Ac mi wyddwn fod “Tôn y Botel” yn mynd ar “Gosod babell yng ngwlad Gosen.” Ond sut i gysylltu Llanfairpwyllgwyngyll â Gwlad Gosen oedd y gamp, gan na fedrwn i ddechre “Tôn y Botel” ond ar y geiriau “Llanfairpwyllgwyngyll.” Y gamp oedd medru dechre efo “Llanfair” a neidio ar y canol i “Wlad Gosen.”
“Rwan,” medde Anti. Mi ddechreues, ac yn wir i chi, mi lwyddes. Fel hyn y gwnes i, dechre canu “Tôn y Botel” trwy fy nannedd ar “Llanfairpwyllgwyngyll,” a phan deimles fy nhraed dana, neidies i’r dim ar “Wlad Gosen,” ac agores fy ngenau a chanu ymlaen.
Mae’r llythrenne mân yma’n tybio canu trwy ddannedd:—
Ac felly ymlaen.
Doedd dim diwedd ar waith Anti’n canmol a chusannu, a doedd na byw na marw na chanwn i wedyn. Ond gan fy mod yn gwrthod, roedd yn rhaid i mi addo canu nos drannoeth. Ac roeddwn i’n ofni hynny. Fel Mr. Williams y gweinidog yn dwad heibio acw efo’r saethwrs un diwrnod. Doedd o ’rioed wedi gafael mewn gwn o’r blaen. Cododd gwningen, taniodd Mr. Williams, a tharodd hi’n farw. Roedd pawb yn mynnu ei fod o’n hen saethwr, ac ynte’n chwyddo, ond ei gamgymeriad oedd trio wedyn. A dene ofnwn inne os canwn i wedyn.
Fel roedd pethe’n bod doedd dim dal ar Isaac eisio mynd adre drannoeth, a’r diwrnod hwnnw oedd diwrnod marchnad y dre, a’r cerbyde’n rhedeg yno. A gyrrodd Anti ni adre efo’r cerbyde.
Pan ddeydes i ’r hanes wrth mam,—“does ryfedd fod James, druan, wedi torri ei galon, ac wedi mynd i’r Sowth i weithio,” medde hi.
O dan y Sciarlet Ffefar y mae Isaac yrwan, a finne’n disgwyl yn dawel amdani. Fydd hi ddim gwaeth nag Anti Laura. Ac eto dydwi ddim yn siwr, o achos roedd hi’n glên iawn yn ei ffordd.
[3]No aim,—dim amcan.
[3]
No aim,—dim amcan.
[4]Er tegwch â Thomos y Felin, dylwn ddywedyd hyn rhag ei gyhuddo o ladrad. Cyhoeddwyd hanes “Anti Laura” gyntaf yn y “Winllan” am fis Ebrill. Yr haf wedyn cenid “Tôn y Botel” ar y geiriau “Llanfairpwllgwyngyll” yn y seremoni gapio yn un o’n colegau prifysgol. Gresyn a fuasai cyhuddo Tomos ar gam o ladrata ’r drychfeddwl.
[4]
Er tegwch â Thomos y Felin, dylwn ddywedyd hyn rhag ei gyhuddo o ladrad. Cyhoeddwyd hanes “Anti Laura” gyntaf yn y “Winllan” am fis Ebrill. Yr haf wedyn cenid “Tôn y Botel” ar y geiriau “Llanfairpwllgwyngyll” yn y seremoni gapio yn un o’n colegau prifysgol. Gresyn a fuasai cyhuddo Tomos ar gam o ladrata ’r drychfeddwl.
IV.—MESUR TIR.
Y peth mae nhw’n alw’n llabwst ydi Jona’r Teiliwr. Wn i ddim pa grefft ydi honno, ond rydwi’n siwr ei bod hi’n un ddifyr iawn, o achos byd braf iawn ydi byd Jona. Anamal y mae o’n gneud dim ond gwagsymera, a dydi honno, fel y gwyddoch chi, ddim yn grefft anodd iawn i’w dysgu. Rydwi’n siwr o hyn, nad ydio ddim yn deiliwr. Rhyw enw ar y teulu, rywsut, ydi teiliwr. Mae nhw’n galw bachgen ei chwaer o, sydd flynyddoedd iau na fi, yn Robin y Teiliwr, a dydwi ddim yn siwr y gŵyr o’n iawn bedi nodwydd, a barnu oddiwrth ei ddillad o. Mae’n hawdd coelio fod Robin yn credu mewn awyr iach, o achos mae digon o dylle yn ei ddillad i awyr redeg drwyddynt.
Un cyfleus iawn ydi Jona i fechgyn. O ran oed, mae o’n edrych yn rhywbeth tebyg i nhad, ac eto mae’n gas ganddo bobol mewn oed. Mae o wastad efo ni y bechgyn, ac yn lladd ar yr hen bobol, ac yn adrodd eu tricie nhw. Felly, trwyddo fo, ryden ni’n dwad i wybod sut rai ydi’r bobol yma sydd bob amser yn deyd wrthym ni fod pawb yn dda ond plant. Ac y mae gan Jona ddigon o amser ar ei ddwylo bob tro y mae Wmffre neu fi yn pasio. Byw ei hun y mae o, ac wastad ar ben y drws yn aros am ymgom efo rhywun sy’n pasio.
Hwyrach mai ’r rheswm mai gwagsymera mae o wedi ei ddewis fel gwaith ei fywyd ydi am ei fod o’n gloff. Rhyw hongol o beth ydio, yn hercian cerdded pan fydd o’n mynd i rywle. Ac yr oedd Wmffre a fi efo fo pan aeth o’n gloff. Mynd ar neges oeddwn i, i nol tatws at y Sul, ac Wmffre i nol paraffin. Pwy welem ni’n dwad yn wyllt i’n cyfarfod ni, mor wyllt ag y meder dyn efo traed clwb, â lli yn ei law, ond Jona. “Fechgyn,” medde fo, “dowch efo mi i weithio i Mistar Huws, Plas Isa.” Ac i ffwrdd â ni, heb hyd yn oed ofyn pa siort o waith oedd o.
Mae’n ymddangos mai mynd i lifio coed oedd gwaith Jona, a ffwrdd â ni i’r Tyno, at yr hen dderwen. Mae ene dwll yn y dderwen ddigon maint i mi ac Wmffre a dau arall fynd i mewn, ac yno ryden ni’n berwi dŵr i neud tê yn yr ha. Pan aethom ni at y dderwen, dangosodd Jona gangen inni. “Mae eisio honacw i lawr,” medde fo. Mi daflodd raff dros dop y gangen, wedi rhwymo un pen am ei ganol, ac ene Wmffre a finne’n tynnu yn y pen arall, i’w helpio i ddringo. O’r diwedd, eisteddodd ar y gangen, a dechreuodd lifio. Cyn bo hir mi ddarun sylwi ei fod o’n llifio’r gangen rhyngddo a’r pren. Ddaru ni ddeyd dim, o achos ein bod yn meddwl y base fo’n gweld ei fistêc yn ddigon buan. A mwy na hynny, dydio ddim yn beth priodol i blant gynghori dyn mewn oed. Dal i lifio yr oedd Jona o hyd, a chael hwyl ar y gwaith. Pan ddechreuodd y gangen ysgwyd, roedd o’n chwerthin nes oedd o’n sâl, ac yn ein gwahodd ninne i fyny i swingio efo fo. Ond fedrem ni yn ein byw ddim peidio â chwerthin wrth weld Jona’n chwerthin. Dene glec! ac i lawr â’r gangen,—a Jona. Ddaeth y gangen ddim yn hollol rydd oddiwrth y pren. Yr oedd hi’n hongian gerfydd ei gwrisg. Ond mi ddaeth Jona’n rhydd oddiwrth y gangen, a bowliodd fel pêl am lathenni.
Doedd dim i’w neud ond rhedeg am ein bywyd i ddeyd wrth Mistar Huws, Plas Isa. Roedd Jona wedi torri ei goes, a bu’n gorwedd yn hir, ac y mae o ac Wmffre a finne’n ffrindie fel dur byth wedyn, am i ni fod mor barod i redeg i nol help.
Wedi iddo fo fendio, mi heliodd yr ardal dipyn o arian i’w helpio, drwy neud consart iddo fo. Roeddwn i’n digwydd pasio newydd iddo gael yr arian, ac medde fo, “Nedw, wyddost ti be ydwi’n mynd i brynu efo’r pres yma,—mashîn neud cywion, a’u magu nhw yn y cae y tu ol i’r tŷ.” Doeddwn i rioed wedi clywed am fashîn neud cywion o’r blaen, ac mi sboniodd Jona i mi. Rydech chi’n rhoi peth wmbredd o wye yn y mashîn yma, ac yn troi handlen, a beth sy’n dwad allan yr ochr arall ond cywion. Aeth Jona i ffwrdd yn ddistaw bach un diwrnod, a daeth yn ol efo’r mashîn. Bu’n casglu wye am ddyddie, ond roedd ei stori o’n wahanol ar ol dwad yn ol efo’r mashîn. Mae’n ymddangos nad drwy droi handlen yr ydech chi’n cael y cywion, ond drwy ryw ffordd arall.
Ryw ddiwrnod mi glywn floeddio ofnadsen y tu allan i’n tŷ ni cyn i mi godi, a hynny arna i. Pwy oedd yno ond Jona, a phen eis i’r ffenest,—“Nedw,” medde fo, “mae acw gyw, ac un arall â’i ben drwy’r plisgyn.”
I ffwrdd â mi i alw am Wmffre ynghynt na chynted gallwn i, ac ar ol Jona. Yn wir i chi, roedd yno gyw a hanner yno. Ond yr oedd Jona mewn helynt. Doedd o ddim wedi meddwl cael bwyd ar eu cyfer nhw. Ac i ffwrdd â mi am fwyd. Roedd Wmffre wedi ei syfrdanu ormod i fedru symud. Pan ddois i yn fy ol, roedd hi’n hwyr lâs i fynd i’r ysgol. A’i chael hi ddaru ni hefyd am fod yn hwyr, ond roedden ni’n barod am hynny, ac yn well allan na’r bechgyn erill wedyn,—doedd yr un ohonyn nhw rioed wedi gweld mashîn neud cywion.
Ond marw ddaru pob cyw i Jona druan, er ei fod o wedi cael cannoedd. Ar ol eu cael nhw, wydde fo ar wyneb y ddaear be i neud hefo nhw, o achos er i chi fedru gneud cywion mewn mashîn, rhaid i chi gael gieir i’w magu nhw. Newidiodd Jona’r mashîn am fochyn. A magu mochyn yn y cae y tu ol i’r tŷ y bu o wedyn.
A’r cae bach y tu ol i’r tŷ ydi popeth Jona. “Y ffarm acw,” y mae o ’n ei alw, a’r “pethe” y geilw’r mochyn. Ac am y ffarm a’r pethe y mae o’n sôn fyth a hefyd, ond pan fydd o’n sôn am y senedd. Mae o wastad yn gofyn i Wmffre a fi, be sy’n mynd ymlaen yn y senedd. Rhoi bwyd i’r pethe y geilw roi bwyd i’r mochyn.
Un nosweth daeth tad Wmffre i’n tŷ ni am dro, ac Wmffre hefo fo. Aethom ni i’n dau i chware gwadnu’r gath. Mae hi’n ddigon hawdd gwneud hynny, os oes gennych chi flisg cnau ffreinig. Raid i chi ddim ond rhoi tipyn o gliw ar y blisg, a rhoi hanner plisgyn ar bob un o draed y gath. Mae hi’n dawnsio wedyn, y difyrra peth welsoch chi rioed.
Pan ar ganol y chware, clywes i nhad yn sôn rhywbeth am y senedd. Mi wrandewes yn syth. “Be feddyliech o’r mesur tir newydd sy gerbron y senedd?” medde nhad wrth f’ewyrth. Doedd yr hanes ddim yn rhyw ddifyr iawn, a dyma orffen gwadnu’r gath.
Wrth ddwad o’r ysgol drannoeth, pwy oedd ar ben y drws ond Jona. Dyma fo i lawr i’n cyfarfod ni, o achos mae’r tŷ dipyn o’r ffordd. Wedi adrodd hanes y mochyn,—“Sut y mae hi’n dwad ymlaen yn y senedd, fechgyn?” medde fo.
“Pasio i fesur tir mae nhw,” medde finne.
“Mesur tir!” medde Jona, “yden nhw’n meddwl mesur y ffarm yma?”
“Mae nhw’n mynd i fesur pob tir,” medde finne.
“Byth!” medde fo. “Mi fydd y fforch acw trwy’r cynta rydd ei droed ar fy nhir i i’w fesur o.” Ac estynodd ei fys at y fforch.
O hyd ar ol hynny, am y mesur tir yma y mynnai sôn. Cyn bo hir mi gwelem o ’n mynd â llwyth o ddrain i gau’r adwye, a phlethu drain drwy’r llidiard, ac ni chawsom fawr o ymgom â fo am ddyddie.
Ryw fin nos roedd ene lot ohonom ni efo’i gilydd, yn methu gwybod beth i’w neud. Roedd cyfnod y marbls wedi darfod, a chyfnod y pegi heb ddechre.
“Wyddoch chi be nawn ni?” medde fi,—“Mynd i fesur tir Jona’r Teiliwr.” Mi ddeydes hanes y mesur tir oedd gerbron y senedd wrthyn nhw, ac yr oedd pawb yn barod, o achos mi fase’n fantes i Jona wybod mesur ei dir o flaen llaw, rhag ofn i’r llywodraeth ei dwyllo. Rhaid er hynny oedd taro ar gynllun i’w fesur o heb i Jona wybod ar unweth.
Roedd cartre Wmffre yn rhy bell iddo redeg i nol het ore’i dad, ac mi eis i i lofft ein tŷ ni i nôl benthyg hen het silc taid, sydd acw rioed, a spectols nhad. Aeth Jac y Gelli i nôl benthyg côt a throwsus ei frawd hyna, a thâp mesur ei fam, o achos dresmecar ydi hi. Wedi cael y pethe hyn a thipyn chwaneg gan y bechgyn erill, dyma gychwyn. Aeth pawb ond fi at gae Jona. Eis i am ymgom at Jona ei hun. Mi fase’n biti inni fesur ei dir heb i Jona wybod hynny, ac hefyd mi fase’n biti iddo fo gael gwybod yn rhy fuan. Gan Wmffre yr oedd yr het silc a’r spectol.
“Jona,” medde fi toc, “mae’r mesur tir wedi dwad, mi weles ryw fyddigions yn ei gneud hi am eich cae chi gynne.” Aeth Jona cyn wynned a’r galchen.
“Bybê?” medde fo, a rhuthrodd i ddrws y cefn. Dene lle roedden nhw. Mae’n ymddangos eu bod nhw wedi darfod mesur y cae, o achos ar ganol mesur y mochyn oedd yn y cae yr oedden nhw ar y pryd. Neidiodd Jona i ben y clawdd, a dechreuodd weiddi a chau ei ddyrne. Cododd y mesurwyr tir eu penne ’n hamddenol. Rhoddodd Wmffre ei bensel yn ei glust, cymerodd afael yn y tâp mesur, a daliodd ef rhyngddo a Jona, fel tase fo’n mynd i fesur Jona hefyd. Neidiodd Jona i lawr oddiar ben y clawdd,—
“Mae gen inne ddynion yn trin cwils[5]yn y dre ene,” medde fo, ac i lawr y ffordd â fo fel yr oedd i gyfeiriad y dre fel mellten.
Erbyn hyn yr oedd popeth oedd i’w fesur wedi ei fesur. Doedd dim bellach i’w neud ond cuddio’r pethe dros dro, gan fod Jona wedi ei chymyd hi y ffordd y gwnaeth o, a mynd i chwilio pa mor bell i gyfeiriad y dre yr oedd o wedi rhedeg. O achos doedd dim peryg iddo fynd ymhell iawn. I lawr â ni o’r tu ol i’r gwrych. Mi welem Jona’n sefyll i siarad â rhywun, ac yn handlo ei freichie fel melin wynt, ac yn tapio brest y dyn yma, bob yn ail gair, i bwysleisio’r gair. Aethom yn nes atyn nhw y tu ol i’r gwrych. Pwy oedd y dyn, o bawb, ond nhad.
“Mesur ’y nhir i mae’r cnafon, Edward Roberts,” medde Jona. “Mae gen inne ddynion yn trin cwils yn y dre ene; oes siwr, mae gen inne ddynion yn trin cwils.”
“Ydech chi’n siwr, Jona Thomas,” medde nhad, “nad plant yn cael tipyn o hwyl oedden nhw?”
Sut y daeth o i wybod hyn wn i ddim ar wyneb y ddaear. Safodd Jona fel tase fo wedi cael strôc.
“Dawn i byth yn symud!” medde fo. “Erbyn meddwl, roedd dyn yr het silc honno braidd yn fychan i’w het, a throwsus y llall hwnnw braidd yn llac. Ond meddwl ddaru mi mai dene’r ffasiwn rwan.”
Mi safodd am eiliad heb ddeyd dim,—“Edward Roberts,” medde fo, “mi ddylech fod yn falch o’ch mab. Doedd o ddim efo’r gweilch. Efo fi yn y tŷ yr oedd o ar y pryd. Fo a’i dangosodd nhw i mi.”
Anadlodd nhad yn drwm drwy ei ffroene, a dwedodd “pnawn da.” Synnwn i ddim ar ei ddull o anadlu nad ydio wedi cael tipyn o annwyd.
Mi redes i yn fy ol, ac yr oeddwn yn y tŷ pan gyrhaeddodd Jona.
“Nedw,” medde fo, “pan ladda i’r mochyn, mi gei di ddarn o borc, a’r unig un o’r bechgyn geiff ddarn wyt ti. Nhw sy’n mesur fy nhir i, medde dy dad.”
Eis ar ol y bechgyn toc, ond ches i fawr o groeso ar y dechre, am fod nhad wedi deyd wrth Jona mai nhw oedd yn mesur y tir. Ond wedi imi addo tamed o borc bob un iddyn nhw, roedd popeth yn iawn.
“Welwch chi, fechgyn,” medde Jac y Gelli, “mi ddylem neud rhywbeth i ddwad â fo at ei goed. Be sy genoch chi yn eich pocedi?” Matshis oedd gan Wmffre, afal oedd gan Jac, cylleth oedd gen i. Roedd y bechgyn yn deyd mai cylleth blwm oedd hi, a minne mai cylleth ddur. Darn o linyn oedd gan Dic Twnt i’r Afon, a marblen a darn o fins pei oedd gan Bob y Felin. Aethom â nhw i gyd, a’u gosod ar garreg drws Jona, wedi iddo gau’r drws a mynd i’r tŷ.
Yna aethom at y ffenest i edrych be oedd Jona’n neud, o achos am guro’r drws yr oeddem ni, a mynd rownd y gornel i wylio’r croeso a gai’r presantie. Dydi hi ddim yn beth neis i ddangos gormod arnoch eich hun wrth bresantio neb.
Plyges i fy nghefn, ac aeth Jac y Gelli ar fy nghefn, i edrych drwy’r ffenest. Yn lle deyd beth welai, dyma fo’n dechre chwerthin a chwerthin, nes i mi ei daflu i lawr. Cafodd pob un edrych drwy’r ffenest wedyn, y naill ar ol y llall. Wrth y tân yr oedd Jona yn pendympian, â’i ben bron ar far y grât. Yn ei law yr oedd fforcien, ac wrth y fforcien yr oedd golwyth o facn yn hongian. I’w ffrïo y dalie Jona’r bacn, ond fel yr oedd pethe, braidd yn bell yr oedd y bacn oddiwrth y tân. Dalie Jona un pen iddo â’r fforcien, a’r gath yn bwyta’r pen arall. Piti fase rhwystro’r gath ar ganol ei swper. Fase run ohonom ni yn leicio i neb neud peth tebyg i ni, fel y mae’r titshiar bob amser yn deyd, pan yn ein dysgu i fod yn garedig wrth anifeilied direswm. Wedi iddi orffen dyma guro’r drws a gwylio. Dene sŵn yn y tŷ. Y gath ddaeth allan gynta. Roedd hi’n edrych fel tase hi braidd ar frys. Ac wedyn Jona. Edrychodd yn syn pan welodd y presantie.
“Mae’r cnafon wedi bod yn chware ar garreg fy nrws i, ac wedi anghofio’u pethe,” medde fo. Dene’r diolch gawsom ni am fod yn garedig.
Neidiodd i’r gylleth. “Mi dorra ffon ar eu cyfer nhw y tro nesa y dôn nhw,” medde fo. Ac i’r gwrych â fo i dorri ffon gollen braf. Ond y bechgyn erill oedd yn iawn wedi’r cwbwl,—plwm oedd y gylleth, o achos plygu ddaru hi yn lle mynd drwy’r ffon. Taflodd Jona hi i ffwrdd mewn dirmyg, ac aeth i’r tŷ efo’r pethe erill. Fi oedd yr unig un, felly, gafodd fy mhresant yn ol.
Cadwodd Jona ei air. Mi gefes ddarn o borc, ond doedd neb yn digwydd bod yn iach yn ein tŷ ni pan eis i â fo adre. Ac yr oedd y bechgyn erill wedi anghofio’r fargen, fel yr oedd yn rhaid i mi droi ato fy hun, ond y darn a roddes i Wmffre.
[5]Penholders.Cyfeirio at dwrneiod yr oedd.
[5]
Penholders.Cyfeirio at dwrneiod yr oedd.
Two men and children in a field.“Ydech chi’n leicio mafon duon”? medde fi.
“Ydech chi’n leicio mafon duon”? medde fi.
V.—MAFON DUON.
Fi ydi’r unig un o’r bechgyn i gyd i siarad yn iawn â Jinny Williams. Ac nid oes yr un eneth yn debyg iddi yn yr ysgol, heblaw mai geneth newydd ydi hi. ’Does fawr er pan y mae hi yn yr ardal, ac y mae’r bechgyn yn sâl eisio tynnu ymgom â hi. Mi gyffyrddodd Robin bach Ty’n Llidiard fin ei gwallt wrth rannu’r llyfre unweth, medde fo. Ond ’does neb arall wedi bod yn agos ati. Welsoch chi rioed mo’i delach. Dugoch ydi ei gwallt, fel rhedyn wedi aeddfedu, ond ei fod o’n gyrls i gyd, ac yn sgleinio. Mae o ymhobman rywsut,—ar ei hysgwydde hi, yn gweu am ei chlustie, yn troi dan ei gên, yn clymu am ei gwddw, nes gneud ei gwyneb yn ei ganol fel pictiwr mewn ffram wedi’i phlethu. Ac nid oes ganddi byth ddim am ei phen. Am ei llygid, y mae nhw yr un fath a’r mawn sydd yng ngwaelod yr Hen Ffynnon. Ni fedraf yn fy myw byth godi dŵr o’r Hen Ffynnon heb feddwl am lygid Jinny Williams, o achos mae’r dŵr yn troi’r mawn yn loyw.
Wrth yr Hen Ffynnon y cyfarfyddes i hi gynta i siarad â hi, dipyn wedi dau o’r gloch y bore. Faswn i byth yn meddwl deyd dim wrthi, ddim mwy na’r bechgyn erill, yn yr ysgol. Ond y mae pethe’n wahanol wrth yr Hen Ffynnon am ddau o’r gloch y bore.
Ha sych iawn oedd yr ha dwaetha, a sychodd Pistyll y Llan, a doedd dim i bobol y Llan neud, ond dwad i’r Hen Ffynnon, fel ninne pobol y wlad. Ar ochor y Foel Fawr y mae’r Hen Ffynnon, yng nghanol grug a brwyn at eich ysgwydde. Ac y mae’r holl wlad a’r mynyddoedd pell, hyd at y Foel Ddu, i’w gweled oddiwrthi. O dipyn i beth, gan fod cymint o gario ohoni, aeth yr Hen Ffynnon yn sych liw dydd, a doedd dim i bobol ei neud ond mynd ati am y boreua. Aeth nhad yno un bore am bump o’r gloch, ond yr oedd hi’n hollol sych. Aeth bore drannoeth am bedwar, a chyfarfu â chynulleidfa’n dwad oddiyno. Y pnawn hwnnw, dene Huw fy mrawd hyna’n deyd yr ai o i nol dŵr cyn mynd i’w wely, ar ol dwad o’r gwaith. Gweithio’r nos yr oedd o cyn mynd i’r rhyfel, yn y gwaith plwm yr ochor arall i’r Foel Fawr, a dwad adre tua dau o’r gloch y bore. Meddylies mai iawn o beth fase medru deyd wrth y bechgyn mod i allan am ddau o’r gloch y bore, ac mi gynhygies fynd efo fo.
“Olreit,” medde Huw, “cer i dy wely’n gynnar gael i ti fedru codi. Mi fydd yn werth iti weld y wawr yn torri yn yr ha, am unweth yn dy oes.”
Mi es i ngwely’n gynnar, gan feddwl peth mor ardderchog oedd i fachgen deg oed weld y wawr yn torri yn yr ha. Ond rydwi wedi sylwi ar ol hynny, nad ydi’r pethe y mae pobol yn eu galw’n weledigaethe mor ddifyr am ddau o’r gloch y bore ag y mae nhw fin nos. Cyn imi gau fy llygid yn iawn, i’m tyb i, pwy oedd uwch fy mhen yn ceisio fy neffro ond Huw.
“N-e-d-w-w,” medde fo’n araf ac ysgafn, gan godi ei lais tua’r diwedd. Ond doedd Nedw ddim yn ei glywed o.
“N-e-e-d-w-w-w,” medde fo wedyn, gan godi ei lais dipyn uwch tua’r diwedd na’r tro cyntaf. Ond nid oedd na llais na neb yn ateb.
Mi sgydwodd chydig arna i. Ymhen tipyn,—“Nedw! Nedw!” medde fo fel ergydion, ond cysgu’n drwm yr oedd Nedw.
“Nedwnedwnedwnedwnedwnedw,” medde fo wedyn, fel motor beic, gan fy ysgwyd fel crud. Ond yr oedd Nedw cyn farwed a hoel.
Ar hyn dene mam yno,—
“Nedw, machgen i, deffra,” medde hi. “Mi golli dy tshans am weld y wawr yn torri, yn siwr iti.”
Ond roeddwn i wedi penderfynu gneud fy ngore i ddal y brofedigieth honno’n ddi-gwyn, ers meityn.
Ar hyn dene Huw’n deyd,—“Thâl peth fel hyn ddim,” ac yn gafael ynof, ac yn fy rhoi ar lawr y siambar. Doedd hi ddim yn anodd wedyn imi weld fod edrych ar y wawr yn torri o ymyl yr Hen Ffynnon yn brafiach na pheth fel hyn, a doedd dim i’w neud ond codi. Mi welwch chithe’n union mai da oedd imi fod wedi mynd at yr Hen Ffynnon i weld y wawr yn torri, wedi’r cwbwl.
Dene gychwyn. Roedd hi’n bur dwyll, ac heb smic i’w glywed yn unman, ond ambell i dderyn yn scrwtian ei adenydd yn y gwrych, ac ambell ddafad yn cnoi ei chil wrth i ni ei phasio at yr Hen Ffynnon. Fel y dringem at y ffynnon, yr oedd yr awyr fel yn rhyw ddechre sgafnu, a’r llwybyr trwy’r grug yn dwad yn gliriach.
“Hsht,” medde Huw, “Mae ene rywun wrth y ffynnon.” Ymlaen â ni, ac wedi mynd i ymyli,—
“Helo,” medde rhywun. Adnabu Huw ei lais, ac adnabum inne’r un oedd yn llechu y tu ol iddo. Mi gwelwn hi rhwng twyll a gole rhynga i a’r Foel Ddu. Pwy oedden nhw ond Jinny Williams a’i thad. Mi ddechreuodd Huw a’i thad ymgomio am y sychter, a’r cynhaea a chant a mil o bethe felly. Ac yr oedd Jinny a minne’n rhydd i ymgomio fel y mynnem y tu ol iddyn nhw. Mi es yn nes ati, ond y peth cynta a wnes i oedd chwysu’n ddiferol, ac wedyn dechre rhynnu nes i fy nannedd guro’n enbyd. Welsoch chi rioed bethe mor anodd ydi gnethod i siarad efo nhw, pan ddaw’r tshans, heb neb ond nhw a chithe. Mi ddechreues sgwenu fy enw ar y ddaear efo blaen fy nhroed, a chyn belled ag y gwelwn i dan fy nghuwch fod Jinny’n gneud yr un peth. Mi godes fy mhen, ac ni welsoch erioed ffasiwn beth. Roedd top ei phen hi’n union ar gyfer pigyn y Foel Ddu, ac ni allech ddeyd ar y funud prun ai sglein ei gwallt rhyngoch a’r gole a welech chi, ynte ai yn yr awyr ei hun ar ben y Foel yr oedd y lliw. Mi weles toc mai yn yr awyr yr oedd o, ond roedd o’r un ffunud a’i gwallt hi rhyngoch a’r gole. Weles i rioed mo’r wawr o’r blaen yn yr ha,—y peth tebyca a welsoch chi i wallt Jinny rhyngoch a’r gole ydi hi.
Ac yr oedd ei llygid yr un fath a gwaelod yr Hen Ffynnon yn union, a’i chyrls fel tase nhw’n gneud eu gore i guddio ei gwyneb.
Mi fentres ddeyd gair wrthi,—
“Ydech chi’n leicio mafon duon?” medde fi, gan gnoi ngwinedd wedi methu meddwl am ddim arall i’w ddeyd.
“Ydw, ymhle mae nhw i’w cael?” medde hi.
“Does ene ddim,” meddwn inne, gan ddechre gweld fy meddalwch. O achos mi weles y funud honno mai peth gwirion oedd gofyn a oedd hi’n leicio rhywbeth nad oedd gen i ddim ohono i’w gynnyg iddi. Ac am hynny, roeddwn i’n teimlo braidd fel ci wedi torri’i gynffon.
Yr hyn a wnaeth imi feddwl am y peth oedd gweld walie y lle mae nhw’n alw’n “Sgubor Robert Green,” yn dwad i’r golwg yn y pellter rhynga i a’r awyr. Pwy oedd Robert Green fedrai ddim deyd, ond ochre hen dŷ ydi’r Sgubor, a llond y canol o goed mafon duon. Dene’r mafon goreu yn y wlad, medden nhw, ond dydi’r bechgyn byth yn mynd yno, am fod pobol yn deyd fod yno ysbryd.
Edrychodd Jinny arnai’n hir heb ddeyd dim, fel tase hi wedi taro ar un meddal am y tro cynta rioed. Edryches inne arni hithe heb fedru tynnu ngolwg oddiarni. Dene su sydyn heibio inni, a pheth oedd yno ond y gôg yn pasio dros ein penne ni, ac yn disgyn ar y pren surion gwylltion yn y pellter, rhwng Jinny a thoriad y wawr. Ac er na weles i rioed mo’r wawr yn torri o’r blaen, yn yr ha, fedrwn i ddim tynnu ’ngolwg oddiar Jinny, i edrych arni hi a’r gôg. Dydio ddim yn beth neis i chi dynnu’ch golwg oddiar eneth i edrych ar rywbeth arall, a chithe’n siarad â hi, hyd yn oed i weld y wawr yn torri, rhwng dau a thri o’r gloch y bore, am y tro cynta rioed yn yr ha.
Mi gofies am y gylleth a gefes i ar lawr y diwrnod cynt, ac mi dangoses hi iddi. Mi rhoddes hi i’w gweled yn ei llaw a dene fys cynta fy llaw chwith i yn cyffwrdd am funud bach y bys agosa i’w bys bach hi ar y llaw ddethe. Mi gynhygies fotwm gloyw iddi hefyd, a gefes i ar lawr, a chadwodd hwnnw ym mhoced ei brat. A bu tawelwch mawr, fel y mae’r Beibil yn deyd.
Dal i siarad yn ddiddiwedd yr oedd ei thad a Huw.
“Ydech chiynleicio mafon duon?” medde fi wedyn toc, gan fod eidïa newydd wedi fy nharo i.
“Ydw,” medde hithe’n ddihidio. Wedi ei siomi’r tro cynta yr oedd hi, mae’n debyg.
“Mi wn i ymhle y mae’r rhai gore yn y wlad pan ddaw hi’n amser,” medde fi.
“Ymhle?” medde hithe.
“Yn y fan acw, yn Sgubor Robert Green,” medde finne, “ond eu bod nhw’n anodd i’w cael, ac am hynny, ’chydig o’r bechgyn sy’n mynd yno.”
“O!” medde hithe, fel tase hi ddim yn gwrando. Ond roeddwn i’n rhyw ddechre ennill nerth erbyn hyn,—
“Mi a i yno i nol rhai i chi, os leiciwch chi,” medde fi, dipyn yn fwy swil, o achos mi sylwes yn sydyn ei bod yn goleuo’n gyflym.
“Olreit,” medde hithe, wedi swilio braidd ei hun.
“Ddowch chi efo fi?” medde fi, dan fy llais.
“Olreit,” medde hithe yn yr un dôn.
Ar hyn mi welai Huw rywun yn dwad at y ffynnon, a dene fo a finne adre un ffordd, a Jinny Williams a’i thad y ffordd arall.
Wel, yn wir, wyddwn i ddim ar draed pwy oeddwn i’n cerdded. Ac ni fedrwn feddwl mynd i’r ysgol bore drannoeth heb goler,—
“Mam,” medde fi, y bore hwnnw, “hwyrach fod yr inspector yn dwad i’r ysgol heddyw, ac y mae eisio i bawb fod yn deidi. Fase hi ddim yn well i mi fynd yno mewn coler?”
Mi drychodd mam arnai, fel taswn i ddim yn gall,—“Coler!” medde hi, “bedi dy feddwl di,—wyt ti’n mwydro?”
Mi fedres ei chael i ganiatau un i mi er hynny. Doedd ene ’run imi chwaith, ond hen un i nhad,—coler droi i fyny, a phigie iddi, ac yr oedd honno’n rhyw dair modfedd yn rhy fawr. Honno a ges i, ond bod mam wedi torri darn o’i thu nôl, gan fod coler fy nghôt bron yn cuddio’r fan honno, a gwnio’r ddau ddarn ynghyd yn bur deidi, a rhoi bach yn fy nghôt y tu ôl, i’w fachu yn nhop y goler, i’w dal o’r golwg.
Wel, mi es i’r ysgol yn y goler yma fore drannoeth,—ond ddim yn y pnawn. Y peth cynta a wnaeth Jinny Williams pan welodd hi fi, oedd codi ei thrwyn arna i, fel tase hi rioed wedi ngweld i, a’r gnethod erill yn chwerthin trwy eu bysedd bob tro y pasient fi. A’r peth a wnai’r bechgyn oedd tynnu eu capie a bowio i mi, a chadw draw yn lle chware. Rhedent i fy nghyfarfod fel tase nhw am chware. Safent yn sydyn,—
“Dacw’r Prince of Wales yn dwad,” medde nhw yn swil.
Tynnent eu capie, a bowient hyd lawr, ac aent heibio ar flaene eu traed, gan ddeyd dan eu lleisie,—
“Lle mae’r hen Nedw, tybed, na fase fo yn yr ysgol?” “ ’Tydi’r Prince of Wales yn debyg i Nedw?”
Daeth Wmffre ata i toc,—“Nedw,” medde fo, “fel hen ffrynd, cymer gyngor gen i er dy les, cadw’r goler ene adre.” A dene a wnes i. Daeth Jinny heibio i mi wedyn y pnawn, a’i gwallt yn chware yn y gwynt. Ac medde hi, rhwng ei chyrls, wrth fy mhasio i,—“Cofiwch y mafon duon.”
Dene a wnaeth i mi fentro i le na bu’r un o’r bechgyn erioed ynddo,—Sgubor Robert Green—i nôl y mafon duon. A phen es i yno, mi weles beth mor debyg i ysbryd, fel yr oedd pobol yn deyd, nes y baswn i wedi dychrynnu i ffitie, onibai bod Jinny efo mi yno.
Sôn am ddisgwyl, dene ddisgwyl, a disgwyl, am i’r mafon duon ddwad ac aeddfedu. Yr oeddwn i ar fentro i Sgubor Robert Green amdanyn nhw bob dydd i Jinny, ond bod fy nghalon yn dwad rhwng fy nannedd bob tro y meddyliwn am yr ysbryd.
Un diwrnod roeddwn i’n dwad heibio i’r Sgubor, wedi bod yn hebrwng Robin bach Ty’n Llidiard,—dene’r diwrnod y deydodd o ei fod wedi cyffwrdd cyrlen i Jinny. Edrychai’r haul fel tase fo’n rhyw hel ei hun at ei gilydd i fynd i lawr, a phwy a gyfarfyddwn i’n dwad i ’nghyfarfod ond Jinny, fel tase hi ar frys, ond rwy’n siwr mod i wedi ei gweld yn codi oddiar ei heistedd oddiar garreg yn ochor y ffordd pan ddois i i’r golwg.
“Nedw,” medde hi dan wrido, “ymhle y mae’r mafon duon?”
“Rwan amdanyn nhw,” medde fi. “Ddowch chi efo mi?”
“Do i,” medde Jinny.
Ac i mewn â ni i Sgubor Robert Green,—y fi yn gynta i sathru’r coed mafon. Roedd yn rhaid dringo darn o wal, a llusgo Jinny ar fy ol. A dene ddechre hel. Welsoch chi rioed fafon tebyg. Heliai Jinny nhw oddiar lawr, a minne’n dringo’r walie, ac yn eu hel i fy nghap, ac yn dwad â chapeidie iddi hi. Dene’r munude difyrra aeth dros fy mhen erioed, ac wedi anghofio popeth am yr ysbryd. Dringes i ben un o’r hen ffenestri, a’r llwyn mafon yn pwyso. Trois i weiddi ar Jinny, ond dene lle roedd hi â’i phwyse yn erbyn y wal yr ochor bella, yn rhythu i’r gornel dan y llwyn yr oeddwn i uwch ei ben o, a’i gwyneb fel eira, ac yn edrych fel tase hi wedi fferru. Beth oedd yno’n eistedd ar garreg, yng nghornel yr hen Sgubor, wedi ei gwthio’i hun dan gysgod y llwyn mafon duon, a hwnnw’n gwasgu arni, ac yn ei sgryffinio, ond hen hen wraig, digon hen i fod yn nain i nhad. Roedd hi â’i phen rhwng ei dwylo, a’i phenelinoedd ar ei phenneglinie, yn crio’n ddistaw. Codes y gangen yn uwch, i gael golwg gwell, rhag ofn mai breuddwydio yr oeddwn i. Cododd yr hen wraig ei phen, a gwelodd fi. “O! Willie bach, ac rwyt ti wedi dwad o’r diwedd,” medde hi,—“lle buost ti, machgen i, mor hir, a dy fam yn dy ddisgwyl di ddydd a nos.” Neidies i lawr, a rhuthrodd hithe i fy llaw i, a gafaelodd yn dyn ynddi.
“Ddaru nhw dy frifo di’n arw wrth drwsio dy ben di?” medde’r hen wraig. “Gad imi gusan, Willie bach.” A gwenodd arnai’n dyner, dyner. Rhoddodd ei llaw am fy ngwddw, a chusannodd fi. Fedrwn i ddim yn fy myw feddwl am ei rhwystro, ond o ran hynny, roedd hi reit lân.
“Mi feddylies y cawn i di yma,” medde hi, “dyma’r lle y brifest ti dy ben, yntê? Ydi’r dolur yn fawr, ’machgen i? Yn y fan yma roeddet ti pan ddisgynnodd y garreg, yntê?” Chwiliodd fy mhen yn ysgafn. “Wel,” medde hi toc,—“mae o wedi mendio’n iawn,—a nhwthe’n deyd fod y garreg wedi d’ orffen di! Ond choelie dy fam monyn nhw, ’machgen i. Ac rydwi wedi chwilio amdanat a chael dy fwyd yn barod bob dydd, Willie bach, er pan est ti i ffwrdd. A mynd â ti i’r gwledydd pell i dy fendio ddaru nhw?” A thynnai ei llaw yn ysgafn yn ol a blaen trwy fy ngwallt, o hyd, o hyd.
“Lle cest ti’r eneth bach yma, Willie?” medde hi, “mae hi fel shou o bropor,—feder hi siarad Cymraeg?”
“Na feder,” medde fi, a dene’r gair cynta a ddaeth dros fy ngwefus. Ac roedd o’n wir, o achos fedre Jinny ddim, am y byd, ddeyd gair mewn unrhyw iaith. Dal i sefyll yr oedd hi, yn erbyn y wal, yn edrych fel yr angel ar garreg fedd y Plas, ond bod ei gwallt am ei gwyneb yn deyd na fedre hi fod yn neb ond Jinny.
Daliai’r hen wraig i edrych yn fy llygid, dan wenu a rhwbio fy llaw rhwng ei dwylo,—“Wel, Willie,” medde hi, toc, “tyrd, ’machgen i, mae dy fwyd yn oeri. Ac mae hi’n dechre twllu.” A dene hi’n gwthio trwy’r coed mafon heb feddwl am y sgryffinio, a finne’n ei llaw. Cyffyrddes law Jinny wrth basio. Deffrodd hyn hi, a medrodd ei hysgwyd ei hun yn ddigon i gychwyn ar fy ol.
Wedi dwad yn fwy i’r gole, trodd yr hen wraig i gael ailolwg arna i,—“Rhosa di, Willie,” medde hi, “nid dyma’r siwt oedd gennyt ti’n cychwyn oddicartre’r diwrnod hwnnw?” Edrychodd yn fanylach,—a hanner neid oddiwrtha i. “Na,” medde hi, “nid Willie bach wyt ti wedi’r cwbwl. Pwy wyt ti, dywed? Ai Edward y Wern?”
Roedd hi’n mynd yn dwllach o hyd. Edward y Wern oedd enw ’nhad, medde fo, pan oedd o’n fachgen. A digalon ydi cael eich camgymeryd am eich tad o flaen geneth.
“Wel, Edward,” medde hi, â’i gwyneb fel y galchen, ond y gwaed oedd arno,—“ti oedd efo Willie pan frifodd o’n tê? Frifodd o’n arw, Edward bach?”
Dechreuodd holi ynghylch brodyr a chwiorydd ’nhad, sy’n hen bobol,—ond fel plant y sonie hi amdanyn nhw. Edrychodd arnai’n hir, a minne arni hithe, a Jinny arnom i’n dau, fel tri mudan. Yn hollol sydyn beichiodd grïo,—“Na,” medde hi, “wyddan nhw ddim byd am Willie bach, dim byd, dim byd.” Gollyngodd fy llaw, fel tase hi’n lwmp o dân, ac yn ol â hi trwy’r coed mafon duon, a’r rheini’n ei sgryffinio i’r byw, heb iddi wybod, ac eistedd ar y garreg danyn nhw, yng nghornel y Sgubor, a rhoi’i phen wedyn rhwng ei dwylo.
I ffwrdd â Jinny a fi ar sgruth nes cyrraedd Coed y Felin,—wedyn, sefyll. “Rwan,” medde fi, “am siarad yn iawn â hi.” Ond choeliech chi ddim mai’r cwbl fu rhyngom oedd hyn. Mi godes fy mhen i siarad, a dene Jinny’n codi’i phen, ac edrych i fyw fy llygid i. Ac er bod fy ngwefuse’n agored, wnaen nhw symud dim yn ol nac ymlaen. Roedd y gwrid a gafodd trwy redeg, neu rywbeth, yn rhywbeth na fedrech siarad dim yn ei olwg. Gwyrodd Jinny ’i phen, a dechre sgwenu’i henw efo’i throed, fel wrth yr Hen Ffynnon. Fedrwn inne ddim peidio â dechre gneud yr un peth. Beth wnai’r hen bobol, tybed, oedd heb ddysgu sgwenu, ar adeg fel hyn? Dyma’r adeg y mae hi’n fantes bod dyn wedi cael tipyn o ysgol.
Mi lwyddes o’r diwedd i ddeyd gair, ond ddaru Jinny ddim ond gwrido, ac edrych arnai, fel taswn i’n un oedd wedi achub ei bywyd hi,—a chychwyn adre. Mi arhoses nes gweled ei bod bron cyrraedd eu tŷ nhw’n ddiogel, ac wedyn fel awel â fi, wedi chwysu cyn cychwyn.
“Ymhle y buost ti mewn difri, Nedw?” medde mam.
“Yn hebrwng Robin bach Ty’n Llidiard,” medde fi. Sonies i ddim am y peth mae nhw’n alw’n “ac felly mlaen.”
Fedrwn i fwyta fawr o dê, ac yr oedd mam yn bur bryderus.—“Fuost ti ddim yn hel mafon duon?” medde hi,—“mae dy geg di’n ddu.”
“Dipyn bach,” medde finne. A dene’r ’gom i gyd.
Ar amser swper deydodd nhad wrth mam,—“Mae nhw wedi ffeindio’r hen Fetsen Jenkins unweth eto.”
“Yden?” medde mam.
“Yden,” medde fo. “Jones y Plismon a’i daliodd hi’r tro yma yn edrych allan trwy un o dylle ffenestri Sgubor Robert Green, ac yn gweiddi ‘Willie,’ â’i gwyneb yn waed i gyd.”
“Pwy ydi honno?” medde fi, yn wylltach nag y dylwn i. Ddeydodd neb ddim am dipyn,—“Hwyrach mai’r ysbryd welson nhw, ’nhad,” medde fi, â fy ngwyneb yn rhyw ddechre gwynnu er fy ngwaetha.
“Nage,” medde mam,—“does ene’r un ysbryd.”
“Pwy ydi Betsen Jenkins?” medde fi.
“Wel,” medde nhad yn ara, “hen wraig ydi hi o’r ochor arall i’r Foel Ddu. Mae hi’n crwydro’r wlad ar adege, er pan ydwi’n cofio, bron. Roedd ganddi fachgen unweth, tua’r un oed â fi, o’r enw Willie. Mi lladdwyd o wrth hel mafon duon yn Sgubor Robert Green.” Ond mi gadwodd ’nhad y gweddill o’r stori—ei fod o efo Willie ar y pryd—iddo fo’i hun.
Rhyw bigo’i bwyd ac edrych yn syn oedd mam. Toc, mi welwn ddeigryn yn hel i gornel ei llygad,—“Nedw,” medde hi, “nei di addo un peth i dy fam?” Dydi hi byth yn deyd “i dy fam,” ond pan fydd rhywbeth go anodd i’w neud yn dwad.
“Bedi hwnnw?” medde fi.
“Peidio byth â mynd i Sgubor Robert Green, ’machgen i, i hel mafon duon,” medde hi. Yna trodd ei gwyneb i ffwrdd, gan dynnu ei llaw trwy ’ngwallt i yn ara ac ysgafn,—peth nad ydwi ddim yn cofio ei gweld yn ei neud o’r blaen. Wedyn mi drychodd yn hir i’r gwagle. Yna mi drychodd yn rhyfedd ar nhad, fel tase hi’n gweld trwyddo fo i’r ochor arall, ac roeddwn i’n meddwl fod golwg braidd yn euog arno.
Y ffordd y gofynnodd mam i mi, a wnaeth i mi ryw feddalu ac addo. Ond beth petae Jinny’n gofyn imi fynd? Rydw i a hi’n dal yn ffrindie mawr, o achos mae ene un peth na ŵyr neb ar wyneb y ddaear amdano, ond hi a fi. A dene sy’n gneud ffrindie.
VI.—’RHEN NEDW.
Rhaid mod i’n hen, yn hŷn na John Huws, y Groshiar, a fo ydi’r dyn hyna’r ffordd yma. Mae o’n byw wrth y Felin, a dyn dall ydio, a does gyno fo ddim gwallt, ond tipyn bach o beth rhwng du a gwyn yn hongian, fel cynffon chwiaden ar law, o’r tu ol, ac mae’i groen o’n felyn, ac yn crychu fel swigen mochyn ar ol iddi sychu wedi ichi fethu ei chwthu hi’n iawn, ac y mae’i wiscars o rhwng du a gwyn, ond y stripie melyn sydd dan ei geg o.
Roeddwn i yn y capel nos Sul dwaetha, ac yn teimlo reit dedwydd yno, fel roedd pethe’n bod. Waeth gen i pwy fydd yno’n pregethu ar Nos Sul, mi rydwi’n gyfforddus iawn yno, os bydd y bleinds i lawr, a’r darn crwn o’r ffenest o’u tucha nhw’n ddu, a’r lampie a’r canhwylle’n ole. Mae’n well gen i’r capel ar Nos Sul yn y gaea, na’r ha. Dydi John Huws chwaith ddim yn edrych mor hyll yr adeg honno. Yn wir, mae’r hen bobol yn y sêt fawr i gyd yn edrych yn neis, yn canu ei hochor hi, a phob un ond John Huws yn cau eu llygid. Eu hagor nhw y mae o, er ei fod o’n ddall bost.
Pan oedden ni’n canu nos Sul dwaetha, yn y cyfarfod gweddi—wel, doeddwn i ddim yn canu fy hun, cnoi nghadach poced oeddwn i,—roeddwn i’n edrych ar yr hen ddynion yma, ac yn deyd yn ddistaw, wrth edrych ar bob un ohonyn nhw yn ei dro, “rydwi’n hŷn na thi, a thithe, a thithe, a thithe,” nes mynd drostyn nhw i gyd. Wn i ddim ydech chi’n teimlo weithie fel tasech chi wedi bod yn y byd yma rioed,—rydwi’n teimlo felly weithie, yn hen, hen iawn, a’r adeg honno tydi Mynydd y Foel ddim yn hen, na’r afon bach dan tŷ, na hyd yn oed Plas Bodidwal. Ac mae’r cwbwl yn hŷn o lawer na taid, medde nhad, ac mae nhad yn hen ddyn, agos i ddeugien oed, medde fo. Ar ol bod yn chware ar ffordd Mynydd y Foel, ac i Wmffre, a Jac Ty’n y Wal, a Morus yr Allt, fynd adre a ngadael inne fy hun, rydwi weithie’n teimlo mod i’n hen. Rydwi’n chware efo’r Foel a’r afon bach, fel tase nhw’n blant. Wrth gwrs, dydi’r Foel ddim yn rhedeg o gwmpas efo fi run fath a’r afon, mae hi’n llonydd, fel Isaac ’y mrawd bach, pan fydd Wmffre a fi a fynte’n chware. Eistedd yn llonydd mae Isaac, fel y byddwn ni’n deyd wrtho fo, ond mae o’n chware er hynny. Felly y mae’r Foel, yn eistedd yn llonydd, a’r afon bach a finne’n rhedeg a chwerthin. A faswn i ddim yn medru meddwl am John Huws y Groshiar yn chware efo nhw. Mae nhw’n hŷn lawer na John Huws, medde nhad, a rywsut fedra i ddim meddwl y base fo’n medru eu dallt nhw. Ac wedi i mi fod yn chware efo nhw, rydwi’n edrych ar nhad a mam, fel mae nhw’n edrych arna i bob amser, yn rhywun i’w ordro o gwmpas.
Fi sy’n clymu tei nhad ar fore Sul, feder o ddim clymu’r pethe ffasiwn newydd yma, ac os bydda i wedi bod yn chware efo’r afon bach dan tŷ a’r Foel, nos Sadwrn, rydwi fel taswn i eisio deyd wrtho fo am ofalu bod yn fachgen da yn y capel, a pheidio bwyta fferins, a chnoi ei gadach poced, fel mae nhw’n deyd wrthym ni. Mi ddeydes hynny wrtho fo unweth, heb feddwl, a chlywsoch chi rioed fel roedd o a mam yn chwerthin, nes siglo a gwasgu eu hochre. Meddwl oedden nhw mai smalio oeddwn i, a finne’n cochi at fy nghlustie pan weles i be ddeydes i, ac, wrth gwrs, doedd dim i’w neud ond cymyd arna mai nhw oedd yn iawn. Dydwi ddim wedi deyd y pethe yma wrth neb, hyd yn oed wrth Wmffre nghefnder, rhag ofn iddyn nhw chwerthin am fy mhen i, a meddwl nad ydwi ddim yn gall, ac os unweth y gneiff y bechgyn feddwl nad ydech chi ddim yn gall, wel, mae hi’n amser i chi adael yr ysgol, neu gael glasenw, a dydwi ddim ond deg oed eto.
Ond, yn wir, rydwi’n teimlo’n rhyfedd weithie. Dene’r hen dderwen fawr, yn y coed mae nhw’n alw’n Nyrs[6]Goed Llus, mae hi â thwll digon maint ynddi i chi gadw picnic ynddo fo, a dydi John Huws y Groshiar ddim yn ei chofio hi’n cael ei phlannu, medde fo wrth lot ohonom ni oedd yn ei holi yn ei chylch; ond pan oeddwn i yn y Nyrs, y diwrnod o’r blaen, ar fy mhen fy hun, mi roddes fy mreichie amdani i’w chusannu,—roeddwn i’n teimlo’n gymint o ffrindie efo hi. Rywsut, dydwi ddim yn leicio’r coed ifinc, dyden nhw ddim yn cofio dim byd, ond rhaid fod y dderwen yn cofio pethe sydd wedi digwydd ers talwm, cyn i John Huws gael ei eni, ac rydw inne’n eu cofio nhw, weithie, pan fydda i ar fy mhen fy hun. Mae’n well gen i ’r dderwen yma na’r un sydd wrth bont y Llan, am ei bod hi’n fwy unig.
Dene’r hen dwmpath wrth odre’r Foel, yn ymyl Bedd y Porthmon, a’r afon bach yn rhedeg heibio iddo fo. Mae ene borthmon wedi ei gladdu yn y fan honno. Ystalwm iawn, medde nhad, roedden nhw’n pedoli gwartheg, gwartheg cofiwch, nid cyffyle, yn y dolydd, ac yn eu cerdded nhw i Loeger, a’r porthmyn ar gefne eu cyffyle yn eu gyrru nhw, ac yn dwad yn ol efo llond pob man o arian. Wel, mi ddaru lot o ddynion oedd yn cyfarfod yn y “Black Crow” fynd i gyfarfod un porthmon, a’i ladd o, a chymyd ei geffyl a’i arian oddiarno, a rhedeg i ffwrdd o’r wlad, na welodd neb byth monyn nhw, wedi ei gladdu o yn gynta yn y bedd yma, yn ymyl yr hen dwmpath. Roeddwn i’n pasio’r hen dwmpath un pnawn Llun, y gaea dwaetha, wrth ddwad o’r ysgol. Ryden ni’n byw ymhell o’r ysgol, ar odre’r Foel, a does dim eisio i chi gario grug i gynnu tân yn ein tŷ ni, dim ond mynd i dop y Foel, a thynnu baich na feder dyn mo’i gario fo, ac wedi ei rwymo, rhoi cic iawn iddo. Welsoch chi rioed fel y mae o’n rowlio i lawr, ac yn neidio tros y gwrych i’r ardd.
Mae ene dwll yn y twmpath, i lawr o’r golwg, dipyn yn llai na thwll gwningen, ac roedd hi’n dechre nosi’r pnawn yma, pan oeddwn i’n pasio, ond fedrwn i ddim peidio aros i orwedd ar y twmpath, i edrych i mewn i’r twll, ac yr oedd yr afon bach yn rhedeg wrth fy nhraed i, ac yn cadw sŵn fel arfer. Mi ddalies i edrych i’r twll yn hir, heb weled dim byd, nes mynd i deimlo’n drymllyd. Mi feddylies toc mod i’n gweled gole’n symud yn ei waelod o, heb fod yn ddim mwy na gole pry gole. Wrth imi ail edrych, mi welwn rywbeth fel pry yn dwad i fyny’r twll, gan godi un goes, a dal cannwyll fechan, fechan, â’i droed. Roedd arnai dipyn bach o ofn i ddechre, ond rywfodd roedd arnai awydd mawr hefyd gwybod be oedd y pry rhyfedd yma.
Pan ddaeth o i geg y twll, mi ddalies fy llaw, ac mi gamodd i’m llaw i, gan ddal y gannwyll o hyd â’i droed. Mi geisies chwythu’r gannwyll, ond pan ddaru mi hynny, neidiodd oddiar fy llaw i, a safodd ar lawr, a dyma fo’n chwyddo, ac yn chwyddo, ac yn chwyddo, nes bod mor fawr a nhad, a be oedd o ond hen ddyn. Wel, mi ddychrynnes dipyn, a phan welodd o fi felly, chwerthodd dros y wlad. “D’wyt ti ddim yn fy nabod i, rhen Nedw?” medde fo. “ ’Rhen Nedw” mae Wmffre’n fy ngalw i hefyd, pan fyddwn ni’n fwy nag arfer o ffrindie.
Yr oedd rhywbeth mor gynnes yn chwerthin yr hen ddyn, nes imi benderfynu mynd yn nês ato. Roeddwn i’n ei nabod o’n iawn, ond fedrwn i yn fy myw gofio ar y funud pwy oedd o. Roedd o’n dawnsio mor ysgafn fel y cynhygies i chware efo fo. “Ddim heno,” medde fo, “mynd i’n gwlâu mae’r hen wraig a finne—edrych i’r twll.” Mi edryches wedyn, a’r hen ddyn yn dal y gannwyll imi, a gwelwn bry arall yn dwad ohono fo. Dalies fy llaw i’r pry hwnnw hefyd, ac mi ddaeth arni hi. “D’wyt ti ddim yn ei nabod hi?” medde’r hen ddyn,—“edrych di’n iawn rwan.” Wrth imi ddal i edrych, mi chwyddodd y pry hwnnw hefyd, a be welwn i o mlaen i, ond hen wraig yn chwerthin mor lawen a’r hen ddyn. “Wel yr hen Nedw!” medde hi, gan daflu ei breichie am fy ngwddw i, a ’nghusannu nes bod bron imi golli ngwyneb. Ac er nad ydwi byth yn leicio’r hen gusannu yma, roeddwn i wrth fy modd, a doedd neb yn edrych. Fedrwn i neud na rhych na gwellt ohonyn nhw, er na fues i rioed yn fwy wrth fy modd efo neb. Roedden nhw’n nallt i rywsut yn well na hyd yn oed nhad a mam, ac mi ddechreues ddeyd pethe wrthyn nhw, nad oeddwn i ddim wedi meiddio eu deyd hyd yn oed wrth Wmffre.
“Wel,” medde’r hen ddyn, “mae’n gamp iti ddeyd pwy yden ni er ein bod ni’n gymint o ffrindie.”
Be ddeydwn i’n te, ond nad oeddwn i ddim yn cofio? Plygodd yr hen ddyn ata i nes mod i’n clywed ei wynt o’n gynnes ar fy ngwddw, a deydodd yn ddistaw, tan edrych o’i gwmpas,—“Enaid y Foel ydw i, ac Enaid yr afon bach dan tŷ ydi hithe.” Roeddwn i’n methu dallt am funud be oedd o’n feddwl, ond mi gofies fod y pregethwr y nos Sul cynt wedi deyd stori am enaid rhyw fachgen bach yn mynd i ffwrdd, gan ddeyd be oedd enaid, pan oeddwn i’n edrych ar y darn ffenest crwn oedd mor ddu uwch ben y bleind, er mwyn gweled fase ne rywbeth yn edrych trwyddo fo o’r tuallan. Ac mi ddalltes yr hen ddyn yn syth. Roedd o’n mynd i ddeyd rhywbeth arall, ond dyma lais rhywun yn hanner nadu y tu ol i mi. Trois i edrych, ac er fy syndod, roedd hi’n dwyll fel y fagddu, ond fod rhyw ole bach yn dwad o’r pellter, a phwy glywn i’n gweiddi f’enw i ond mam. Dwad yr oedd hi i edrych amdana i efo lantar. Roedd hi’n falch o ngweld i, a minne’n falch o’i gweld hithe hefyd, gan ei bod mor dwyll, a’r hen ddyn a’r hen wraig, erbyn hyn, wedi mynd. Ond welsoch chi rioed mor ifanc roedd hi’n edrych. Ddeydes i ddim am fy ffrindie wrthi: gwyddwn na fase hi ddim yn dallt, ac y base hi’n mynd i nadu wrth feddwl fod rhywbeth o’i le arna i,—mod i’n deyd anwiredd, neu ddim yn gall. Mae Isaac yn methu dallt y pethe sy’n mynd rhwng Wmffre a fi, a pheth diflas ydi ceisio sbonio pan na bydd pobol yn dallt, a fase mam ddim gwell. Eis i ngwely reit gynnar y nosweth honno, a hynny ohonof fy hun. Rywsut roedd nhad a mam yn siarad am bethe anniddorol iawn i mi, wedi ymgom yr hen ddyn a’r hen wraig, fel y mae Winnie ac Isaac, pan fydd Wmffre a fi’n chware. Babi ydi Winnie, a dydi hi ddim yn ddwyflwydd eto, a chofiwch mod i’n ddeg.
Ond y nosweth ryfedda oedd honno pan oedd modryb Ann yn sâl, a minne’n gorfod mynd i dŷ cipar Bodidwal i chwilio am wningen i neud potes iddi hi, fel roedd y doctor yn deyd. Plas Syr Hugh ydi Bodidwal, a dydi Syr Hugh ddim yno ers tro. Dydi’r Plas ddim digon maint iddo rwan, medde’r cipar. Mae o wedi cael ei godi gan y llywodraeth, ac mae’r llywodraeth wedi ffeindio lle iddo fo fyw yn Lloeger, medde’r cipar, mwy o lawer na Bodidwal. Wedi cael ei neud yn fancrafft,[7]neu rywbeth fel ene mae o, a’r cipar sy’n edrych ar ol Bodidwal rwan, ac yn byw yn ymyl. Roedd Syr Hugh eisio mynd i’r Senedd unweth, ac roedd yn rhaid i bawb fotio er mwyn iddo gael mynd yno, a daeth y cipar o gwmpas y tai i ddeyd os gwnai pobol fotio iddo, y cawsen nhw wningen am ddim, dim ond gofyn, ac mi fotiodd f’ewyrth John iddo,—dydi nhad ddim yn hidio am wningod, medde fo. Dyn clên iawn ydi Syr Hugh. Mi roddodd pawb oedd gan fflagie rai i fyny, pan aeth o i’r Senedd, ond doedd gennym ni run fflag, medde mam. Doedd pobol ddim mor llawen ag y basech chi’n disgwyl pan gafodd o’i godi’n fancrafft. Dydwi ddim yn meddwl fod pobol yn meddwl cymint ohono fo rwan ag y buon nhw.
Pan oedd modryb Ann yn sâl, a’r doctor yn deyd y base potes gwningen yn ardderchog iddi hi, mi es, ar ol tê un nosweth, dros f’ewyrth at y cipar, i ofyn am un, gan nad oedd Wmffre gartre. Y mae tŷ’r cipar yn y coed, dipyn oddiwrth Bodidwal, ac y mae’n rhaid i chi fynd drwy goed, ac wedyn heibio Bodidwal, ac wedyn drwy goed, i fynd yno. Roedd hi’n dechre twllu pan oeddwn i’n cychwyn, ac mae ene lofft wedi ei chloi ym Modidwal na fu neb erioed ynddi hi, ac mae gwaed ar y wal, medde nhw. A deyd y gwir i chi, roedd arna i ofn mawr wrth fynd drwy’r coed cyn dwad at y Plas, a phan roddodd rhywbeth sgrech yn y coed, meddylies fod fy nghap ar fy mhen i fel tase fo ar dop gwrych, fel yr oedd fy ngwallt i’n codi. Roedd hi cyn dwlled a’r fagddu, ac roeddwn i braidd yn falch o hynny weithie, ac yn cerdded ar flaene nhraed, ond er fy syndod, fel roeddwn i’n agoshau at Fodidwal, roedd hi’n mynd yn oleuach o hyd.
Rhaid i chi fynd heibio ffrynt y Plas i dŷ’r cipar, ac ar wal y ffrynt, uwchben y ffenestri, ffenestri bychin duon, mae ene rês o hen wynebe cerryg. Mae ene un efo trwyn smwt, a’r llall wedi colli’i glust, a’r llall efo clustie ci, a’r llall heb ddim ond un llygad. Penderfynes na chodwn i mo mhen i edrych arnyn nhw, y rhedwn i heibio iddyn nhw fel y gwynt, o achos mi fum i ac Wmffre’n lluchio cerryg atyn nhw fwy nag unweth wrth basio’r Plas, a neb gartre, a dydwi ddim yn siwr nad ni a roddodd drwyn smwt i’r un sydd hefo un rwan. Ond er imi benderfynu, fedrwn i ddim yn fy myw beidio edrych. Pan godes i mhen roedd hanner ucha’r Plas yn reit ole, a’r penne i gyd yn y golwg, a’r cynta yr edryches i arno oedd yr un efo un llygad. Wedi edrych arno am funud, fedrwn i ddim yn fy myw dynnu fy llygid oddiarno, ac yn wir i chi, be wnaeth o ond wincian arna i efo’r llygad dall. Roedd o mor ddoniol, fel na fedrwn i ddim peidio chwerthin, ac mi anghofies fod arnai ofn. Dene fo’n wincian â’r llygad arall, ac yn crychu ei dalcen yn ol a blaen, fel y bydd nhad yn ei chrychu pan fydd arno eisio i Winnie weld ei gorun o’n ysgwyd, ac yr oedd y gole ar y Plas yn dwad yn is i lawr o hyd. A be feddyliech chi, dyma’r gwyneb un llygad yma allan o’r wal, ac yn dwad ata i,—dim ond pen, ond roedd o’n wincian ac yn gwenu, fel na fedrwn i neud dim ond chwerthin.
“Wel, rhen Nedw,” medde fo, “ai ti wyt ti, dywed? Pwy fase’n meddwl dy weld di’n y fan yma, er mod i wedi colli un llygad wrth chwilio am danat ti.—Tyrd i lawr, Owen,” medde fo wrth y gwyneb oedd wedi torri ei glust. A dene’r gwyneb hwnnw i lawr.
“Paffiwr ofnadsen ydi Owen yma,” medde fo, “fo laddodd y Sais mawr hwnnw yr wsnos dwaetha, a fi claddodd o. Mi claddes o ar ei eistedd. Fedrodd y Sais neud dim i Owen ond torri ’i glust o.”
“Paid a lolian,” medde Owen, “mae chwaneg o baffio i fod.”
Trodd ata i. “Faset ti ddim yn leicio’n helpio ni?” medde fo wrtha i. “Rwan, tyrd yn dy flaen,—ac yn ol a blaen yr aethom ni ein tri am hydoedd,—y ddau ben un bob ochor imi, a minne’n martshio yn y canol rhyngddyn nhw, nes berwi o chwys, a’r penne erill yn ein gwylio ni a gweiddi hwrê. A doeddwn i’n gweld dim yn od o gwbwl yn y penne heb ddim cyrff yma. Mi anghofies bopeth am y wningen a phawb, dim ond disgwyl gweld sowldiwrs diarth yn codi eu penne dros y graig oedd ar ochor y Plas. Mi wyddwn mai Owen Glyn Dŵr oedd y pen cyfa yma, o achos roedd y scŵl wedi deyd wrthym ni. Be feddyliech chi o feddwl eich bod chi’n byw yn oes Glyn Dŵr?
“Helo,” medde rhywun o’r tu ol inni.
“Dene nhw’n dwad!” medde fi, gan droi mhen,—a phwy oedd yno ond y cipar. Trois yn ol i edrych ar y penne, ond roedden nhw yn eu lleoedd ar y wal, heb symud dim o gwbwl, yn edrych dros y coed, yng ngole’r lleuad.
Wyddwn i ddim yn iawn ar y dechre lle roeddwn i, ac yr oedd y cipar yn edrych yn od arna i. “Be haru ti, dywed?” medde fo, “yn rhedeg o gwmpas yng ngole’r lleuad yn y fan yma, yn lle bod yn dy wely?” A dene’r adeg y cofies i mai bachgen oeddwn i, ac nid sowldiwr, ac fod gen i dad a mam. Mi ddeydes fy stori wrtho, pan oedd o ar fin gafael yng ngholer fy jeced i. A phan glywodd o enw f’ewyrth John, newidiodd ei wêdd, a daeth yn ddyn neis. “Tyrd efo mi,” medde fo. Wel roeddwn i’n synnu ato fo’n siarad braidd yn chwyrn, heb ddeyd “os gweli di’n dda,” wrth un oedd gymint hŷn na fo, ond ddeydes i ddim byd. Waeth i chi heb ddeyd pethe fel hyn wrth gipars. O ran hynny, fedrwn i ddim deyd yr hanes wrth nhad a mam chwaith, pan oedden nhw’n synnu lle bum i mor hir, ac wedi bod yn anesmwyth, medde nhw, a nhad ar fin cychwyn i edrych amdana i. Ond yn wir yr oedden nhw’n edrych yn ifanc yn ymyl Owen a’r gwyneb un llygad hwnnw.
Ydech chi’n teimlo’n hen weithie, deydwch, ac yn fwy cyfforddus efo pobol oedd yn y byd yma ers talwm iawn, nag efo neb arall? Fydda inne ddim yn teimlo felly, chwaith, o ran hynny, ond pan fydda i ar fy mhen fy hun.