, en met fonetische wijziging te Mheer).Tot de belangrijkste verschijnselen op het gebied der beteekenisleer behooren wel de benamingen van denvlinderin de volkstaal. Men treft in Limburg en Noord-Brabant vooral verscheidene samenstellingen met -vogelaan; zoo b.v.zomervogel, roevogel, pannevogel, pennevogel, kapelvogel(d.i. manteltjesvogel), vereenvoudigd totkapel, fenienvogel(rupsvogel) enz.; elders komen namen alskog, ensnuffeltervoor, deze laatste in noordwestelijk Limburg. Van uit het Romaansche taalgebied drong het woordpepelbinnen, zooals onze isethnenkaart aanwijst.In denzinsbouwtreft ons weer vooral de analytische richting, die zich hier uit in deparataxeof nevenschikking, waar wij in de kultuurtaal meestal onderschikking aantreffen. In plaats van: “Wil je zoo goed zijn, mij dat boek te geven”, konstrueert de man-uit-het-volk: “Wil je zoo goed zijn en mij dat boek geven”, of: “Wil je zoo goed zijn en geef mij dat boek”. Opvallend is ook de voorliefdevoor werkelijke tusschenzinnen, die b.v. de bevestiging van den spreker inhouden, dàt hij spreekt, of de reden, waarom hij spreekt: “Dat kan wel zijn, zeg-ik, dat hij ziek is, zeg-ik”. Hier speelt het emphatisch moment wel een hoofdrol, waarover nader. In andere gevallen hebben wij te doen met een streven naar verduidelijking, zoo b.v. in het boven aangehaalde: “wiehet onderst uit de kan wil hebben,dievalt het lid op den neus; —dieeerst komt,dieeerst maalt”. Een streven naar vereenvoudiging ligt ten grondslag bij het weglaten van voorzetsels, als het taalgevoel sterk genoeg is, b.v. in de spreekwijze “hê geit heim” (Zuidlimb), voor “noa heim,” d.i. huiswaarts, en bij de ellipse van woorden als “jaar” en “dag.”Wat ik als den meest markanten trek van de volkstaal beschouw is haaremphatisch, eenigszins gezwollen karakter. Luister slechts naar het verhaal van een representatief man uit den volksstand, en let op zijn breedsprakigheid, zijn samengekoppelde voegwoordenalsdat, alswanneer, luister, hoe hij herhaaldelijk spreekwoorden of zegswijzen in zijn verhaal- en betoogtrant invlecht, hoe hij aldoor vergelijkingen en omschrijvingen bezigt en in herhalingen valt, somtijds in beknopten, resumeerenden vorm: “Mijnheer, ik zeg, dat is niet eerlijk; neen, dàt is het stellig niet”. Of ook: “Piet moet maar blij zijn; dàt moet-ie.” Ook het negatieve parallelisme is den volksman niet vreemd.Hij wil u de zaak ophelderen, u overtuigen. Daartoe bezigt hij—nog afgezien van gebarenspel en mimiek—krachtige, ja pikante uitdrukkingen, frekwentatieven, deminutieven, superlatieven ja desuperlatieven, zelfs dichterlijke uitdrukkingen, als het gewone hem te slap voorkomt. Inderdaad raken de dichterlijke taal en de volkstaal elkaar niet zelden, omdat beide behoefte hebben aan ruimheid en vrijheid.Deze breedsprakigheid en zucht tot vergelijking uit zich tot in de straatroepen: “Haal Zeeuwsche mossʼle, ze benne zoo fijn”, —“leest burgers, leest”;—“kom nou, juffrouw, kom nou”;—“elft as zalm”;—“rapen as kinderhoofies.” De term “haal” is van ouds typisch in de straatventerstaal. Ik herinner nog aan den straatroep der vrouwen, die te Nijmegen met kersen venten: “En vier cent het pond, riep en rond.” De mosselenverkoopster uit de Schietschijfstraat te St. Joos-ten-Oode roept: “Mosselen, álderschoónste mosselen!”Hoe verder te lange en te korte woorden verdwijnen; hoe woorden en woordkonstrukties opkomen, vervormd worden, zich handhaven of de plaats ruimen voor andere, dit alles is onze aandacht overwaard en dient door gezette studie nader onderzocht. Maar reeds bovenstaande vluchtige schets heeft ons in voldoende mate het bewijs kunnen leveren, hoe door archaïsmen en neologismen, nuchtere en dichterlijke spreekwijzen, omslachtigheid en streven naar vereenvoudiging, uitsterven en herleven van woorden en taalvormen, begripsverwijding en begripsvernauwing vooral ook de golving en deining in de levende volkstaal voortreffelijk zichtbaar wordt: de wetten van integratie en differentiatie, die de hartslag zijn van elk levend taalorganisme.
Veluwsch.(UitLeopold, van de Schelde tot de Weichsel I, bl. 519).Minnebrief van en sniierknecht.Miekelief! ʼt Hef noe gans en gaor gin fatsoen, da je miin liefde zoa kold en zoa verwierd handelen bliift. Hoe ʼk et oak mit oe zuuk te riigen en te plooien, ik kriig er maor nie zoa ak et gaerne ha. Altiids bliift oew hart nog rechtevoort tägen mii as stiif linnen. Mennig kamezaol, boks en wammes van de goeje luujheb ik bekant stik verknipt en versniien, daor ʼk zat, en miin heufd oaver oe tornde en pluusde. Da ʼk er oak heftig oaver epruust heb, en er vinnig ziek af ewest bin, daʼs oe bekend; en nao de leste krupsie bin ʼk nog nie zoa ʼk heur, want hoe ʼk et wend of drääi, ʼk weet oan oe gin mouwen te passen.Zeg et toch glad uut, wa je tägen mii het, dat je mii as en olde lappe op ziiʼ smiit. Bin ʼk nie zoa goed bii de pinken as de beste veur miin brood? De heele wäke, van ʼs maondags tot zaoterdags, zit ik jummers stik staovast van ʼs märgens tot ʼs aovens bii baos Nol op ʼe taofel: en veur miin jannever-centen laot de wäärd =u=ut de Golden Ploege gin neie schuur bii ʼt huus zetten. Zondag, da mis nie, zie je me altiids in de predekaotie en ʼs aovens, nao koffitiid, bii oew vaoder op den haerd, om te höören naor ʼt neis =u=ut de krant. Dan doe ʼk jummers puur alles veur oe, en ʼk maok et oe zoa handzaom, as in minn krank vermeugen is: en da naodje zol zoa deurloapen as i ens miin vrouw waort gin enkele steeke zal er aon losgaon.Maor ʼk leuve, daor zit um de kneupe nie. ʼt Is nog die ägenste smalle heerschop, die klarke van onzen notaoris, die ʼt um duut. Daorum gao je, oak deur den dag altiids zoa mooi aonʼedaon, ʼegold en ʼezilverd, bekant of i nao de karke gaot. Miekelief! Miekelief! waor dwaolen ouw zinnen; hoe kan i zoa bot ziin? ʼk Heb oe al zoa mennigmaol oaver dissen gepokkeneerden snoeshaon onder ʼt parsiizer ʼehad en zint er nog de olde knepen niet uut? Hoe kan oe et hart toch zoa hooge staon, da je um dien kwibus en goeien wärkman onder stelt?Meinde mit um te zullen äten uut de kurf zonder zörge? Nemaor, daʼs vlak de lappe neffen ʼt gat. Da klarken lait um maor wiendaiers: en zolt i de maot holden veur de juffer van en notaoris al is ʼt oak op en plat dörpke? Nemaor, daerne! daor zii i nie toe ʼesnejen: da zol oe vugen as en neie lap op en old wammes; da stao nie en da holdt nie.—Da mot dissen verwierden heerschop oak nie vremd ziin, hoe zunig hi kiiken kan, maor hi teuteltmit oe, um oew rooie wängkes en oew blaouwe eugkes, en as i oe in dʼellene hef ebrocht, zal i oe handelen as en lapzalver; waor veinde dan heul veur oew hartepiin? Daorum, Miekelief! stel dissen springer uut oew zin en hold oe lääg bii ʼe grond, dan val i nie hoog. Denk aon ʼt spreukske: “Ongeliiken aord, dient niet ʼepaord”. Wij passen mekaor, waor je et beziet, um saomen genuuglik te läven en onzen staot te bliiven vuren. Kwik er ens mit oew olders, daor doe je braof aon; die zullen et oe wel veurmäten; en as ik zondag bii oe kom en i mii beduudt, da je met mii houwen wilt, zal miin martelen en armoeien tʼende ziin, en van klinklaor plezier za ʼk oe en heftig mooi loddereinsdeuske kaopen veur en pressent, al kost et oak en golden dekaot.Hadee, Mieke! tot zondag. S.Ostendsch.(Voor “Nederlandsche Volkskunde” geschreven door den Eerw. Heer Frank Baur, docts, litt.)De gelijkenis van den Verloren Zoon zooals zij te Ostende in het Schipperskwartier wordt verteld3.Eer wos e kér e våder, è jâ twé zuns.Den årme man wos wéewåre! È de joengsten va de twei hâde goesten om e vojåžetsje te doene. Mo de kwèsje wos va dʼortsjes! De joenge brakke goeng no ze vådere èn i zej: “Våder, gée mʼ osjeblief ʼt chelt da me toekomt, ʼt part va moeder zåliger!” De våder schuddege zen hôofd èn zej: “Joengen, joengen, je lop no jen oengeluk!”—“Ba ʼk en doe, antwordege de kwåpèrte: lat et min mo riskieren!”È je kréég ze part! È je goenk nor en vèrre stréke, olover ʼtzeitsje! È je wos nog mo fine ʼt gat üt, of je begoste va ze gèld te léven, lik God üpt Sas! Olie dågen schinken è drinken, smeiren en teiren mè de schonste nichtsjes, è ze traktéren mè tartsjes è spekken è gŏedewèrk.È ja, è dat en kostege azo ni lange deuren: ze portekadee gerocht olichte léég, ze kleiren vielen in slunsen, je zach ter üt lik ne schooier! Mè véle rooi kwaamp i te lange laste bi nen beistekŏpman in de kost: mor in platse van olle dågen ze bükstje goe vul te krigen, wos ʼt årmoe va god za mʼ zégen! En os zen dèrmen grolden, je mochte nog üt den trog va de zwins ni mêe éten! Mèd ol ze werken è vroeten ât en, os ʼt ol te fin effekte kwam, nog gén någel om ze gat te krauwen! ʼt Wåter liep va zen èrte, os ʼt en an ʼt üs pejsde, wo dat de knechten åten è droenken è tafeltje-dèk-je spéélden! Wo dat de stüten zo vèt gebutterd waren, è ʼt Roesselaersch bier zo lèkker!Tŏe tat en up ne schônen dag ol zen koeråže in zen ʼanden paktege, è no ze våder goenk è zej: “Våder, ʼk èn ol me geld vertsjoekt; ʼk zin te vül dan ʼk nog je zeune zoen kunnen zin: mo lat me bi joen blüven voe knècht!...”“Wei, joengen toch!” riep ze våder: ”è je zoe tog ni willen zéker! Gée me zeire en tóóte: ʼk èn tog zo lange no je gewacht!” È je kréeg nieuwe kleirs en nieuwe sluffers an: è je wos wéer de zeune va ze våder!HetBrabantschvormt den middelterm tusschen het Hollandsch en het Limburgsen; en onder Brabantsch verstaan wij hier het Westbrabantsch, het Antwerpsch, het Aalstersch, het Leuvensch, het Oostvlaamsch. Wij wezen op de overeenkomst met het Oost- en Strandhollandsch. Maar slapheid van artikulatie verbindt de taal van de afstammelingen der Salische Franken toch ook met de Zeeuwen, die zij immers ook zeer nabij staan in volkstype en in innigheid van temperament. Op gemeenschappelijk Keltisch substraat wijst, behalve de eigenaardigheid van de behandeling der finalen,de herhaling van het persoonlijk voornaamwoord vóor en na den werkwoordsvorm:ik-ekikenz. En anderzijds verbindt hen de Keltische toon, de lossere volksaard, het sanguïnisch temperament weer met Limburg. De bonte staalkaart der Brabantsche dialekten—mag ik even wijzen op de voortreffelijke behandeling van het Aalstersch doorProf. Colineten van het Leuvensch doorL. Goemans?—is het reflex van hun sterk-uitgesproken gemeenschapszin, van hun aanhankelijkheid aan stad en dorp, van de versnippering van hun grondgebied.Leuvensch.(Voor “Nederlandsche Volkskunde” geschreven door den Heer Frans Smeesters, stud. litt.)De Koeisjieters.(Leuvensch Verhaal).In dânen tâd (tijd) waz et spel nogal dikkels de woegel oep4: den iene kie woere de Sponjoede mister, dan wee dʼ Oestenrâkers, ofwel probeede de Vloinderiers den boes te speele. Et was altâd e wa fes: vechten en battere zonder oepaave. Te Leeve woere zʼ oek noet ni grist. Moe ze woere der doevee oek oep verzien, zelle: dʼ iel stad was oemringd mee vestinge mee dikke mieren oep. Doe kost niemand in och uit de stad nit, as dee de poote on de groete stieweege en dâ woere bewokt dee saldoete.Oep ene kie aa ʼt er wee lilek gespanne en wit er van iene pas gebrand en gemoet: ʼt was tege den oevend, oep den Eksentoore, woe da naa de luibank stoet oep den boelvar Remie. Da was doe de verstêreking van de Brisselse poot; ʼt kloester van de Sellebries stont doe toen nog nit achter en doemee kost de schilwacht van doe den ielen Brisselse stieweg overzien tot on den Azeren bereg, mee klier wier. Zoe tisse licht en doenker ziet dâne woeker iet van den Azeren bereg af kome gelak en troep saldoete,mee witte broeke en doenker jasse: “Da moette dʼOestenrâkers zân!”Rietepakie loept em den tooren af en goet de wacht verwittege. De poot wed toegedon en nen troemelier loept de Brisselse stroet af vee de garsevik bojien te troemele: al et folk kwam boete gebetteld en dʼiel stad stond oep en ing. ʼt Was er e lieve van den elsen dievel: de joengelen on ʼt blête, de vraalie on ʼt jenken en de manne roepen en tieren onderie.Twie boemkeetels woeren oep den Eksentoore geplaceet en de saldoete mee donderbissen en gewiere doeneffe. Tisse de boeme zoege ze dâ witgeplekte troep oep eer zeevetien gemakken afkome, jist ofda zʼ oep wandel woere. Na was doe iene van dâ manne, die janfatoet wilde speelen achter ze sjietgat. Zonder noe de kapetaan te wachte sjit em ze gewier af flak in den troep oep de stieweg. Zoe gaa as dʼ ander dad oede begoste zʼ oek te sjiete: tot iene van de boemkeetels toe goenk mee ne lileke slag af!Dʼ Oestenrâkers stoven oetien last alle kante: e stik of twie kwoempen in volle charge oep de stad afgeloope, woe dat de verschrikte Leeveniers zoege daddet koeie woeren in ploits van saldoete.Seedert toen widde de Leeveniers Koeisjieters geiete!Bredasch.(Uit Leopold, Van de Schelde tot de Weichsel I, bl. 328).Breeë wiele.(ʼt Zuiden van de Baronie van Breda).A. Hedde de wiele van oew kèr al laote veraandere, Bart?5B. Neeë, Arjaon! zou da toch mötte?A. Jao, jao, da möt zeker; ik hoar zegge, das ze dʼn earste van dʼaander mand mee smalle raoje niemar meuge rije.B. Nou, de mijn zulle dan toch nog nie veraanderd zen: dʼaambachtekunne ʼt ok aomal nie gedaon krijge. Hedde gij de jou al veraanderd?A. Van mʼn éán kèr wel; die heʼk mee breeë wiele laote maoke, al vur ʼn jaor of twea, om vur de waaie te gebruike; mar mee dʼaandere möt ik er nog aon.B. Vur de waaie geloaf ik das ze goed zen de breeë raoje, mar om vur dur ʼt zand te rije, jonge, davvur zen mʼer mee vernukt.A. Da sa ʼk nie zegge: mee de breeë wiele zulde zoʼn groate gaote nie in ʼt spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor ok makkelik verlegge.B. Jao, protte ge mar; mar smenke zegge, dagge mee de breeë bedeane vast zit, as ʼt nat is.A. Neeë, man, ze zulle de wege dan zo nie kapot rije: de breeë wiele snijen er zo nie deur, en te zomer zal den weg zo schoan zen azne dörsvloer.B. Nou, dan zulle ze toch mear mötte paniere as ze tegenworrig doen.A. Neeë, jonge, davvur hoeve ze niks mear te paniere, want dʼn weg zal uit zen aaige goed blijve, omdat er dan gʼn gaote en kuile mar zulle gemakt worre.B. Mar in dʼn baomus dan, as ʼt nat is, dan zulle ze toch wel blijve steke.A. Da sa ʼk nog nie zegge. Ikke en Koop van Hentjes hebbe vleeën baomus den healen dag mis gereeë mee twea kère dur ʼn heal nat straotje, en ʼs aovus waor dʼn weg nog net zoo goed as ʼs maregus mar we haaie ʼt spoor dikkels verleet. En as ge da mar doet, dan zulde gʼn gaote rije, en dan zulde ʼt mee breeë raoje langer volhouë as mee smalle. As de meense der mar is aon gewoan zen, dan zulle ze gʼn smalle raoje mar verlange; mar nou zen ze der op tege, omdas zʼ aomaol der wiele mötte laote vermaoke, en da sen groate koste; mar as ze ʼn paor wiele vur niks krege, dan zouwe ze der nie tege pruttele.... Mar ik houwe vur ʼn goei ding, die breeë wiele.B. Jao, gij prot goed; mar wa zulle de klène boerkes doen, die mee nun os rije? Die kunne, as ʼt nat is, toch ginnen weg.A. Jao, jao, genog; mar ʼt is vur hullie èrig, omdas zʼ in de zak zulle mötte. Mar as ze der wiele mar is hebbe, dan zulle ze der wel over kontent zen.B. ʼt Kan gebeure; mar ik mot het earst zien, vur ik ʼet geloaf.Zoo komen wij ten slotte tot deLimburgschedialekten. Het Frankisch in zijn geheel genomen is door de zoogenaamde tweede klankverschuiving in twee groote helften gesplitst: het Neder- en Opperfrankisch. De aandrang ging uit van het Opperduitsche bergland; langzaam plantte de golving zich voort, om weg te sterven tusschen den 50stenen 52stenbreedtegraad. De grenslijn draagt den naam vanBenrather linie, omdat zij benoorden het plaatsje Benrath over den Rijn gaat. In oostelijke richting doorsnijdt zij geheel Duitschland tot aan de Poolsche grens; westwaarts loopt zij bezuiden Neuss, Rheydt, Erkelenz, Heinsberg, en overschrijdt bij Geilenkirchen het Nederlandsche grondgebied. Dit verlaat zij weer tusschen Cottesen en Vaals, en valt dan omstreeks Malmedy samen met de scheidslijn tusschen het Germaansche en Romaansche taalgebied. Men mag dus beweren, dat het in Groot-Nederland gesproken Frankisch zoo goed als uitsluitend Nederfrankisch is.Dit nu wordt verdeeld in Noordlimburgsch en Oostbrabantsch (Meyerijsch) eenerzijds, en Zuidlimburgsch anderzijds, en wel door de zoogenaamdeUerdinger linie, die benoorden Uerdingen den Rijn overschrijdt en den dam vormt, waartegen de laatste golvingen der tweede klankverschuiving breken: ik bedoel de verschuiving vanktotchin de woordjesikenook. Benoorden en bewesten de linie, waar men dusikenookhoort, liggen, Herongen-Venloo, Blerik, Maasbree, Meijel, Leende, Borkel en Schaft; en in België: Lommel, Baelen, Tessenderloo, Sichem, Bekke voort, Thielt, Bautersem. Bezuiden en beoosten, waar menichenauchzegt, liggen: Leuth-Tegelen, Baarloo, Helden-Panningen, Ospel, Nederweert, Maashees, Soerendonck en Budel; in België: Achel, Neerpelt, Exel, Hechtel, Beverloo, Beeringen, Diest, Roosbeek en Vertrijk. Bautersem en Vertrijk,westelijk en oostelijk eindpunt der lijn, liggen ongeveer een uur gaans ten westen van Thienen, het groote uitstralingspunt der Nederlandsche dialekten. Daar stuit de Uerdinger linie op de Waalsche grens of, nauwkeuriger gezegd, op een dier grensstrooken, die door het Romaansch op het Germaansch veroverd zijn; zieGod. Kurth,La frontière linguistique en Belgique et dans le nord de la France (Bruxelles 1895—98) II, bl. 526; III, bl. 4 vlg.Een juister indeeling zal, naar ik hoop, de vrucht wezen van ons uitgebreid, maar helaas door de tijdsomstandigheden bemoeilijkt, onderzoek der Zuidoostelijke dialekten. Ook hier groote differentiatie, evenals in het Brabantsch, maar die benoorden Venloo daarenboven op een ethnische reden stoelt. Daar immers, de lezer herinnere het zich, is een Saksisch menggebied, maar waar de Saksische bouwtrant vrij wel als uitgestorven kan worden beschouwd (I, bl. 37, 38). Wij hebben hier te doen met een dier zeldzame gevallen, waarin de taal taaier en duurzamer bleek te zijn dan de hoevenbouw. Want benoorden de linie vinden wij een dialekt, doorTe WinkelSaksisch-Frankisch genoemd, en dat uiteenvalt in het taaleigen van Venraai, van de Landen van Cuyk en Nijmegen, de Lijmers (Eltenberg en omstreken), de Duffel en de Over-Betuwe. Hier hoort men b.v.ald(aald) enkiend, en doorgaansbleeëk, deeël, steeën, dooëd, pooët(ofbleiëk, doeëdenz.). Van het aangrenzende Brabantsch (Meierijsch) onderscheiden zich deze dialekten door het niet-diphthongeeren vanîenû, dus:mien, riek, wief, zoor (zoer), hoes. In dit dialektgebied vertoont een bepaalde landstrook, die de plaatsen Venloo, Blerik, Maasbree, Velden, Grubtenvorst, Lom en Arcen omvat, grootere overeenkomst met het Zuidlimburgsch; zie hierover mijn artikel in het Tijdschrift voor Nederl. Taal en Letterk. XXVI, bl. 81 vlg.De geheele streek bezuiden de Uerdinger linie noemt men hetMich-kwartier,een benaming, die uit België schijnt afkomstig te zijn; en wel omdat daar de oude akkusatievenmichendichzijn bewaard gebleven. Ook hoort men hierichen meestalauch(ook).Te Winkelspreekt van Ripuarisch Frankisch. Toch vindt men ook hier tal van verschillen; met name het dialekt van Belgisch Limburg vormt voor het meerendeel een zekere eenheid, die wel eens Westlimburgsch genoemd wordt; deze benaming kan echter tot verwarring aanleiding geven. Verder is de Oudgermaanschesk, die in het Friesch haar oorspronkelijken klank behield, in bijna geheel het Mich-kwartier gepalataliseerd totsj, dus Friesch:skaap, Hollandsch:schaap, Roermondsch:sjoap. Deze palataliseering vindt men ook op de Veluwe en in Eemland, wat weer op gemeenschappelijken ondergrond wijst. Maar daarenboven is bezuiden de Uerdinger linie de stemlooze spirantsin de klankverbindingensp, st, sl, sm, snenswtotsjgeworden beoosten een lijn, die van af het dorp Panningen in zuid-westelijke richting geheel Limburg doorsnijdt. Eerst volgt zij den linker Maasoever, gaat bij Wessem de rivier over en vervolgt nu haar weg op den rechter Maasoever, tot zij tusschenMaastrichten Breust de Belgische grens en het Romaansche taalgebied bereikt. Deze linie noemde ik dePanninger linie. Het ruimere gebied der palataliseering vansktotsjwordt begrensd door dePanninger zijlinie. Zie hierover mijn artikels in het Tijdschrift voor Nederl. Taal- en Letterk. XXI, bl. 249; XXVI, bl. 81; Limburgsʼs Jaarboek XIII, bl. 229; Leuvensche Bijdragen 1908. Laat ik nog vermelden de dialektstudies vanJ. Houben. Het Dialect der stad Maastricht (Maastricht 1905);L. Grootaers, Het Dialect van Tongeren (Lier 1910); en voor de studie van het Noordlimburgsch:H. Bruijel, Het Dialect van Elten-Bergh (Utrecht 1901).Het Limburgsch wijkt sterk van het algemeen Nederlandsen af en de Limburger handhaaft zijn taal met zeldzame taaiheid. Eerst in de laatste tientallen van jaren wordt in sommige families van den deftigen stand de algemeene Nederlandsche kultuurtaal gesproken. Aan differentiatie heeft het, zooals gezegd, niet ontbroken, en ook scheppen nog steeds handwerk, beroep en industrie—tabaksbewerkers, leerlooiers, steenbakkers, mijnwerkerstuiniers6—talrijke sociale groepen en groepjes. Toch blijft een sterk gevoel van nauwere psycho-ethnische verwantschap zich handhaven.Tot de eigenaardige algemeen-Limburgsche dialekt-verschijnselen behoort het isosyllabisme van de nominale meervoudsvormen met die van het enkelvoud; b.v.bal: bel; kop: köp; knoak: knök; enz. Verder het eigenaardige muzikaal accent, met name de syllaben met stijgenden sleeptoon, die heel wat taalverschijnselen kunnen verklaren. Ook het zinsaccent, de zinsmelodie en het spreektempo zijn in deze dialektgroep zeer eigenaardig en sprekend, en wel in veel hoogere mate dan in de noordelijke tongvallen. Dit blijkt zelfs, wanneer een bewoner der zuidelijke provinciën de algemeene kultuurtaal spreekt: men zegt dan “dat hij zingt”. Er is natuurlijk verschil tusschen vraag, uiting van verwondering of andere gemoedsbeweging en simpele bewering,—een uitgestrekt terrein, dat nader dient te worden onderzocht. Eindelijk de retrogressieve of terugwerkende assimilatie bij het zwakke praeteritum—veelal van palataliseering begeleid—, waar het algemeen Nederlandsch progressieve of vooruitstrevende assimilatie vertoont; b.v. pakte:pagdeenpagdʼe7; danste:danzde. Ook bij andere vormen ontmoeten wij dit verschijnsel, dat allicht met het accent in betrekking staat.Laat ik ten slotte nog even wijzen op de grootere eenheid van Zuid-Limburg. Zij wordt gekenschetst door de hoeve van het Frankisch-Romeinsche type, maar ook door het doorgaans ontbreken van de afzonderlijke hoeven, geïsoleerd liggende te midden der afzonderlijk landerijen (I, bl. 42, 24). Van een nauwere dialektische eenheid bezuiden Sittard diene als specimen het gerundium op-têre: loupentêre, lachentêreenz., dat men te Maastricht, Sittard, Heerlen, Tongeren, Hasselt, kortom over geheel het zuidelijkste gebied verspreid vindt.Over het gebruik te Hasselt zieGittée, in het Nederl. Museum 1888, z. bl. 306. Het verschijnsel is nog steeds raadselachtig in wezen en herkomst, en dient nader te worden onderzocht. Zie verder de isethnenkaart.Venloosch.(Fragment uit “De Sage uit het Ven”, Limburgschʼs Jaarboek VIII, bl. 63, eenigszins gewijzigd).Jan en Helmus oêt ʼt Ven.Op ein half oor van de stad, aan de Winkelveldstroat, leet Besjeshoaf, en dên hoaf hebbe de akkerlu Van R. sterk twieë ieëwe van elder tot elder bewoeënd. Op ein paar noa de leste van eur, die doa den reek hanteerde, waas Jan van R., eine strausse mins mit snuje geis, dê ei nateurlik slaag had van vertelle en al waat de stadsboetenieë raagde, hoarklein kinde. Bij de Venlu stȯnte veur gelierd, want hê kȯs in den almenaak lêze, ziene naam schrieve en mit kriêt rêkene. Ouk waasse drijmoal keuning gewês: twieëmaol bij ʼt vogelschete in ʼt Kraneveld, en eine kier bij ʼt rieje van de gaas aan Sinter Banus. In 1848 isse gestorve, 92 joar ald,—des neet in de weeg, wie?Mit eine Julidaag van 1778 trok Jan mit ziene knech Helmus, eine Veldese jong, noa de Hêringse hei um struitsel te houwe in eine kamp, dêje veur zes vette kukes ʼs joars, aan ʼt hoês Caan in Stroale te levere, gepach had. ʼt Waas dên daag schreujend heit, en doarum ginge ze iers smiddaags um vief oor van den hoaf, veurnemes door te werke zoeë laat azzet gong. Veur de lȯchtigheit zote eeder eine lichte vink op en as oavesête nome ze drij bokeskeuëk mei in vere gesneje, en daobij twieë tuite bȯtermelk, die ze op de gebroekelike meneer mit reemkes aan de heizigs gebȯnde euver den rök hȯnge.Weus en akelig waas in dên tiêd nog de Venstreek, die ze einind meuste doortrekke. Aan weerszie van den alde Stroalse wêg loge wiedluipige zȯmpe en peul, dich begreuid mit luus en reet en umzuimp mit elze holt, vane en broamelestruûk. Doa hoort me niks as ʼt gekwaak van de kikvors en ʼt gesnater van de ênde, woavan der soms ʼn klȯch oêt de zȯmp opvloog.Toe Jan mit zienen Helmus bij de kamp waren aangekome, loge ze eure knapzak tösse einen berke stroêk en begȯste te hakke. Jonk en ieferig wie ze ware, gunde ze zich gein rös as um wat oassem te schöppe en te drinke of knips ein half oor um eur proviand aan te sprêke. Ze wisten ouk van gein oêtscheije, en doe ze ʼt struitsel in huip hadde gezat, waas den oavond al ein hieël ind gevalle. Ze nome de heizigs weer op de schouwers en gȯngen noa den hoaf truuk.Doeëd meug door de zwoaren en lankwieligen erbeid sukkelde oos Besjeslu gedoek en druimerig veuroet, in volle kompenie mit de hiere van ʼt brook, die bij eeder stap verschrik veur eur opsprȯnge. Maar klam hadde ze denArenborgenGenroaiachter den rök, of doa, aan einen tȯmp van de wêg, meinde Helmus inens ein gedruus en gejuister in de lȯch te hure. De mood zagden—um in de hoaze, en vol engs greeppe Besjesboer bij den erm en reep: “baas, kiek ens umhoeëg. Eine veurige wage mit veer pêrd en eine mins derin, dê lammenteert!”“Jȯng”, zag Jan, “zêgen dich en bêj eine Vaderȯns, det ȯs gei kwaod euverkump. Ik weit wê ʼt is.”Doe magde ze bein en kêrde ze den diek euver noa den alde Stroalse wêg, op de hakke gezête, wie ze meinde, door allerlei buës gespuus, woatêge einen heizig niks vermaag. En neet veur det ze de töp van Besjes hoeëg linde in ʼt verscheet krege, veel eur de de schrik van et hert en doe vroog de knech: “baas, wê hebbe we gezeen? Zoe et de man mit ziene wage zien, dê nȯw en dan door de lȯch riet en woavan Sint Hoeberts Drik nog pas hêt opgehoald?”—“Precies jȯng”, zag den ander, “hê was et. Hazepoeët de Schelm, dê de loeën van de werklu achterheel.“Zien straf is nog neet oet; zoolang mȯtte mit ziene gleujendewage door de lȯch rieje en wuurte geschreuid, totte zal hebbe voldoan: ein waarschouwing veur andere van zie slaag.“Nȯw is ʼt te laat, maar ezȯndaag zal ik dich zien hieël historie waal ens van nödje tot zö̂kske vertelle, ik kin ze”.Ter kenschetsing van de dialektische volkstaal steunden wij in het bovenstaande, zooals gebruikelijk, vooral op klankleer en flexie. Toch zijn ookwoordenschatensyntaxisvan het grootste belang, vooral wanneer men de volkstaal behandelt in tegenstelling met de kultuurtaal. Wij kunnen hier echter onmogelijk diep op de zaak ingaan en verwijzen dus naar de afzonderlijke idiotica. Zoo b.v.Galléevoor het Geldersch-Overijselsch,Molemavoor het Groningsch,Bergsmavoor het Drentsch (onvoltooid),Waling DijkstraenBuitenrust Hettemavoor het Friesch,Boekenoogenvoor het Zaansch,Boumanvoor de volkstaal in Noord-Holland,Opprelvoor het Oudbeierlandsch,Van Schothorstvoor het N.W. Veluwsch,Van de Watervoor de volkstaal in het Oosten van de Bommelerwaard,Simonsvoor het Roermondsch,Jongeneelvoor het Heerlensch. Zuid-Nederland heeft in het opteekenen der idiotismen meer ijver en belangstelling getoond dan Noord-Nederland. Wij kunnen hier wijzen op het omvangrijke Algemeen Vlaamsche Idioticon vanSchuermans, op het Westvlaamsche Idioticon vanDe Bo, op het tot een Idioticon omgewerkteGezelle-tijdschrift Loquela. Verder maakteCornelissenenVervlietzich verdienstelijk door het opteekenen van de volkstaal van Antwerpen,TuerlinckxenClaesvoor het Hagelandsch,Ruttenvoor het Haspengouwsch,Teirlinckvoor den woordenschat der Zuidoostvlaamsche tongvallen; enz.Hier liggen inderdaad “schatten van de volkstaal” opeengestapeld. Hoeveel beter dan in de kultuurtaal zien wij hier de strooming en tegenstrooming van integratie en differentiatie, het zich splitsen, zich vertakken, en weer ineenvloeien van de verscheidene beroepstalen, het eenerzijds stoer-behoudende en anderzijds ook weer koen-vooruitstrevendein het leven der taal. Archaïsmen, ware survivals uit overoude tijden, vindt men in de meest gewone populaire zinswendingen. Zoo b.v. het Limburgsche “met bed en bult vertrekken”, waarbultnogdebeteekenis heeft van het Middelnederlandschebulte, bult“stroozak”; de uitdrukking “van het bed op het stroo komen” herinnert aan een overoud lijkgebruik (I, bl. 290). In het Sallandsche: “hi kan lêzen en broodsnieën”, d.i. hij kan twee dingen tegelijk doen, heeftlêzende oude beteekenis van “bidden”. De algemeene Nederlandsche volkstaal kent uitdrukkingen als “van den hak op den tak”, waarhaknog de oude beteekenis bezit van “krommen tak”;—“hij heeft kind noch kraai”, waarkraai“den kraaier” beteekent, d.i. den haan, welk woord immers etymologisch samenhangt met het Latijnschecanere“zingen”;—in “kap en kogel verliezen” iskogelde halskraag;—in de zegswijze “wie het onderst uit de kan wil hebben, die valt het lid op den neus” ishet lidde deksel. Naast deze archaïsmen staan echter ook weer neologismen, vooral, naar wij zullen zien, in de woordvorming.De volkstaal beweegt zich inanalytische richting. Regelmatig worden de omschrijvende naamvallen voor de verbogen naamvallen gebezigd. Men zegt dus niet: “vaders jas”, maar “de jas van vader”, of “vader zijn jas”. In plaats van den vergrootenden of overtreffenden trap wordt somtijds het woord in den stellenden trap herhaald: “het is droevig en droevig”; en zoo vervangt men ook het bijwoord: “het gaat beter en beter”, d.w.z. steeds beter. Het woordbeterwordt echter ook als positief beschouwd, en dan vormt het volk den eigenaardigen komparatiefbeterder. Het meervoud, of liever het begrip “enkele”, vindt men niet zelden omschreven door “een of twee”, of door “een gas”, “een koppel”. Potentieële vormen treft men zeldzamer aan, naar mate men dieper in de lagen der volkstaal doordringt. Het twijfelende en onzekere bij vermoeden of veronderstelling wordt uitgedrukt door een bijwoord als “misschien” of door een hulpwerkwoord. Bij deze richting sluit zich aan het sloopen van de werkwoordelijke tijden. De verleden tijd gaat in de volksvertellinghard achteruit. Meestal bezigt men het praesens of perfectum, dat veelal nog de plaats moet ruimen voor het plusquamperfectum: “wij waren geweest, wij hadden gezien”, voor: “wij zijn geweest, wij hebben gezien”. Deze meer dan voltooid voltooide tijd komt vooral veel voor in Zuid-Limburg. Het praeteritum weet zich echter te handhaven in het zoogenaamd apologische spreekwoord (zie Vijfde Hoofdstuk I); terwijl de tegenwoordige tijd het tempus is van het volkslied als praesens historicum. Het futurum wordt dikwijls vervangen door het praesens. Zoo vloeien de grenzen van het feitelijke en het mogelijke, van het verleden en van de toekomst meer ineen dan in de kultuurtaal.—Daarentegen beweegt zich een tot indirekt reflexivum verzwakte dativus ethicus weer in synthetische richting: “zich een pijp rooken, zich een glas drinken.”Het terrein der werkwoordendoenenlatenstrekt zich in de volkstaal veel verder uit dan in de kultuurtaal. Hoogst belangrijk is ook dewoordvorming, stout en realistisch, met bepaalde voorliefde voor frekwentatieven en diminutieven. Als voorbeeld van de verscheidenheid en het koloriet der populaire woordvorming diene de synonymie (natuurlijk met genuanceerde beteekenis) van het werkwoordgaanin de Graafschap (zie Driem. Bladen III, bl. 105 vlg.). Men kent daargoan: gaan;sjoksen: loopen en in de knieeën zakken;snoksen: de voeten bij het loopen op ongewone en tevens onverschillige manier neerzetten;gèspelen: draven;flearen: het vlug en driftig loopen eener vrouw;zobben: op een draf loopen met zwaren gang;bizzen: vlug loopen;bozzekenenfoddeken: vlug met kleine passen loopen;sabelen: vlug met groote stappen loopen;schriêden:stappen;loopen; kuiern; hompelen: gebrekkig loopen;strompelen; geiselen: zoo vlug mogelijk loopen;drapsen: herhaaldelijk eenzelfden weg loopen;striéken:flink stappen zonder de voeten hoog op te lichten;steigern: met den neus in den wind loopen;tippeln: licht loopen met vluggen tred;krummeln: langzaam met kleine passen loopen;pladdeken: met bloote voeten loopen.Dat deze expressieve en oorspronkelijke populaire woordvormingvooral ook bij de scheldwoorden en scheldnamen tot uiting komt, behoeft wel geen betoog. Laat ik nog enkele volksuitdrukkingen voordrinkenaanhalen, doorDe Cockbijeengegaard (zie De Navorscher, XLVII, bl. 56; XLVIII, bl. 40; IL, bl. 130):Bekeren; pimpelen; borrelen; borlesoesen; borleboppen; toeteren; fleppen; swobbelen; gulpen; duimen; loreeren; zich bekladderen; tullen; pullen; avoezen; sippen; lepelen; leppen; lepperen; petteren; pampelen; sassen; heften; kiepen; spichteren; kwasten; kwiskwassen; schossebrokken; zoppedoppen; swijnswansen; swijnswollen; slampampen;enz. enz.—Typisch is ook het klanknabootsend element in de scheppingen der volkstaal; het is zoo goed als interprovinciaal. Hoe roept de boer het vee? De jonge ganzekuikens metwiede-wiede-wiede-wiede(ofwieleenz.); de eenden metpiele-piele-piele-piele;de jonge kippetjes mettik-tik-tik-tik-tikketikketik.Het roepwoord wordt, naar men ziet, meest viermaal herhaald. Dit geldt ook voor het roepen op de kippen:tuut; op de jonge katjes:pie; (het roepwoord voor oudere katten ispoes); op de geit:sik; op de jonge schaapjes:suuk; op jonge kalveren:kies; op het veulen:siesken; op de koei:hooi. Biggetjes roept men door een smakkend geluid met de tongpunt, die artikuleert tegen het gehemelte. Den hond roept men bij zijn naam. Zie Driem. Bladen VI, bl. 58.Merkwaardig zijn nog de uitermate veelvuldige en expressieve vormen, die een bevestiging, ontkenning of verwondering te kennen geven, als:ménschekinderen! héeremijntijd! wélallemáchies! kindergóads! jóngesjóngens!dit laatste is zelfs tot in Sleeswijk doorgedrongen. De ontkenningspartikel wordt somtijds verdubbeld zonder de ontkenning op te heffen; men denke aan “niets niemendal”. De Maastrichtenaar kent twee bevestiginspartikels, éen gewone en éen beleefdere, welke methetis samengesteld, dusjoaenjoat.Dewoordvoorraaden desemantiekder volkstaal eischen verder onze volle aandacht. Het is een fabel, dat deze heele voorraad slechts uit een paar duizend woorden zou bestaan. Zonder twijfel ontbreken in de volkstaal tallooze uitdrukkingen voor begrippenuit het gemoeds- en geestesleven, uit het gebied van wetenschap en techniek. Zoo is het zelfs met de verklanking der gevoelens van liefde en vriendschap gesteld, toch zoo diep geworteld, en van sommige zinnelijke waarnemingen, met name van kleur en reuk. Maar hier staat tegenover, dat het volk woorden in overvloed heeft om schakeeringen van de een of andere handeling uit te drukken, zooals wij dit zagen voor het begrip “loopen”. Het kan weergeven de meest verscheiden toestanden en soorten van planten en dieren, van weêr en natuurverschijnselen in het algemeen, van lichaamsdeelen, huisraad, maten en gewichten enz. enz.Ook moet men bij de beoordeeling van dit alles zeer voorzichtig zijn. Ik zal mij tot enkele voorbeelden bepalen, omdat, zoodra de tijdsomstandigheden dit gedoogen, het rijke voor ons dialektonderzoek bestemde materiaal ook ten bate der semantiek zal verwerkt worden. Op tal van plaatsen in Noord-Brabant, Limburg en Gelderland noemt het volk elken kleinen vogel eenmusch, evenals de Amsterdammer over eenfinkiespreekt. Wat is echter gebeurd? Het woordmusch, hoogstwaarschijnlijk aan het Latijn ontleend, waar het “vlieg” beteekende (musca), heeft een groote uitbreiding, een verwijding van beteekenis ondergaan en heeft generische waarde gekregen als synoniem van “kleine vogel”. Of liever, het heeft “vogel” in deze beteekenis verdrongen. De afzonderlijke vogeltjes missen dan ook geenszins hun afzonderlijke benamingen, soms ruw, andermaal geestig, steeds karakteristiek. Het muschje zelf heet b.v. te Beeselkoarerakker, te Lottumkoarevrêter,te Blitterswijkkoarepikkerofkoarejietser(Limburgschjietsenis synoniem vanbiesen, d.i. “vlug loopen, vliegen, schieten”), te Swolgenkorepikker, te Swalmen en Neerguut(guit), te Niftrikhuiskrits, te Groesbeekhuusklets, te Grubbenvorstfloets, te Maasbreeschroep, te Heldenhoeskets. Om beurt wordt het landelijke, diefachtige, huiselijke, vlugge, brutale, ja komische van dit bij uitstek populaire vogeltje voortreffelijk uitgebeeld! Men denke ook aan het Hoog-duitscheSpatz, een komische kortnaam voorSperling. Hoe rijkvertoont zich hier de volkssemantiek, waarvan echter slechts gekleurde kaarten in den trant van die vanGilliéroneen overzichtelijk en tevens verklarend beeld zullen kunnen geven.Een ander voorbeeld. Voor “kikvorsch” kent het volk de benamingenkikker(t), kwakker(t), kwekker(t), kwakvorsch, kwakvos, kwak(Panningen), maar ookkikbil(Wanroy) enpeddemoeëk(Weert). “Êrst kuulkop zeen, êr men kwakkert wêrtj”, meent men te Beegden, en te Lottum gaat men hiermee akkoord: “Hê mint enne kwekvôrsch te zien, en hên is nog genne pannestart.”De groote, zwarte korrels in rijpende roggearen, het zoogenaamde moederkoren (secale cornutum), dat bij bevalling medische toepassing vindt, vanwaar zijn naam, is ook onder dezen naam bij het volk bekend. Maar het heet ookwolfskoare(Maashees),wolvepitten(Reusel),wolfstand(Nifkrik, Wanroy),doevekoare(Weert),mössekoare(Panningen),pèrdentaand(St. Anthonis, Deurne),krog(Berghem),duvelsköre(Swolgen),brantj-in-ʼt koare(Beegden, en met fonetische wijziging te Mheer).Tot de belangrijkste verschijnselen op het gebied der beteekenisleer behooren wel de benamingen van denvlinderin de volkstaal. Men treft in Limburg en Noord-Brabant vooral verscheidene samenstellingen met -vogelaan; zoo b.v.zomervogel, roevogel, pannevogel, pennevogel, kapelvogel(d.i. manteltjesvogel), vereenvoudigd totkapel, fenienvogel(rupsvogel) enz.; elders komen namen alskog, ensnuffeltervoor, deze laatste in noordwestelijk Limburg. Van uit het Romaansche taalgebied drong het woordpepelbinnen, zooals onze isethnenkaart aanwijst.In denzinsbouwtreft ons weer vooral de analytische richting, die zich hier uit in deparataxeof nevenschikking, waar wij in de kultuurtaal meestal onderschikking aantreffen. In plaats van: “Wil je zoo goed zijn, mij dat boek te geven”, konstrueert de man-uit-het-volk: “Wil je zoo goed zijn en mij dat boek geven”, of: “Wil je zoo goed zijn en geef mij dat boek”. Opvallend is ook de voorliefdevoor werkelijke tusschenzinnen, die b.v. de bevestiging van den spreker inhouden, dàt hij spreekt, of de reden, waarom hij spreekt: “Dat kan wel zijn, zeg-ik, dat hij ziek is, zeg-ik”. Hier speelt het emphatisch moment wel een hoofdrol, waarover nader. In andere gevallen hebben wij te doen met een streven naar verduidelijking, zoo b.v. in het boven aangehaalde: “wiehet onderst uit de kan wil hebben,dievalt het lid op den neus; —dieeerst komt,dieeerst maalt”. Een streven naar vereenvoudiging ligt ten grondslag bij het weglaten van voorzetsels, als het taalgevoel sterk genoeg is, b.v. in de spreekwijze “hê geit heim” (Zuidlimb), voor “noa heim,” d.i. huiswaarts, en bij de ellipse van woorden als “jaar” en “dag.”Wat ik als den meest markanten trek van de volkstaal beschouw is haaremphatisch, eenigszins gezwollen karakter. Luister slechts naar het verhaal van een representatief man uit den volksstand, en let op zijn breedsprakigheid, zijn samengekoppelde voegwoordenalsdat, alswanneer, luister, hoe hij herhaaldelijk spreekwoorden of zegswijzen in zijn verhaal- en betoogtrant invlecht, hoe hij aldoor vergelijkingen en omschrijvingen bezigt en in herhalingen valt, somtijds in beknopten, resumeerenden vorm: “Mijnheer, ik zeg, dat is niet eerlijk; neen, dàt is het stellig niet”. Of ook: “Piet moet maar blij zijn; dàt moet-ie.” Ook het negatieve parallelisme is den volksman niet vreemd.Hij wil u de zaak ophelderen, u overtuigen. Daartoe bezigt hij—nog afgezien van gebarenspel en mimiek—krachtige, ja pikante uitdrukkingen, frekwentatieven, deminutieven, superlatieven ja desuperlatieven, zelfs dichterlijke uitdrukkingen, als het gewone hem te slap voorkomt. Inderdaad raken de dichterlijke taal en de volkstaal elkaar niet zelden, omdat beide behoefte hebben aan ruimheid en vrijheid.Deze breedsprakigheid en zucht tot vergelijking uit zich tot in de straatroepen: “Haal Zeeuwsche mossʼle, ze benne zoo fijn”, —“leest burgers, leest”;—“kom nou, juffrouw, kom nou”;—“elft as zalm”;—“rapen as kinderhoofies.” De term “haal” is van ouds typisch in de straatventerstaal. Ik herinner nog aan den straatroep der vrouwen, die te Nijmegen met kersen venten: “En vier cent het pond, riep en rond.” De mosselenverkoopster uit de Schietschijfstraat te St. Joos-ten-Oode roept: “Mosselen, álderschoónste mosselen!”Hoe verder te lange en te korte woorden verdwijnen; hoe woorden en woordkonstrukties opkomen, vervormd worden, zich handhaven of de plaats ruimen voor andere, dit alles is onze aandacht overwaard en dient door gezette studie nader onderzocht. Maar reeds bovenstaande vluchtige schets heeft ons in voldoende mate het bewijs kunnen leveren, hoe door archaïsmen en neologismen, nuchtere en dichterlijke spreekwijzen, omslachtigheid en streven naar vereenvoudiging, uitsterven en herleven van woorden en taalvormen, begripsverwijding en begripsvernauwing vooral ook de golving en deining in de levende volkstaal voortreffelijk zichtbaar wordt: de wetten van integratie en differentiatie, die de hartslag zijn van elk levend taalorganisme.
Veluwsch.(UitLeopold, van de Schelde tot de Weichsel I, bl. 519).Minnebrief van en sniierknecht.Miekelief! ʼt Hef noe gans en gaor gin fatsoen, da je miin liefde zoa kold en zoa verwierd handelen bliift. Hoe ʼk et oak mit oe zuuk te riigen en te plooien, ik kriig er maor nie zoa ak et gaerne ha. Altiids bliift oew hart nog rechtevoort tägen mii as stiif linnen. Mennig kamezaol, boks en wammes van de goeje luujheb ik bekant stik verknipt en versniien, daor ʼk zat, en miin heufd oaver oe tornde en pluusde. Da ʼk er oak heftig oaver epruust heb, en er vinnig ziek af ewest bin, daʼs oe bekend; en nao de leste krupsie bin ʼk nog nie zoa ʼk heur, want hoe ʼk et wend of drääi, ʼk weet oan oe gin mouwen te passen.Zeg et toch glad uut, wa je tägen mii het, dat je mii as en olde lappe op ziiʼ smiit. Bin ʼk nie zoa goed bii de pinken as de beste veur miin brood? De heele wäke, van ʼs maondags tot zaoterdags, zit ik jummers stik staovast van ʼs märgens tot ʼs aovens bii baos Nol op ʼe taofel: en veur miin jannever-centen laot de wäärd =u=ut de Golden Ploege gin neie schuur bii ʼt huus zetten. Zondag, da mis nie, zie je me altiids in de predekaotie en ʼs aovens, nao koffitiid, bii oew vaoder op den haerd, om te höören naor ʼt neis =u=ut de krant. Dan doe ʼk jummers puur alles veur oe, en ʼk maok et oe zoa handzaom, as in minn krank vermeugen is: en da naodje zol zoa deurloapen as i ens miin vrouw waort gin enkele steeke zal er aon losgaon.Maor ʼk leuve, daor zit um de kneupe nie. ʼt Is nog die ägenste smalle heerschop, die klarke van onzen notaoris, die ʼt um duut. Daorum gao je, oak deur den dag altiids zoa mooi aonʼedaon, ʼegold en ʼezilverd, bekant of i nao de karke gaot. Miekelief! Miekelief! waor dwaolen ouw zinnen; hoe kan i zoa bot ziin? ʼk Heb oe al zoa mennigmaol oaver dissen gepokkeneerden snoeshaon onder ʼt parsiizer ʼehad en zint er nog de olde knepen niet uut? Hoe kan oe et hart toch zoa hooge staon, da je um dien kwibus en goeien wärkman onder stelt?Meinde mit um te zullen äten uut de kurf zonder zörge? Nemaor, daʼs vlak de lappe neffen ʼt gat. Da klarken lait um maor wiendaiers: en zolt i de maot holden veur de juffer van en notaoris al is ʼt oak op en plat dörpke? Nemaor, daerne! daor zii i nie toe ʼesnejen: da zol oe vugen as en neie lap op en old wammes; da stao nie en da holdt nie.—Da mot dissen verwierden heerschop oak nie vremd ziin, hoe zunig hi kiiken kan, maor hi teuteltmit oe, um oew rooie wängkes en oew blaouwe eugkes, en as i oe in dʼellene hef ebrocht, zal i oe handelen as en lapzalver; waor veinde dan heul veur oew hartepiin? Daorum, Miekelief! stel dissen springer uut oew zin en hold oe lääg bii ʼe grond, dan val i nie hoog. Denk aon ʼt spreukske: “Ongeliiken aord, dient niet ʼepaord”. Wij passen mekaor, waor je et beziet, um saomen genuuglik te läven en onzen staot te bliiven vuren. Kwik er ens mit oew olders, daor doe je braof aon; die zullen et oe wel veurmäten; en as ik zondag bii oe kom en i mii beduudt, da je met mii houwen wilt, zal miin martelen en armoeien tʼende ziin, en van klinklaor plezier za ʼk oe en heftig mooi loddereinsdeuske kaopen veur en pressent, al kost et oak en golden dekaot.Hadee, Mieke! tot zondag. S.Ostendsch.(Voor “Nederlandsche Volkskunde” geschreven door den Eerw. Heer Frank Baur, docts, litt.)De gelijkenis van den Verloren Zoon zooals zij te Ostende in het Schipperskwartier wordt verteld3.Eer wos e kér e våder, è jâ twé zuns.Den årme man wos wéewåre! È de joengsten va de twei hâde goesten om e vojåžetsje te doene. Mo de kwèsje wos va dʼortsjes! De joenge brakke goeng no ze vådere èn i zej: “Våder, gée mʼ osjeblief ʼt chelt da me toekomt, ʼt part va moeder zåliger!” De våder schuddege zen hôofd èn zej: “Joengen, joengen, je lop no jen oengeluk!”—“Ba ʼk en doe, antwordege de kwåpèrte: lat et min mo riskieren!”È je kréég ze part! È je goenk nor en vèrre stréke, olover ʼtzeitsje! È je wos nog mo fine ʼt gat üt, of je begoste va ze gèld te léven, lik God üpt Sas! Olie dågen schinken è drinken, smeiren en teiren mè de schonste nichtsjes, è ze traktéren mè tartsjes è spekken è gŏedewèrk.È ja, è dat en kostege azo ni lange deuren: ze portekadee gerocht olichte léég, ze kleiren vielen in slunsen, je zach ter üt lik ne schooier! Mè véle rooi kwaamp i te lange laste bi nen beistekŏpman in de kost: mor in platse van olle dågen ze bükstje goe vul te krigen, wos ʼt årmoe va god za mʼ zégen! En os zen dèrmen grolden, je mochte nog üt den trog va de zwins ni mêe éten! Mèd ol ze werken è vroeten ât en, os ʼt ol te fin effekte kwam, nog gén någel om ze gat te krauwen! ʼt Wåter liep va zen èrte, os ʼt en an ʼt üs pejsde, wo dat de knechten åten è droenken è tafeltje-dèk-je spéélden! Wo dat de stüten zo vèt gebutterd waren, è ʼt Roesselaersch bier zo lèkker!Tŏe tat en up ne schônen dag ol zen koeråže in zen ʼanden paktege, è no ze våder goenk è zej: “Våder, ʼk èn ol me geld vertsjoekt; ʼk zin te vül dan ʼk nog je zeune zoen kunnen zin: mo lat me bi joen blüven voe knècht!...”“Wei, joengen toch!” riep ze våder: ”è je zoe tog ni willen zéker! Gée me zeire en tóóte: ʼk èn tog zo lange no je gewacht!” È je kréeg nieuwe kleirs en nieuwe sluffers an: è je wos wéer de zeune va ze våder!HetBrabantschvormt den middelterm tusschen het Hollandsch en het Limburgsen; en onder Brabantsch verstaan wij hier het Westbrabantsch, het Antwerpsch, het Aalstersch, het Leuvensch, het Oostvlaamsch. Wij wezen op de overeenkomst met het Oost- en Strandhollandsch. Maar slapheid van artikulatie verbindt de taal van de afstammelingen der Salische Franken toch ook met de Zeeuwen, die zij immers ook zeer nabij staan in volkstype en in innigheid van temperament. Op gemeenschappelijk Keltisch substraat wijst, behalve de eigenaardigheid van de behandeling der finalen,de herhaling van het persoonlijk voornaamwoord vóor en na den werkwoordsvorm:ik-ekikenz. En anderzijds verbindt hen de Keltische toon, de lossere volksaard, het sanguïnisch temperament weer met Limburg. De bonte staalkaart der Brabantsche dialekten—mag ik even wijzen op de voortreffelijke behandeling van het Aalstersch doorProf. Colineten van het Leuvensch doorL. Goemans?—is het reflex van hun sterk-uitgesproken gemeenschapszin, van hun aanhankelijkheid aan stad en dorp, van de versnippering van hun grondgebied.Leuvensch.(Voor “Nederlandsche Volkskunde” geschreven door den Heer Frans Smeesters, stud. litt.)De Koeisjieters.(Leuvensch Verhaal).In dânen tâd (tijd) waz et spel nogal dikkels de woegel oep4: den iene kie woere de Sponjoede mister, dan wee dʼ Oestenrâkers, ofwel probeede de Vloinderiers den boes te speele. Et was altâd e wa fes: vechten en battere zonder oepaave. Te Leeve woere zʼ oek noet ni grist. Moe ze woere der doevee oek oep verzien, zelle: dʼ iel stad was oemringd mee vestinge mee dikke mieren oep. Doe kost niemand in och uit de stad nit, as dee de poote on de groete stieweege en dâ woere bewokt dee saldoete.Oep ene kie aa ʼt er wee lilek gespanne en wit er van iene pas gebrand en gemoet: ʼt was tege den oevend, oep den Eksentoore, woe da naa de luibank stoet oep den boelvar Remie. Da was doe de verstêreking van de Brisselse poot; ʼt kloester van de Sellebries stont doe toen nog nit achter en doemee kost de schilwacht van doe den ielen Brisselse stieweg overzien tot on den Azeren bereg, mee klier wier. Zoe tisse licht en doenker ziet dâne woeker iet van den Azeren bereg af kome gelak en troep saldoete,mee witte broeke en doenker jasse: “Da moette dʼOestenrâkers zân!”Rietepakie loept em den tooren af en goet de wacht verwittege. De poot wed toegedon en nen troemelier loept de Brisselse stroet af vee de garsevik bojien te troemele: al et folk kwam boete gebetteld en dʼiel stad stond oep en ing. ʼt Was er e lieve van den elsen dievel: de joengelen on ʼt blête, de vraalie on ʼt jenken en de manne roepen en tieren onderie.Twie boemkeetels woeren oep den Eksentoore geplaceet en de saldoete mee donderbissen en gewiere doeneffe. Tisse de boeme zoege ze dâ witgeplekte troep oep eer zeevetien gemakken afkome, jist ofda zʼ oep wandel woere. Na was doe iene van dâ manne, die janfatoet wilde speelen achter ze sjietgat. Zonder noe de kapetaan te wachte sjit em ze gewier af flak in den troep oep de stieweg. Zoe gaa as dʼ ander dad oede begoste zʼ oek te sjiete: tot iene van de boemkeetels toe goenk mee ne lileke slag af!Dʼ Oestenrâkers stoven oetien last alle kante: e stik of twie kwoempen in volle charge oep de stad afgeloope, woe dat de verschrikte Leeveniers zoege daddet koeie woeren in ploits van saldoete.Seedert toen widde de Leeveniers Koeisjieters geiete!Bredasch.(Uit Leopold, Van de Schelde tot de Weichsel I, bl. 328).Breeë wiele.(ʼt Zuiden van de Baronie van Breda).A. Hedde de wiele van oew kèr al laote veraandere, Bart?5B. Neeë, Arjaon! zou da toch mötte?A. Jao, jao, da möt zeker; ik hoar zegge, das ze dʼn earste van dʼaander mand mee smalle raoje niemar meuge rije.B. Nou, de mijn zulle dan toch nog nie veraanderd zen: dʼaambachtekunne ʼt ok aomal nie gedaon krijge. Hedde gij de jou al veraanderd?A. Van mʼn éán kèr wel; die heʼk mee breeë wiele laote maoke, al vur ʼn jaor of twea, om vur de waaie te gebruike; mar mee dʼaandere möt ik er nog aon.B. Vur de waaie geloaf ik das ze goed zen de breeë raoje, mar om vur dur ʼt zand te rije, jonge, davvur zen mʼer mee vernukt.A. Da sa ʼk nie zegge: mee de breeë wiele zulde zoʼn groate gaote nie in ʼt spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor ok makkelik verlegge.B. Jao, protte ge mar; mar smenke zegge, dagge mee de breeë bedeane vast zit, as ʼt nat is.A. Neeë, man, ze zulle de wege dan zo nie kapot rije: de breeë wiele snijen er zo nie deur, en te zomer zal den weg zo schoan zen azne dörsvloer.B. Nou, dan zulle ze toch mear mötte paniere as ze tegenworrig doen.A. Neeë, jonge, davvur hoeve ze niks mear te paniere, want dʼn weg zal uit zen aaige goed blijve, omdat er dan gʼn gaote en kuile mar zulle gemakt worre.B. Mar in dʼn baomus dan, as ʼt nat is, dan zulle ze toch wel blijve steke.A. Da sa ʼk nog nie zegge. Ikke en Koop van Hentjes hebbe vleeën baomus den healen dag mis gereeë mee twea kère dur ʼn heal nat straotje, en ʼs aovus waor dʼn weg nog net zoo goed as ʼs maregus mar we haaie ʼt spoor dikkels verleet. En as ge da mar doet, dan zulde gʼn gaote rije, en dan zulde ʼt mee breeë raoje langer volhouë as mee smalle. As de meense der mar is aon gewoan zen, dan zulle ze gʼn smalle raoje mar verlange; mar nou zen ze der op tege, omdas zʼ aomaol der wiele mötte laote vermaoke, en da sen groate koste; mar as ze ʼn paor wiele vur niks krege, dan zouwe ze der nie tege pruttele.... Mar ik houwe vur ʼn goei ding, die breeë wiele.B. Jao, gij prot goed; mar wa zulle de klène boerkes doen, die mee nun os rije? Die kunne, as ʼt nat is, toch ginnen weg.A. Jao, jao, genog; mar ʼt is vur hullie èrig, omdas zʼ in de zak zulle mötte. Mar as ze der wiele mar is hebbe, dan zulle ze der wel over kontent zen.B. ʼt Kan gebeure; mar ik mot het earst zien, vur ik ʼet geloaf.Zoo komen wij ten slotte tot deLimburgschedialekten. Het Frankisch in zijn geheel genomen is door de zoogenaamde tweede klankverschuiving in twee groote helften gesplitst: het Neder- en Opperfrankisch. De aandrang ging uit van het Opperduitsche bergland; langzaam plantte de golving zich voort, om weg te sterven tusschen den 50stenen 52stenbreedtegraad. De grenslijn draagt den naam vanBenrather linie, omdat zij benoorden het plaatsje Benrath over den Rijn gaat. In oostelijke richting doorsnijdt zij geheel Duitschland tot aan de Poolsche grens; westwaarts loopt zij bezuiden Neuss, Rheydt, Erkelenz, Heinsberg, en overschrijdt bij Geilenkirchen het Nederlandsche grondgebied. Dit verlaat zij weer tusschen Cottesen en Vaals, en valt dan omstreeks Malmedy samen met de scheidslijn tusschen het Germaansche en Romaansche taalgebied. Men mag dus beweren, dat het in Groot-Nederland gesproken Frankisch zoo goed als uitsluitend Nederfrankisch is.Dit nu wordt verdeeld in Noordlimburgsch en Oostbrabantsch (Meyerijsch) eenerzijds, en Zuidlimburgsch anderzijds, en wel door de zoogenaamdeUerdinger linie, die benoorden Uerdingen den Rijn overschrijdt en den dam vormt, waartegen de laatste golvingen der tweede klankverschuiving breken: ik bedoel de verschuiving vanktotchin de woordjesikenook. Benoorden en bewesten de linie, waar men dusikenookhoort, liggen, Herongen-Venloo, Blerik, Maasbree, Meijel, Leende, Borkel en Schaft; en in België: Lommel, Baelen, Tessenderloo, Sichem, Bekke voort, Thielt, Bautersem. Bezuiden en beoosten, waar menichenauchzegt, liggen: Leuth-Tegelen, Baarloo, Helden-Panningen, Ospel, Nederweert, Maashees, Soerendonck en Budel; in België: Achel, Neerpelt, Exel, Hechtel, Beverloo, Beeringen, Diest, Roosbeek en Vertrijk. Bautersem en Vertrijk,westelijk en oostelijk eindpunt der lijn, liggen ongeveer een uur gaans ten westen van Thienen, het groote uitstralingspunt der Nederlandsche dialekten. Daar stuit de Uerdinger linie op de Waalsche grens of, nauwkeuriger gezegd, op een dier grensstrooken, die door het Romaansch op het Germaansch veroverd zijn; zieGod. Kurth,La frontière linguistique en Belgique et dans le nord de la France (Bruxelles 1895—98) II, bl. 526; III, bl. 4 vlg.Een juister indeeling zal, naar ik hoop, de vrucht wezen van ons uitgebreid, maar helaas door de tijdsomstandigheden bemoeilijkt, onderzoek der Zuidoostelijke dialekten. Ook hier groote differentiatie, evenals in het Brabantsch, maar die benoorden Venloo daarenboven op een ethnische reden stoelt. Daar immers, de lezer herinnere het zich, is een Saksisch menggebied, maar waar de Saksische bouwtrant vrij wel als uitgestorven kan worden beschouwd (I, bl. 37, 38). Wij hebben hier te doen met een dier zeldzame gevallen, waarin de taal taaier en duurzamer bleek te zijn dan de hoevenbouw. Want benoorden de linie vinden wij een dialekt, doorTe WinkelSaksisch-Frankisch genoemd, en dat uiteenvalt in het taaleigen van Venraai, van de Landen van Cuyk en Nijmegen, de Lijmers (Eltenberg en omstreken), de Duffel en de Over-Betuwe. Hier hoort men b.v.ald(aald) enkiend, en doorgaansbleeëk, deeël, steeën, dooëd, pooët(ofbleiëk, doeëdenz.). Van het aangrenzende Brabantsch (Meierijsch) onderscheiden zich deze dialekten door het niet-diphthongeeren vanîenû, dus:mien, riek, wief, zoor (zoer), hoes. In dit dialektgebied vertoont een bepaalde landstrook, die de plaatsen Venloo, Blerik, Maasbree, Velden, Grubtenvorst, Lom en Arcen omvat, grootere overeenkomst met het Zuidlimburgsch; zie hierover mijn artikel in het Tijdschrift voor Nederl. Taal en Letterk. XXVI, bl. 81 vlg.De geheele streek bezuiden de Uerdinger linie noemt men hetMich-kwartier,een benaming, die uit België schijnt afkomstig te zijn; en wel omdat daar de oude akkusatievenmichendichzijn bewaard gebleven. Ook hoort men hierichen meestalauch(ook).Te Winkelspreekt van Ripuarisch Frankisch. Toch vindt men ook hier tal van verschillen; met name het dialekt van Belgisch Limburg vormt voor het meerendeel een zekere eenheid, die wel eens Westlimburgsch genoemd wordt; deze benaming kan echter tot verwarring aanleiding geven. Verder is de Oudgermaanschesk, die in het Friesch haar oorspronkelijken klank behield, in bijna geheel het Mich-kwartier gepalataliseerd totsj, dus Friesch:skaap, Hollandsch:schaap, Roermondsch:sjoap. Deze palataliseering vindt men ook op de Veluwe en in Eemland, wat weer op gemeenschappelijken ondergrond wijst. Maar daarenboven is bezuiden de Uerdinger linie de stemlooze spirantsin de klankverbindingensp, st, sl, sm, snenswtotsjgeworden beoosten een lijn, die van af het dorp Panningen in zuid-westelijke richting geheel Limburg doorsnijdt. Eerst volgt zij den linker Maasoever, gaat bij Wessem de rivier over en vervolgt nu haar weg op den rechter Maasoever, tot zij tusschenMaastrichten Breust de Belgische grens en het Romaansche taalgebied bereikt. Deze linie noemde ik dePanninger linie. Het ruimere gebied der palataliseering vansktotsjwordt begrensd door dePanninger zijlinie. Zie hierover mijn artikels in het Tijdschrift voor Nederl. Taal- en Letterk. XXI, bl. 249; XXVI, bl. 81; Limburgsʼs Jaarboek XIII, bl. 229; Leuvensche Bijdragen 1908. Laat ik nog vermelden de dialektstudies vanJ. Houben. Het Dialect der stad Maastricht (Maastricht 1905);L. Grootaers, Het Dialect van Tongeren (Lier 1910); en voor de studie van het Noordlimburgsch:H. Bruijel, Het Dialect van Elten-Bergh (Utrecht 1901).Het Limburgsch wijkt sterk van het algemeen Nederlandsen af en de Limburger handhaaft zijn taal met zeldzame taaiheid. Eerst in de laatste tientallen van jaren wordt in sommige families van den deftigen stand de algemeene Nederlandsche kultuurtaal gesproken. Aan differentiatie heeft het, zooals gezegd, niet ontbroken, en ook scheppen nog steeds handwerk, beroep en industrie—tabaksbewerkers, leerlooiers, steenbakkers, mijnwerkerstuiniers6—talrijke sociale groepen en groepjes. Toch blijft een sterk gevoel van nauwere psycho-ethnische verwantschap zich handhaven.Tot de eigenaardige algemeen-Limburgsche dialekt-verschijnselen behoort het isosyllabisme van de nominale meervoudsvormen met die van het enkelvoud; b.v.bal: bel; kop: köp; knoak: knök; enz. Verder het eigenaardige muzikaal accent, met name de syllaben met stijgenden sleeptoon, die heel wat taalverschijnselen kunnen verklaren. Ook het zinsaccent, de zinsmelodie en het spreektempo zijn in deze dialektgroep zeer eigenaardig en sprekend, en wel in veel hoogere mate dan in de noordelijke tongvallen. Dit blijkt zelfs, wanneer een bewoner der zuidelijke provinciën de algemeene kultuurtaal spreekt: men zegt dan “dat hij zingt”. Er is natuurlijk verschil tusschen vraag, uiting van verwondering of andere gemoedsbeweging en simpele bewering,—een uitgestrekt terrein, dat nader dient te worden onderzocht. Eindelijk de retrogressieve of terugwerkende assimilatie bij het zwakke praeteritum—veelal van palataliseering begeleid—, waar het algemeen Nederlandsch progressieve of vooruitstrevende assimilatie vertoont; b.v. pakte:pagdeenpagdʼe7; danste:danzde. Ook bij andere vormen ontmoeten wij dit verschijnsel, dat allicht met het accent in betrekking staat.Laat ik ten slotte nog even wijzen op de grootere eenheid van Zuid-Limburg. Zij wordt gekenschetst door de hoeve van het Frankisch-Romeinsche type, maar ook door het doorgaans ontbreken van de afzonderlijke hoeven, geïsoleerd liggende te midden der afzonderlijk landerijen (I, bl. 42, 24). Van een nauwere dialektische eenheid bezuiden Sittard diene als specimen het gerundium op-têre: loupentêre, lachentêreenz., dat men te Maastricht, Sittard, Heerlen, Tongeren, Hasselt, kortom over geheel het zuidelijkste gebied verspreid vindt.Over het gebruik te Hasselt zieGittée, in het Nederl. Museum 1888, z. bl. 306. Het verschijnsel is nog steeds raadselachtig in wezen en herkomst, en dient nader te worden onderzocht. Zie verder de isethnenkaart.Venloosch.(Fragment uit “De Sage uit het Ven”, Limburgschʼs Jaarboek VIII, bl. 63, eenigszins gewijzigd).Jan en Helmus oêt ʼt Ven.Op ein half oor van de stad, aan de Winkelveldstroat, leet Besjeshoaf, en dên hoaf hebbe de akkerlu Van R. sterk twieë ieëwe van elder tot elder bewoeënd. Op ein paar noa de leste van eur, die doa den reek hanteerde, waas Jan van R., eine strausse mins mit snuje geis, dê ei nateurlik slaag had van vertelle en al waat de stadsboetenieë raagde, hoarklein kinde. Bij de Venlu stȯnte veur gelierd, want hê kȯs in den almenaak lêze, ziene naam schrieve en mit kriêt rêkene. Ouk waasse drijmoal keuning gewês: twieëmaol bij ʼt vogelschete in ʼt Kraneveld, en eine kier bij ʼt rieje van de gaas aan Sinter Banus. In 1848 isse gestorve, 92 joar ald,—des neet in de weeg, wie?Mit eine Julidaag van 1778 trok Jan mit ziene knech Helmus, eine Veldese jong, noa de Hêringse hei um struitsel te houwe in eine kamp, dêje veur zes vette kukes ʼs joars, aan ʼt hoês Caan in Stroale te levere, gepach had. ʼt Waas dên daag schreujend heit, en doarum ginge ze iers smiddaags um vief oor van den hoaf, veurnemes door te werke zoeë laat azzet gong. Veur de lȯchtigheit zote eeder eine lichte vink op en as oavesête nome ze drij bokeskeuëk mei in vere gesneje, en daobij twieë tuite bȯtermelk, die ze op de gebroekelike meneer mit reemkes aan de heizigs gebȯnde euver den rök hȯnge.Weus en akelig waas in dên tiêd nog de Venstreek, die ze einind meuste doortrekke. Aan weerszie van den alde Stroalse wêg loge wiedluipige zȯmpe en peul, dich begreuid mit luus en reet en umzuimp mit elze holt, vane en broamelestruûk. Doa hoort me niks as ʼt gekwaak van de kikvors en ʼt gesnater van de ênde, woavan der soms ʼn klȯch oêt de zȯmp opvloog.Toe Jan mit zienen Helmus bij de kamp waren aangekome, loge ze eure knapzak tösse einen berke stroêk en begȯste te hakke. Jonk en ieferig wie ze ware, gunde ze zich gein rös as um wat oassem te schöppe en te drinke of knips ein half oor um eur proviand aan te sprêke. Ze wisten ouk van gein oêtscheije, en doe ze ʼt struitsel in huip hadde gezat, waas den oavond al ein hieël ind gevalle. Ze nome de heizigs weer op de schouwers en gȯngen noa den hoaf truuk.Doeëd meug door de zwoaren en lankwieligen erbeid sukkelde oos Besjeslu gedoek en druimerig veuroet, in volle kompenie mit de hiere van ʼt brook, die bij eeder stap verschrik veur eur opsprȯnge. Maar klam hadde ze denArenborgenGenroaiachter den rök, of doa, aan einen tȯmp van de wêg, meinde Helmus inens ein gedruus en gejuister in de lȯch te hure. De mood zagden—um in de hoaze, en vol engs greeppe Besjesboer bij den erm en reep: “baas, kiek ens umhoeëg. Eine veurige wage mit veer pêrd en eine mins derin, dê lammenteert!”“Jȯng”, zag Jan, “zêgen dich en bêj eine Vaderȯns, det ȯs gei kwaod euverkump. Ik weit wê ʼt is.”Doe magde ze bein en kêrde ze den diek euver noa den alde Stroalse wêg, op de hakke gezête, wie ze meinde, door allerlei buës gespuus, woatêge einen heizig niks vermaag. En neet veur det ze de töp van Besjes hoeëg linde in ʼt verscheet krege, veel eur de de schrik van et hert en doe vroog de knech: “baas, wê hebbe we gezeen? Zoe et de man mit ziene wage zien, dê nȯw en dan door de lȯch riet en woavan Sint Hoeberts Drik nog pas hêt opgehoald?”—“Precies jȯng”, zag den ander, “hê was et. Hazepoeët de Schelm, dê de loeën van de werklu achterheel.“Zien straf is nog neet oet; zoolang mȯtte mit ziene gleujendewage door de lȯch rieje en wuurte geschreuid, totte zal hebbe voldoan: ein waarschouwing veur andere van zie slaag.“Nȯw is ʼt te laat, maar ezȯndaag zal ik dich zien hieël historie waal ens van nödje tot zö̂kske vertelle, ik kin ze”.Ter kenschetsing van de dialektische volkstaal steunden wij in het bovenstaande, zooals gebruikelijk, vooral op klankleer en flexie. Toch zijn ookwoordenschatensyntaxisvan het grootste belang, vooral wanneer men de volkstaal behandelt in tegenstelling met de kultuurtaal. Wij kunnen hier echter onmogelijk diep op de zaak ingaan en verwijzen dus naar de afzonderlijke idiotica. Zoo b.v.Galléevoor het Geldersch-Overijselsch,Molemavoor het Groningsch,Bergsmavoor het Drentsch (onvoltooid),Waling DijkstraenBuitenrust Hettemavoor het Friesch,Boekenoogenvoor het Zaansch,Boumanvoor de volkstaal in Noord-Holland,Opprelvoor het Oudbeierlandsch,Van Schothorstvoor het N.W. Veluwsch,Van de Watervoor de volkstaal in het Oosten van de Bommelerwaard,Simonsvoor het Roermondsch,Jongeneelvoor het Heerlensch. Zuid-Nederland heeft in het opteekenen der idiotismen meer ijver en belangstelling getoond dan Noord-Nederland. Wij kunnen hier wijzen op het omvangrijke Algemeen Vlaamsche Idioticon vanSchuermans, op het Westvlaamsche Idioticon vanDe Bo, op het tot een Idioticon omgewerkteGezelle-tijdschrift Loquela. Verder maakteCornelissenenVervlietzich verdienstelijk door het opteekenen van de volkstaal van Antwerpen,TuerlinckxenClaesvoor het Hagelandsch,Ruttenvoor het Haspengouwsch,Teirlinckvoor den woordenschat der Zuidoostvlaamsche tongvallen; enz.Hier liggen inderdaad “schatten van de volkstaal” opeengestapeld. Hoeveel beter dan in de kultuurtaal zien wij hier de strooming en tegenstrooming van integratie en differentiatie, het zich splitsen, zich vertakken, en weer ineenvloeien van de verscheidene beroepstalen, het eenerzijds stoer-behoudende en anderzijds ook weer koen-vooruitstrevendein het leven der taal. Archaïsmen, ware survivals uit overoude tijden, vindt men in de meest gewone populaire zinswendingen. Zoo b.v. het Limburgsche “met bed en bult vertrekken”, waarbultnogdebeteekenis heeft van het Middelnederlandschebulte, bult“stroozak”; de uitdrukking “van het bed op het stroo komen” herinnert aan een overoud lijkgebruik (I, bl. 290). In het Sallandsche: “hi kan lêzen en broodsnieën”, d.i. hij kan twee dingen tegelijk doen, heeftlêzende oude beteekenis van “bidden”. De algemeene Nederlandsche volkstaal kent uitdrukkingen als “van den hak op den tak”, waarhaknog de oude beteekenis bezit van “krommen tak”;—“hij heeft kind noch kraai”, waarkraai“den kraaier” beteekent, d.i. den haan, welk woord immers etymologisch samenhangt met het Latijnschecanere“zingen”;—in “kap en kogel verliezen” iskogelde halskraag;—in de zegswijze “wie het onderst uit de kan wil hebben, die valt het lid op den neus” ishet lidde deksel. Naast deze archaïsmen staan echter ook weer neologismen, vooral, naar wij zullen zien, in de woordvorming.De volkstaal beweegt zich inanalytische richting. Regelmatig worden de omschrijvende naamvallen voor de verbogen naamvallen gebezigd. Men zegt dus niet: “vaders jas”, maar “de jas van vader”, of “vader zijn jas”. In plaats van den vergrootenden of overtreffenden trap wordt somtijds het woord in den stellenden trap herhaald: “het is droevig en droevig”; en zoo vervangt men ook het bijwoord: “het gaat beter en beter”, d.w.z. steeds beter. Het woordbeterwordt echter ook als positief beschouwd, en dan vormt het volk den eigenaardigen komparatiefbeterder. Het meervoud, of liever het begrip “enkele”, vindt men niet zelden omschreven door “een of twee”, of door “een gas”, “een koppel”. Potentieële vormen treft men zeldzamer aan, naar mate men dieper in de lagen der volkstaal doordringt. Het twijfelende en onzekere bij vermoeden of veronderstelling wordt uitgedrukt door een bijwoord als “misschien” of door een hulpwerkwoord. Bij deze richting sluit zich aan het sloopen van de werkwoordelijke tijden. De verleden tijd gaat in de volksvertellinghard achteruit. Meestal bezigt men het praesens of perfectum, dat veelal nog de plaats moet ruimen voor het plusquamperfectum: “wij waren geweest, wij hadden gezien”, voor: “wij zijn geweest, wij hebben gezien”. Deze meer dan voltooid voltooide tijd komt vooral veel voor in Zuid-Limburg. Het praeteritum weet zich echter te handhaven in het zoogenaamd apologische spreekwoord (zie Vijfde Hoofdstuk I); terwijl de tegenwoordige tijd het tempus is van het volkslied als praesens historicum. Het futurum wordt dikwijls vervangen door het praesens. Zoo vloeien de grenzen van het feitelijke en het mogelijke, van het verleden en van de toekomst meer ineen dan in de kultuurtaal.—Daarentegen beweegt zich een tot indirekt reflexivum verzwakte dativus ethicus weer in synthetische richting: “zich een pijp rooken, zich een glas drinken.”Het terrein der werkwoordendoenenlatenstrekt zich in de volkstaal veel verder uit dan in de kultuurtaal. Hoogst belangrijk is ook dewoordvorming, stout en realistisch, met bepaalde voorliefde voor frekwentatieven en diminutieven. Als voorbeeld van de verscheidenheid en het koloriet der populaire woordvorming diene de synonymie (natuurlijk met genuanceerde beteekenis) van het werkwoordgaanin de Graafschap (zie Driem. Bladen III, bl. 105 vlg.). Men kent daargoan: gaan;sjoksen: loopen en in de knieeën zakken;snoksen: de voeten bij het loopen op ongewone en tevens onverschillige manier neerzetten;gèspelen: draven;flearen: het vlug en driftig loopen eener vrouw;zobben: op een draf loopen met zwaren gang;bizzen: vlug loopen;bozzekenenfoddeken: vlug met kleine passen loopen;sabelen: vlug met groote stappen loopen;schriêden:stappen;loopen; kuiern; hompelen: gebrekkig loopen;strompelen; geiselen: zoo vlug mogelijk loopen;drapsen: herhaaldelijk eenzelfden weg loopen;striéken:flink stappen zonder de voeten hoog op te lichten;steigern: met den neus in den wind loopen;tippeln: licht loopen met vluggen tred;krummeln: langzaam met kleine passen loopen;pladdeken: met bloote voeten loopen.Dat deze expressieve en oorspronkelijke populaire woordvormingvooral ook bij de scheldwoorden en scheldnamen tot uiting komt, behoeft wel geen betoog. Laat ik nog enkele volksuitdrukkingen voordrinkenaanhalen, doorDe Cockbijeengegaard (zie De Navorscher, XLVII, bl. 56; XLVIII, bl. 40; IL, bl. 130):Bekeren; pimpelen; borrelen; borlesoesen; borleboppen; toeteren; fleppen; swobbelen; gulpen; duimen; loreeren; zich bekladderen; tullen; pullen; avoezen; sippen; lepelen; leppen; lepperen; petteren; pampelen; sassen; heften; kiepen; spichteren; kwasten; kwiskwassen; schossebrokken; zoppedoppen; swijnswansen; swijnswollen; slampampen;enz. enz.—Typisch is ook het klanknabootsend element in de scheppingen der volkstaal; het is zoo goed als interprovinciaal. Hoe roept de boer het vee? De jonge ganzekuikens metwiede-wiede-wiede-wiede(ofwieleenz.); de eenden metpiele-piele-piele-piele;de jonge kippetjes mettik-tik-tik-tik-tikketikketik.Het roepwoord wordt, naar men ziet, meest viermaal herhaald. Dit geldt ook voor het roepen op de kippen:tuut; op de jonge katjes:pie; (het roepwoord voor oudere katten ispoes); op de geit:sik; op de jonge schaapjes:suuk; op jonge kalveren:kies; op het veulen:siesken; op de koei:hooi. Biggetjes roept men door een smakkend geluid met de tongpunt, die artikuleert tegen het gehemelte. Den hond roept men bij zijn naam. Zie Driem. Bladen VI, bl. 58.Merkwaardig zijn nog de uitermate veelvuldige en expressieve vormen, die een bevestiging, ontkenning of verwondering te kennen geven, als:ménschekinderen! héeremijntijd! wélallemáchies! kindergóads! jóngesjóngens!dit laatste is zelfs tot in Sleeswijk doorgedrongen. De ontkenningspartikel wordt somtijds verdubbeld zonder de ontkenning op te heffen; men denke aan “niets niemendal”. De Maastrichtenaar kent twee bevestiginspartikels, éen gewone en éen beleefdere, welke methetis samengesteld, dusjoaenjoat.Dewoordvoorraaden desemantiekder volkstaal eischen verder onze volle aandacht. Het is een fabel, dat deze heele voorraad slechts uit een paar duizend woorden zou bestaan. Zonder twijfel ontbreken in de volkstaal tallooze uitdrukkingen voor begrippenuit het gemoeds- en geestesleven, uit het gebied van wetenschap en techniek. Zoo is het zelfs met de verklanking der gevoelens van liefde en vriendschap gesteld, toch zoo diep geworteld, en van sommige zinnelijke waarnemingen, met name van kleur en reuk. Maar hier staat tegenover, dat het volk woorden in overvloed heeft om schakeeringen van de een of andere handeling uit te drukken, zooals wij dit zagen voor het begrip “loopen”. Het kan weergeven de meest verscheiden toestanden en soorten van planten en dieren, van weêr en natuurverschijnselen in het algemeen, van lichaamsdeelen, huisraad, maten en gewichten enz. enz.Ook moet men bij de beoordeeling van dit alles zeer voorzichtig zijn. Ik zal mij tot enkele voorbeelden bepalen, omdat, zoodra de tijdsomstandigheden dit gedoogen, het rijke voor ons dialektonderzoek bestemde materiaal ook ten bate der semantiek zal verwerkt worden. Op tal van plaatsen in Noord-Brabant, Limburg en Gelderland noemt het volk elken kleinen vogel eenmusch, evenals de Amsterdammer over eenfinkiespreekt. Wat is echter gebeurd? Het woordmusch, hoogstwaarschijnlijk aan het Latijn ontleend, waar het “vlieg” beteekende (musca), heeft een groote uitbreiding, een verwijding van beteekenis ondergaan en heeft generische waarde gekregen als synoniem van “kleine vogel”. Of liever, het heeft “vogel” in deze beteekenis verdrongen. De afzonderlijke vogeltjes missen dan ook geenszins hun afzonderlijke benamingen, soms ruw, andermaal geestig, steeds karakteristiek. Het muschje zelf heet b.v. te Beeselkoarerakker, te Lottumkoarevrêter,te Blitterswijkkoarepikkerofkoarejietser(Limburgschjietsenis synoniem vanbiesen, d.i. “vlug loopen, vliegen, schieten”), te Swolgenkorepikker, te Swalmen en Neerguut(guit), te Niftrikhuiskrits, te Groesbeekhuusklets, te Grubbenvorstfloets, te Maasbreeschroep, te Heldenhoeskets. Om beurt wordt het landelijke, diefachtige, huiselijke, vlugge, brutale, ja komische van dit bij uitstek populaire vogeltje voortreffelijk uitgebeeld! Men denke ook aan het Hoog-duitscheSpatz, een komische kortnaam voorSperling. Hoe rijkvertoont zich hier de volkssemantiek, waarvan echter slechts gekleurde kaarten in den trant van die vanGilliéroneen overzichtelijk en tevens verklarend beeld zullen kunnen geven.Een ander voorbeeld. Voor “kikvorsch” kent het volk de benamingenkikker(t), kwakker(t), kwekker(t), kwakvorsch, kwakvos, kwak(Panningen), maar ookkikbil(Wanroy) enpeddemoeëk(Weert). “Êrst kuulkop zeen, êr men kwakkert wêrtj”, meent men te Beegden, en te Lottum gaat men hiermee akkoord: “Hê mint enne kwekvôrsch te zien, en hên is nog genne pannestart.”De groote, zwarte korrels in rijpende roggearen, het zoogenaamde moederkoren (secale cornutum), dat bij bevalling medische toepassing vindt, vanwaar zijn naam, is ook onder dezen naam bij het volk bekend. Maar het heet ookwolfskoare(Maashees),wolvepitten(Reusel),wolfstand(Nifkrik, Wanroy),doevekoare(Weert),mössekoare(Panningen),pèrdentaand(St. Anthonis, Deurne),krog(Berghem),duvelsköre(Swolgen),brantj-in-ʼt koare(Beegden, en met fonetische wijziging te Mheer).Tot de belangrijkste verschijnselen op het gebied der beteekenisleer behooren wel de benamingen van denvlinderin de volkstaal. Men treft in Limburg en Noord-Brabant vooral verscheidene samenstellingen met -vogelaan; zoo b.v.zomervogel, roevogel, pannevogel, pennevogel, kapelvogel(d.i. manteltjesvogel), vereenvoudigd totkapel, fenienvogel(rupsvogel) enz.; elders komen namen alskog, ensnuffeltervoor, deze laatste in noordwestelijk Limburg. Van uit het Romaansche taalgebied drong het woordpepelbinnen, zooals onze isethnenkaart aanwijst.In denzinsbouwtreft ons weer vooral de analytische richting, die zich hier uit in deparataxeof nevenschikking, waar wij in de kultuurtaal meestal onderschikking aantreffen. In plaats van: “Wil je zoo goed zijn, mij dat boek te geven”, konstrueert de man-uit-het-volk: “Wil je zoo goed zijn en mij dat boek geven”, of: “Wil je zoo goed zijn en geef mij dat boek”. Opvallend is ook de voorliefdevoor werkelijke tusschenzinnen, die b.v. de bevestiging van den spreker inhouden, dàt hij spreekt, of de reden, waarom hij spreekt: “Dat kan wel zijn, zeg-ik, dat hij ziek is, zeg-ik”. Hier speelt het emphatisch moment wel een hoofdrol, waarover nader. In andere gevallen hebben wij te doen met een streven naar verduidelijking, zoo b.v. in het boven aangehaalde: “wiehet onderst uit de kan wil hebben,dievalt het lid op den neus; —dieeerst komt,dieeerst maalt”. Een streven naar vereenvoudiging ligt ten grondslag bij het weglaten van voorzetsels, als het taalgevoel sterk genoeg is, b.v. in de spreekwijze “hê geit heim” (Zuidlimb), voor “noa heim,” d.i. huiswaarts, en bij de ellipse van woorden als “jaar” en “dag.”Wat ik als den meest markanten trek van de volkstaal beschouw is haaremphatisch, eenigszins gezwollen karakter. Luister slechts naar het verhaal van een representatief man uit den volksstand, en let op zijn breedsprakigheid, zijn samengekoppelde voegwoordenalsdat, alswanneer, luister, hoe hij herhaaldelijk spreekwoorden of zegswijzen in zijn verhaal- en betoogtrant invlecht, hoe hij aldoor vergelijkingen en omschrijvingen bezigt en in herhalingen valt, somtijds in beknopten, resumeerenden vorm: “Mijnheer, ik zeg, dat is niet eerlijk; neen, dàt is het stellig niet”. Of ook: “Piet moet maar blij zijn; dàt moet-ie.” Ook het negatieve parallelisme is den volksman niet vreemd.Hij wil u de zaak ophelderen, u overtuigen. Daartoe bezigt hij—nog afgezien van gebarenspel en mimiek—krachtige, ja pikante uitdrukkingen, frekwentatieven, deminutieven, superlatieven ja desuperlatieven, zelfs dichterlijke uitdrukkingen, als het gewone hem te slap voorkomt. Inderdaad raken de dichterlijke taal en de volkstaal elkaar niet zelden, omdat beide behoefte hebben aan ruimheid en vrijheid.Deze breedsprakigheid en zucht tot vergelijking uit zich tot in de straatroepen: “Haal Zeeuwsche mossʼle, ze benne zoo fijn”, —“leest burgers, leest”;—“kom nou, juffrouw, kom nou”;—“elft as zalm”;—“rapen as kinderhoofies.” De term “haal” is van ouds typisch in de straatventerstaal. Ik herinner nog aan den straatroep der vrouwen, die te Nijmegen met kersen venten: “En vier cent het pond, riep en rond.” De mosselenverkoopster uit de Schietschijfstraat te St. Joos-ten-Oode roept: “Mosselen, álderschoónste mosselen!”Hoe verder te lange en te korte woorden verdwijnen; hoe woorden en woordkonstrukties opkomen, vervormd worden, zich handhaven of de plaats ruimen voor andere, dit alles is onze aandacht overwaard en dient door gezette studie nader onderzocht. Maar reeds bovenstaande vluchtige schets heeft ons in voldoende mate het bewijs kunnen leveren, hoe door archaïsmen en neologismen, nuchtere en dichterlijke spreekwijzen, omslachtigheid en streven naar vereenvoudiging, uitsterven en herleven van woorden en taalvormen, begripsverwijding en begripsvernauwing vooral ook de golving en deining in de levende volkstaal voortreffelijk zichtbaar wordt: de wetten van integratie en differentiatie, die de hartslag zijn van elk levend taalorganisme.
Veluwsch.(UitLeopold, van de Schelde tot de Weichsel I, bl. 519).Minnebrief van en sniierknecht.Miekelief! ʼt Hef noe gans en gaor gin fatsoen, da je miin liefde zoa kold en zoa verwierd handelen bliift. Hoe ʼk et oak mit oe zuuk te riigen en te plooien, ik kriig er maor nie zoa ak et gaerne ha. Altiids bliift oew hart nog rechtevoort tägen mii as stiif linnen. Mennig kamezaol, boks en wammes van de goeje luujheb ik bekant stik verknipt en versniien, daor ʼk zat, en miin heufd oaver oe tornde en pluusde. Da ʼk er oak heftig oaver epruust heb, en er vinnig ziek af ewest bin, daʼs oe bekend; en nao de leste krupsie bin ʼk nog nie zoa ʼk heur, want hoe ʼk et wend of drääi, ʼk weet oan oe gin mouwen te passen.Zeg et toch glad uut, wa je tägen mii het, dat je mii as en olde lappe op ziiʼ smiit. Bin ʼk nie zoa goed bii de pinken as de beste veur miin brood? De heele wäke, van ʼs maondags tot zaoterdags, zit ik jummers stik staovast van ʼs märgens tot ʼs aovens bii baos Nol op ʼe taofel: en veur miin jannever-centen laot de wäärd =u=ut de Golden Ploege gin neie schuur bii ʼt huus zetten. Zondag, da mis nie, zie je me altiids in de predekaotie en ʼs aovens, nao koffitiid, bii oew vaoder op den haerd, om te höören naor ʼt neis =u=ut de krant. Dan doe ʼk jummers puur alles veur oe, en ʼk maok et oe zoa handzaom, as in minn krank vermeugen is: en da naodje zol zoa deurloapen as i ens miin vrouw waort gin enkele steeke zal er aon losgaon.Maor ʼk leuve, daor zit um de kneupe nie. ʼt Is nog die ägenste smalle heerschop, die klarke van onzen notaoris, die ʼt um duut. Daorum gao je, oak deur den dag altiids zoa mooi aonʼedaon, ʼegold en ʼezilverd, bekant of i nao de karke gaot. Miekelief! Miekelief! waor dwaolen ouw zinnen; hoe kan i zoa bot ziin? ʼk Heb oe al zoa mennigmaol oaver dissen gepokkeneerden snoeshaon onder ʼt parsiizer ʼehad en zint er nog de olde knepen niet uut? Hoe kan oe et hart toch zoa hooge staon, da je um dien kwibus en goeien wärkman onder stelt?Meinde mit um te zullen äten uut de kurf zonder zörge? Nemaor, daʼs vlak de lappe neffen ʼt gat. Da klarken lait um maor wiendaiers: en zolt i de maot holden veur de juffer van en notaoris al is ʼt oak op en plat dörpke? Nemaor, daerne! daor zii i nie toe ʼesnejen: da zol oe vugen as en neie lap op en old wammes; da stao nie en da holdt nie.—Da mot dissen verwierden heerschop oak nie vremd ziin, hoe zunig hi kiiken kan, maor hi teuteltmit oe, um oew rooie wängkes en oew blaouwe eugkes, en as i oe in dʼellene hef ebrocht, zal i oe handelen as en lapzalver; waor veinde dan heul veur oew hartepiin? Daorum, Miekelief! stel dissen springer uut oew zin en hold oe lääg bii ʼe grond, dan val i nie hoog. Denk aon ʼt spreukske: “Ongeliiken aord, dient niet ʼepaord”. Wij passen mekaor, waor je et beziet, um saomen genuuglik te läven en onzen staot te bliiven vuren. Kwik er ens mit oew olders, daor doe je braof aon; die zullen et oe wel veurmäten; en as ik zondag bii oe kom en i mii beduudt, da je met mii houwen wilt, zal miin martelen en armoeien tʼende ziin, en van klinklaor plezier za ʼk oe en heftig mooi loddereinsdeuske kaopen veur en pressent, al kost et oak en golden dekaot.Hadee, Mieke! tot zondag. S.
(UitLeopold, van de Schelde tot de Weichsel I, bl. 519).
Minnebrief van en sniierknecht.Miekelief! ʼt Hef noe gans en gaor gin fatsoen, da je miin liefde zoa kold en zoa verwierd handelen bliift. Hoe ʼk et oak mit oe zuuk te riigen en te plooien, ik kriig er maor nie zoa ak et gaerne ha. Altiids bliift oew hart nog rechtevoort tägen mii as stiif linnen. Mennig kamezaol, boks en wammes van de goeje luujheb ik bekant stik verknipt en versniien, daor ʼk zat, en miin heufd oaver oe tornde en pluusde. Da ʼk er oak heftig oaver epruust heb, en er vinnig ziek af ewest bin, daʼs oe bekend; en nao de leste krupsie bin ʼk nog nie zoa ʼk heur, want hoe ʼk et wend of drääi, ʼk weet oan oe gin mouwen te passen.Zeg et toch glad uut, wa je tägen mii het, dat je mii as en olde lappe op ziiʼ smiit. Bin ʼk nie zoa goed bii de pinken as de beste veur miin brood? De heele wäke, van ʼs maondags tot zaoterdags, zit ik jummers stik staovast van ʼs märgens tot ʼs aovens bii baos Nol op ʼe taofel: en veur miin jannever-centen laot de wäärd =u=ut de Golden Ploege gin neie schuur bii ʼt huus zetten. Zondag, da mis nie, zie je me altiids in de predekaotie en ʼs aovens, nao koffitiid, bii oew vaoder op den haerd, om te höören naor ʼt neis =u=ut de krant. Dan doe ʼk jummers puur alles veur oe, en ʼk maok et oe zoa handzaom, as in minn krank vermeugen is: en da naodje zol zoa deurloapen as i ens miin vrouw waort gin enkele steeke zal er aon losgaon.Maor ʼk leuve, daor zit um de kneupe nie. ʼt Is nog die ägenste smalle heerschop, die klarke van onzen notaoris, die ʼt um duut. Daorum gao je, oak deur den dag altiids zoa mooi aonʼedaon, ʼegold en ʼezilverd, bekant of i nao de karke gaot. Miekelief! Miekelief! waor dwaolen ouw zinnen; hoe kan i zoa bot ziin? ʼk Heb oe al zoa mennigmaol oaver dissen gepokkeneerden snoeshaon onder ʼt parsiizer ʼehad en zint er nog de olde knepen niet uut? Hoe kan oe et hart toch zoa hooge staon, da je um dien kwibus en goeien wärkman onder stelt?Meinde mit um te zullen äten uut de kurf zonder zörge? Nemaor, daʼs vlak de lappe neffen ʼt gat. Da klarken lait um maor wiendaiers: en zolt i de maot holden veur de juffer van en notaoris al is ʼt oak op en plat dörpke? Nemaor, daerne! daor zii i nie toe ʼesnejen: da zol oe vugen as en neie lap op en old wammes; da stao nie en da holdt nie.—Da mot dissen verwierden heerschop oak nie vremd ziin, hoe zunig hi kiiken kan, maor hi teuteltmit oe, um oew rooie wängkes en oew blaouwe eugkes, en as i oe in dʼellene hef ebrocht, zal i oe handelen as en lapzalver; waor veinde dan heul veur oew hartepiin? Daorum, Miekelief! stel dissen springer uut oew zin en hold oe lääg bii ʼe grond, dan val i nie hoog. Denk aon ʼt spreukske: “Ongeliiken aord, dient niet ʼepaord”. Wij passen mekaor, waor je et beziet, um saomen genuuglik te läven en onzen staot te bliiven vuren. Kwik er ens mit oew olders, daor doe je braof aon; die zullen et oe wel veurmäten; en as ik zondag bii oe kom en i mii beduudt, da je met mii houwen wilt, zal miin martelen en armoeien tʼende ziin, en van klinklaor plezier za ʼk oe en heftig mooi loddereinsdeuske kaopen veur en pressent, al kost et oak en golden dekaot.Hadee, Mieke! tot zondag. S.
Minnebrief van en sniierknecht.Miekelief! ʼt Hef noe gans en gaor gin fatsoen, da je miin liefde zoa kold en zoa verwierd handelen bliift. Hoe ʼk et oak mit oe zuuk te riigen en te plooien, ik kriig er maor nie zoa ak et gaerne ha. Altiids bliift oew hart nog rechtevoort tägen mii as stiif linnen. Mennig kamezaol, boks en wammes van de goeje luujheb ik bekant stik verknipt en versniien, daor ʼk zat, en miin heufd oaver oe tornde en pluusde. Da ʼk er oak heftig oaver epruust heb, en er vinnig ziek af ewest bin, daʼs oe bekend; en nao de leste krupsie bin ʼk nog nie zoa ʼk heur, want hoe ʼk et wend of drääi, ʼk weet oan oe gin mouwen te passen.Zeg et toch glad uut, wa je tägen mii het, dat je mii as en olde lappe op ziiʼ smiit. Bin ʼk nie zoa goed bii de pinken as de beste veur miin brood? De heele wäke, van ʼs maondags tot zaoterdags, zit ik jummers stik staovast van ʼs märgens tot ʼs aovens bii baos Nol op ʼe taofel: en veur miin jannever-centen laot de wäärd =u=ut de Golden Ploege gin neie schuur bii ʼt huus zetten. Zondag, da mis nie, zie je me altiids in de predekaotie en ʼs aovens, nao koffitiid, bii oew vaoder op den haerd, om te höören naor ʼt neis =u=ut de krant. Dan doe ʼk jummers puur alles veur oe, en ʼk maok et oe zoa handzaom, as in minn krank vermeugen is: en da naodje zol zoa deurloapen as i ens miin vrouw waort gin enkele steeke zal er aon losgaon.Maor ʼk leuve, daor zit um de kneupe nie. ʼt Is nog die ägenste smalle heerschop, die klarke van onzen notaoris, die ʼt um duut. Daorum gao je, oak deur den dag altiids zoa mooi aonʼedaon, ʼegold en ʼezilverd, bekant of i nao de karke gaot. Miekelief! Miekelief! waor dwaolen ouw zinnen; hoe kan i zoa bot ziin? ʼk Heb oe al zoa mennigmaol oaver dissen gepokkeneerden snoeshaon onder ʼt parsiizer ʼehad en zint er nog de olde knepen niet uut? Hoe kan oe et hart toch zoa hooge staon, da je um dien kwibus en goeien wärkman onder stelt?Meinde mit um te zullen äten uut de kurf zonder zörge? Nemaor, daʼs vlak de lappe neffen ʼt gat. Da klarken lait um maor wiendaiers: en zolt i de maot holden veur de juffer van en notaoris al is ʼt oak op en plat dörpke? Nemaor, daerne! daor zii i nie toe ʼesnejen: da zol oe vugen as en neie lap op en old wammes; da stao nie en da holdt nie.—Da mot dissen verwierden heerschop oak nie vremd ziin, hoe zunig hi kiiken kan, maor hi teuteltmit oe, um oew rooie wängkes en oew blaouwe eugkes, en as i oe in dʼellene hef ebrocht, zal i oe handelen as en lapzalver; waor veinde dan heul veur oew hartepiin? Daorum, Miekelief! stel dissen springer uut oew zin en hold oe lääg bii ʼe grond, dan val i nie hoog. Denk aon ʼt spreukske: “Ongeliiken aord, dient niet ʼepaord”. Wij passen mekaor, waor je et beziet, um saomen genuuglik te läven en onzen staot te bliiven vuren. Kwik er ens mit oew olders, daor doe je braof aon; die zullen et oe wel veurmäten; en as ik zondag bii oe kom en i mii beduudt, da je met mii houwen wilt, zal miin martelen en armoeien tʼende ziin, en van klinklaor plezier za ʼk oe en heftig mooi loddereinsdeuske kaopen veur en pressent, al kost et oak en golden dekaot.Hadee, Mieke! tot zondag. S.
Minnebrief van en sniierknecht.Miekelief! ʼt Hef noe gans en gaor gin fatsoen, da je miin liefde zoa kold en zoa verwierd handelen bliift. Hoe ʼk et oak mit oe zuuk te riigen en te plooien, ik kriig er maor nie zoa ak et gaerne ha. Altiids bliift oew hart nog rechtevoort tägen mii as stiif linnen. Mennig kamezaol, boks en wammes van de goeje luujheb ik bekant stik verknipt en versniien, daor ʼk zat, en miin heufd oaver oe tornde en pluusde. Da ʼk er oak heftig oaver epruust heb, en er vinnig ziek af ewest bin, daʼs oe bekend; en nao de leste krupsie bin ʼk nog nie zoa ʼk heur, want hoe ʼk et wend of drääi, ʼk weet oan oe gin mouwen te passen.Zeg et toch glad uut, wa je tägen mii het, dat je mii as en olde lappe op ziiʼ smiit. Bin ʼk nie zoa goed bii de pinken as de beste veur miin brood? De heele wäke, van ʼs maondags tot zaoterdags, zit ik jummers stik staovast van ʼs märgens tot ʼs aovens bii baos Nol op ʼe taofel: en veur miin jannever-centen laot de wäärd =u=ut de Golden Ploege gin neie schuur bii ʼt huus zetten. Zondag, da mis nie, zie je me altiids in de predekaotie en ʼs aovens, nao koffitiid, bii oew vaoder op den haerd, om te höören naor ʼt neis =u=ut de krant. Dan doe ʼk jummers puur alles veur oe, en ʼk maok et oe zoa handzaom, as in minn krank vermeugen is: en da naodje zol zoa deurloapen as i ens miin vrouw waort gin enkele steeke zal er aon losgaon.Maor ʼk leuve, daor zit um de kneupe nie. ʼt Is nog die ägenste smalle heerschop, die klarke van onzen notaoris, die ʼt um duut. Daorum gao je, oak deur den dag altiids zoa mooi aonʼedaon, ʼegold en ʼezilverd, bekant of i nao de karke gaot. Miekelief! Miekelief! waor dwaolen ouw zinnen; hoe kan i zoa bot ziin? ʼk Heb oe al zoa mennigmaol oaver dissen gepokkeneerden snoeshaon onder ʼt parsiizer ʼehad en zint er nog de olde knepen niet uut? Hoe kan oe et hart toch zoa hooge staon, da je um dien kwibus en goeien wärkman onder stelt?Meinde mit um te zullen äten uut de kurf zonder zörge? Nemaor, daʼs vlak de lappe neffen ʼt gat. Da klarken lait um maor wiendaiers: en zolt i de maot holden veur de juffer van en notaoris al is ʼt oak op en plat dörpke? Nemaor, daerne! daor zii i nie toe ʼesnejen: da zol oe vugen as en neie lap op en old wammes; da stao nie en da holdt nie.—Da mot dissen verwierden heerschop oak nie vremd ziin, hoe zunig hi kiiken kan, maor hi teuteltmit oe, um oew rooie wängkes en oew blaouwe eugkes, en as i oe in dʼellene hef ebrocht, zal i oe handelen as en lapzalver; waor veinde dan heul veur oew hartepiin? Daorum, Miekelief! stel dissen springer uut oew zin en hold oe lääg bii ʼe grond, dan val i nie hoog. Denk aon ʼt spreukske: “Ongeliiken aord, dient niet ʼepaord”. Wij passen mekaor, waor je et beziet, um saomen genuuglik te läven en onzen staot te bliiven vuren. Kwik er ens mit oew olders, daor doe je braof aon; die zullen et oe wel veurmäten; en as ik zondag bii oe kom en i mii beduudt, da je met mii houwen wilt, zal miin martelen en armoeien tʼende ziin, en van klinklaor plezier za ʼk oe en heftig mooi loddereinsdeuske kaopen veur en pressent, al kost et oak en golden dekaot.Hadee, Mieke! tot zondag. S.
Miekelief! ʼt Hef noe gans en gaor gin fatsoen, da je miin liefde zoa kold en zoa verwierd handelen bliift. Hoe ʼk et oak mit oe zuuk te riigen en te plooien, ik kriig er maor nie zoa ak et gaerne ha. Altiids bliift oew hart nog rechtevoort tägen mii as stiif linnen. Mennig kamezaol, boks en wammes van de goeje luujheb ik bekant stik verknipt en versniien, daor ʼk zat, en miin heufd oaver oe tornde en pluusde. Da ʼk er oak heftig oaver epruust heb, en er vinnig ziek af ewest bin, daʼs oe bekend; en nao de leste krupsie bin ʼk nog nie zoa ʼk heur, want hoe ʼk et wend of drääi, ʼk weet oan oe gin mouwen te passen.
Zeg et toch glad uut, wa je tägen mii het, dat je mii as en olde lappe op ziiʼ smiit. Bin ʼk nie zoa goed bii de pinken as de beste veur miin brood? De heele wäke, van ʼs maondags tot zaoterdags, zit ik jummers stik staovast van ʼs märgens tot ʼs aovens bii baos Nol op ʼe taofel: en veur miin jannever-centen laot de wäärd =u=ut de Golden Ploege gin neie schuur bii ʼt huus zetten. Zondag, da mis nie, zie je me altiids in de predekaotie en ʼs aovens, nao koffitiid, bii oew vaoder op den haerd, om te höören naor ʼt neis =u=ut de krant. Dan doe ʼk jummers puur alles veur oe, en ʼk maok et oe zoa handzaom, as in minn krank vermeugen is: en da naodje zol zoa deurloapen as i ens miin vrouw waort gin enkele steeke zal er aon losgaon.
Maor ʼk leuve, daor zit um de kneupe nie. ʼt Is nog die ägenste smalle heerschop, die klarke van onzen notaoris, die ʼt um duut. Daorum gao je, oak deur den dag altiids zoa mooi aonʼedaon, ʼegold en ʼezilverd, bekant of i nao de karke gaot. Miekelief! Miekelief! waor dwaolen ouw zinnen; hoe kan i zoa bot ziin? ʼk Heb oe al zoa mennigmaol oaver dissen gepokkeneerden snoeshaon onder ʼt parsiizer ʼehad en zint er nog de olde knepen niet uut? Hoe kan oe et hart toch zoa hooge staon, da je um dien kwibus en goeien wärkman onder stelt?
Meinde mit um te zullen äten uut de kurf zonder zörge? Nemaor, daʼs vlak de lappe neffen ʼt gat. Da klarken lait um maor wiendaiers: en zolt i de maot holden veur de juffer van en notaoris al is ʼt oak op en plat dörpke? Nemaor, daerne! daor zii i nie toe ʼesnejen: da zol oe vugen as en neie lap op en old wammes; da stao nie en da holdt nie.—Da mot dissen verwierden heerschop oak nie vremd ziin, hoe zunig hi kiiken kan, maor hi teuteltmit oe, um oew rooie wängkes en oew blaouwe eugkes, en as i oe in dʼellene hef ebrocht, zal i oe handelen as en lapzalver; waor veinde dan heul veur oew hartepiin? Daorum, Miekelief! stel dissen springer uut oew zin en hold oe lääg bii ʼe grond, dan val i nie hoog. Denk aon ʼt spreukske: “Ongeliiken aord, dient niet ʼepaord”. Wij passen mekaor, waor je et beziet, um saomen genuuglik te läven en onzen staot te bliiven vuren. Kwik er ens mit oew olders, daor doe je braof aon; die zullen et oe wel veurmäten; en as ik zondag bii oe kom en i mii beduudt, da je met mii houwen wilt, zal miin martelen en armoeien tʼende ziin, en van klinklaor plezier za ʼk oe en heftig mooi loddereinsdeuske kaopen veur en pressent, al kost et oak en golden dekaot.
Hadee, Mieke! tot zondag. S.
Ostendsch.(Voor “Nederlandsche Volkskunde” geschreven door den Eerw. Heer Frank Baur, docts, litt.)De gelijkenis van den Verloren Zoon zooals zij te Ostende in het Schipperskwartier wordt verteld3.Eer wos e kér e våder, è jâ twé zuns.Den årme man wos wéewåre! È de joengsten va de twei hâde goesten om e vojåžetsje te doene. Mo de kwèsje wos va dʼortsjes! De joenge brakke goeng no ze vådere èn i zej: “Våder, gée mʼ osjeblief ʼt chelt da me toekomt, ʼt part va moeder zåliger!” De våder schuddege zen hôofd èn zej: “Joengen, joengen, je lop no jen oengeluk!”—“Ba ʼk en doe, antwordege de kwåpèrte: lat et min mo riskieren!”È je kréég ze part! È je goenk nor en vèrre stréke, olover ʼtzeitsje! È je wos nog mo fine ʼt gat üt, of je begoste va ze gèld te léven, lik God üpt Sas! Olie dågen schinken è drinken, smeiren en teiren mè de schonste nichtsjes, è ze traktéren mè tartsjes è spekken è gŏedewèrk.È ja, è dat en kostege azo ni lange deuren: ze portekadee gerocht olichte léég, ze kleiren vielen in slunsen, je zach ter üt lik ne schooier! Mè véle rooi kwaamp i te lange laste bi nen beistekŏpman in de kost: mor in platse van olle dågen ze bükstje goe vul te krigen, wos ʼt årmoe va god za mʼ zégen! En os zen dèrmen grolden, je mochte nog üt den trog va de zwins ni mêe éten! Mèd ol ze werken è vroeten ât en, os ʼt ol te fin effekte kwam, nog gén någel om ze gat te krauwen! ʼt Wåter liep va zen èrte, os ʼt en an ʼt üs pejsde, wo dat de knechten åten è droenken è tafeltje-dèk-je spéélden! Wo dat de stüten zo vèt gebutterd waren, è ʼt Roesselaersch bier zo lèkker!Tŏe tat en up ne schônen dag ol zen koeråže in zen ʼanden paktege, è no ze våder goenk è zej: “Våder, ʼk èn ol me geld vertsjoekt; ʼk zin te vül dan ʼk nog je zeune zoen kunnen zin: mo lat me bi joen blüven voe knècht!...”“Wei, joengen toch!” riep ze våder: ”è je zoe tog ni willen zéker! Gée me zeire en tóóte: ʼk èn tog zo lange no je gewacht!” È je kréeg nieuwe kleirs en nieuwe sluffers an: è je wos wéer de zeune va ze våder!HetBrabantschvormt den middelterm tusschen het Hollandsch en het Limburgsen; en onder Brabantsch verstaan wij hier het Westbrabantsch, het Antwerpsch, het Aalstersch, het Leuvensch, het Oostvlaamsch. Wij wezen op de overeenkomst met het Oost- en Strandhollandsch. Maar slapheid van artikulatie verbindt de taal van de afstammelingen der Salische Franken toch ook met de Zeeuwen, die zij immers ook zeer nabij staan in volkstype en in innigheid van temperament. Op gemeenschappelijk Keltisch substraat wijst, behalve de eigenaardigheid van de behandeling der finalen,de herhaling van het persoonlijk voornaamwoord vóor en na den werkwoordsvorm:ik-ekikenz. En anderzijds verbindt hen de Keltische toon, de lossere volksaard, het sanguïnisch temperament weer met Limburg. De bonte staalkaart der Brabantsche dialekten—mag ik even wijzen op de voortreffelijke behandeling van het Aalstersch doorProf. Colineten van het Leuvensch doorL. Goemans?—is het reflex van hun sterk-uitgesproken gemeenschapszin, van hun aanhankelijkheid aan stad en dorp, van de versnippering van hun grondgebied.
(Voor “Nederlandsche Volkskunde” geschreven door den Eerw. Heer Frank Baur, docts, litt.)
De gelijkenis van den Verloren Zoon zooals zij te Ostende in het Schipperskwartier wordt verteld3.
Eer wos e kér e våder, è jâ twé zuns.Den årme man wos wéewåre! È de joengsten va de twei hâde goesten om e vojåžetsje te doene. Mo de kwèsje wos va dʼortsjes! De joenge brakke goeng no ze vådere èn i zej: “Våder, gée mʼ osjeblief ʼt chelt da me toekomt, ʼt part va moeder zåliger!” De våder schuddege zen hôofd èn zej: “Joengen, joengen, je lop no jen oengeluk!”—“Ba ʼk en doe, antwordege de kwåpèrte: lat et min mo riskieren!”È je kréég ze part! È je goenk nor en vèrre stréke, olover ʼtzeitsje! È je wos nog mo fine ʼt gat üt, of je begoste va ze gèld te léven, lik God üpt Sas! Olie dågen schinken è drinken, smeiren en teiren mè de schonste nichtsjes, è ze traktéren mè tartsjes è spekken è gŏedewèrk.È ja, è dat en kostege azo ni lange deuren: ze portekadee gerocht olichte léég, ze kleiren vielen in slunsen, je zach ter üt lik ne schooier! Mè véle rooi kwaamp i te lange laste bi nen beistekŏpman in de kost: mor in platse van olle dågen ze bükstje goe vul te krigen, wos ʼt årmoe va god za mʼ zégen! En os zen dèrmen grolden, je mochte nog üt den trog va de zwins ni mêe éten! Mèd ol ze werken è vroeten ât en, os ʼt ol te fin effekte kwam, nog gén någel om ze gat te krauwen! ʼt Wåter liep va zen èrte, os ʼt en an ʼt üs pejsde, wo dat de knechten åten è droenken è tafeltje-dèk-je spéélden! Wo dat de stüten zo vèt gebutterd waren, è ʼt Roesselaersch bier zo lèkker!Tŏe tat en up ne schônen dag ol zen koeråže in zen ʼanden paktege, è no ze våder goenk è zej: “Våder, ʼk èn ol me geld vertsjoekt; ʼk zin te vül dan ʼk nog je zeune zoen kunnen zin: mo lat me bi joen blüven voe knècht!...”“Wei, joengen toch!” riep ze våder: ”è je zoe tog ni willen zéker! Gée me zeire en tóóte: ʼk èn tog zo lange no je gewacht!” È je kréeg nieuwe kleirs en nieuwe sluffers an: è je wos wéer de zeune va ze våder!
Eer wos e kér e våder, è jâ twé zuns.Den årme man wos wéewåre! È de joengsten va de twei hâde goesten om e vojåžetsje te doene. Mo de kwèsje wos va dʼortsjes! De joenge brakke goeng no ze vådere èn i zej: “Våder, gée mʼ osjeblief ʼt chelt da me toekomt, ʼt part va moeder zåliger!” De våder schuddege zen hôofd èn zej: “Joengen, joengen, je lop no jen oengeluk!”—“Ba ʼk en doe, antwordege de kwåpèrte: lat et min mo riskieren!”È je kréég ze part! È je goenk nor en vèrre stréke, olover ʼtzeitsje! È je wos nog mo fine ʼt gat üt, of je begoste va ze gèld te léven, lik God üpt Sas! Olie dågen schinken è drinken, smeiren en teiren mè de schonste nichtsjes, è ze traktéren mè tartsjes è spekken è gŏedewèrk.È ja, è dat en kostege azo ni lange deuren: ze portekadee gerocht olichte léég, ze kleiren vielen in slunsen, je zach ter üt lik ne schooier! Mè véle rooi kwaamp i te lange laste bi nen beistekŏpman in de kost: mor in platse van olle dågen ze bükstje goe vul te krigen, wos ʼt årmoe va god za mʼ zégen! En os zen dèrmen grolden, je mochte nog üt den trog va de zwins ni mêe éten! Mèd ol ze werken è vroeten ât en, os ʼt ol te fin effekte kwam, nog gén någel om ze gat te krauwen! ʼt Wåter liep va zen èrte, os ʼt en an ʼt üs pejsde, wo dat de knechten åten è droenken è tafeltje-dèk-je spéélden! Wo dat de stüten zo vèt gebutterd waren, è ʼt Roesselaersch bier zo lèkker!Tŏe tat en up ne schônen dag ol zen koeråže in zen ʼanden paktege, è no ze våder goenk è zej: “Våder, ʼk èn ol me geld vertsjoekt; ʼk zin te vül dan ʼk nog je zeune zoen kunnen zin: mo lat me bi joen blüven voe knècht!...”“Wei, joengen toch!” riep ze våder: ”è je zoe tog ni willen zéker! Gée me zeire en tóóte: ʼk èn tog zo lange no je gewacht!” È je kréeg nieuwe kleirs en nieuwe sluffers an: è je wos wéer de zeune va ze våder!
Eer wos e kér e våder, è jâ twé zuns.Den årme man wos wéewåre! È de joengsten va de twei hâde goesten om e vojåžetsje te doene. Mo de kwèsje wos va dʼortsjes! De joenge brakke goeng no ze vådere èn i zej: “Våder, gée mʼ osjeblief ʼt chelt da me toekomt, ʼt part va moeder zåliger!” De våder schuddege zen hôofd èn zej: “Joengen, joengen, je lop no jen oengeluk!”—“Ba ʼk en doe, antwordege de kwåpèrte: lat et min mo riskieren!”È je kréég ze part! È je goenk nor en vèrre stréke, olover ʼtzeitsje! È je wos nog mo fine ʼt gat üt, of je begoste va ze gèld te léven, lik God üpt Sas! Olie dågen schinken è drinken, smeiren en teiren mè de schonste nichtsjes, è ze traktéren mè tartsjes è spekken è gŏedewèrk.È ja, è dat en kostege azo ni lange deuren: ze portekadee gerocht olichte léég, ze kleiren vielen in slunsen, je zach ter üt lik ne schooier! Mè véle rooi kwaamp i te lange laste bi nen beistekŏpman in de kost: mor in platse van olle dågen ze bükstje goe vul te krigen, wos ʼt årmoe va god za mʼ zégen! En os zen dèrmen grolden, je mochte nog üt den trog va de zwins ni mêe éten! Mèd ol ze werken è vroeten ât en, os ʼt ol te fin effekte kwam, nog gén någel om ze gat te krauwen! ʼt Wåter liep va zen èrte, os ʼt en an ʼt üs pejsde, wo dat de knechten åten è droenken è tafeltje-dèk-je spéélden! Wo dat de stüten zo vèt gebutterd waren, è ʼt Roesselaersch bier zo lèkker!Tŏe tat en up ne schônen dag ol zen koeråže in zen ʼanden paktege, è no ze våder goenk è zej: “Våder, ʼk èn ol me geld vertsjoekt; ʼk zin te vül dan ʼk nog je zeune zoen kunnen zin: mo lat me bi joen blüven voe knècht!...”“Wei, joengen toch!” riep ze våder: ”è je zoe tog ni willen zéker! Gée me zeire en tóóte: ʼk èn tog zo lange no je gewacht!” È je kréeg nieuwe kleirs en nieuwe sluffers an: è je wos wéer de zeune va ze våder!
Eer wos e kér e våder, è jâ twé zuns.
Den årme man wos wéewåre! È de joengsten va de twei hâde goesten om e vojåžetsje te doene. Mo de kwèsje wos va dʼortsjes! De joenge brakke goeng no ze vådere èn i zej: “Våder, gée mʼ osjeblief ʼt chelt da me toekomt, ʼt part va moeder zåliger!” De våder schuddege zen hôofd èn zej: “Joengen, joengen, je lop no jen oengeluk!”—“Ba ʼk en doe, antwordege de kwåpèrte: lat et min mo riskieren!”
È je kréég ze part! È je goenk nor en vèrre stréke, olover ʼtzeitsje! È je wos nog mo fine ʼt gat üt, of je begoste va ze gèld te léven, lik God üpt Sas! Olie dågen schinken è drinken, smeiren en teiren mè de schonste nichtsjes, è ze traktéren mè tartsjes è spekken è gŏedewèrk.
È ja, è dat en kostege azo ni lange deuren: ze portekadee gerocht olichte léég, ze kleiren vielen in slunsen, je zach ter üt lik ne schooier! Mè véle rooi kwaamp i te lange laste bi nen beistekŏpman in de kost: mor in platse van olle dågen ze bükstje goe vul te krigen, wos ʼt årmoe va god za mʼ zégen! En os zen dèrmen grolden, je mochte nog üt den trog va de zwins ni mêe éten! Mèd ol ze werken è vroeten ât en, os ʼt ol te fin effekte kwam, nog gén någel om ze gat te krauwen! ʼt Wåter liep va zen èrte, os ʼt en an ʼt üs pejsde, wo dat de knechten åten è droenken è tafeltje-dèk-je spéélden! Wo dat de stüten zo vèt gebutterd waren, è ʼt Roesselaersch bier zo lèkker!
Tŏe tat en up ne schônen dag ol zen koeråže in zen ʼanden paktege, è no ze våder goenk è zej: “Våder, ʼk èn ol me geld vertsjoekt; ʼk zin te vül dan ʼk nog je zeune zoen kunnen zin: mo lat me bi joen blüven voe knècht!...”
“Wei, joengen toch!” riep ze våder: ”è je zoe tog ni willen zéker! Gée me zeire en tóóte: ʼk èn tog zo lange no je gewacht!” È je kréeg nieuwe kleirs en nieuwe sluffers an: è je wos wéer de zeune va ze våder!
HetBrabantschvormt den middelterm tusschen het Hollandsch en het Limburgsen; en onder Brabantsch verstaan wij hier het Westbrabantsch, het Antwerpsch, het Aalstersch, het Leuvensch, het Oostvlaamsch. Wij wezen op de overeenkomst met het Oost- en Strandhollandsch. Maar slapheid van artikulatie verbindt de taal van de afstammelingen der Salische Franken toch ook met de Zeeuwen, die zij immers ook zeer nabij staan in volkstype en in innigheid van temperament. Op gemeenschappelijk Keltisch substraat wijst, behalve de eigenaardigheid van de behandeling der finalen,de herhaling van het persoonlijk voornaamwoord vóor en na den werkwoordsvorm:ik-ekikenz. En anderzijds verbindt hen de Keltische toon, de lossere volksaard, het sanguïnisch temperament weer met Limburg. De bonte staalkaart der Brabantsche dialekten—mag ik even wijzen op de voortreffelijke behandeling van het Aalstersch doorProf. Colineten van het Leuvensch doorL. Goemans?—is het reflex van hun sterk-uitgesproken gemeenschapszin, van hun aanhankelijkheid aan stad en dorp, van de versnippering van hun grondgebied.
Leuvensch.(Voor “Nederlandsche Volkskunde” geschreven door den Heer Frans Smeesters, stud. litt.)De Koeisjieters.(Leuvensch Verhaal).In dânen tâd (tijd) waz et spel nogal dikkels de woegel oep4: den iene kie woere de Sponjoede mister, dan wee dʼ Oestenrâkers, ofwel probeede de Vloinderiers den boes te speele. Et was altâd e wa fes: vechten en battere zonder oepaave. Te Leeve woere zʼ oek noet ni grist. Moe ze woere der doevee oek oep verzien, zelle: dʼ iel stad was oemringd mee vestinge mee dikke mieren oep. Doe kost niemand in och uit de stad nit, as dee de poote on de groete stieweege en dâ woere bewokt dee saldoete.Oep ene kie aa ʼt er wee lilek gespanne en wit er van iene pas gebrand en gemoet: ʼt was tege den oevend, oep den Eksentoore, woe da naa de luibank stoet oep den boelvar Remie. Da was doe de verstêreking van de Brisselse poot; ʼt kloester van de Sellebries stont doe toen nog nit achter en doemee kost de schilwacht van doe den ielen Brisselse stieweg overzien tot on den Azeren bereg, mee klier wier. Zoe tisse licht en doenker ziet dâne woeker iet van den Azeren bereg af kome gelak en troep saldoete,mee witte broeke en doenker jasse: “Da moette dʼOestenrâkers zân!”Rietepakie loept em den tooren af en goet de wacht verwittege. De poot wed toegedon en nen troemelier loept de Brisselse stroet af vee de garsevik bojien te troemele: al et folk kwam boete gebetteld en dʼiel stad stond oep en ing. ʼt Was er e lieve van den elsen dievel: de joengelen on ʼt blête, de vraalie on ʼt jenken en de manne roepen en tieren onderie.Twie boemkeetels woeren oep den Eksentoore geplaceet en de saldoete mee donderbissen en gewiere doeneffe. Tisse de boeme zoege ze dâ witgeplekte troep oep eer zeevetien gemakken afkome, jist ofda zʼ oep wandel woere. Na was doe iene van dâ manne, die janfatoet wilde speelen achter ze sjietgat. Zonder noe de kapetaan te wachte sjit em ze gewier af flak in den troep oep de stieweg. Zoe gaa as dʼ ander dad oede begoste zʼ oek te sjiete: tot iene van de boemkeetels toe goenk mee ne lileke slag af!Dʼ Oestenrâkers stoven oetien last alle kante: e stik of twie kwoempen in volle charge oep de stad afgeloope, woe dat de verschrikte Leeveniers zoege daddet koeie woeren in ploits van saldoete.Seedert toen widde de Leeveniers Koeisjieters geiete!
(Voor “Nederlandsche Volkskunde” geschreven door den Heer Frans Smeesters, stud. litt.)
De Koeisjieters.(Leuvensch Verhaal).In dânen tâd (tijd) waz et spel nogal dikkels de woegel oep4: den iene kie woere de Sponjoede mister, dan wee dʼ Oestenrâkers, ofwel probeede de Vloinderiers den boes te speele. Et was altâd e wa fes: vechten en battere zonder oepaave. Te Leeve woere zʼ oek noet ni grist. Moe ze woere der doevee oek oep verzien, zelle: dʼ iel stad was oemringd mee vestinge mee dikke mieren oep. Doe kost niemand in och uit de stad nit, as dee de poote on de groete stieweege en dâ woere bewokt dee saldoete.Oep ene kie aa ʼt er wee lilek gespanne en wit er van iene pas gebrand en gemoet: ʼt was tege den oevend, oep den Eksentoore, woe da naa de luibank stoet oep den boelvar Remie. Da was doe de verstêreking van de Brisselse poot; ʼt kloester van de Sellebries stont doe toen nog nit achter en doemee kost de schilwacht van doe den ielen Brisselse stieweg overzien tot on den Azeren bereg, mee klier wier. Zoe tisse licht en doenker ziet dâne woeker iet van den Azeren bereg af kome gelak en troep saldoete,mee witte broeke en doenker jasse: “Da moette dʼOestenrâkers zân!”Rietepakie loept em den tooren af en goet de wacht verwittege. De poot wed toegedon en nen troemelier loept de Brisselse stroet af vee de garsevik bojien te troemele: al et folk kwam boete gebetteld en dʼiel stad stond oep en ing. ʼt Was er e lieve van den elsen dievel: de joengelen on ʼt blête, de vraalie on ʼt jenken en de manne roepen en tieren onderie.Twie boemkeetels woeren oep den Eksentoore geplaceet en de saldoete mee donderbissen en gewiere doeneffe. Tisse de boeme zoege ze dâ witgeplekte troep oep eer zeevetien gemakken afkome, jist ofda zʼ oep wandel woere. Na was doe iene van dâ manne, die janfatoet wilde speelen achter ze sjietgat. Zonder noe de kapetaan te wachte sjit em ze gewier af flak in den troep oep de stieweg. Zoe gaa as dʼ ander dad oede begoste zʼ oek te sjiete: tot iene van de boemkeetels toe goenk mee ne lileke slag af!Dʼ Oestenrâkers stoven oetien last alle kante: e stik of twie kwoempen in volle charge oep de stad afgeloope, woe dat de verschrikte Leeveniers zoege daddet koeie woeren in ploits van saldoete.Seedert toen widde de Leeveniers Koeisjieters geiete!
De Koeisjieters.(Leuvensch Verhaal).In dânen tâd (tijd) waz et spel nogal dikkels de woegel oep4: den iene kie woere de Sponjoede mister, dan wee dʼ Oestenrâkers, ofwel probeede de Vloinderiers den boes te speele. Et was altâd e wa fes: vechten en battere zonder oepaave. Te Leeve woere zʼ oek noet ni grist. Moe ze woere der doevee oek oep verzien, zelle: dʼ iel stad was oemringd mee vestinge mee dikke mieren oep. Doe kost niemand in och uit de stad nit, as dee de poote on de groete stieweege en dâ woere bewokt dee saldoete.Oep ene kie aa ʼt er wee lilek gespanne en wit er van iene pas gebrand en gemoet: ʼt was tege den oevend, oep den Eksentoore, woe da naa de luibank stoet oep den boelvar Remie. Da was doe de verstêreking van de Brisselse poot; ʼt kloester van de Sellebries stont doe toen nog nit achter en doemee kost de schilwacht van doe den ielen Brisselse stieweg overzien tot on den Azeren bereg, mee klier wier. Zoe tisse licht en doenker ziet dâne woeker iet van den Azeren bereg af kome gelak en troep saldoete,mee witte broeke en doenker jasse: “Da moette dʼOestenrâkers zân!”Rietepakie loept em den tooren af en goet de wacht verwittege. De poot wed toegedon en nen troemelier loept de Brisselse stroet af vee de garsevik bojien te troemele: al et folk kwam boete gebetteld en dʼiel stad stond oep en ing. ʼt Was er e lieve van den elsen dievel: de joengelen on ʼt blête, de vraalie on ʼt jenken en de manne roepen en tieren onderie.Twie boemkeetels woeren oep den Eksentoore geplaceet en de saldoete mee donderbissen en gewiere doeneffe. Tisse de boeme zoege ze dâ witgeplekte troep oep eer zeevetien gemakken afkome, jist ofda zʼ oep wandel woere. Na was doe iene van dâ manne, die janfatoet wilde speelen achter ze sjietgat. Zonder noe de kapetaan te wachte sjit em ze gewier af flak in den troep oep de stieweg. Zoe gaa as dʼ ander dad oede begoste zʼ oek te sjiete: tot iene van de boemkeetels toe goenk mee ne lileke slag af!Dʼ Oestenrâkers stoven oetien last alle kante: e stik of twie kwoempen in volle charge oep de stad afgeloope, woe dat de verschrikte Leeveniers zoege daddet koeie woeren in ploits van saldoete.Seedert toen widde de Leeveniers Koeisjieters geiete!
De Koeisjieters.(Leuvensch Verhaal).In dânen tâd (tijd) waz et spel nogal dikkels de woegel oep4: den iene kie woere de Sponjoede mister, dan wee dʼ Oestenrâkers, ofwel probeede de Vloinderiers den boes te speele. Et was altâd e wa fes: vechten en battere zonder oepaave. Te Leeve woere zʼ oek noet ni grist. Moe ze woere der doevee oek oep verzien, zelle: dʼ iel stad was oemringd mee vestinge mee dikke mieren oep. Doe kost niemand in och uit de stad nit, as dee de poote on de groete stieweege en dâ woere bewokt dee saldoete.Oep ene kie aa ʼt er wee lilek gespanne en wit er van iene pas gebrand en gemoet: ʼt was tege den oevend, oep den Eksentoore, woe da naa de luibank stoet oep den boelvar Remie. Da was doe de verstêreking van de Brisselse poot; ʼt kloester van de Sellebries stont doe toen nog nit achter en doemee kost de schilwacht van doe den ielen Brisselse stieweg overzien tot on den Azeren bereg, mee klier wier. Zoe tisse licht en doenker ziet dâne woeker iet van den Azeren bereg af kome gelak en troep saldoete,mee witte broeke en doenker jasse: “Da moette dʼOestenrâkers zân!”Rietepakie loept em den tooren af en goet de wacht verwittege. De poot wed toegedon en nen troemelier loept de Brisselse stroet af vee de garsevik bojien te troemele: al et folk kwam boete gebetteld en dʼiel stad stond oep en ing. ʼt Was er e lieve van den elsen dievel: de joengelen on ʼt blête, de vraalie on ʼt jenken en de manne roepen en tieren onderie.Twie boemkeetels woeren oep den Eksentoore geplaceet en de saldoete mee donderbissen en gewiere doeneffe. Tisse de boeme zoege ze dâ witgeplekte troep oep eer zeevetien gemakken afkome, jist ofda zʼ oep wandel woere. Na was doe iene van dâ manne, die janfatoet wilde speelen achter ze sjietgat. Zonder noe de kapetaan te wachte sjit em ze gewier af flak in den troep oep de stieweg. Zoe gaa as dʼ ander dad oede begoste zʼ oek te sjiete: tot iene van de boemkeetels toe goenk mee ne lileke slag af!Dʼ Oestenrâkers stoven oetien last alle kante: e stik of twie kwoempen in volle charge oep de stad afgeloope, woe dat de verschrikte Leeveniers zoege daddet koeie woeren in ploits van saldoete.Seedert toen widde de Leeveniers Koeisjieters geiete!
(Leuvensch Verhaal).
In dânen tâd (tijd) waz et spel nogal dikkels de woegel oep4: den iene kie woere de Sponjoede mister, dan wee dʼ Oestenrâkers, ofwel probeede de Vloinderiers den boes te speele. Et was altâd e wa fes: vechten en battere zonder oepaave. Te Leeve woere zʼ oek noet ni grist. Moe ze woere der doevee oek oep verzien, zelle: dʼ iel stad was oemringd mee vestinge mee dikke mieren oep. Doe kost niemand in och uit de stad nit, as dee de poote on de groete stieweege en dâ woere bewokt dee saldoete.
Oep ene kie aa ʼt er wee lilek gespanne en wit er van iene pas gebrand en gemoet: ʼt was tege den oevend, oep den Eksentoore, woe da naa de luibank stoet oep den boelvar Remie. Da was doe de verstêreking van de Brisselse poot; ʼt kloester van de Sellebries stont doe toen nog nit achter en doemee kost de schilwacht van doe den ielen Brisselse stieweg overzien tot on den Azeren bereg, mee klier wier. Zoe tisse licht en doenker ziet dâne woeker iet van den Azeren bereg af kome gelak en troep saldoete,mee witte broeke en doenker jasse: “Da moette dʼOestenrâkers zân!”
Rietepakie loept em den tooren af en goet de wacht verwittege. De poot wed toegedon en nen troemelier loept de Brisselse stroet af vee de garsevik bojien te troemele: al et folk kwam boete gebetteld en dʼiel stad stond oep en ing. ʼt Was er e lieve van den elsen dievel: de joengelen on ʼt blête, de vraalie on ʼt jenken en de manne roepen en tieren onderie.
Twie boemkeetels woeren oep den Eksentoore geplaceet en de saldoete mee donderbissen en gewiere doeneffe. Tisse de boeme zoege ze dâ witgeplekte troep oep eer zeevetien gemakken afkome, jist ofda zʼ oep wandel woere. Na was doe iene van dâ manne, die janfatoet wilde speelen achter ze sjietgat. Zonder noe de kapetaan te wachte sjit em ze gewier af flak in den troep oep de stieweg. Zoe gaa as dʼ ander dad oede begoste zʼ oek te sjiete: tot iene van de boemkeetels toe goenk mee ne lileke slag af!
Dʼ Oestenrâkers stoven oetien last alle kante: e stik of twie kwoempen in volle charge oep de stad afgeloope, woe dat de verschrikte Leeveniers zoege daddet koeie woeren in ploits van saldoete.
Seedert toen widde de Leeveniers Koeisjieters geiete!
Bredasch.(Uit Leopold, Van de Schelde tot de Weichsel I, bl. 328).Breeë wiele.(ʼt Zuiden van de Baronie van Breda).A. Hedde de wiele van oew kèr al laote veraandere, Bart?5B. Neeë, Arjaon! zou da toch mötte?A. Jao, jao, da möt zeker; ik hoar zegge, das ze dʼn earste van dʼaander mand mee smalle raoje niemar meuge rije.B. Nou, de mijn zulle dan toch nog nie veraanderd zen: dʼaambachtekunne ʼt ok aomal nie gedaon krijge. Hedde gij de jou al veraanderd?A. Van mʼn éán kèr wel; die heʼk mee breeë wiele laote maoke, al vur ʼn jaor of twea, om vur de waaie te gebruike; mar mee dʼaandere möt ik er nog aon.B. Vur de waaie geloaf ik das ze goed zen de breeë raoje, mar om vur dur ʼt zand te rije, jonge, davvur zen mʼer mee vernukt.A. Da sa ʼk nie zegge: mee de breeë wiele zulde zoʼn groate gaote nie in ʼt spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor ok makkelik verlegge.B. Jao, protte ge mar; mar smenke zegge, dagge mee de breeë bedeane vast zit, as ʼt nat is.A. Neeë, man, ze zulle de wege dan zo nie kapot rije: de breeë wiele snijen er zo nie deur, en te zomer zal den weg zo schoan zen azne dörsvloer.B. Nou, dan zulle ze toch mear mötte paniere as ze tegenworrig doen.A. Neeë, jonge, davvur hoeve ze niks mear te paniere, want dʼn weg zal uit zen aaige goed blijve, omdat er dan gʼn gaote en kuile mar zulle gemakt worre.B. Mar in dʼn baomus dan, as ʼt nat is, dan zulle ze toch wel blijve steke.A. Da sa ʼk nog nie zegge. Ikke en Koop van Hentjes hebbe vleeën baomus den healen dag mis gereeë mee twea kère dur ʼn heal nat straotje, en ʼs aovus waor dʼn weg nog net zoo goed as ʼs maregus mar we haaie ʼt spoor dikkels verleet. En as ge da mar doet, dan zulde gʼn gaote rije, en dan zulde ʼt mee breeë raoje langer volhouë as mee smalle. As de meense der mar is aon gewoan zen, dan zulle ze gʼn smalle raoje mar verlange; mar nou zen ze der op tege, omdas zʼ aomaol der wiele mötte laote vermaoke, en da sen groate koste; mar as ze ʼn paor wiele vur niks krege, dan zouwe ze der nie tege pruttele.... Mar ik houwe vur ʼn goei ding, die breeë wiele.B. Jao, gij prot goed; mar wa zulle de klène boerkes doen, die mee nun os rije? Die kunne, as ʼt nat is, toch ginnen weg.A. Jao, jao, genog; mar ʼt is vur hullie èrig, omdas zʼ in de zak zulle mötte. Mar as ze der wiele mar is hebbe, dan zulle ze der wel over kontent zen.B. ʼt Kan gebeure; mar ik mot het earst zien, vur ik ʼet geloaf.Zoo komen wij ten slotte tot deLimburgschedialekten. Het Frankisch in zijn geheel genomen is door de zoogenaamde tweede klankverschuiving in twee groote helften gesplitst: het Neder- en Opperfrankisch. De aandrang ging uit van het Opperduitsche bergland; langzaam plantte de golving zich voort, om weg te sterven tusschen den 50stenen 52stenbreedtegraad. De grenslijn draagt den naam vanBenrather linie, omdat zij benoorden het plaatsje Benrath over den Rijn gaat. In oostelijke richting doorsnijdt zij geheel Duitschland tot aan de Poolsche grens; westwaarts loopt zij bezuiden Neuss, Rheydt, Erkelenz, Heinsberg, en overschrijdt bij Geilenkirchen het Nederlandsche grondgebied. Dit verlaat zij weer tusschen Cottesen en Vaals, en valt dan omstreeks Malmedy samen met de scheidslijn tusschen het Germaansche en Romaansche taalgebied. Men mag dus beweren, dat het in Groot-Nederland gesproken Frankisch zoo goed als uitsluitend Nederfrankisch is.Dit nu wordt verdeeld in Noordlimburgsch en Oostbrabantsch (Meyerijsch) eenerzijds, en Zuidlimburgsch anderzijds, en wel door de zoogenaamdeUerdinger linie, die benoorden Uerdingen den Rijn overschrijdt en den dam vormt, waartegen de laatste golvingen der tweede klankverschuiving breken: ik bedoel de verschuiving vanktotchin de woordjesikenook. Benoorden en bewesten de linie, waar men dusikenookhoort, liggen, Herongen-Venloo, Blerik, Maasbree, Meijel, Leende, Borkel en Schaft; en in België: Lommel, Baelen, Tessenderloo, Sichem, Bekke voort, Thielt, Bautersem. Bezuiden en beoosten, waar menichenauchzegt, liggen: Leuth-Tegelen, Baarloo, Helden-Panningen, Ospel, Nederweert, Maashees, Soerendonck en Budel; in België: Achel, Neerpelt, Exel, Hechtel, Beverloo, Beeringen, Diest, Roosbeek en Vertrijk. Bautersem en Vertrijk,westelijk en oostelijk eindpunt der lijn, liggen ongeveer een uur gaans ten westen van Thienen, het groote uitstralingspunt der Nederlandsche dialekten. Daar stuit de Uerdinger linie op de Waalsche grens of, nauwkeuriger gezegd, op een dier grensstrooken, die door het Romaansch op het Germaansch veroverd zijn; zieGod. Kurth,La frontière linguistique en Belgique et dans le nord de la France (Bruxelles 1895—98) II, bl. 526; III, bl. 4 vlg.Een juister indeeling zal, naar ik hoop, de vrucht wezen van ons uitgebreid, maar helaas door de tijdsomstandigheden bemoeilijkt, onderzoek der Zuidoostelijke dialekten. Ook hier groote differentiatie, evenals in het Brabantsch, maar die benoorden Venloo daarenboven op een ethnische reden stoelt. Daar immers, de lezer herinnere het zich, is een Saksisch menggebied, maar waar de Saksische bouwtrant vrij wel als uitgestorven kan worden beschouwd (I, bl. 37, 38). Wij hebben hier te doen met een dier zeldzame gevallen, waarin de taal taaier en duurzamer bleek te zijn dan de hoevenbouw. Want benoorden de linie vinden wij een dialekt, doorTe WinkelSaksisch-Frankisch genoemd, en dat uiteenvalt in het taaleigen van Venraai, van de Landen van Cuyk en Nijmegen, de Lijmers (Eltenberg en omstreken), de Duffel en de Over-Betuwe. Hier hoort men b.v.ald(aald) enkiend, en doorgaansbleeëk, deeël, steeën, dooëd, pooët(ofbleiëk, doeëdenz.). Van het aangrenzende Brabantsch (Meierijsch) onderscheiden zich deze dialekten door het niet-diphthongeeren vanîenû, dus:mien, riek, wief, zoor (zoer), hoes. In dit dialektgebied vertoont een bepaalde landstrook, die de plaatsen Venloo, Blerik, Maasbree, Velden, Grubtenvorst, Lom en Arcen omvat, grootere overeenkomst met het Zuidlimburgsch; zie hierover mijn artikel in het Tijdschrift voor Nederl. Taal en Letterk. XXVI, bl. 81 vlg.De geheele streek bezuiden de Uerdinger linie noemt men hetMich-kwartier,een benaming, die uit België schijnt afkomstig te zijn; en wel omdat daar de oude akkusatievenmichendichzijn bewaard gebleven. Ook hoort men hierichen meestalauch(ook).Te Winkelspreekt van Ripuarisch Frankisch. Toch vindt men ook hier tal van verschillen; met name het dialekt van Belgisch Limburg vormt voor het meerendeel een zekere eenheid, die wel eens Westlimburgsch genoemd wordt; deze benaming kan echter tot verwarring aanleiding geven. Verder is de Oudgermaanschesk, die in het Friesch haar oorspronkelijken klank behield, in bijna geheel het Mich-kwartier gepalataliseerd totsj, dus Friesch:skaap, Hollandsch:schaap, Roermondsch:sjoap. Deze palataliseering vindt men ook op de Veluwe en in Eemland, wat weer op gemeenschappelijken ondergrond wijst. Maar daarenboven is bezuiden de Uerdinger linie de stemlooze spirantsin de klankverbindingensp, st, sl, sm, snenswtotsjgeworden beoosten een lijn, die van af het dorp Panningen in zuid-westelijke richting geheel Limburg doorsnijdt. Eerst volgt zij den linker Maasoever, gaat bij Wessem de rivier over en vervolgt nu haar weg op den rechter Maasoever, tot zij tusschenMaastrichten Breust de Belgische grens en het Romaansche taalgebied bereikt. Deze linie noemde ik dePanninger linie. Het ruimere gebied der palataliseering vansktotsjwordt begrensd door dePanninger zijlinie. Zie hierover mijn artikels in het Tijdschrift voor Nederl. Taal- en Letterk. XXI, bl. 249; XXVI, bl. 81; Limburgsʼs Jaarboek XIII, bl. 229; Leuvensche Bijdragen 1908. Laat ik nog vermelden de dialektstudies vanJ. Houben. Het Dialect der stad Maastricht (Maastricht 1905);L. Grootaers, Het Dialect van Tongeren (Lier 1910); en voor de studie van het Noordlimburgsch:H. Bruijel, Het Dialect van Elten-Bergh (Utrecht 1901).Het Limburgsch wijkt sterk van het algemeen Nederlandsen af en de Limburger handhaaft zijn taal met zeldzame taaiheid. Eerst in de laatste tientallen van jaren wordt in sommige families van den deftigen stand de algemeene Nederlandsche kultuurtaal gesproken. Aan differentiatie heeft het, zooals gezegd, niet ontbroken, en ook scheppen nog steeds handwerk, beroep en industrie—tabaksbewerkers, leerlooiers, steenbakkers, mijnwerkerstuiniers6—talrijke sociale groepen en groepjes. Toch blijft een sterk gevoel van nauwere psycho-ethnische verwantschap zich handhaven.Tot de eigenaardige algemeen-Limburgsche dialekt-verschijnselen behoort het isosyllabisme van de nominale meervoudsvormen met die van het enkelvoud; b.v.bal: bel; kop: köp; knoak: knök; enz. Verder het eigenaardige muzikaal accent, met name de syllaben met stijgenden sleeptoon, die heel wat taalverschijnselen kunnen verklaren. Ook het zinsaccent, de zinsmelodie en het spreektempo zijn in deze dialektgroep zeer eigenaardig en sprekend, en wel in veel hoogere mate dan in de noordelijke tongvallen. Dit blijkt zelfs, wanneer een bewoner der zuidelijke provinciën de algemeene kultuurtaal spreekt: men zegt dan “dat hij zingt”. Er is natuurlijk verschil tusschen vraag, uiting van verwondering of andere gemoedsbeweging en simpele bewering,—een uitgestrekt terrein, dat nader dient te worden onderzocht. Eindelijk de retrogressieve of terugwerkende assimilatie bij het zwakke praeteritum—veelal van palataliseering begeleid—, waar het algemeen Nederlandsch progressieve of vooruitstrevende assimilatie vertoont; b.v. pakte:pagdeenpagdʼe7; danste:danzde. Ook bij andere vormen ontmoeten wij dit verschijnsel, dat allicht met het accent in betrekking staat.Laat ik ten slotte nog even wijzen op de grootere eenheid van Zuid-Limburg. Zij wordt gekenschetst door de hoeve van het Frankisch-Romeinsche type, maar ook door het doorgaans ontbreken van de afzonderlijke hoeven, geïsoleerd liggende te midden der afzonderlijk landerijen (I, bl. 42, 24). Van een nauwere dialektische eenheid bezuiden Sittard diene als specimen het gerundium op-têre: loupentêre, lachentêreenz., dat men te Maastricht, Sittard, Heerlen, Tongeren, Hasselt, kortom over geheel het zuidelijkste gebied verspreid vindt.Over het gebruik te Hasselt zieGittée, in het Nederl. Museum 1888, z. bl. 306. Het verschijnsel is nog steeds raadselachtig in wezen en herkomst, en dient nader te worden onderzocht. Zie verder de isethnenkaart.
(Uit Leopold, Van de Schelde tot de Weichsel I, bl. 328).
Breeë wiele.(ʼt Zuiden van de Baronie van Breda).A. Hedde de wiele van oew kèr al laote veraandere, Bart?5B. Neeë, Arjaon! zou da toch mötte?A. Jao, jao, da möt zeker; ik hoar zegge, das ze dʼn earste van dʼaander mand mee smalle raoje niemar meuge rije.B. Nou, de mijn zulle dan toch nog nie veraanderd zen: dʼaambachtekunne ʼt ok aomal nie gedaon krijge. Hedde gij de jou al veraanderd?A. Van mʼn éán kèr wel; die heʼk mee breeë wiele laote maoke, al vur ʼn jaor of twea, om vur de waaie te gebruike; mar mee dʼaandere möt ik er nog aon.B. Vur de waaie geloaf ik das ze goed zen de breeë raoje, mar om vur dur ʼt zand te rije, jonge, davvur zen mʼer mee vernukt.A. Da sa ʼk nie zegge: mee de breeë wiele zulde zoʼn groate gaote nie in ʼt spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor ok makkelik verlegge.B. Jao, protte ge mar; mar smenke zegge, dagge mee de breeë bedeane vast zit, as ʼt nat is.A. Neeë, man, ze zulle de wege dan zo nie kapot rije: de breeë wiele snijen er zo nie deur, en te zomer zal den weg zo schoan zen azne dörsvloer.B. Nou, dan zulle ze toch mear mötte paniere as ze tegenworrig doen.A. Neeë, jonge, davvur hoeve ze niks mear te paniere, want dʼn weg zal uit zen aaige goed blijve, omdat er dan gʼn gaote en kuile mar zulle gemakt worre.B. Mar in dʼn baomus dan, as ʼt nat is, dan zulle ze toch wel blijve steke.A. Da sa ʼk nog nie zegge. Ikke en Koop van Hentjes hebbe vleeën baomus den healen dag mis gereeë mee twea kère dur ʼn heal nat straotje, en ʼs aovus waor dʼn weg nog net zoo goed as ʼs maregus mar we haaie ʼt spoor dikkels verleet. En as ge da mar doet, dan zulde gʼn gaote rije, en dan zulde ʼt mee breeë raoje langer volhouë as mee smalle. As de meense der mar is aon gewoan zen, dan zulle ze gʼn smalle raoje mar verlange; mar nou zen ze der op tege, omdas zʼ aomaol der wiele mötte laote vermaoke, en da sen groate koste; mar as ze ʼn paor wiele vur niks krege, dan zouwe ze der nie tege pruttele.... Mar ik houwe vur ʼn goei ding, die breeë wiele.B. Jao, gij prot goed; mar wa zulle de klène boerkes doen, die mee nun os rije? Die kunne, as ʼt nat is, toch ginnen weg.A. Jao, jao, genog; mar ʼt is vur hullie èrig, omdas zʼ in de zak zulle mötte. Mar as ze der wiele mar is hebbe, dan zulle ze der wel over kontent zen.B. ʼt Kan gebeure; mar ik mot het earst zien, vur ik ʼet geloaf.
Breeë wiele.(ʼt Zuiden van de Baronie van Breda).A. Hedde de wiele van oew kèr al laote veraandere, Bart?5B. Neeë, Arjaon! zou da toch mötte?A. Jao, jao, da möt zeker; ik hoar zegge, das ze dʼn earste van dʼaander mand mee smalle raoje niemar meuge rije.B. Nou, de mijn zulle dan toch nog nie veraanderd zen: dʼaambachtekunne ʼt ok aomal nie gedaon krijge. Hedde gij de jou al veraanderd?A. Van mʼn éán kèr wel; die heʼk mee breeë wiele laote maoke, al vur ʼn jaor of twea, om vur de waaie te gebruike; mar mee dʼaandere möt ik er nog aon.B. Vur de waaie geloaf ik das ze goed zen de breeë raoje, mar om vur dur ʼt zand te rije, jonge, davvur zen mʼer mee vernukt.A. Da sa ʼk nie zegge: mee de breeë wiele zulde zoʼn groate gaote nie in ʼt spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor ok makkelik verlegge.B. Jao, protte ge mar; mar smenke zegge, dagge mee de breeë bedeane vast zit, as ʼt nat is.A. Neeë, man, ze zulle de wege dan zo nie kapot rije: de breeë wiele snijen er zo nie deur, en te zomer zal den weg zo schoan zen azne dörsvloer.B. Nou, dan zulle ze toch mear mötte paniere as ze tegenworrig doen.A. Neeë, jonge, davvur hoeve ze niks mear te paniere, want dʼn weg zal uit zen aaige goed blijve, omdat er dan gʼn gaote en kuile mar zulle gemakt worre.B. Mar in dʼn baomus dan, as ʼt nat is, dan zulle ze toch wel blijve steke.A. Da sa ʼk nog nie zegge. Ikke en Koop van Hentjes hebbe vleeën baomus den healen dag mis gereeë mee twea kère dur ʼn heal nat straotje, en ʼs aovus waor dʼn weg nog net zoo goed as ʼs maregus mar we haaie ʼt spoor dikkels verleet. En as ge da mar doet, dan zulde gʼn gaote rije, en dan zulde ʼt mee breeë raoje langer volhouë as mee smalle. As de meense der mar is aon gewoan zen, dan zulle ze gʼn smalle raoje mar verlange; mar nou zen ze der op tege, omdas zʼ aomaol der wiele mötte laote vermaoke, en da sen groate koste; mar as ze ʼn paor wiele vur niks krege, dan zouwe ze der nie tege pruttele.... Mar ik houwe vur ʼn goei ding, die breeë wiele.B. Jao, gij prot goed; mar wa zulle de klène boerkes doen, die mee nun os rije? Die kunne, as ʼt nat is, toch ginnen weg.A. Jao, jao, genog; mar ʼt is vur hullie èrig, omdas zʼ in de zak zulle mötte. Mar as ze der wiele mar is hebbe, dan zulle ze der wel over kontent zen.B. ʼt Kan gebeure; mar ik mot het earst zien, vur ik ʼet geloaf.
Breeë wiele.(ʼt Zuiden van de Baronie van Breda).A. Hedde de wiele van oew kèr al laote veraandere, Bart?5B. Neeë, Arjaon! zou da toch mötte?A. Jao, jao, da möt zeker; ik hoar zegge, das ze dʼn earste van dʼaander mand mee smalle raoje niemar meuge rije.B. Nou, de mijn zulle dan toch nog nie veraanderd zen: dʼaambachtekunne ʼt ok aomal nie gedaon krijge. Hedde gij de jou al veraanderd?A. Van mʼn éán kèr wel; die heʼk mee breeë wiele laote maoke, al vur ʼn jaor of twea, om vur de waaie te gebruike; mar mee dʼaandere möt ik er nog aon.B. Vur de waaie geloaf ik das ze goed zen de breeë raoje, mar om vur dur ʼt zand te rije, jonge, davvur zen mʼer mee vernukt.A. Da sa ʼk nie zegge: mee de breeë wiele zulde zoʼn groate gaote nie in ʼt spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor ok makkelik verlegge.B. Jao, protte ge mar; mar smenke zegge, dagge mee de breeë bedeane vast zit, as ʼt nat is.A. Neeë, man, ze zulle de wege dan zo nie kapot rije: de breeë wiele snijen er zo nie deur, en te zomer zal den weg zo schoan zen azne dörsvloer.B. Nou, dan zulle ze toch mear mötte paniere as ze tegenworrig doen.A. Neeë, jonge, davvur hoeve ze niks mear te paniere, want dʼn weg zal uit zen aaige goed blijve, omdat er dan gʼn gaote en kuile mar zulle gemakt worre.B. Mar in dʼn baomus dan, as ʼt nat is, dan zulle ze toch wel blijve steke.A. Da sa ʼk nog nie zegge. Ikke en Koop van Hentjes hebbe vleeën baomus den healen dag mis gereeë mee twea kère dur ʼn heal nat straotje, en ʼs aovus waor dʼn weg nog net zoo goed as ʼs maregus mar we haaie ʼt spoor dikkels verleet. En as ge da mar doet, dan zulde gʼn gaote rije, en dan zulde ʼt mee breeë raoje langer volhouë as mee smalle. As de meense der mar is aon gewoan zen, dan zulle ze gʼn smalle raoje mar verlange; mar nou zen ze der op tege, omdas zʼ aomaol der wiele mötte laote vermaoke, en da sen groate koste; mar as ze ʼn paor wiele vur niks krege, dan zouwe ze der nie tege pruttele.... Mar ik houwe vur ʼn goei ding, die breeë wiele.B. Jao, gij prot goed; mar wa zulle de klène boerkes doen, die mee nun os rije? Die kunne, as ʼt nat is, toch ginnen weg.A. Jao, jao, genog; mar ʼt is vur hullie èrig, omdas zʼ in de zak zulle mötte. Mar as ze der wiele mar is hebbe, dan zulle ze der wel over kontent zen.B. ʼt Kan gebeure; mar ik mot het earst zien, vur ik ʼet geloaf.
(ʼt Zuiden van de Baronie van Breda).
A. Hedde de wiele van oew kèr al laote veraandere, Bart?5
B. Neeë, Arjaon! zou da toch mötte?
A. Jao, jao, da möt zeker; ik hoar zegge, das ze dʼn earste van dʼaander mand mee smalle raoje niemar meuge rije.
B. Nou, de mijn zulle dan toch nog nie veraanderd zen: dʼaambachtekunne ʼt ok aomal nie gedaon krijge. Hedde gij de jou al veraanderd?
A. Van mʼn éán kèr wel; die heʼk mee breeë wiele laote maoke, al vur ʼn jaor of twea, om vur de waaie te gebruike; mar mee dʼaandere möt ik er nog aon.
B. Vur de waaie geloaf ik das ze goed zen de breeë raoje, mar om vur dur ʼt zand te rije, jonge, davvur zen mʼer mee vernukt.
A. Da sa ʼk nie zegge: mee de breeë wiele zulde zoʼn groate gaote nie in ʼt spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor maoke, as mee de smalle, en ge kunt het spoor ok makkelik verlegge.
B. Jao, protte ge mar; mar smenke zegge, dagge mee de breeë bedeane vast zit, as ʼt nat is.
A. Neeë, man, ze zulle de wege dan zo nie kapot rije: de breeë wiele snijen er zo nie deur, en te zomer zal den weg zo schoan zen azne dörsvloer.
B. Nou, dan zulle ze toch mear mötte paniere as ze tegenworrig doen.
A. Neeë, jonge, davvur hoeve ze niks mear te paniere, want dʼn weg zal uit zen aaige goed blijve, omdat er dan gʼn gaote en kuile mar zulle gemakt worre.
B. Mar in dʼn baomus dan, as ʼt nat is, dan zulle ze toch wel blijve steke.
A. Da sa ʼk nog nie zegge. Ikke en Koop van Hentjes hebbe vleeën baomus den healen dag mis gereeë mee twea kère dur ʼn heal nat straotje, en ʼs aovus waor dʼn weg nog net zoo goed as ʼs maregus mar we haaie ʼt spoor dikkels verleet. En as ge da mar doet, dan zulde gʼn gaote rije, en dan zulde ʼt mee breeë raoje langer volhouë as mee smalle. As de meense der mar is aon gewoan zen, dan zulle ze gʼn smalle raoje mar verlange; mar nou zen ze der op tege, omdas zʼ aomaol der wiele mötte laote vermaoke, en da sen groate koste; mar as ze ʼn paor wiele vur niks krege, dan zouwe ze der nie tege pruttele.... Mar ik houwe vur ʼn goei ding, die breeë wiele.
B. Jao, gij prot goed; mar wa zulle de klène boerkes doen, die mee nun os rije? Die kunne, as ʼt nat is, toch ginnen weg.
A. Jao, jao, genog; mar ʼt is vur hullie èrig, omdas zʼ in de zak zulle mötte. Mar as ze der wiele mar is hebbe, dan zulle ze der wel over kontent zen.
B. ʼt Kan gebeure; mar ik mot het earst zien, vur ik ʼet geloaf.
Zoo komen wij ten slotte tot deLimburgschedialekten. Het Frankisch in zijn geheel genomen is door de zoogenaamde tweede klankverschuiving in twee groote helften gesplitst: het Neder- en Opperfrankisch. De aandrang ging uit van het Opperduitsche bergland; langzaam plantte de golving zich voort, om weg te sterven tusschen den 50stenen 52stenbreedtegraad. De grenslijn draagt den naam vanBenrather linie, omdat zij benoorden het plaatsje Benrath over den Rijn gaat. In oostelijke richting doorsnijdt zij geheel Duitschland tot aan de Poolsche grens; westwaarts loopt zij bezuiden Neuss, Rheydt, Erkelenz, Heinsberg, en overschrijdt bij Geilenkirchen het Nederlandsche grondgebied. Dit verlaat zij weer tusschen Cottesen en Vaals, en valt dan omstreeks Malmedy samen met de scheidslijn tusschen het Germaansche en Romaansche taalgebied. Men mag dus beweren, dat het in Groot-Nederland gesproken Frankisch zoo goed als uitsluitend Nederfrankisch is.
Dit nu wordt verdeeld in Noordlimburgsch en Oostbrabantsch (Meyerijsch) eenerzijds, en Zuidlimburgsch anderzijds, en wel door de zoogenaamdeUerdinger linie, die benoorden Uerdingen den Rijn overschrijdt en den dam vormt, waartegen de laatste golvingen der tweede klankverschuiving breken: ik bedoel de verschuiving vanktotchin de woordjesikenook. Benoorden en bewesten de linie, waar men dusikenookhoort, liggen, Herongen-Venloo, Blerik, Maasbree, Meijel, Leende, Borkel en Schaft; en in België: Lommel, Baelen, Tessenderloo, Sichem, Bekke voort, Thielt, Bautersem. Bezuiden en beoosten, waar menichenauchzegt, liggen: Leuth-Tegelen, Baarloo, Helden-Panningen, Ospel, Nederweert, Maashees, Soerendonck en Budel; in België: Achel, Neerpelt, Exel, Hechtel, Beverloo, Beeringen, Diest, Roosbeek en Vertrijk. Bautersem en Vertrijk,westelijk en oostelijk eindpunt der lijn, liggen ongeveer een uur gaans ten westen van Thienen, het groote uitstralingspunt der Nederlandsche dialekten. Daar stuit de Uerdinger linie op de Waalsche grens of, nauwkeuriger gezegd, op een dier grensstrooken, die door het Romaansch op het Germaansch veroverd zijn; zieGod. Kurth,La frontière linguistique en Belgique et dans le nord de la France (Bruxelles 1895—98) II, bl. 526; III, bl. 4 vlg.
Een juister indeeling zal, naar ik hoop, de vrucht wezen van ons uitgebreid, maar helaas door de tijdsomstandigheden bemoeilijkt, onderzoek der Zuidoostelijke dialekten. Ook hier groote differentiatie, evenals in het Brabantsch, maar die benoorden Venloo daarenboven op een ethnische reden stoelt. Daar immers, de lezer herinnere het zich, is een Saksisch menggebied, maar waar de Saksische bouwtrant vrij wel als uitgestorven kan worden beschouwd (I, bl. 37, 38). Wij hebben hier te doen met een dier zeldzame gevallen, waarin de taal taaier en duurzamer bleek te zijn dan de hoevenbouw. Want benoorden de linie vinden wij een dialekt, doorTe WinkelSaksisch-Frankisch genoemd, en dat uiteenvalt in het taaleigen van Venraai, van de Landen van Cuyk en Nijmegen, de Lijmers (Eltenberg en omstreken), de Duffel en de Over-Betuwe. Hier hoort men b.v.ald(aald) enkiend, en doorgaansbleeëk, deeël, steeën, dooëd, pooët(ofbleiëk, doeëdenz.). Van het aangrenzende Brabantsch (Meierijsch) onderscheiden zich deze dialekten door het niet-diphthongeeren vanîenû, dus:mien, riek, wief, zoor (zoer), hoes. In dit dialektgebied vertoont een bepaalde landstrook, die de plaatsen Venloo, Blerik, Maasbree, Velden, Grubtenvorst, Lom en Arcen omvat, grootere overeenkomst met het Zuidlimburgsch; zie hierover mijn artikel in het Tijdschrift voor Nederl. Taal en Letterk. XXVI, bl. 81 vlg.
De geheele streek bezuiden de Uerdinger linie noemt men hetMich-kwartier,een benaming, die uit België schijnt afkomstig te zijn; en wel omdat daar de oude akkusatievenmichendichzijn bewaard gebleven. Ook hoort men hierichen meestalauch(ook).Te Winkelspreekt van Ripuarisch Frankisch. Toch vindt men ook hier tal van verschillen; met name het dialekt van Belgisch Limburg vormt voor het meerendeel een zekere eenheid, die wel eens Westlimburgsch genoemd wordt; deze benaming kan echter tot verwarring aanleiding geven. Verder is de Oudgermaanschesk, die in het Friesch haar oorspronkelijken klank behield, in bijna geheel het Mich-kwartier gepalataliseerd totsj, dus Friesch:skaap, Hollandsch:schaap, Roermondsch:sjoap. Deze palataliseering vindt men ook op de Veluwe en in Eemland, wat weer op gemeenschappelijken ondergrond wijst. Maar daarenboven is bezuiden de Uerdinger linie de stemlooze spirantsin de klankverbindingensp, st, sl, sm, snenswtotsjgeworden beoosten een lijn, die van af het dorp Panningen in zuid-westelijke richting geheel Limburg doorsnijdt. Eerst volgt zij den linker Maasoever, gaat bij Wessem de rivier over en vervolgt nu haar weg op den rechter Maasoever, tot zij tusschenMaastrichten Breust de Belgische grens en het Romaansche taalgebied bereikt. Deze linie noemde ik dePanninger linie. Het ruimere gebied der palataliseering vansktotsjwordt begrensd door dePanninger zijlinie. Zie hierover mijn artikels in het Tijdschrift voor Nederl. Taal- en Letterk. XXI, bl. 249; XXVI, bl. 81; Limburgsʼs Jaarboek XIII, bl. 229; Leuvensche Bijdragen 1908. Laat ik nog vermelden de dialektstudies vanJ. Houben. Het Dialect der stad Maastricht (Maastricht 1905);L. Grootaers, Het Dialect van Tongeren (Lier 1910); en voor de studie van het Noordlimburgsch:H. Bruijel, Het Dialect van Elten-Bergh (Utrecht 1901).
Het Limburgsch wijkt sterk van het algemeen Nederlandsen af en de Limburger handhaaft zijn taal met zeldzame taaiheid. Eerst in de laatste tientallen van jaren wordt in sommige families van den deftigen stand de algemeene Nederlandsche kultuurtaal gesproken. Aan differentiatie heeft het, zooals gezegd, niet ontbroken, en ook scheppen nog steeds handwerk, beroep en industrie—tabaksbewerkers, leerlooiers, steenbakkers, mijnwerkerstuiniers6—talrijke sociale groepen en groepjes. Toch blijft een sterk gevoel van nauwere psycho-ethnische verwantschap zich handhaven.
Tot de eigenaardige algemeen-Limburgsche dialekt-verschijnselen behoort het isosyllabisme van de nominale meervoudsvormen met die van het enkelvoud; b.v.bal: bel; kop: köp; knoak: knök; enz. Verder het eigenaardige muzikaal accent, met name de syllaben met stijgenden sleeptoon, die heel wat taalverschijnselen kunnen verklaren. Ook het zinsaccent, de zinsmelodie en het spreektempo zijn in deze dialektgroep zeer eigenaardig en sprekend, en wel in veel hoogere mate dan in de noordelijke tongvallen. Dit blijkt zelfs, wanneer een bewoner der zuidelijke provinciën de algemeene kultuurtaal spreekt: men zegt dan “dat hij zingt”. Er is natuurlijk verschil tusschen vraag, uiting van verwondering of andere gemoedsbeweging en simpele bewering,—een uitgestrekt terrein, dat nader dient te worden onderzocht. Eindelijk de retrogressieve of terugwerkende assimilatie bij het zwakke praeteritum—veelal van palataliseering begeleid—, waar het algemeen Nederlandsch progressieve of vooruitstrevende assimilatie vertoont; b.v. pakte:pagdeenpagdʼe7; danste:danzde. Ook bij andere vormen ontmoeten wij dit verschijnsel, dat allicht met het accent in betrekking staat.
Laat ik ten slotte nog even wijzen op de grootere eenheid van Zuid-Limburg. Zij wordt gekenschetst door de hoeve van het Frankisch-Romeinsche type, maar ook door het doorgaans ontbreken van de afzonderlijke hoeven, geïsoleerd liggende te midden der afzonderlijk landerijen (I, bl. 42, 24). Van een nauwere dialektische eenheid bezuiden Sittard diene als specimen het gerundium op-têre: loupentêre, lachentêreenz., dat men te Maastricht, Sittard, Heerlen, Tongeren, Hasselt, kortom over geheel het zuidelijkste gebied verspreid vindt.Over het gebruik te Hasselt zieGittée, in het Nederl. Museum 1888, z. bl. 306. Het verschijnsel is nog steeds raadselachtig in wezen en herkomst, en dient nader te worden onderzocht. Zie verder de isethnenkaart.
Venloosch.(Fragment uit “De Sage uit het Ven”, Limburgschʼs Jaarboek VIII, bl. 63, eenigszins gewijzigd).Jan en Helmus oêt ʼt Ven.Op ein half oor van de stad, aan de Winkelveldstroat, leet Besjeshoaf, en dên hoaf hebbe de akkerlu Van R. sterk twieë ieëwe van elder tot elder bewoeënd. Op ein paar noa de leste van eur, die doa den reek hanteerde, waas Jan van R., eine strausse mins mit snuje geis, dê ei nateurlik slaag had van vertelle en al waat de stadsboetenieë raagde, hoarklein kinde. Bij de Venlu stȯnte veur gelierd, want hê kȯs in den almenaak lêze, ziene naam schrieve en mit kriêt rêkene. Ouk waasse drijmoal keuning gewês: twieëmaol bij ʼt vogelschete in ʼt Kraneveld, en eine kier bij ʼt rieje van de gaas aan Sinter Banus. In 1848 isse gestorve, 92 joar ald,—des neet in de weeg, wie?Mit eine Julidaag van 1778 trok Jan mit ziene knech Helmus, eine Veldese jong, noa de Hêringse hei um struitsel te houwe in eine kamp, dêje veur zes vette kukes ʼs joars, aan ʼt hoês Caan in Stroale te levere, gepach had. ʼt Waas dên daag schreujend heit, en doarum ginge ze iers smiddaags um vief oor van den hoaf, veurnemes door te werke zoeë laat azzet gong. Veur de lȯchtigheit zote eeder eine lichte vink op en as oavesête nome ze drij bokeskeuëk mei in vere gesneje, en daobij twieë tuite bȯtermelk, die ze op de gebroekelike meneer mit reemkes aan de heizigs gebȯnde euver den rök hȯnge.Weus en akelig waas in dên tiêd nog de Venstreek, die ze einind meuste doortrekke. Aan weerszie van den alde Stroalse wêg loge wiedluipige zȯmpe en peul, dich begreuid mit luus en reet en umzuimp mit elze holt, vane en broamelestruûk. Doa hoort me niks as ʼt gekwaak van de kikvors en ʼt gesnater van de ênde, woavan der soms ʼn klȯch oêt de zȯmp opvloog.Toe Jan mit zienen Helmus bij de kamp waren aangekome, loge ze eure knapzak tösse einen berke stroêk en begȯste te hakke. Jonk en ieferig wie ze ware, gunde ze zich gein rös as um wat oassem te schöppe en te drinke of knips ein half oor um eur proviand aan te sprêke. Ze wisten ouk van gein oêtscheije, en doe ze ʼt struitsel in huip hadde gezat, waas den oavond al ein hieël ind gevalle. Ze nome de heizigs weer op de schouwers en gȯngen noa den hoaf truuk.Doeëd meug door de zwoaren en lankwieligen erbeid sukkelde oos Besjeslu gedoek en druimerig veuroet, in volle kompenie mit de hiere van ʼt brook, die bij eeder stap verschrik veur eur opsprȯnge. Maar klam hadde ze denArenborgenGenroaiachter den rök, of doa, aan einen tȯmp van de wêg, meinde Helmus inens ein gedruus en gejuister in de lȯch te hure. De mood zagden—um in de hoaze, en vol engs greeppe Besjesboer bij den erm en reep: “baas, kiek ens umhoeëg. Eine veurige wage mit veer pêrd en eine mins derin, dê lammenteert!”“Jȯng”, zag Jan, “zêgen dich en bêj eine Vaderȯns, det ȯs gei kwaod euverkump. Ik weit wê ʼt is.”Doe magde ze bein en kêrde ze den diek euver noa den alde Stroalse wêg, op de hakke gezête, wie ze meinde, door allerlei buës gespuus, woatêge einen heizig niks vermaag. En neet veur det ze de töp van Besjes hoeëg linde in ʼt verscheet krege, veel eur de de schrik van et hert en doe vroog de knech: “baas, wê hebbe we gezeen? Zoe et de man mit ziene wage zien, dê nȯw en dan door de lȯch riet en woavan Sint Hoeberts Drik nog pas hêt opgehoald?”—“Precies jȯng”, zag den ander, “hê was et. Hazepoeët de Schelm, dê de loeën van de werklu achterheel.“Zien straf is nog neet oet; zoolang mȯtte mit ziene gleujendewage door de lȯch rieje en wuurte geschreuid, totte zal hebbe voldoan: ein waarschouwing veur andere van zie slaag.“Nȯw is ʼt te laat, maar ezȯndaag zal ik dich zien hieël historie waal ens van nödje tot zö̂kske vertelle, ik kin ze”.Ter kenschetsing van de dialektische volkstaal steunden wij in het bovenstaande, zooals gebruikelijk, vooral op klankleer en flexie. Toch zijn ookwoordenschatensyntaxisvan het grootste belang, vooral wanneer men de volkstaal behandelt in tegenstelling met de kultuurtaal. Wij kunnen hier echter onmogelijk diep op de zaak ingaan en verwijzen dus naar de afzonderlijke idiotica. Zoo b.v.Galléevoor het Geldersch-Overijselsch,Molemavoor het Groningsch,Bergsmavoor het Drentsch (onvoltooid),Waling DijkstraenBuitenrust Hettemavoor het Friesch,Boekenoogenvoor het Zaansch,Boumanvoor de volkstaal in Noord-Holland,Opprelvoor het Oudbeierlandsch,Van Schothorstvoor het N.W. Veluwsch,Van de Watervoor de volkstaal in het Oosten van de Bommelerwaard,Simonsvoor het Roermondsch,Jongeneelvoor het Heerlensch. Zuid-Nederland heeft in het opteekenen der idiotismen meer ijver en belangstelling getoond dan Noord-Nederland. Wij kunnen hier wijzen op het omvangrijke Algemeen Vlaamsche Idioticon vanSchuermans, op het Westvlaamsche Idioticon vanDe Bo, op het tot een Idioticon omgewerkteGezelle-tijdschrift Loquela. Verder maakteCornelissenenVervlietzich verdienstelijk door het opteekenen van de volkstaal van Antwerpen,TuerlinckxenClaesvoor het Hagelandsch,Ruttenvoor het Haspengouwsch,Teirlinckvoor den woordenschat der Zuidoostvlaamsche tongvallen; enz.Hier liggen inderdaad “schatten van de volkstaal” opeengestapeld. Hoeveel beter dan in de kultuurtaal zien wij hier de strooming en tegenstrooming van integratie en differentiatie, het zich splitsen, zich vertakken, en weer ineenvloeien van de verscheidene beroepstalen, het eenerzijds stoer-behoudende en anderzijds ook weer koen-vooruitstrevendein het leven der taal. Archaïsmen, ware survivals uit overoude tijden, vindt men in de meest gewone populaire zinswendingen. Zoo b.v. het Limburgsche “met bed en bult vertrekken”, waarbultnogdebeteekenis heeft van het Middelnederlandschebulte, bult“stroozak”; de uitdrukking “van het bed op het stroo komen” herinnert aan een overoud lijkgebruik (I, bl. 290). In het Sallandsche: “hi kan lêzen en broodsnieën”, d.i. hij kan twee dingen tegelijk doen, heeftlêzende oude beteekenis van “bidden”. De algemeene Nederlandsche volkstaal kent uitdrukkingen als “van den hak op den tak”, waarhaknog de oude beteekenis bezit van “krommen tak”;—“hij heeft kind noch kraai”, waarkraai“den kraaier” beteekent, d.i. den haan, welk woord immers etymologisch samenhangt met het Latijnschecanere“zingen”;—in “kap en kogel verliezen” iskogelde halskraag;—in de zegswijze “wie het onderst uit de kan wil hebben, die valt het lid op den neus” ishet lidde deksel. Naast deze archaïsmen staan echter ook weer neologismen, vooral, naar wij zullen zien, in de woordvorming.De volkstaal beweegt zich inanalytische richting. Regelmatig worden de omschrijvende naamvallen voor de verbogen naamvallen gebezigd. Men zegt dus niet: “vaders jas”, maar “de jas van vader”, of “vader zijn jas”. In plaats van den vergrootenden of overtreffenden trap wordt somtijds het woord in den stellenden trap herhaald: “het is droevig en droevig”; en zoo vervangt men ook het bijwoord: “het gaat beter en beter”, d.w.z. steeds beter. Het woordbeterwordt echter ook als positief beschouwd, en dan vormt het volk den eigenaardigen komparatiefbeterder. Het meervoud, of liever het begrip “enkele”, vindt men niet zelden omschreven door “een of twee”, of door “een gas”, “een koppel”. Potentieële vormen treft men zeldzamer aan, naar mate men dieper in de lagen der volkstaal doordringt. Het twijfelende en onzekere bij vermoeden of veronderstelling wordt uitgedrukt door een bijwoord als “misschien” of door een hulpwerkwoord. Bij deze richting sluit zich aan het sloopen van de werkwoordelijke tijden. De verleden tijd gaat in de volksvertellinghard achteruit. Meestal bezigt men het praesens of perfectum, dat veelal nog de plaats moet ruimen voor het plusquamperfectum: “wij waren geweest, wij hadden gezien”, voor: “wij zijn geweest, wij hebben gezien”. Deze meer dan voltooid voltooide tijd komt vooral veel voor in Zuid-Limburg. Het praeteritum weet zich echter te handhaven in het zoogenaamd apologische spreekwoord (zie Vijfde Hoofdstuk I); terwijl de tegenwoordige tijd het tempus is van het volkslied als praesens historicum. Het futurum wordt dikwijls vervangen door het praesens. Zoo vloeien de grenzen van het feitelijke en het mogelijke, van het verleden en van de toekomst meer ineen dan in de kultuurtaal.—Daarentegen beweegt zich een tot indirekt reflexivum verzwakte dativus ethicus weer in synthetische richting: “zich een pijp rooken, zich een glas drinken.”Het terrein der werkwoordendoenenlatenstrekt zich in de volkstaal veel verder uit dan in de kultuurtaal. Hoogst belangrijk is ook dewoordvorming, stout en realistisch, met bepaalde voorliefde voor frekwentatieven en diminutieven. Als voorbeeld van de verscheidenheid en het koloriet der populaire woordvorming diene de synonymie (natuurlijk met genuanceerde beteekenis) van het werkwoordgaanin de Graafschap (zie Driem. Bladen III, bl. 105 vlg.). Men kent daargoan: gaan;sjoksen: loopen en in de knieeën zakken;snoksen: de voeten bij het loopen op ongewone en tevens onverschillige manier neerzetten;gèspelen: draven;flearen: het vlug en driftig loopen eener vrouw;zobben: op een draf loopen met zwaren gang;bizzen: vlug loopen;bozzekenenfoddeken: vlug met kleine passen loopen;sabelen: vlug met groote stappen loopen;schriêden:stappen;loopen; kuiern; hompelen: gebrekkig loopen;strompelen; geiselen: zoo vlug mogelijk loopen;drapsen: herhaaldelijk eenzelfden weg loopen;striéken:flink stappen zonder de voeten hoog op te lichten;steigern: met den neus in den wind loopen;tippeln: licht loopen met vluggen tred;krummeln: langzaam met kleine passen loopen;pladdeken: met bloote voeten loopen.Dat deze expressieve en oorspronkelijke populaire woordvormingvooral ook bij de scheldwoorden en scheldnamen tot uiting komt, behoeft wel geen betoog. Laat ik nog enkele volksuitdrukkingen voordrinkenaanhalen, doorDe Cockbijeengegaard (zie De Navorscher, XLVII, bl. 56; XLVIII, bl. 40; IL, bl. 130):Bekeren; pimpelen; borrelen; borlesoesen; borleboppen; toeteren; fleppen; swobbelen; gulpen; duimen; loreeren; zich bekladderen; tullen; pullen; avoezen; sippen; lepelen; leppen; lepperen; petteren; pampelen; sassen; heften; kiepen; spichteren; kwasten; kwiskwassen; schossebrokken; zoppedoppen; swijnswansen; swijnswollen; slampampen;enz. enz.—Typisch is ook het klanknabootsend element in de scheppingen der volkstaal; het is zoo goed als interprovinciaal. Hoe roept de boer het vee? De jonge ganzekuikens metwiede-wiede-wiede-wiede(ofwieleenz.); de eenden metpiele-piele-piele-piele;de jonge kippetjes mettik-tik-tik-tik-tikketikketik.Het roepwoord wordt, naar men ziet, meest viermaal herhaald. Dit geldt ook voor het roepen op de kippen:tuut; op de jonge katjes:pie; (het roepwoord voor oudere katten ispoes); op de geit:sik; op de jonge schaapjes:suuk; op jonge kalveren:kies; op het veulen:siesken; op de koei:hooi. Biggetjes roept men door een smakkend geluid met de tongpunt, die artikuleert tegen het gehemelte. Den hond roept men bij zijn naam. Zie Driem. Bladen VI, bl. 58.Merkwaardig zijn nog de uitermate veelvuldige en expressieve vormen, die een bevestiging, ontkenning of verwondering te kennen geven, als:ménschekinderen! héeremijntijd! wélallemáchies! kindergóads! jóngesjóngens!dit laatste is zelfs tot in Sleeswijk doorgedrongen. De ontkenningspartikel wordt somtijds verdubbeld zonder de ontkenning op te heffen; men denke aan “niets niemendal”. De Maastrichtenaar kent twee bevestiginspartikels, éen gewone en éen beleefdere, welke methetis samengesteld, dusjoaenjoat.Dewoordvoorraaden desemantiekder volkstaal eischen verder onze volle aandacht. Het is een fabel, dat deze heele voorraad slechts uit een paar duizend woorden zou bestaan. Zonder twijfel ontbreken in de volkstaal tallooze uitdrukkingen voor begrippenuit het gemoeds- en geestesleven, uit het gebied van wetenschap en techniek. Zoo is het zelfs met de verklanking der gevoelens van liefde en vriendschap gesteld, toch zoo diep geworteld, en van sommige zinnelijke waarnemingen, met name van kleur en reuk. Maar hier staat tegenover, dat het volk woorden in overvloed heeft om schakeeringen van de een of andere handeling uit te drukken, zooals wij dit zagen voor het begrip “loopen”. Het kan weergeven de meest verscheiden toestanden en soorten van planten en dieren, van weêr en natuurverschijnselen in het algemeen, van lichaamsdeelen, huisraad, maten en gewichten enz. enz.Ook moet men bij de beoordeeling van dit alles zeer voorzichtig zijn. Ik zal mij tot enkele voorbeelden bepalen, omdat, zoodra de tijdsomstandigheden dit gedoogen, het rijke voor ons dialektonderzoek bestemde materiaal ook ten bate der semantiek zal verwerkt worden. Op tal van plaatsen in Noord-Brabant, Limburg en Gelderland noemt het volk elken kleinen vogel eenmusch, evenals de Amsterdammer over eenfinkiespreekt. Wat is echter gebeurd? Het woordmusch, hoogstwaarschijnlijk aan het Latijn ontleend, waar het “vlieg” beteekende (musca), heeft een groote uitbreiding, een verwijding van beteekenis ondergaan en heeft generische waarde gekregen als synoniem van “kleine vogel”. Of liever, het heeft “vogel” in deze beteekenis verdrongen. De afzonderlijke vogeltjes missen dan ook geenszins hun afzonderlijke benamingen, soms ruw, andermaal geestig, steeds karakteristiek. Het muschje zelf heet b.v. te Beeselkoarerakker, te Lottumkoarevrêter,te Blitterswijkkoarepikkerofkoarejietser(Limburgschjietsenis synoniem vanbiesen, d.i. “vlug loopen, vliegen, schieten”), te Swolgenkorepikker, te Swalmen en Neerguut(guit), te Niftrikhuiskrits, te Groesbeekhuusklets, te Grubbenvorstfloets, te Maasbreeschroep, te Heldenhoeskets. Om beurt wordt het landelijke, diefachtige, huiselijke, vlugge, brutale, ja komische van dit bij uitstek populaire vogeltje voortreffelijk uitgebeeld! Men denke ook aan het Hoog-duitscheSpatz, een komische kortnaam voorSperling. Hoe rijkvertoont zich hier de volkssemantiek, waarvan echter slechts gekleurde kaarten in den trant van die vanGilliéroneen overzichtelijk en tevens verklarend beeld zullen kunnen geven.Een ander voorbeeld. Voor “kikvorsch” kent het volk de benamingenkikker(t), kwakker(t), kwekker(t), kwakvorsch, kwakvos, kwak(Panningen), maar ookkikbil(Wanroy) enpeddemoeëk(Weert). “Êrst kuulkop zeen, êr men kwakkert wêrtj”, meent men te Beegden, en te Lottum gaat men hiermee akkoord: “Hê mint enne kwekvôrsch te zien, en hên is nog genne pannestart.”De groote, zwarte korrels in rijpende roggearen, het zoogenaamde moederkoren (secale cornutum), dat bij bevalling medische toepassing vindt, vanwaar zijn naam, is ook onder dezen naam bij het volk bekend. Maar het heet ookwolfskoare(Maashees),wolvepitten(Reusel),wolfstand(Nifkrik, Wanroy),doevekoare(Weert),mössekoare(Panningen),pèrdentaand(St. Anthonis, Deurne),krog(Berghem),duvelsköre(Swolgen),brantj-in-ʼt koare(Beegden, en met fonetische wijziging te Mheer).Tot de belangrijkste verschijnselen op het gebied der beteekenisleer behooren wel de benamingen van denvlinderin de volkstaal. Men treft in Limburg en Noord-Brabant vooral verscheidene samenstellingen met -vogelaan; zoo b.v.zomervogel, roevogel, pannevogel, pennevogel, kapelvogel(d.i. manteltjesvogel), vereenvoudigd totkapel, fenienvogel(rupsvogel) enz.; elders komen namen alskog, ensnuffeltervoor, deze laatste in noordwestelijk Limburg. Van uit het Romaansche taalgebied drong het woordpepelbinnen, zooals onze isethnenkaart aanwijst.In denzinsbouwtreft ons weer vooral de analytische richting, die zich hier uit in deparataxeof nevenschikking, waar wij in de kultuurtaal meestal onderschikking aantreffen. In plaats van: “Wil je zoo goed zijn, mij dat boek te geven”, konstrueert de man-uit-het-volk: “Wil je zoo goed zijn en mij dat boek geven”, of: “Wil je zoo goed zijn en geef mij dat boek”. Opvallend is ook de voorliefdevoor werkelijke tusschenzinnen, die b.v. de bevestiging van den spreker inhouden, dàt hij spreekt, of de reden, waarom hij spreekt: “Dat kan wel zijn, zeg-ik, dat hij ziek is, zeg-ik”. Hier speelt het emphatisch moment wel een hoofdrol, waarover nader. In andere gevallen hebben wij te doen met een streven naar verduidelijking, zoo b.v. in het boven aangehaalde: “wiehet onderst uit de kan wil hebben,dievalt het lid op den neus; —dieeerst komt,dieeerst maalt”. Een streven naar vereenvoudiging ligt ten grondslag bij het weglaten van voorzetsels, als het taalgevoel sterk genoeg is, b.v. in de spreekwijze “hê geit heim” (Zuidlimb), voor “noa heim,” d.i. huiswaarts, en bij de ellipse van woorden als “jaar” en “dag.”Wat ik als den meest markanten trek van de volkstaal beschouw is haaremphatisch, eenigszins gezwollen karakter. Luister slechts naar het verhaal van een representatief man uit den volksstand, en let op zijn breedsprakigheid, zijn samengekoppelde voegwoordenalsdat, alswanneer, luister, hoe hij herhaaldelijk spreekwoorden of zegswijzen in zijn verhaal- en betoogtrant invlecht, hoe hij aldoor vergelijkingen en omschrijvingen bezigt en in herhalingen valt, somtijds in beknopten, resumeerenden vorm: “Mijnheer, ik zeg, dat is niet eerlijk; neen, dàt is het stellig niet”. Of ook: “Piet moet maar blij zijn; dàt moet-ie.” Ook het negatieve parallelisme is den volksman niet vreemd.Hij wil u de zaak ophelderen, u overtuigen. Daartoe bezigt hij—nog afgezien van gebarenspel en mimiek—krachtige, ja pikante uitdrukkingen, frekwentatieven, deminutieven, superlatieven ja desuperlatieven, zelfs dichterlijke uitdrukkingen, als het gewone hem te slap voorkomt. Inderdaad raken de dichterlijke taal en de volkstaal elkaar niet zelden, omdat beide behoefte hebben aan ruimheid en vrijheid.Deze breedsprakigheid en zucht tot vergelijking uit zich tot in de straatroepen: “Haal Zeeuwsche mossʼle, ze benne zoo fijn”, —“leest burgers, leest”;—“kom nou, juffrouw, kom nou”;—“elft as zalm”;—“rapen as kinderhoofies.” De term “haal” is van ouds typisch in de straatventerstaal. Ik herinner nog aan den straatroep der vrouwen, die te Nijmegen met kersen venten: “En vier cent het pond, riep en rond.” De mosselenverkoopster uit de Schietschijfstraat te St. Joos-ten-Oode roept: “Mosselen, álderschoónste mosselen!”Hoe verder te lange en te korte woorden verdwijnen; hoe woorden en woordkonstrukties opkomen, vervormd worden, zich handhaven of de plaats ruimen voor andere, dit alles is onze aandacht overwaard en dient door gezette studie nader onderzocht. Maar reeds bovenstaande vluchtige schets heeft ons in voldoende mate het bewijs kunnen leveren, hoe door archaïsmen en neologismen, nuchtere en dichterlijke spreekwijzen, omslachtigheid en streven naar vereenvoudiging, uitsterven en herleven van woorden en taalvormen, begripsverwijding en begripsvernauwing vooral ook de golving en deining in de levende volkstaal voortreffelijk zichtbaar wordt: de wetten van integratie en differentiatie, die de hartslag zijn van elk levend taalorganisme.
(Fragment uit “De Sage uit het Ven”, Limburgschʼs Jaarboek VIII, bl. 63, eenigszins gewijzigd).
Jan en Helmus oêt ʼt Ven.Op ein half oor van de stad, aan de Winkelveldstroat, leet Besjeshoaf, en dên hoaf hebbe de akkerlu Van R. sterk twieë ieëwe van elder tot elder bewoeënd. Op ein paar noa de leste van eur, die doa den reek hanteerde, waas Jan van R., eine strausse mins mit snuje geis, dê ei nateurlik slaag had van vertelle en al waat de stadsboetenieë raagde, hoarklein kinde. Bij de Venlu stȯnte veur gelierd, want hê kȯs in den almenaak lêze, ziene naam schrieve en mit kriêt rêkene. Ouk waasse drijmoal keuning gewês: twieëmaol bij ʼt vogelschete in ʼt Kraneveld, en eine kier bij ʼt rieje van de gaas aan Sinter Banus. In 1848 isse gestorve, 92 joar ald,—des neet in de weeg, wie?Mit eine Julidaag van 1778 trok Jan mit ziene knech Helmus, eine Veldese jong, noa de Hêringse hei um struitsel te houwe in eine kamp, dêje veur zes vette kukes ʼs joars, aan ʼt hoês Caan in Stroale te levere, gepach had. ʼt Waas dên daag schreujend heit, en doarum ginge ze iers smiddaags um vief oor van den hoaf, veurnemes door te werke zoeë laat azzet gong. Veur de lȯchtigheit zote eeder eine lichte vink op en as oavesête nome ze drij bokeskeuëk mei in vere gesneje, en daobij twieë tuite bȯtermelk, die ze op de gebroekelike meneer mit reemkes aan de heizigs gebȯnde euver den rök hȯnge.Weus en akelig waas in dên tiêd nog de Venstreek, die ze einind meuste doortrekke. Aan weerszie van den alde Stroalse wêg loge wiedluipige zȯmpe en peul, dich begreuid mit luus en reet en umzuimp mit elze holt, vane en broamelestruûk. Doa hoort me niks as ʼt gekwaak van de kikvors en ʼt gesnater van de ênde, woavan der soms ʼn klȯch oêt de zȯmp opvloog.Toe Jan mit zienen Helmus bij de kamp waren aangekome, loge ze eure knapzak tösse einen berke stroêk en begȯste te hakke. Jonk en ieferig wie ze ware, gunde ze zich gein rös as um wat oassem te schöppe en te drinke of knips ein half oor um eur proviand aan te sprêke. Ze wisten ouk van gein oêtscheije, en doe ze ʼt struitsel in huip hadde gezat, waas den oavond al ein hieël ind gevalle. Ze nome de heizigs weer op de schouwers en gȯngen noa den hoaf truuk.Doeëd meug door de zwoaren en lankwieligen erbeid sukkelde oos Besjeslu gedoek en druimerig veuroet, in volle kompenie mit de hiere van ʼt brook, die bij eeder stap verschrik veur eur opsprȯnge. Maar klam hadde ze denArenborgenGenroaiachter den rök, of doa, aan einen tȯmp van de wêg, meinde Helmus inens ein gedruus en gejuister in de lȯch te hure. De mood zagden—um in de hoaze, en vol engs greeppe Besjesboer bij den erm en reep: “baas, kiek ens umhoeëg. Eine veurige wage mit veer pêrd en eine mins derin, dê lammenteert!”“Jȯng”, zag Jan, “zêgen dich en bêj eine Vaderȯns, det ȯs gei kwaod euverkump. Ik weit wê ʼt is.”Doe magde ze bein en kêrde ze den diek euver noa den alde Stroalse wêg, op de hakke gezête, wie ze meinde, door allerlei buës gespuus, woatêge einen heizig niks vermaag. En neet veur det ze de töp van Besjes hoeëg linde in ʼt verscheet krege, veel eur de de schrik van et hert en doe vroog de knech: “baas, wê hebbe we gezeen? Zoe et de man mit ziene wage zien, dê nȯw en dan door de lȯch riet en woavan Sint Hoeberts Drik nog pas hêt opgehoald?”—“Precies jȯng”, zag den ander, “hê was et. Hazepoeët de Schelm, dê de loeën van de werklu achterheel.“Zien straf is nog neet oet; zoolang mȯtte mit ziene gleujendewage door de lȯch rieje en wuurte geschreuid, totte zal hebbe voldoan: ein waarschouwing veur andere van zie slaag.“Nȯw is ʼt te laat, maar ezȯndaag zal ik dich zien hieël historie waal ens van nödje tot zö̂kske vertelle, ik kin ze”.
Jan en Helmus oêt ʼt Ven.Op ein half oor van de stad, aan de Winkelveldstroat, leet Besjeshoaf, en dên hoaf hebbe de akkerlu Van R. sterk twieë ieëwe van elder tot elder bewoeënd. Op ein paar noa de leste van eur, die doa den reek hanteerde, waas Jan van R., eine strausse mins mit snuje geis, dê ei nateurlik slaag had van vertelle en al waat de stadsboetenieë raagde, hoarklein kinde. Bij de Venlu stȯnte veur gelierd, want hê kȯs in den almenaak lêze, ziene naam schrieve en mit kriêt rêkene. Ouk waasse drijmoal keuning gewês: twieëmaol bij ʼt vogelschete in ʼt Kraneveld, en eine kier bij ʼt rieje van de gaas aan Sinter Banus. In 1848 isse gestorve, 92 joar ald,—des neet in de weeg, wie?Mit eine Julidaag van 1778 trok Jan mit ziene knech Helmus, eine Veldese jong, noa de Hêringse hei um struitsel te houwe in eine kamp, dêje veur zes vette kukes ʼs joars, aan ʼt hoês Caan in Stroale te levere, gepach had. ʼt Waas dên daag schreujend heit, en doarum ginge ze iers smiddaags um vief oor van den hoaf, veurnemes door te werke zoeë laat azzet gong. Veur de lȯchtigheit zote eeder eine lichte vink op en as oavesête nome ze drij bokeskeuëk mei in vere gesneje, en daobij twieë tuite bȯtermelk, die ze op de gebroekelike meneer mit reemkes aan de heizigs gebȯnde euver den rök hȯnge.Weus en akelig waas in dên tiêd nog de Venstreek, die ze einind meuste doortrekke. Aan weerszie van den alde Stroalse wêg loge wiedluipige zȯmpe en peul, dich begreuid mit luus en reet en umzuimp mit elze holt, vane en broamelestruûk. Doa hoort me niks as ʼt gekwaak van de kikvors en ʼt gesnater van de ênde, woavan der soms ʼn klȯch oêt de zȯmp opvloog.Toe Jan mit zienen Helmus bij de kamp waren aangekome, loge ze eure knapzak tösse einen berke stroêk en begȯste te hakke. Jonk en ieferig wie ze ware, gunde ze zich gein rös as um wat oassem te schöppe en te drinke of knips ein half oor um eur proviand aan te sprêke. Ze wisten ouk van gein oêtscheije, en doe ze ʼt struitsel in huip hadde gezat, waas den oavond al ein hieël ind gevalle. Ze nome de heizigs weer op de schouwers en gȯngen noa den hoaf truuk.Doeëd meug door de zwoaren en lankwieligen erbeid sukkelde oos Besjeslu gedoek en druimerig veuroet, in volle kompenie mit de hiere van ʼt brook, die bij eeder stap verschrik veur eur opsprȯnge. Maar klam hadde ze denArenborgenGenroaiachter den rök, of doa, aan einen tȯmp van de wêg, meinde Helmus inens ein gedruus en gejuister in de lȯch te hure. De mood zagden—um in de hoaze, en vol engs greeppe Besjesboer bij den erm en reep: “baas, kiek ens umhoeëg. Eine veurige wage mit veer pêrd en eine mins derin, dê lammenteert!”“Jȯng”, zag Jan, “zêgen dich en bêj eine Vaderȯns, det ȯs gei kwaod euverkump. Ik weit wê ʼt is.”Doe magde ze bein en kêrde ze den diek euver noa den alde Stroalse wêg, op de hakke gezête, wie ze meinde, door allerlei buës gespuus, woatêge einen heizig niks vermaag. En neet veur det ze de töp van Besjes hoeëg linde in ʼt verscheet krege, veel eur de de schrik van et hert en doe vroog de knech: “baas, wê hebbe we gezeen? Zoe et de man mit ziene wage zien, dê nȯw en dan door de lȯch riet en woavan Sint Hoeberts Drik nog pas hêt opgehoald?”—“Precies jȯng”, zag den ander, “hê was et. Hazepoeët de Schelm, dê de loeën van de werklu achterheel.“Zien straf is nog neet oet; zoolang mȯtte mit ziene gleujendewage door de lȯch rieje en wuurte geschreuid, totte zal hebbe voldoan: ein waarschouwing veur andere van zie slaag.“Nȯw is ʼt te laat, maar ezȯndaag zal ik dich zien hieël historie waal ens van nödje tot zö̂kske vertelle, ik kin ze”.
Jan en Helmus oêt ʼt Ven.Op ein half oor van de stad, aan de Winkelveldstroat, leet Besjeshoaf, en dên hoaf hebbe de akkerlu Van R. sterk twieë ieëwe van elder tot elder bewoeënd. Op ein paar noa de leste van eur, die doa den reek hanteerde, waas Jan van R., eine strausse mins mit snuje geis, dê ei nateurlik slaag had van vertelle en al waat de stadsboetenieë raagde, hoarklein kinde. Bij de Venlu stȯnte veur gelierd, want hê kȯs in den almenaak lêze, ziene naam schrieve en mit kriêt rêkene. Ouk waasse drijmoal keuning gewês: twieëmaol bij ʼt vogelschete in ʼt Kraneveld, en eine kier bij ʼt rieje van de gaas aan Sinter Banus. In 1848 isse gestorve, 92 joar ald,—des neet in de weeg, wie?Mit eine Julidaag van 1778 trok Jan mit ziene knech Helmus, eine Veldese jong, noa de Hêringse hei um struitsel te houwe in eine kamp, dêje veur zes vette kukes ʼs joars, aan ʼt hoês Caan in Stroale te levere, gepach had. ʼt Waas dên daag schreujend heit, en doarum ginge ze iers smiddaags um vief oor van den hoaf, veurnemes door te werke zoeë laat azzet gong. Veur de lȯchtigheit zote eeder eine lichte vink op en as oavesête nome ze drij bokeskeuëk mei in vere gesneje, en daobij twieë tuite bȯtermelk, die ze op de gebroekelike meneer mit reemkes aan de heizigs gebȯnde euver den rök hȯnge.Weus en akelig waas in dên tiêd nog de Venstreek, die ze einind meuste doortrekke. Aan weerszie van den alde Stroalse wêg loge wiedluipige zȯmpe en peul, dich begreuid mit luus en reet en umzuimp mit elze holt, vane en broamelestruûk. Doa hoort me niks as ʼt gekwaak van de kikvors en ʼt gesnater van de ênde, woavan der soms ʼn klȯch oêt de zȯmp opvloog.Toe Jan mit zienen Helmus bij de kamp waren aangekome, loge ze eure knapzak tösse einen berke stroêk en begȯste te hakke. Jonk en ieferig wie ze ware, gunde ze zich gein rös as um wat oassem te schöppe en te drinke of knips ein half oor um eur proviand aan te sprêke. Ze wisten ouk van gein oêtscheije, en doe ze ʼt struitsel in huip hadde gezat, waas den oavond al ein hieël ind gevalle. Ze nome de heizigs weer op de schouwers en gȯngen noa den hoaf truuk.Doeëd meug door de zwoaren en lankwieligen erbeid sukkelde oos Besjeslu gedoek en druimerig veuroet, in volle kompenie mit de hiere van ʼt brook, die bij eeder stap verschrik veur eur opsprȯnge. Maar klam hadde ze denArenborgenGenroaiachter den rök, of doa, aan einen tȯmp van de wêg, meinde Helmus inens ein gedruus en gejuister in de lȯch te hure. De mood zagden—um in de hoaze, en vol engs greeppe Besjesboer bij den erm en reep: “baas, kiek ens umhoeëg. Eine veurige wage mit veer pêrd en eine mins derin, dê lammenteert!”“Jȯng”, zag Jan, “zêgen dich en bêj eine Vaderȯns, det ȯs gei kwaod euverkump. Ik weit wê ʼt is.”Doe magde ze bein en kêrde ze den diek euver noa den alde Stroalse wêg, op de hakke gezête, wie ze meinde, door allerlei buës gespuus, woatêge einen heizig niks vermaag. En neet veur det ze de töp van Besjes hoeëg linde in ʼt verscheet krege, veel eur de de schrik van et hert en doe vroog de knech: “baas, wê hebbe we gezeen? Zoe et de man mit ziene wage zien, dê nȯw en dan door de lȯch riet en woavan Sint Hoeberts Drik nog pas hêt opgehoald?”—“Precies jȯng”, zag den ander, “hê was et. Hazepoeët de Schelm, dê de loeën van de werklu achterheel.“Zien straf is nog neet oet; zoolang mȯtte mit ziene gleujendewage door de lȯch rieje en wuurte geschreuid, totte zal hebbe voldoan: ein waarschouwing veur andere van zie slaag.“Nȯw is ʼt te laat, maar ezȯndaag zal ik dich zien hieël historie waal ens van nödje tot zö̂kske vertelle, ik kin ze”.
Op ein half oor van de stad, aan de Winkelveldstroat, leet Besjeshoaf, en dên hoaf hebbe de akkerlu Van R. sterk twieë ieëwe van elder tot elder bewoeënd. Op ein paar noa de leste van eur, die doa den reek hanteerde, waas Jan van R., eine strausse mins mit snuje geis, dê ei nateurlik slaag had van vertelle en al waat de stadsboetenieë raagde, hoarklein kinde. Bij de Venlu stȯnte veur gelierd, want hê kȯs in den almenaak lêze, ziene naam schrieve en mit kriêt rêkene. Ouk waasse drijmoal keuning gewês: twieëmaol bij ʼt vogelschete in ʼt Kraneveld, en eine kier bij ʼt rieje van de gaas aan Sinter Banus. In 1848 isse gestorve, 92 joar ald,—des neet in de weeg, wie?
Mit eine Julidaag van 1778 trok Jan mit ziene knech Helmus, eine Veldese jong, noa de Hêringse hei um struitsel te houwe in eine kamp, dêje veur zes vette kukes ʼs joars, aan ʼt hoês Caan in Stroale te levere, gepach had. ʼt Waas dên daag schreujend heit, en doarum ginge ze iers smiddaags um vief oor van den hoaf, veurnemes door te werke zoeë laat azzet gong. Veur de lȯchtigheit zote eeder eine lichte vink op en as oavesête nome ze drij bokeskeuëk mei in vere gesneje, en daobij twieë tuite bȯtermelk, die ze op de gebroekelike meneer mit reemkes aan de heizigs gebȯnde euver den rök hȯnge.
Weus en akelig waas in dên tiêd nog de Venstreek, die ze einind meuste doortrekke. Aan weerszie van den alde Stroalse wêg loge wiedluipige zȯmpe en peul, dich begreuid mit luus en reet en umzuimp mit elze holt, vane en broamelestruûk. Doa hoort me niks as ʼt gekwaak van de kikvors en ʼt gesnater van de ênde, woavan der soms ʼn klȯch oêt de zȯmp opvloog.
Toe Jan mit zienen Helmus bij de kamp waren aangekome, loge ze eure knapzak tösse einen berke stroêk en begȯste te hakke. Jonk en ieferig wie ze ware, gunde ze zich gein rös as um wat oassem te schöppe en te drinke of knips ein half oor um eur proviand aan te sprêke. Ze wisten ouk van gein oêtscheije, en doe ze ʼt struitsel in huip hadde gezat, waas den oavond al ein hieël ind gevalle. Ze nome de heizigs weer op de schouwers en gȯngen noa den hoaf truuk.
Doeëd meug door de zwoaren en lankwieligen erbeid sukkelde oos Besjeslu gedoek en druimerig veuroet, in volle kompenie mit de hiere van ʼt brook, die bij eeder stap verschrik veur eur opsprȯnge. Maar klam hadde ze denArenborgenGenroaiachter den rök, of doa, aan einen tȯmp van de wêg, meinde Helmus inens ein gedruus en gejuister in de lȯch te hure. De mood zagden—um in de hoaze, en vol engs greeppe Besjesboer bij den erm en reep: “baas, kiek ens umhoeëg. Eine veurige wage mit veer pêrd en eine mins derin, dê lammenteert!”
“Jȯng”, zag Jan, “zêgen dich en bêj eine Vaderȯns, det ȯs gei kwaod euverkump. Ik weit wê ʼt is.”
Doe magde ze bein en kêrde ze den diek euver noa den alde Stroalse wêg, op de hakke gezête, wie ze meinde, door allerlei buës gespuus, woatêge einen heizig niks vermaag. En neet veur det ze de töp van Besjes hoeëg linde in ʼt verscheet krege, veel eur de de schrik van et hert en doe vroog de knech: “baas, wê hebbe we gezeen? Zoe et de man mit ziene wage zien, dê nȯw en dan door de lȯch riet en woavan Sint Hoeberts Drik nog pas hêt opgehoald?”
—“Precies jȯng”, zag den ander, “hê was et. Hazepoeët de Schelm, dê de loeën van de werklu achterheel.
“Zien straf is nog neet oet; zoolang mȯtte mit ziene gleujendewage door de lȯch rieje en wuurte geschreuid, totte zal hebbe voldoan: ein waarschouwing veur andere van zie slaag.
“Nȯw is ʼt te laat, maar ezȯndaag zal ik dich zien hieël historie waal ens van nödje tot zö̂kske vertelle, ik kin ze”.
Ter kenschetsing van de dialektische volkstaal steunden wij in het bovenstaande, zooals gebruikelijk, vooral op klankleer en flexie. Toch zijn ookwoordenschatensyntaxisvan het grootste belang, vooral wanneer men de volkstaal behandelt in tegenstelling met de kultuurtaal. Wij kunnen hier echter onmogelijk diep op de zaak ingaan en verwijzen dus naar de afzonderlijke idiotica. Zoo b.v.Galléevoor het Geldersch-Overijselsch,Molemavoor het Groningsch,Bergsmavoor het Drentsch (onvoltooid),Waling DijkstraenBuitenrust Hettemavoor het Friesch,Boekenoogenvoor het Zaansch,Boumanvoor de volkstaal in Noord-Holland,Opprelvoor het Oudbeierlandsch,Van Schothorstvoor het N.W. Veluwsch,Van de Watervoor de volkstaal in het Oosten van de Bommelerwaard,Simonsvoor het Roermondsch,Jongeneelvoor het Heerlensch. Zuid-Nederland heeft in het opteekenen der idiotismen meer ijver en belangstelling getoond dan Noord-Nederland. Wij kunnen hier wijzen op het omvangrijke Algemeen Vlaamsche Idioticon vanSchuermans, op het Westvlaamsche Idioticon vanDe Bo, op het tot een Idioticon omgewerkteGezelle-tijdschrift Loquela. Verder maakteCornelissenenVervlietzich verdienstelijk door het opteekenen van de volkstaal van Antwerpen,TuerlinckxenClaesvoor het Hagelandsch,Ruttenvoor het Haspengouwsch,Teirlinckvoor den woordenschat der Zuidoostvlaamsche tongvallen; enz.
Hier liggen inderdaad “schatten van de volkstaal” opeengestapeld. Hoeveel beter dan in de kultuurtaal zien wij hier de strooming en tegenstrooming van integratie en differentiatie, het zich splitsen, zich vertakken, en weer ineenvloeien van de verscheidene beroepstalen, het eenerzijds stoer-behoudende en anderzijds ook weer koen-vooruitstrevendein het leven der taal. Archaïsmen, ware survivals uit overoude tijden, vindt men in de meest gewone populaire zinswendingen. Zoo b.v. het Limburgsche “met bed en bult vertrekken”, waarbultnogdebeteekenis heeft van het Middelnederlandschebulte, bult“stroozak”; de uitdrukking “van het bed op het stroo komen” herinnert aan een overoud lijkgebruik (I, bl. 290). In het Sallandsche: “hi kan lêzen en broodsnieën”, d.i. hij kan twee dingen tegelijk doen, heeftlêzende oude beteekenis van “bidden”. De algemeene Nederlandsche volkstaal kent uitdrukkingen als “van den hak op den tak”, waarhaknog de oude beteekenis bezit van “krommen tak”;—“hij heeft kind noch kraai”, waarkraai“den kraaier” beteekent, d.i. den haan, welk woord immers etymologisch samenhangt met het Latijnschecanere“zingen”;—in “kap en kogel verliezen” iskogelde halskraag;—in de zegswijze “wie het onderst uit de kan wil hebben, die valt het lid op den neus” ishet lidde deksel. Naast deze archaïsmen staan echter ook weer neologismen, vooral, naar wij zullen zien, in de woordvorming.
De volkstaal beweegt zich inanalytische richting. Regelmatig worden de omschrijvende naamvallen voor de verbogen naamvallen gebezigd. Men zegt dus niet: “vaders jas”, maar “de jas van vader”, of “vader zijn jas”. In plaats van den vergrootenden of overtreffenden trap wordt somtijds het woord in den stellenden trap herhaald: “het is droevig en droevig”; en zoo vervangt men ook het bijwoord: “het gaat beter en beter”, d.w.z. steeds beter. Het woordbeterwordt echter ook als positief beschouwd, en dan vormt het volk den eigenaardigen komparatiefbeterder. Het meervoud, of liever het begrip “enkele”, vindt men niet zelden omschreven door “een of twee”, of door “een gas”, “een koppel”. Potentieële vormen treft men zeldzamer aan, naar mate men dieper in de lagen der volkstaal doordringt. Het twijfelende en onzekere bij vermoeden of veronderstelling wordt uitgedrukt door een bijwoord als “misschien” of door een hulpwerkwoord. Bij deze richting sluit zich aan het sloopen van de werkwoordelijke tijden. De verleden tijd gaat in de volksvertellinghard achteruit. Meestal bezigt men het praesens of perfectum, dat veelal nog de plaats moet ruimen voor het plusquamperfectum: “wij waren geweest, wij hadden gezien”, voor: “wij zijn geweest, wij hebben gezien”. Deze meer dan voltooid voltooide tijd komt vooral veel voor in Zuid-Limburg. Het praeteritum weet zich echter te handhaven in het zoogenaamd apologische spreekwoord (zie Vijfde Hoofdstuk I); terwijl de tegenwoordige tijd het tempus is van het volkslied als praesens historicum. Het futurum wordt dikwijls vervangen door het praesens. Zoo vloeien de grenzen van het feitelijke en het mogelijke, van het verleden en van de toekomst meer ineen dan in de kultuurtaal.—Daarentegen beweegt zich een tot indirekt reflexivum verzwakte dativus ethicus weer in synthetische richting: “zich een pijp rooken, zich een glas drinken.”
Het terrein der werkwoordendoenenlatenstrekt zich in de volkstaal veel verder uit dan in de kultuurtaal. Hoogst belangrijk is ook dewoordvorming, stout en realistisch, met bepaalde voorliefde voor frekwentatieven en diminutieven. Als voorbeeld van de verscheidenheid en het koloriet der populaire woordvorming diene de synonymie (natuurlijk met genuanceerde beteekenis) van het werkwoordgaanin de Graafschap (zie Driem. Bladen III, bl. 105 vlg.). Men kent daargoan: gaan;sjoksen: loopen en in de knieeën zakken;snoksen: de voeten bij het loopen op ongewone en tevens onverschillige manier neerzetten;gèspelen: draven;flearen: het vlug en driftig loopen eener vrouw;zobben: op een draf loopen met zwaren gang;bizzen: vlug loopen;bozzekenenfoddeken: vlug met kleine passen loopen;sabelen: vlug met groote stappen loopen;schriêden:stappen;loopen; kuiern; hompelen: gebrekkig loopen;strompelen; geiselen: zoo vlug mogelijk loopen;drapsen: herhaaldelijk eenzelfden weg loopen;striéken:flink stappen zonder de voeten hoog op te lichten;steigern: met den neus in den wind loopen;tippeln: licht loopen met vluggen tred;krummeln: langzaam met kleine passen loopen;pladdeken: met bloote voeten loopen.
Dat deze expressieve en oorspronkelijke populaire woordvormingvooral ook bij de scheldwoorden en scheldnamen tot uiting komt, behoeft wel geen betoog. Laat ik nog enkele volksuitdrukkingen voordrinkenaanhalen, doorDe Cockbijeengegaard (zie De Navorscher, XLVII, bl. 56; XLVIII, bl. 40; IL, bl. 130):Bekeren; pimpelen; borrelen; borlesoesen; borleboppen; toeteren; fleppen; swobbelen; gulpen; duimen; loreeren; zich bekladderen; tullen; pullen; avoezen; sippen; lepelen; leppen; lepperen; petteren; pampelen; sassen; heften; kiepen; spichteren; kwasten; kwiskwassen; schossebrokken; zoppedoppen; swijnswansen; swijnswollen; slampampen;enz. enz.—Typisch is ook het klanknabootsend element in de scheppingen der volkstaal; het is zoo goed als interprovinciaal. Hoe roept de boer het vee? De jonge ganzekuikens metwiede-wiede-wiede-wiede(ofwieleenz.); de eenden metpiele-piele-piele-piele;de jonge kippetjes mettik-tik-tik-tik-tikketikketik.Het roepwoord wordt, naar men ziet, meest viermaal herhaald. Dit geldt ook voor het roepen op de kippen:tuut; op de jonge katjes:pie; (het roepwoord voor oudere katten ispoes); op de geit:sik; op de jonge schaapjes:suuk; op jonge kalveren:kies; op het veulen:siesken; op de koei:hooi. Biggetjes roept men door een smakkend geluid met de tongpunt, die artikuleert tegen het gehemelte. Den hond roept men bij zijn naam. Zie Driem. Bladen VI, bl. 58.
Merkwaardig zijn nog de uitermate veelvuldige en expressieve vormen, die een bevestiging, ontkenning of verwondering te kennen geven, als:ménschekinderen! héeremijntijd! wélallemáchies! kindergóads! jóngesjóngens!dit laatste is zelfs tot in Sleeswijk doorgedrongen. De ontkenningspartikel wordt somtijds verdubbeld zonder de ontkenning op te heffen; men denke aan “niets niemendal”. De Maastrichtenaar kent twee bevestiginspartikels, éen gewone en éen beleefdere, welke methetis samengesteld, dusjoaenjoat.
Dewoordvoorraaden desemantiekder volkstaal eischen verder onze volle aandacht. Het is een fabel, dat deze heele voorraad slechts uit een paar duizend woorden zou bestaan. Zonder twijfel ontbreken in de volkstaal tallooze uitdrukkingen voor begrippenuit het gemoeds- en geestesleven, uit het gebied van wetenschap en techniek. Zoo is het zelfs met de verklanking der gevoelens van liefde en vriendschap gesteld, toch zoo diep geworteld, en van sommige zinnelijke waarnemingen, met name van kleur en reuk. Maar hier staat tegenover, dat het volk woorden in overvloed heeft om schakeeringen van de een of andere handeling uit te drukken, zooals wij dit zagen voor het begrip “loopen”. Het kan weergeven de meest verscheiden toestanden en soorten van planten en dieren, van weêr en natuurverschijnselen in het algemeen, van lichaamsdeelen, huisraad, maten en gewichten enz. enz.
Ook moet men bij de beoordeeling van dit alles zeer voorzichtig zijn. Ik zal mij tot enkele voorbeelden bepalen, omdat, zoodra de tijdsomstandigheden dit gedoogen, het rijke voor ons dialektonderzoek bestemde materiaal ook ten bate der semantiek zal verwerkt worden. Op tal van plaatsen in Noord-Brabant, Limburg en Gelderland noemt het volk elken kleinen vogel eenmusch, evenals de Amsterdammer over eenfinkiespreekt. Wat is echter gebeurd? Het woordmusch, hoogstwaarschijnlijk aan het Latijn ontleend, waar het “vlieg” beteekende (musca), heeft een groote uitbreiding, een verwijding van beteekenis ondergaan en heeft generische waarde gekregen als synoniem van “kleine vogel”. Of liever, het heeft “vogel” in deze beteekenis verdrongen. De afzonderlijke vogeltjes missen dan ook geenszins hun afzonderlijke benamingen, soms ruw, andermaal geestig, steeds karakteristiek. Het muschje zelf heet b.v. te Beeselkoarerakker, te Lottumkoarevrêter,te Blitterswijkkoarepikkerofkoarejietser(Limburgschjietsenis synoniem vanbiesen, d.i. “vlug loopen, vliegen, schieten”), te Swolgenkorepikker, te Swalmen en Neerguut(guit), te Niftrikhuiskrits, te Groesbeekhuusklets, te Grubbenvorstfloets, te Maasbreeschroep, te Heldenhoeskets. Om beurt wordt het landelijke, diefachtige, huiselijke, vlugge, brutale, ja komische van dit bij uitstek populaire vogeltje voortreffelijk uitgebeeld! Men denke ook aan het Hoog-duitscheSpatz, een komische kortnaam voorSperling. Hoe rijkvertoont zich hier de volkssemantiek, waarvan echter slechts gekleurde kaarten in den trant van die vanGilliéroneen overzichtelijk en tevens verklarend beeld zullen kunnen geven.
Een ander voorbeeld. Voor “kikvorsch” kent het volk de benamingenkikker(t), kwakker(t), kwekker(t), kwakvorsch, kwakvos, kwak(Panningen), maar ookkikbil(Wanroy) enpeddemoeëk(Weert). “Êrst kuulkop zeen, êr men kwakkert wêrtj”, meent men te Beegden, en te Lottum gaat men hiermee akkoord: “Hê mint enne kwekvôrsch te zien, en hên is nog genne pannestart.”
De groote, zwarte korrels in rijpende roggearen, het zoogenaamde moederkoren (secale cornutum), dat bij bevalling medische toepassing vindt, vanwaar zijn naam, is ook onder dezen naam bij het volk bekend. Maar het heet ookwolfskoare(Maashees),wolvepitten(Reusel),wolfstand(Nifkrik, Wanroy),doevekoare(Weert),mössekoare(Panningen),pèrdentaand(St. Anthonis, Deurne),krog(Berghem),duvelsköre(Swolgen),brantj-in-ʼt koare(Beegden, en met fonetische wijziging te Mheer).
Tot de belangrijkste verschijnselen op het gebied der beteekenisleer behooren wel de benamingen van denvlinderin de volkstaal. Men treft in Limburg en Noord-Brabant vooral verscheidene samenstellingen met -vogelaan; zoo b.v.zomervogel, roevogel, pannevogel, pennevogel, kapelvogel(d.i. manteltjesvogel), vereenvoudigd totkapel, fenienvogel(rupsvogel) enz.; elders komen namen alskog, ensnuffeltervoor, deze laatste in noordwestelijk Limburg. Van uit het Romaansche taalgebied drong het woordpepelbinnen, zooals onze isethnenkaart aanwijst.
In denzinsbouwtreft ons weer vooral de analytische richting, die zich hier uit in deparataxeof nevenschikking, waar wij in de kultuurtaal meestal onderschikking aantreffen. In plaats van: “Wil je zoo goed zijn, mij dat boek te geven”, konstrueert de man-uit-het-volk: “Wil je zoo goed zijn en mij dat boek geven”, of: “Wil je zoo goed zijn en geef mij dat boek”. Opvallend is ook de voorliefdevoor werkelijke tusschenzinnen, die b.v. de bevestiging van den spreker inhouden, dàt hij spreekt, of de reden, waarom hij spreekt: “Dat kan wel zijn, zeg-ik, dat hij ziek is, zeg-ik”. Hier speelt het emphatisch moment wel een hoofdrol, waarover nader. In andere gevallen hebben wij te doen met een streven naar verduidelijking, zoo b.v. in het boven aangehaalde: “wiehet onderst uit de kan wil hebben,dievalt het lid op den neus; —dieeerst komt,dieeerst maalt”. Een streven naar vereenvoudiging ligt ten grondslag bij het weglaten van voorzetsels, als het taalgevoel sterk genoeg is, b.v. in de spreekwijze “hê geit heim” (Zuidlimb), voor “noa heim,” d.i. huiswaarts, en bij de ellipse van woorden als “jaar” en “dag.”
Wat ik als den meest markanten trek van de volkstaal beschouw is haaremphatisch, eenigszins gezwollen karakter. Luister slechts naar het verhaal van een representatief man uit den volksstand, en let op zijn breedsprakigheid, zijn samengekoppelde voegwoordenalsdat, alswanneer, luister, hoe hij herhaaldelijk spreekwoorden of zegswijzen in zijn verhaal- en betoogtrant invlecht, hoe hij aldoor vergelijkingen en omschrijvingen bezigt en in herhalingen valt, somtijds in beknopten, resumeerenden vorm: “Mijnheer, ik zeg, dat is niet eerlijk; neen, dàt is het stellig niet”. Of ook: “Piet moet maar blij zijn; dàt moet-ie.” Ook het negatieve parallelisme is den volksman niet vreemd.
Hij wil u de zaak ophelderen, u overtuigen. Daartoe bezigt hij—nog afgezien van gebarenspel en mimiek—krachtige, ja pikante uitdrukkingen, frekwentatieven, deminutieven, superlatieven ja desuperlatieven, zelfs dichterlijke uitdrukkingen, als het gewone hem te slap voorkomt. Inderdaad raken de dichterlijke taal en de volkstaal elkaar niet zelden, omdat beide behoefte hebben aan ruimheid en vrijheid.
Deze breedsprakigheid en zucht tot vergelijking uit zich tot in de straatroepen: “Haal Zeeuwsche mossʼle, ze benne zoo fijn”, —“leest burgers, leest”;—“kom nou, juffrouw, kom nou”;—“elft as zalm”;—“rapen as kinderhoofies.” De term “haal” is van ouds typisch in de straatventerstaal. Ik herinner nog aan den straatroep der vrouwen, die te Nijmegen met kersen venten: “En vier cent het pond, riep en rond.” De mosselenverkoopster uit de Schietschijfstraat te St. Joos-ten-Oode roept: “Mosselen, álderschoónste mosselen!”
Hoe verder te lange en te korte woorden verdwijnen; hoe woorden en woordkonstrukties opkomen, vervormd worden, zich handhaven of de plaats ruimen voor andere, dit alles is onze aandacht overwaard en dient door gezette studie nader onderzocht. Maar reeds bovenstaande vluchtige schets heeft ons in voldoende mate het bewijs kunnen leveren, hoe door archaïsmen en neologismen, nuchtere en dichterlijke spreekwijzen, omslachtigheid en streven naar vereenvoudiging, uitsterven en herleven van woorden en taalvormen, begripsverwijding en begripsvernauwing vooral ook de golving en deining in de levende volkstaal voortreffelijk zichtbaar wordt: de wetten van integratie en differentiatie, die de hartslag zijn van elk levend taalorganisme.