DE BROERREN HALBERTSMA.Der is in âld Frysk sizke: “Eagum leit mids yn ’e wrâld; trije trêdden fen ’e toer, dêr is it; dy’t it net leauwe wol, kin it neitrêdzje.”Ik lit oan ’e gelearden oer om út to meitsjen, yn hofier ús froede Fryske foarâlden dêr gelyk oan hienen. Mar wis is, det likernôch mids yn Fryslân it doarp Grou leit.Foar hûndert jier kaem dêr yn dy kontreijen nimmen as dy’t der wenne ef der mei gewelt wêze woe. Men hie dêr sa gjin baeiplakken, nin bergen ef rewieren om de ljue dêrhinne to lokjen. Ek laei dêr om sa to sizzen nin tochte troch fen it iene lân nei it oare, lyk as oer Arnhim fen Amsterdam nei Dútsklân. Men roun yn Fryslân op as yn in sek. Omseame fen ’e sé, oan ien kant fêst oan ’e Jeropeeske wâl, hie it in bulte wei fen in iensum skiereilân.As men midden yn dy Fryske gloppe in frjemdling sette, hie er mar in lyts plak, dêr’t er him op omkeare koe. Rounom wierne it marren, poellen, sleatten, fearten, driuwpôlen, dykjes, hikken en dammen. Yn ien wird britsen lân, dêr’t nin skepsel de wei yn foun as dy’t it troch ’en dei bitrape.Yn dy sodze laei it âlde Grouwergea, it berteplak fen de Halbertsma’s. Om 1750 hinne koe men dêr mei hynsder en wein net ienris komme. De bûter waerd yn skouwen dêrhinne roeid ef syld, soms in pear ûre fier út it wetterlân wei. De boeren kroasken hwet by de waech om, diene hjar ynkeapen en glieden oer poellen en fearten wer op hûs ta.Allinnich mei hirdsilen wier der in hopen drokte. En as Noarman de poellen tichtmitsele, krioelde it fen minsken út alle hernen fen Fryslân. Den kamen der yn ien wike mear frjemden as oars yn in hiel jier.Sadwaende bleau it libben dêr lang yn ’e âlde foegen. Men seach mei minachting del op ’e stêdsljue. Eigen aerd en wêzen, eigen tael en seden stiene dêr heech.Dit lân wier útkard om de bertegroun to wêzen fen it frije, oarspronkelike Halbertsma-laech.Yn ’e stêd fen Dokkum stie it nêst, dêr’t de foarâlden fen dit slachte hikke en tein binne. De earste, dêr’t men fen wit isDouwe Halbetszfen Dokkum, dy’t oan de side fen Lodewyk fen Nassau yn Grinslân fochten hat en dêrom fen Alva by sintinsje fen 20 Maeije 1569 ta de galge forwezen is. As twade yn ’e stambeam komt foar: Dr.Scipio Halbetsma, abbekaet fen it Hôf fen Fryslân, dy’t 18 April 1669 to Dokkum boaske meiCatharina Joostes Rinia Stinstra, in boargemastersdochter. Oan de namme fen de âldfaerHalbetszwier nou de stirtmahinge om der infanfen to meitsjen. Letter skreauwen folle fen ’e staek hjar namme mei in R.Sa trof men to Grou oan:Hidde Halbertsma, folbloed Mennist, dy’t 16 Maeije 1788 boaske mei de skrandereRuerdje Tjallings Binnerts. Hy wier in sljuchtwei man; hja bilêzen, hertsfrom, in tige opfiedster en fen itselde gelove as hjar man. Hja krigen fjouwer jonges en trije fen hjarren binne de greate stipers wirden fen ’e Fryske sin en sprake, nammentlikJustus(berne 23 Okt. 1789 † 27 Febr. 1869),Tjalling(berne 21 Jan. 1792 † 12 Dec. 1852) enEeltje(berne 8 Okt. 1797 † 22 Maert 1858.)Do’t Justus ef Joast, sa’t er neamd waerd, amper seis jier wier, rekke er op ’e doarpskoalle fen Grou, dêr’t sa’n foech pear hûndert bern, heech en leech, by elkoar sieten. Master hie de earenamme “âld poep”, om’t er fen komôf in East-Stellingwerver wier en stêdsk praette mei in Drintske tongslach. Hy siet yn in hoeke fen ’e skoalle efter in banktafel op ’e troan, mei in stikje swart sop en kalmuswoartel efter ’e kiezzen, in greate brul mei roune glêzen op ’e noas, in bollepyst yn ’e lofterhân en in goezzepinne yn ’e rjuchterhân. Fen in ûndermaster wier gjin sprake. Dy iene man learde it A-Bie oan ’e lytsen, it staverjen en lêzen oan de greateren, it skriuwen en rekkenjen oan de greatsten, en ûnderwilens forsnie er sels noch de goezzepinnen for de hele skoalle.Dr. Joast H. Halbertsma.Dr. Joast H. HalbertsmaJoast learde earst út it Hoanneboek en it lyts skoalboek, hegerop út it slim skoalboek, dêr’t stikjes yn stiene oer de algemiene en heitelânske skiednis, keapmansbrieven, rekkeningen, rou- en troubrieven. Ta it ûnderwys hearde ek it psalmsjongen en it ûnderrjucht yn it “Kort Begrip.” Dat lêste sinnige syn mem alhiel net, dy’t yn mirch en bien Mennist wier. Hy krige it boadskip mei, hjar jonge moast dêr frij fen. Do’t er dat stammerjend oerbrocht, gnaude master him ta: “Wuuste dan ’n heiden wudde”?Eeltsje wier de earste fen ’e broerren, dy’t it leksum krige út ’e boekjes fen Ds. Nieuwold, de greate bernefrjeon en réorganisator fen it ûnderwys. Hy koe lykwols dat lêz-ark net útstean, sa flau foun er it. En do’t men it him oanpresse woe, smiet er it yn ’t wetter, sadet syn âlden needsake wierne him yn ’e lear to dwaen by de forongelokke prokkereur Obbe Ruardi, dy’t him yn in mannich wiken staverjen en lêzen learde.Joast en Tsjalling sieten sa troch ’en dei frij lang op skoalle, mar de skoften twisken de skoalle-tiden hiene hja hielendal for hjarren sels. Den wier it de tiid fen boartsjen: aeisiikjen ef doerelûken, wâdzjen ef baeijen, skipkesilen ef farkjen, bokstean ef draekfleanen, keatsen ef knikken, alles sa’t de tiid sei. Dat joech wjukslach oan hjar geast en foarme hjar ta frije, krêftige jongkeardels.Mei’t op Joast en Eeltsje in stúdzjekop siet, ornearre men, hja moasten it paed op fen ’e wittenskip. Sa rekken hja nei Ljouwert op ’e Latynske skoalle, dêr’t Valentinus Slothouwer rektor wier.De skoalle waerd hâlden yn trije fen ’e moaiste sealen fen it Hôf. “Mynhear Hobbema”, in neisiet fen de forneamde lânskipskilder, wier konrektor. Slothouwer, in Dútsker fen komôf, fielde him as in fûgel sa frij ûnder ’e Friezen, wier wêrzich oan alle twingerij en forienige him it bêst mei de liberale bigjinsels yn godstsjinst en polityk. Nei âlderwenst moasten alle jonges, Grifformeard ef net-Grifformeard, de Heidelberchske Katechismus fen bûten leare, net yn it Latyn fen Caesar ef Nepos, mar yn min theologe-latyn. De rektor krige dêr einlings sa’n hekel oan, det er op in moarn it Kalvinistysk kompendium de skoalle útbande. Hy joech les yn âlde en nije skiednis, mythology, âlde geografy, astronomyske geografy mei bihelp fen twa greate globes en fierders yn ’e klassike talen. De klassike âldheit wier him alles. De romanske boeken út ’e lêzselskippen neamde er fodden. De jonges moasten hele stikken fen Homerus, Virgilius en Horatius út ’e holle opsizze kinne om hjar de klassike uteringswize eigen to meitsjen. It ûnderwys wier grammatikael yn ’e puntsjes en de rektor hie it grau op it ûnderrjucht fen ’e plattelânsdominys, om’t hja oer it grammatikale hinneflodderen. Hy stjûrde wakker oan op de sedelike foarming fen ’e jonges troch warskôging for de ondeugd. Dêrom moasten hja ek nei de eksekúsje. Dy wier altiten op in Freedtomoarn om âlf ûre. De deftichste boargers fen Ljouwert stienen den yn ’e japon ûnder oan it bolwirk om it skavot hinne, like goed as de boeren mei hjar linnen kleedtsje fen it fjirdel bûter oer ’e earm. As de misdiediger by it giseljen ef brânmerkjen skreaude en immen bliken joech fen meilijen, seine de boeren kâldwei: “It is rjucht”! De Latynske skoalle gyng den út om healwei âlven. As it halsrjucht wier, kaem dominy Bavius, praeceptor, yn ’e skoalle, sette syn steek ôf fen ’e prûk mei fjouwer fordjippings en frege út namme fen ’e jonges oan ’e rektor eft hja de eksekúsje mei bywenje mochten. Dizze andere plechtich: “It is hjoed de tryste dei, det ien fen ús evenminsken ûnder boalshannen stjerre scil op it skavot om oan ’e gerjuchtigens to foldwaen. Jimme winskje dat yslik toaniel by to wenjen en ik haw dêr net op tsjin, yn ’e hope det it jimme ôfskrikke scil fen it kwea. Spegelje jimme oan de man, dy’t syn lytse skelmerijen net telde en stadichwei forfoel ta misdieden, dy’t de wet as gefaerlik for ’e maetskippij straft mei de dea”!Joast en Eeltsje hawwe oan it ûnderwys op dizze skoalle folle to tankjen. Earstneamde gyng op it fragelearen by de gelearde, humane mennistepreker Jan Brouwer, hwaens âldste soan Seerp, letter prefester en Keamerlid, syn kammeraet wier. Rektor Slothouwer neamde nei de skoallepromoasje de jongesmynhear. Bynammen de theologanten boun er op it hert om de foetleasten to folgjen fen Jezus’ apostels. Mei de bêste forwachtings seach er Joast nei Amsterdam gean om oan it Seminaerje for menniste domeny to learen. Heechsteande mannen lyk as van Swinden, Hesselink en Koopmans wierne syn prefesters. De earste hie him hast oerhelle om yn de wiskinde to studearjen, mar de ynfloed fen ’e twa oaren hawwe him by de theology hâlden. Ho heech er mei syn learmasters weiroun, hat er tritich jier letter biwezen yn de lof, dy’t er hjar taswaeide yn syn boekDe Doopsgezinden en hunne herkomst. Deventer 1843.Bûten ’e godgeleardheit studearre er yn ’e Noardske talen, dêr’t er as jongfeint fen sauntsien jier al smucht op krige hie. Nei de tinkbylden fen de Noardske folken oer godstsjinst en seden, nei hjar boartsjen en sjongen, hjar dieden en dreamen to pinfiskjen, en spoaren fen it ien en oar yn ’e Fryske tael en skiednis wer to finen, joech him swieter formeits as de âldheden fen Rome en Athene. Mei hertenjue seach er de Germanistyske wittenskip opkommen en fen in baenbrekker as Jakob Grimm dêr’t er heech mei roun, learde er “dasz jede Individualität soll heilig gehalten werden, auch in der Sprache.” Dit paste er ta op syn Frysk, dat er yn it leech seach en dêr’t er dochs it moaije fen fielde en fen leaude, it scoe wer hwet bitsjutte kinne yn ’e wrâld.Eeltsje kaem op ’e stúdzje to Leiden (1814). De âlden wierne nou beide dea (1809). De famylje tocht, det er dominy wirde woe, mar dat sinnige him net. Do waerd ornearre fen bûterkeapman, mar it ein fen it liet wier, hy scoe dokter wirde. Hy roun yn Leiden mei in stôk, waerd efkes in kwast, mar hy bitocht him al gau en liet do oan ’e hele stêd sjên, det er mar in “rouwe, goare Fries” wier, dy’t syn eigen wei wist. Hy studearre net út ’e rike hân, moast folle litte om ’e duiten en liende boeken fen syn maten. Do’t er trije jier de kolleezjes roun hie, wier er net foldien. Om de geheimen fen it fak better kennen to learen, reizge er nei Heidelberch, dêr’t er in stik fen 1818 trochbrocht en stéfêst trije siken ef mear op syn noed hie.It wier dêr in fleurich libben yn Heidelberch. Dútsklân hie de boeijens fen ’e Franske oerhearsking ôfskodde. Under de studinten wier in nije geast oan it opkommen. Hja fielden hjar net inkeld mear thús yn “bierkneipen” en skermsealen, mar forienigen hjar ta “Burschenschaften” om nasjonale tinkbylden oan to kweekjen. De prefesters gyngen as kammeraten mei hjarren om. Dat wier kuijerjen, piip roken en petearjen oer ’e wittenskip! Mei de studinten, dy’t Bonaparte yn Parys opsocht hiene, song er: “Was ist des Deutschen Vaterland” en “Freiheit, die ich meine, Die mein Herz erfüllt.” En Eeltsje hie sa’n moaije tenorstimme en sa’n suver muzikael gehoar”!Do’t er thúskaem, siet er stiiffol Dútske sangen, dy’t neirûsden yn syn siel.It foel him as kâld wetter op it liif, as er yn Grou de ljue rouwe, ûnfoege strjitlietkes balten hearde. It die him sear, det it Fryske hûs nin widzesang, nin minneliet hie; det op ’e heitelânske bou en greiden en wetters gjin ljeaflike meldijen wearklonken. Hy sei: “Dit scil oars” en seach syn ropping for it folk. It slomjend dichterstalint ontjoech him. En net de Klassiken, net Romantiken as Byron en Schlegel keas er as model, mar folksdichters as Hebel en Grubel. Sjongen en dichten waerden for him ien. Hy forfryske bygelyksHans und Vereneút deAllemannische Gedichtefen Hebel taDe Boalserter merkeen it waerd in echt heitelânsk lietke. De frouljue en famkes fen syn folk krigen sankjes fen him to lien. Hja forspraetten se wer ûnder hjar goekinders. Sa waerden se algemien. It dûrre net lang ef men hearde se sjongen oan alle oarden fen Fryslân. Dokter hie de rjuchte snaren poend.Joast waerd 23 Juni 1813 bifoardere ta proponint fen ’e Menniste “Societeit” en koart dêrop troch de mienskiplike stimmen fen ’e broerren en sisters biroppen yn ’e gemeinte to Boalsert, de stêd fen master Gysbert. Fen de âlde ienfâld en republikeinske gemiensumens wier dêr mear oerbleaun as yn oare Fryske stêdden. Dêr hearske in aristokratyske demokraetsy, dy’t bistie yn earbied en achting fen heech en leech tsjinoer inoar. Dat kaem foaral út yn ’e gearkomsten fen it “Nut”. Ald en jong, riken en boargers, ryp en grien, siet dêr troch elkoar. De hear praette mei syn túnman, mefrou mei keapmanske, hjar bûrwiif, de amptner mei de boer, de âldfaem mei de jiffers yn ’e opkomst fen it libben. Dy’t him hjir op syn steat, syn jild ef syn ampt hwette forstean litte woe, scoe fen al de oaren útlake wêze. Dominy forsomme dizze gearkomsten noait, hwent hja joegen him bihalven de nocht fen it frjeonskiplik petear, alderlei wirden en sprekwizen, dy’t him de tael fen master Gysbert mear eigen makken. Ho’t er him to Boalsert thús fielde, kin men neigean yn syn stikDe Harkers op it Bolswerter Nut. Mei de foarnaemste boargers, de dominys fen ’e Greate tsjerke en pastoar Van Heeck, in tige golhertich man, hie er trochgeans freonskiplik forkear. En oan in “Homerysk” diner by de femylje Haitsma hearde hy ta de gasten.Dr. Eeltsje Halbertsma.Do’t dominy Joast de lietkes fen syn broer yn ’e hannen krige, tocht er: hwennear ik dy printsje lit en yn in kreas pakje stek, kin dat in middel wêze om de Fryske sprake hwet út it leech to heljen; it scil de lêzers oertsjûgje, det yn it Frysk like goed as yn it Hollânsk de folksgeast him uterje kin. Hy foege oan de lietkes inkelde proazastikjes ta en joech dy mei inoar op eigen kosten as in great almenak yn it ljocht, ûnder ’e titel:De Lapekoer fen Gabe Scroar(1822), mar sûnder de nammen fen de skriuwers derby. De twahûndert eksemplaren waerden oan migen en frjeonen presint jown en foelen der tige yn. Gjinien hie der miskien mear nocht oan as de âlde Frjentsjerter prefester Wassenbergh, dy’t jierrenlang wrotten en wraemd hie for ’e heitelânske sprake. Hy skreau oan dominy: “De skatten dy’t Jy to foarskyn brocht hawwe út ’e Lapekoer fen Gabe Scroar binne mines! Twivelje net ef dizze jefte, ho lyts ek fen foarm, haw ik as in geskink fen hege weardije mei wille ûntfongen, yn ien sike trochlêzen en letter mear as ienris op ’e nij lêzen. Hwer scil ik de foarkar oan jaen, oan rym ef onrym? Beide binne echt en oarspronkelik.” (29 Maart 1823.) Fierders spriek er de winsk út, det er Halbertsma treffe mocht op it greate Gysbertfeest to Boalsert. Dizze hie nammentlik it tinkbyld oppere om in eareteiken to stiftsjen for master Gysbert, hwet wakker bijfal foun. En wylst Swol for Feith, Rotterdam for Tollens en Amsterdam for Vondel troch heel Nederlân jild fregen om in monumint fen dizze mannen to bikostigjen, seine de Boalserters: “Dat noait, Gysbert heart oan ús, oan ús allinne de eare om him to bitinken.” It wier eft in toverwisp de tûzenden gounen oanbrocht for in moarmeren kopstik en in nasjonael feest, dêr’t Fryslân in twade foarbyld noch net fen hawn hat. De 7e Juli 1823 wier Boalsert yn ’e feestpronk. Op it stêdshûs seach men de gouverneur fen Fryslân, Jhr. Idsert Aebinga van Humalda, in edelman dy’t mei de ealsten en bêsten fen it Fryske folk meilibbe, Fryske Steateleden, Frentsjerter prefesters, froeds- en grytmannen, dominys en rjuchters. Om healwei âlven gyngen allegearre yn optocht by de treppen fen it stêdshûs del om hjar to bijaen lâns de Greate Deilikker nei Sint Mertenstsjerke, de stêdsboade foarop, folge troch in pear detacheminten skutterij mei slaende tromme en mezyk. Men foarme yn tsjerke in rounte, in doek waerd weilitsen, de mezyk foel yn, dominy Joast gyng yn de preekstoel stean en skildere it libben en de fortsjinsten fen de dichter. Dizze taspraek is mei in forslach fen it feest en oare stikken útjown ûnder ’e titelHulde aan Gysbert Japiks(1e stik 1824, 2e stik 1827; it 3e stik dat ek tasein wier, is noait útkommen.)Eeltsje fêstige him as dokter to Poarmerein, mar om’t er dêr net rjucht soun wier en ek net aerdzje koe, naem er it bislút de praktyk út to oefenjen yn syn berteplak. Dêr hat er jierrenlang doktere, ûren fier yn ’e omkriten. In maklik bistean wier dat net. It like by tiden wol in matroazelibben, nacht en dei yn ’t spier, as er mei syn jacht “Gysbert Japiks” oer de swartbrune, skomjende weagens fleach, om syn pesjinten to bisiikjen. Foar syn trouwen mei jiffer Boukje Fockens, in boargemastersdochter út Boalsert, wenne er by ien fen syn broerren yn, mar troch ’en dei hie er yn it “Hof van Brussel” ek al folle syn “residinsje” opslein. Dêr siet de jonge dokter jouns by it turffjûr mei in lange strie yn ’e holle, in heal fearntsje op ’e tafel. Dêr waerd it nijste nijs opikkere, wylst elts syn slokje dronk. It gefaer bistie, det er yn it lytse doarpsgedoch net op peil bleau, mar as er wer allinnich wier yn ’e greiden fol sinneglâns mei wolkens en blau dêr boppe ef oer ’e poel strûsde, wylst de wite koppen fleagen, den hearde er lûder en lûder in sjongstimme yn him en moast er de dichtpinne hantearje. Troch de moaije útkomsten fen ’e Lapekoer oantreastge skreau er wer nije stikken. Oer stavering, lêzteikens ef dúdlik skrift bikroade er him net. It wirk seach ’er faken nuver út, mar Joast dy’t wol seach det er jewieltsjes by wierne, woe it net ûnder ’e hannen fen in útjower bidjêrre litte en gyng oan it ontsiferjen, boekstaverjen, bipuntsjen en bistreepjen. Fen syn eigen wirk die er der ek hwet by. Om de ljeafde for de heitelânske sprake ûnder alle stannen fen it Fryske folk op to wekken, moast elk fen syn gading hawwe: rym en onrym, earnst en koartswyl, forhael en petear, liet en gebet. Sa kaem yn 1829 de forgreate Lapekoer út. Fyftich eksemplaren hiene as taheakke tsjien lietkes op mezyk. Frij grif is it titelprintsje fen syn broer Tsjalling, dy’t ridlik mei de teikenpinne omgean koe. Hy skreau yn April 1828 oan Joast: “It goedkeapste vignet op Gabe is in âlde koer mei ien ear en it oare, dat hwet útraffele is, kreas teikene”.It boekje waerd forkoft as slaed. Holtkamp, boekforkeaper to Snits hie oanfraech fen hûndert-fyftich en krige fierstentomin.Prefester Seerp Brouwer skreau 3 Janewaris 1830 oan Joast: “It is eigenskip fen de Fryske studinten yn Grins de Lapekoer op ’e keamer to hawwen.”Underwilens wier de trêdde broer Tsjalling, bûterkeapman to Grou, ek for de Fryske spraek yn it spier rekke. Yn 1828 hie er it drok mei de útjefte fen berneheilingen. In hopen teikenwirk mei rymkes stjûrde er nei Joast, om it to hifkjen en to skiftsjen. “Allegearre”—skreau er—“doge se der net for, men moat der ek in sâltkerltsje op kwyt wirde kinne, oars wolle de ljue der net oan”. De printen wierne alhiel yn bernetrant. Ien forhearliket bygelyks it winterformeits mei sokke rymkes:Ige Murks fen WynjeterpBynt syn Luts hjir op it skerp.Dêr saeit Tsjal mei Halbe hinneDit pear scil de priis wol winne.Rimer mei syn fryster JelRide hjir de Wimerts del.Dêr komt it belgereid to fjild,Nou groeit de kastelein syn jild.In oare stelt in hoanne foar, dy’t sprekt:Wol hûndert jierren efterienHaw ik yn ’t a b c-boek stien,De berntsjes waerden wiis en great,Hja wisten folle en ’t like neat,Men draeide hjar net yn ’e bocht,Men makke hjar mar sljocht en rjocht,Mar nou dêr waeit in oare flagge,Bin ik út alle skoallen jagge,Ik bin mei ’t a b c forbean,Nou gean ik op in heiling stean.Det de heilingen net allegearre like ûnskildich wierne, mar stikelich wêze koene, docht bliken út dit skriuwen fen Tsjalling oan Joast (April 1828): “De heiling mei de houn, stiet lânhearre dêr ek tofolle op ’e foargroun? Helje der mar in streek troch, dat scil it bêste wêze, oars kriget men de hele wrâld tsjin.” De feguren op dizze printen binne fier fen moai en de kleuren sitte der mâl op smard, mar hja hawwe for it Frysk danich fortuten dien. Hja waerden oan ’e bern by tûzenden presint jown op St.-Piter, to Sinte-Klaes, to wolkom-thús, op skoallefeesten en jierdagen. Hwet harken de beukers op, as mem de rymkes foarsei yn hjar eigen tael. Sels de feinten en fammen koene se op ’t lêst fen bûten.Keapman Tsjalling skreau mei syn broerren ek weachbriefkes. Fen jier ta jier stiene de weachmasters op Grouster merke to weagen en for in sint twa trije joegen hja de ljue op de keap ta in traktaetsje, dêr’t de namme op stie fen him, dy’t op ’e skealjes wêst hie en syn gewicht. Sa’n wirdtsje like allegearre koartswyl, mar it wier koartswyl en âlde earnst troch elkoar mjukse. Yn 1841 koe Tsjalling oan Joast de tynge dwaen: “De omset fen ’e weachbriefkes nimt ta.” Fierders makke hy teikeningen for de nijjierswinsk, dy’t de Grouster rottelwacht oanbea en dêr’t Joast ef Eeltsje it Frysk rymstik for opmakken. Ek wierne fen him de “planeetsjes”, pompierkes mei foarsizzings, dy’t opteard sieten yn in boerdpompieren doaske. Hy brocht dy yn ’e hannel troch frouljue, dy’t sutelen mei bân en rûkersgûd. Letter joech er dy út yn boekformaet, dat neamde erFriesk Spjealdeboek. It libben in de Wiersizzerijen fen Maayke Jakkeles oon de Frieske fammen.(Ljouw., 1836). Yn in selskip fammen hâldde ien sa’n boekje yn ’e hannen, liet den ien for ien by de rige lâns mei in spjeld ef breidspriem dêr boppe ynstekke en frege: “Lofts ef rjuchts”? Den waerd it leksom, dat oanjown wier, oplêzen. Kleuren as bellefleuren kamen den faken foar it ljocht en it laeitsjen en pleagjen hie nin ein. En as it jongwiif tonei oan it widzetou loek, koe se wol ris tsjin heit sizze: “Nou! Maaijke hie net alhiel ongelyk.” Tsjalling wier der mar min oer to sprekken, det de útjower de ynhâld bisnoeid en foroare hie. “Is der ek in giselpeal”—frege er oan Joast—“dêr’t sa immen oan kin; dy moat mei saun roeden ha”. Yn 1832 kaem ûnder syn redaksje fen ’e pers in rige folksblêdtsjes, tytleseareDe Roeker. It wierne yn haedsaek petearen, dêr’t alderlei misstannen, as it bankrotspyljen, it tarren op in oaremans bûse, de dommens yn ’e polityk en sa mear yn hikkele waerden. Ljue as Mr. Amersfoordt en Binkes beaën hjar meiwirking oan. Ds. Rinse Posthumus to Waaksens skreau der ek yn. De Friezen hiene tige smaek yn dizze lektuer. De skippers hellen se Freeds by tsjienen út ’e boekwinkel en fen it earste nûmer, dat fen Tsjalling wier, moast in twade printinge oplein wirde. For ulefelbriefkes en almenakstikjes achte er him ek net to heech. It petear fen twa hynsders yn it boerealmenak fen Suringar makke sa’n opgong, det de forkeapers yn ’e strjitten fen Ljouwert rôpen: “Almenakken mei de bles en de brune”! In stikje “pennekonst” fen syn hân is deWidzesang“Dou, dou biste myn Anke,” dat songen wirdt op ’e wize “Du, du liegst mir am Herzen” en yn stiendruk útkaem by Schierbeek to Ljouwert (1828). Dat wier allegearre gjin heechsteand kinstwirk, mar taelpropaganda, dy’t men for dy tiid net hegernôch oanslaen kin. Fryske sin en sprake to bifoarderjen wier keapman Tsjalling syn lust en libben. Do’t Eizo de Wendt as grytman to Grou ynhelle waerd, naem keapman oan it gastmiel it wird en as in frije Fries spriek er by dizze offisiéle gelegenheit yn it Frysk dizze toast út:“Idaerderdiel lit goed de flaggen waeije,It âlde Grou, de pronk fen ’t wetterlânTilt op fen njue. De jonge fammen raeijeBy Eizo’s komst. Nim romers yn ’e hân,Lit ús de Grytman mei dizz’ dronk forearje,Hy libbet lang! Hy wol ús goed rejearje.”Do’t ds. Joast to Boalsert op it Gysbertfeest it wird fierde, hie er it Fryske heitelân al forwiksele mei it Sassyske Dimter, mar de prefesters fen it Athenaeum to Frentsjer en de keraters, dy’t ta de heechste adel fen Fryslân bihearden, lyk as baron Rengers, Jhr. Scheltinga en Jhr. Aebinga van Humalda, woene him dêr minlike graech weihelje en prefester meitsje yn ’e âlde akkedeemjestêd. Fen 1824 oant 1829 is dêr wakker oer skreaun en wreaun. Syn miich prefester de Crane, dy’t de Fryske saek mei krêft foarstie, skreau him: “Mei nocht lies ik yn jins brief de meidieling, det de keraters plan hawwe jo bûtengewoan heechlearaer to meitsjen yn ’e Noardske talen. Hwet in treftich foarbyld! Dit koe fierdere útsichten ek for earne oars iepenje. Nou is it sizzen, det jy ta lektor bineamd binne. Kriget de saek dêrmei op in oare menear syn bislach? Yn elts gefal winskje ik jo en it Athenaeum lok en seine ta op it bislút. To Oxford is Ingram prefester yn it Angelsaksysk. Hwerom hawwe wy hjir net in prefester yn it Frysk?” (31 Oct. 1829.)Der is lykwols noch fen it iene noch fen it oare hwet komd. It Gouvernemint woe der net oan, it Athenaeum rekke troch it minderjend tal studinten alheel yn it leech en yn 1842 skreau Mr. A. Telting oan ds. Joast: “Eft it Athenaeum noch hwet omgammelje scil ef mei gauwens stjerre moat, hinget ôf fen it Regear; byhwennear dat binaud is for in lilk gesicht fen inkelde prottelige Friezen, kin it wêze det de Minister it noch libje lit.” It oare jier foel de slach en dêrmei in earekroan fen Fryslân.Joast Hiddes hie it prefesterskip dûbeld en dwêrs fortsjinne en scoe syn plak to Frentsjer pryslik skien makke ha. Jierrenlang hat hy de eare fen it Frysk ophâlden tsjinoer it bûtenlân. Hy stie yn brieveforkear mei Grimm, Rask, von Richthoven en Bosworth. Lêstneamde wier Ingelsk preker by de Episkopaelske gemeinte to Rotterdam, letter prefester yn it Angelsaksysk to Oxford. Dizze taelgelearde, skriuwer fen it Angelsaksysk wirdboek, sette de kinde fen de Dimter dominy, dy’t him de eagen iepene for it ing forbân twisken it Frysk en it Angelsaksysk, tige heech.—“Fryslân, Ingelân, ja Jerope”—skreau er him—“roppe jo op for it skriuwen fen in Frysk-Latynsk wirdboek. Halbertsma moat for Fryslân mear wêze as Johnson for Ingelân, Adelung for Dútsklân en Kiliaen for Hollân.” Yn Bosworth’sOrigin of the Germanic and Scandinavian Language, Londen 1836, bl. 35-80, bihânle Halbertsma it âld en nij Frysk, forgelike mei it Angelsaksysk, in opstel, dat biheart ta it bêste fen it hele boek. Dytiids neamde men him yn Amerika nêst Grimm en Rask. (Review of New-York, 1838, bl. 372.)Hy wier ek in baenbrekker for de Fryske bibeloersetting. Prins Louis Lucien, omkesizzer fen de greate Imperator, en bioefener fen ’e forlykjende taelstúdzje, hie yn 1847 to Florence útjownSpecimen Lexici Comparativi omnium linguarum Europaearum. Dat boek bifette yn 52 spraken, hwerby ek de Fryske, in fortaling fen de Latynske wirden:Deus,Spiritus,Angelus,Diabolus,Anima,Paradisusensfh. Hy frege oan Halbertsma in oersetting fen it Matthéusevangeelje. Dizze hie nea net oer sa’n wirk tocht, mar hy seach wol yn det er dêrmei by in godstsjinstich folk as it Fryske de bilangstelling en earbied for de memmesprake bysûnder bifoarderje scoe. De prins hie, yn forbân mei de taelstúdzje, ljeafst in wirdlike fortaling, mar dêr woe Halbertsma net oan, om’t er eange, det de siel fen ’e Fryske sizwize alhiel forlern gean scoe. Yn 1857 kamen it earste en twade haedstik elts apart to Londen út. Trije moanne fen moarns ier oant jouns let spandeare Halbertsma oan it Evangeelje, elts wird hifkjende. Do’t it wirk klear wier, waerd it op kosten fen ’e prins yn 250 eksemplaren printe en oan frjeonen en goekinders presint jown. Halbertsma hat syn masterskip op dit gebiet biwezen en tagelyk mei gloarje it biwiis levere, ho’t it Frysk yn neat to koart sjit by it útbyldingsformogen fen de oare Jeropeeske talen.Tsjalling H. Halbertsma.Tsjalling H. Halbertsma.Net minder fortsjinstlik hat er him makke mei it gearfandeljen fen Fryske âldheden en it opmeitsjen fen inProgramma voor Frieslands kabinet van oudheden(1885). Op in reis troch Ingelân, it lân, der’t er Fryslân it meast oan bisibbe achte, troffen him de earbied en ljeafde, dy’t men dêr hie for de oerbliuwsels fen ’e foarfaers. “Hûnderten Ingelske frouljue”—skreau er—“haw ik sjoen, dy’t hjar kostbere shawls fen foaren ticht diene mei deselde mantelspjelden, dêr’t de Romeinske ef Homeryske helten hjar kriichsmantels mei tagaspe hiene. Ek hat men yn alle kontreijen in Kabinet fen âldheden en elts biïveret him om it to forrykjen mei bydragen.” Mei dizze ûnderfining wier er amper yn it heitelân weromkomd ef hy die oan Deputearden fen Fryslân it foarstel om in berchplak for Fryske âldheden oan to wizen, dêr’t de kolleksje fen it Frysk Genoatskip yn koe. Dit foel yn goede ierde en it Paleis fen Justysje krige de âldheidkeamer. Sels gyng er foar yn myldens, troch syn keurkolleksje Hynljipper bonten en klean en oare kostbaerheden oan it kabinet ôf to stean. En dêr bleau it net by. Op syn âlde dei hat er syn samling hânskriften, portretten, brieven en seldsume boeken oan ’e provinsje formakke. Men moat dy kastfollen yn ’e Kanselarij biwûnderje as in skat, dêr’t Fryslân greatsk op wêze kin.It libbenswirk fen J. Halbertsma lykwols is itLexicon Frisicum, dêr’t er fen syn jongfeintetiid oan syn dea ta, sechstich jier lang, for yn ’e wapens wier. Hy brûkte dêrta de Latynske tael mei it each op it bûtenlân. Gjin moeite wier him to great om boustoffen op to swyljen, mar twaderlei hâldde it rémeitsjen tsjin. Earst, om’t er folle tiid bistege oan it gearstallen fen oare skriften lyk asHet Geslacht der van Harens, Deventer, 1829;De Doopsgezinden en hunne herkomst, Deventer 1843,Aanteekeningen op het 4de deel van den Spiegel Historiael van Jacop van Maerlant(Deventer 1851), en net to forjitten syn opstellen oer dialekten, folklore en âldheidkinde yn deOverijsselsche Almanak, bineffens syn biografyën fen Rinse Posthumus, Petrus Wierdsma, Petrus Brandsma en Eelke Meinderts ynde Vrije Fries. Men kin in list fen al syn wirken yn lêstneamd tiidskrift fine, jiergong 1873, mei in libbensskets, dy’t skreaun is troch W. Eekhoff.Fierders naem syn ûnbidigen korrespondinsje rjue tiid yn bislach. Einlings stie it neifolgjende de forskining fen it Lexicon yn ’e wei: Halbertsma mikke nei in to heech doel. Hy woe nammentlik alle wirden opnimme, dy’t ea en earne troch Friezen brûkt wierne: de wirdskat fen Great Fryslân. Nou koe men in heel ein komme mei it âld- en middel-Frysk en ek hwet de Eastfriezen, Noardfriezen en Saterlanners oanbilanget. Ik hoech mar to memorearjen hwet Montanus Hettema, Epkema, ten Doornkaat Coolman, Rinse Posthumus en Hoche op dit gebied levere ha. Mar for it greatste part siet it fêst op it nij-Frysk, lyk as it noch libbet yn ’e mûle fen it folk. Dêrfor moast men to faek wêze op plakken, dy’t it fierst fen it greate forkear ôfleine. Sa hat er mannich pantsje thé dronken by boeren en fiskers, by âlde baeksters en bolrinsters, dy’t noch forâldere wirden brûkten. It waerd ’er net better op, do’t er nei Dimter rekke. Foartoan brocht er jierliks in pear wiken troch op syn sate Westerein by Warkum, to Grou en op oare plakken om dêr nije boustoffen op to fandeljen. Dêr wierne wol, dy’t him stipen en mei flyt wirden en sprekwizen opteikenen lyk as ds. Posthumus to Waeksens, master Salverda to Wons, Roosjen to Hynljippen en syn broerren Tsjalling en Eeltsje, mar it materiael groeide net sa hird oan as er wol woe. Yn 1849, do’t er sechstich jier âld wier, bigoun er de útjefte persré to meitsjen, mar earst nei syn dea kaem it earste diel (A-Feer) yn it ljocht (1872) troch de soarch fen syn soan Tsjalling, dy’t rektor wier to Haerlem, letter prefester yn it Gryksk to Grins. Likemin mocht er de útjefte bilibje fen deRimen en Teltsjes, bisteande út de foarnaemste wirken fen him en syn beide broerren. Koart foar syn dea hie er G. Colmjon, ûnder lieding fen Wopke Eekhoff, archivaris fen Fryslân oanwiisd for dizze taek, dy’t er ek neikomd hat (1871).J. Halbertsma wier tsjin de tachtich, do’t er forstoar. Mei him wier de geleardste kenner dy’t de Fryske tael ea hawn hat, hinne gien.Dr. Eeltsje fielde him yn ’t lêstoan to Grou net mear op syn gemak. Syn praktyk gyng efterút, in swier húskrús forspraette tsjustere skaden yn syn wente, de dead frege mear as ienris in offer fen him. In neare swiermoedigens koe him by riten oermasterje. Do die er de praktyk oer oan syn soan Hidde en forfarde nei Ljouwert. Under alle tsjinrampen hâldde er lykwols as skriuwer en dichter fieling mei syn folk. Hy suchtte mei de Friezen ûnder de twang fen forjierre ynstellingen en hege lêsten. Hy foreare de frijheit mei deselde gloede as yn ’e dagen do’t er to Heidelberch nasjonale lieten ophelle. SynGrytmansfersis in spotliet, dat yn 1848 troch heel Fryslân songen waerd. SynMinne Jorrits reis nei it Kollumer oproerstiet yn forbân mei de revolúsjonaire heibel yn dyselde tiid.De foarname útfenhuzers yn Fryslânis in wolkomstliet by it bisiik fen Kening Willem II en syn húshâlding to Ljouwert (1841).De Noarger rún oan Gabe Skroar(1834) enDe Treemter(1836) rinne oer fen koartswyl en geastige forhaeltrant om swartgallige minsken ris laitsje to litten.Twigen út in âlde stammewaerden fen him as “útrinsels út in forwettere stobbe”, yn 1840 de Friezen oanbean. SynLeed en Willeyn ien bân meiDe Flotgêrzenfen syn broer Joast scoene yn 1854 it lêste gerjucht wêze, mar der kamen noch lytse priuwkes nei. De moaiste ferskes fen Klaus Groth sette er oer en de FryskeQuickbornkaem yn ’t ljocht. Syn eigentlik testamint isDe Jonkerboer, in forhael, dêr’t de ynlikens fen ’e Krysttiid yn werjown wirdt mei djipfielde sankjes asit Poelke, skreaun ûnder ynfloed fen Dútske meldijen. Do’t er fornaem, det de pinne syn hân ontglide scoe, liet er him bringe nei it plak, dêr’t er as jonge op ’e âlde terp boarte hie en it ideael koestere in frije Fries to wêzen mei al de eigenskippen dy’t syn dreamen dêroan forbounen. Sa is er yn Grou forstoarn en biierdge. Nei syn dea krigen synTeltsjes fen de wize mannen fen Ezonstêd, yn de trant fen Schildburg, Kampen en Krähwinkel, mei hwet morael ta bislút, noch in plak yn de Frîske Husfrieun (1858).Dokter is yn al syn wirk realist mei in tikje romantyk. Eft er de Fryske simmerdei skilderet ynGeale Sljipke, de dronkenskip fen Murk, de jounfrede ynit Marke, in iistafriel ynYbel en Jelke, in riedsforgearring to Dokkum, oeral sjucht men in stik wirkelikens.Hy hat de Lapekoer neamd: “Neiklanken út ’e foartiid”.Wy passe dat ta op deRimen en Teltsjes.Sont it Grouster trijemanskip forteach, is Fryslân mei hannen omkeard. Spinwiele en tsjernmounle, lûkskip en bûgelsjeas en safolle mear binne út ’e tiid rekke, mar dit boek bliuwt it monumint fen in stik folkslibben, dat de Fryske siele opropt ta ljeafde for syn eigen aerd en wêzen.Snits, 28 Febr. 1918.G. A. WUMKES.
Der is in âld Frysk sizke: “Eagum leit mids yn ’e wrâld; trije trêdden fen ’e toer, dêr is it; dy’t it net leauwe wol, kin it neitrêdzje.”
Ik lit oan ’e gelearden oer om út to meitsjen, yn hofier ús froede Fryske foarâlden dêr gelyk oan hienen. Mar wis is, det likernôch mids yn Fryslân it doarp Grou leit.
Foar hûndert jier kaem dêr yn dy kontreijen nimmen as dy’t der wenne ef der mei gewelt wêze woe. Men hie dêr sa gjin baeiplakken, nin bergen ef rewieren om de ljue dêrhinne to lokjen. Ek laei dêr om sa to sizzen nin tochte troch fen it iene lân nei it oare, lyk as oer Arnhim fen Amsterdam nei Dútsklân. Men roun yn Fryslân op as yn in sek. Omseame fen ’e sé, oan ien kant fêst oan ’e Jeropeeske wâl, hie it in bulte wei fen in iensum skiereilân.
As men midden yn dy Fryske gloppe in frjemdling sette, hie er mar in lyts plak, dêr’t er him op omkeare koe. Rounom wierne it marren, poellen, sleatten, fearten, driuwpôlen, dykjes, hikken en dammen. Yn ien wird britsen lân, dêr’t nin skepsel de wei yn foun as dy’t it troch ’en dei bitrape.
Yn dy sodze laei it âlde Grouwergea, it berteplak fen de Halbertsma’s. Om 1750 hinne koe men dêr mei hynsder en wein net ienris komme. De bûter waerd yn skouwen dêrhinne roeid ef syld, soms in pear ûre fier út it wetterlân wei. De boeren kroasken hwet by de waech om, diene hjar ynkeapen en glieden oer poellen en fearten wer op hûs ta.
Allinnich mei hirdsilen wier der in hopen drokte. En as Noarman de poellen tichtmitsele, krioelde it fen minsken út alle hernen fen Fryslân. Den kamen der yn ien wike mear frjemden as oars yn in hiel jier.
Sadwaende bleau it libben dêr lang yn ’e âlde foegen. Men seach mei minachting del op ’e stêdsljue. Eigen aerd en wêzen, eigen tael en seden stiene dêr heech.
Dit lân wier útkard om de bertegroun to wêzen fen it frije, oarspronkelike Halbertsma-laech.
Yn ’e stêd fen Dokkum stie it nêst, dêr’t de foarâlden fen dit slachte hikke en tein binne. De earste, dêr’t men fen wit isDouwe Halbetszfen Dokkum, dy’t oan de side fen Lodewyk fen Nassau yn Grinslân fochten hat en dêrom fen Alva by sintinsje fen 20 Maeije 1569 ta de galge forwezen is. As twade yn ’e stambeam komt foar: Dr.Scipio Halbetsma, abbekaet fen it Hôf fen Fryslân, dy’t 18 April 1669 to Dokkum boaske meiCatharina Joostes Rinia Stinstra, in boargemastersdochter. Oan de namme fen de âldfaerHalbetszwier nou de stirtmahinge om der infanfen to meitsjen. Letter skreauwen folle fen ’e staek hjar namme mei in R.
Sa trof men to Grou oan:Hidde Halbertsma, folbloed Mennist, dy’t 16 Maeije 1788 boaske mei de skrandereRuerdje Tjallings Binnerts. Hy wier in sljuchtwei man; hja bilêzen, hertsfrom, in tige opfiedster en fen itselde gelove as hjar man. Hja krigen fjouwer jonges en trije fen hjarren binne de greate stipers wirden fen ’e Fryske sin en sprake, nammentlikJustus(berne 23 Okt. 1789 † 27 Febr. 1869),Tjalling(berne 21 Jan. 1792 † 12 Dec. 1852) enEeltje(berne 8 Okt. 1797 † 22 Maert 1858.)
Do’t Justus ef Joast, sa’t er neamd waerd, amper seis jier wier, rekke er op ’e doarpskoalle fen Grou, dêr’t sa’n foech pear hûndert bern, heech en leech, by elkoar sieten. Master hie de earenamme “âld poep”, om’t er fen komôf in East-Stellingwerver wier en stêdsk praette mei in Drintske tongslach. Hy siet yn in hoeke fen ’e skoalle efter in banktafel op ’e troan, mei in stikje swart sop en kalmuswoartel efter ’e kiezzen, in greate brul mei roune glêzen op ’e noas, in bollepyst yn ’e lofterhân en in goezzepinne yn ’e rjuchterhân. Fen in ûndermaster wier gjin sprake. Dy iene man learde it A-Bie oan ’e lytsen, it staverjen en lêzen oan de greateren, it skriuwen en rekkenjen oan de greatsten, en ûnderwilens forsnie er sels noch de goezzepinnen for de hele skoalle.
Dr. Joast H. Halbertsma.
Dr. Joast H. Halbertsma
Joast learde earst út it Hoanneboek en it lyts skoalboek, hegerop út it slim skoalboek, dêr’t stikjes yn stiene oer de algemiene en heitelânske skiednis, keapmansbrieven, rekkeningen, rou- en troubrieven. Ta it ûnderwys hearde ek it psalmsjongen en it ûnderrjucht yn it “Kort Begrip.” Dat lêste sinnige syn mem alhiel net, dy’t yn mirch en bien Mennist wier. Hy krige it boadskip mei, hjar jonge moast dêr frij fen. Do’t er dat stammerjend oerbrocht, gnaude master him ta: “Wuuste dan ’n heiden wudde”?
Eeltsje wier de earste fen ’e broerren, dy’t it leksum krige út ’e boekjes fen Ds. Nieuwold, de greate bernefrjeon en réorganisator fen it ûnderwys. Hy koe lykwols dat lêz-ark net útstean, sa flau foun er it. En do’t men it him oanpresse woe, smiet er it yn ’t wetter, sadet syn âlden needsake wierne him yn ’e lear to dwaen by de forongelokke prokkereur Obbe Ruardi, dy’t him yn in mannich wiken staverjen en lêzen learde.
Joast en Tsjalling sieten sa troch ’en dei frij lang op skoalle, mar de skoften twisken de skoalle-tiden hiene hja hielendal for hjarren sels. Den wier it de tiid fen boartsjen: aeisiikjen ef doerelûken, wâdzjen ef baeijen, skipkesilen ef farkjen, bokstean ef draekfleanen, keatsen ef knikken, alles sa’t de tiid sei. Dat joech wjukslach oan hjar geast en foarme hjar ta frije, krêftige jongkeardels.
Mei’t op Joast en Eeltsje in stúdzjekop siet, ornearre men, hja moasten it paed op fen ’e wittenskip. Sa rekken hja nei Ljouwert op ’e Latynske skoalle, dêr’t Valentinus Slothouwer rektor wier.
De skoalle waerd hâlden yn trije fen ’e moaiste sealen fen it Hôf. “Mynhear Hobbema”, in neisiet fen de forneamde lânskipskilder, wier konrektor. Slothouwer, in Dútsker fen komôf, fielde him as in fûgel sa frij ûnder ’e Friezen, wier wêrzich oan alle twingerij en forienige him it bêst mei de liberale bigjinsels yn godstsjinst en polityk. Nei âlderwenst moasten alle jonges, Grifformeard ef net-Grifformeard, de Heidelberchske Katechismus fen bûten leare, net yn it Latyn fen Caesar ef Nepos, mar yn min theologe-latyn. De rektor krige dêr einlings sa’n hekel oan, det er op in moarn it Kalvinistysk kompendium de skoalle útbande. Hy joech les yn âlde en nije skiednis, mythology, âlde geografy, astronomyske geografy mei bihelp fen twa greate globes en fierders yn ’e klassike talen. De klassike âldheit wier him alles. De romanske boeken út ’e lêzselskippen neamde er fodden. De jonges moasten hele stikken fen Homerus, Virgilius en Horatius út ’e holle opsizze kinne om hjar de klassike uteringswize eigen to meitsjen. It ûnderwys wier grammatikael yn ’e puntsjes en de rektor hie it grau op it ûnderrjucht fen ’e plattelânsdominys, om’t hja oer it grammatikale hinneflodderen. Hy stjûrde wakker oan op de sedelike foarming fen ’e jonges troch warskôging for de ondeugd. Dêrom moasten hja ek nei de eksekúsje. Dy wier altiten op in Freedtomoarn om âlf ûre. De deftichste boargers fen Ljouwert stienen den yn ’e japon ûnder oan it bolwirk om it skavot hinne, like goed as de boeren mei hjar linnen kleedtsje fen it fjirdel bûter oer ’e earm. As de misdiediger by it giseljen ef brânmerkjen skreaude en immen bliken joech fen meilijen, seine de boeren kâldwei: “It is rjucht”! De Latynske skoalle gyng den út om healwei âlven. As it halsrjucht wier, kaem dominy Bavius, praeceptor, yn ’e skoalle, sette syn steek ôf fen ’e prûk mei fjouwer fordjippings en frege út namme fen ’e jonges oan ’e rektor eft hja de eksekúsje mei bywenje mochten. Dizze andere plechtich: “It is hjoed de tryste dei, det ien fen ús evenminsken ûnder boalshannen stjerre scil op it skavot om oan ’e gerjuchtigens to foldwaen. Jimme winskje dat yslik toaniel by to wenjen en ik haw dêr net op tsjin, yn ’e hope det it jimme ôfskrikke scil fen it kwea. Spegelje jimme oan de man, dy’t syn lytse skelmerijen net telde en stadichwei forfoel ta misdieden, dy’t de wet as gefaerlik for ’e maetskippij straft mei de dea”!
Joast en Eeltsje hawwe oan it ûnderwys op dizze skoalle folle to tankjen. Earstneamde gyng op it fragelearen by de gelearde, humane mennistepreker Jan Brouwer, hwaens âldste soan Seerp, letter prefester en Keamerlid, syn kammeraet wier. Rektor Slothouwer neamde nei de skoallepromoasje de jongesmynhear. Bynammen de theologanten boun er op it hert om de foetleasten to folgjen fen Jezus’ apostels. Mei de bêste forwachtings seach er Joast nei Amsterdam gean om oan it Seminaerje for menniste domeny to learen. Heechsteande mannen lyk as van Swinden, Hesselink en Koopmans wierne syn prefesters. De earste hie him hast oerhelle om yn de wiskinde to studearjen, mar de ynfloed fen ’e twa oaren hawwe him by de theology hâlden. Ho heech er mei syn learmasters weiroun, hat er tritich jier letter biwezen yn de lof, dy’t er hjar taswaeide yn syn boekDe Doopsgezinden en hunne herkomst. Deventer 1843.
Bûten ’e godgeleardheit studearre er yn ’e Noardske talen, dêr’t er as jongfeint fen sauntsien jier al smucht op krige hie. Nei de tinkbylden fen de Noardske folken oer godstsjinst en seden, nei hjar boartsjen en sjongen, hjar dieden en dreamen to pinfiskjen, en spoaren fen it ien en oar yn ’e Fryske tael en skiednis wer to finen, joech him swieter formeits as de âldheden fen Rome en Athene. Mei hertenjue seach er de Germanistyske wittenskip opkommen en fen in baenbrekker as Jakob Grimm dêr’t er heech mei roun, learde er “dasz jede Individualität soll heilig gehalten werden, auch in der Sprache.” Dit paste er ta op syn Frysk, dat er yn it leech seach en dêr’t er dochs it moaije fen fielde en fen leaude, it scoe wer hwet bitsjutte kinne yn ’e wrâld.
Eeltsje kaem op ’e stúdzje to Leiden (1814). De âlden wierne nou beide dea (1809). De famylje tocht, det er dominy wirde woe, mar dat sinnige him net. Do waerd ornearre fen bûterkeapman, mar it ein fen it liet wier, hy scoe dokter wirde. Hy roun yn Leiden mei in stôk, waerd efkes in kwast, mar hy bitocht him al gau en liet do oan ’e hele stêd sjên, det er mar in “rouwe, goare Fries” wier, dy’t syn eigen wei wist. Hy studearre net út ’e rike hân, moast folle litte om ’e duiten en liende boeken fen syn maten. Do’t er trije jier de kolleezjes roun hie, wier er net foldien. Om de geheimen fen it fak better kennen to learen, reizge er nei Heidelberch, dêr’t er in stik fen 1818 trochbrocht en stéfêst trije siken ef mear op syn noed hie.
It wier dêr in fleurich libben yn Heidelberch. Dútsklân hie de boeijens fen ’e Franske oerhearsking ôfskodde. Under de studinten wier in nije geast oan it opkommen. Hja fielden hjar net inkeld mear thús yn “bierkneipen” en skermsealen, mar forienigen hjar ta “Burschenschaften” om nasjonale tinkbylden oan to kweekjen. De prefesters gyngen as kammeraten mei hjarren om. Dat wier kuijerjen, piip roken en petearjen oer ’e wittenskip! Mei de studinten, dy’t Bonaparte yn Parys opsocht hiene, song er: “Was ist des Deutschen Vaterland” en “Freiheit, die ich meine, Die mein Herz erfüllt.” En Eeltsje hie sa’n moaije tenorstimme en sa’n suver muzikael gehoar”!
Do’t er thúskaem, siet er stiiffol Dútske sangen, dy’t neirûsden yn syn siel.
It foel him as kâld wetter op it liif, as er yn Grou de ljue rouwe, ûnfoege strjitlietkes balten hearde. It die him sear, det it Fryske hûs nin widzesang, nin minneliet hie; det op ’e heitelânske bou en greiden en wetters gjin ljeaflike meldijen wearklonken. Hy sei: “Dit scil oars” en seach syn ropping for it folk. It slomjend dichterstalint ontjoech him. En net de Klassiken, net Romantiken as Byron en Schlegel keas er as model, mar folksdichters as Hebel en Grubel. Sjongen en dichten waerden for him ien. Hy forfryske bygelyksHans und Vereneút deAllemannische Gedichtefen Hebel taDe Boalserter merkeen it waerd in echt heitelânsk lietke. De frouljue en famkes fen syn folk krigen sankjes fen him to lien. Hja forspraetten se wer ûnder hjar goekinders. Sa waerden se algemien. It dûrre net lang ef men hearde se sjongen oan alle oarden fen Fryslân. Dokter hie de rjuchte snaren poend.
Joast waerd 23 Juni 1813 bifoardere ta proponint fen ’e Menniste “Societeit” en koart dêrop troch de mienskiplike stimmen fen ’e broerren en sisters biroppen yn ’e gemeinte to Boalsert, de stêd fen master Gysbert. Fen de âlde ienfâld en republikeinske gemiensumens wier dêr mear oerbleaun as yn oare Fryske stêdden. Dêr hearske in aristokratyske demokraetsy, dy’t bistie yn earbied en achting fen heech en leech tsjinoer inoar. Dat kaem foaral út yn ’e gearkomsten fen it “Nut”. Ald en jong, riken en boargers, ryp en grien, siet dêr troch elkoar. De hear praette mei syn túnman, mefrou mei keapmanske, hjar bûrwiif, de amptner mei de boer, de âldfaem mei de jiffers yn ’e opkomst fen it libben. Dy’t him hjir op syn steat, syn jild ef syn ampt hwette forstean litte woe, scoe fen al de oaren útlake wêze. Dominy forsomme dizze gearkomsten noait, hwent hja joegen him bihalven de nocht fen it frjeonskiplik petear, alderlei wirden en sprekwizen, dy’t him de tael fen master Gysbert mear eigen makken. Ho’t er him to Boalsert thús fielde, kin men neigean yn syn stikDe Harkers op it Bolswerter Nut. Mei de foarnaemste boargers, de dominys fen ’e Greate tsjerke en pastoar Van Heeck, in tige golhertich man, hie er trochgeans freonskiplik forkear. En oan in “Homerysk” diner by de femylje Haitsma hearde hy ta de gasten.
Dr. Eeltsje Halbertsma.
Do’t dominy Joast de lietkes fen syn broer yn ’e hannen krige, tocht er: hwennear ik dy printsje lit en yn in kreas pakje stek, kin dat in middel wêze om de Fryske sprake hwet út it leech to heljen; it scil de lêzers oertsjûgje, det yn it Frysk like goed as yn it Hollânsk de folksgeast him uterje kin. Hy foege oan de lietkes inkelde proazastikjes ta en joech dy mei inoar op eigen kosten as in great almenak yn it ljocht, ûnder ’e titel:De Lapekoer fen Gabe Scroar(1822), mar sûnder de nammen fen de skriuwers derby. De twahûndert eksemplaren waerden oan migen en frjeonen presint jown en foelen der tige yn. Gjinien hie der miskien mear nocht oan as de âlde Frjentsjerter prefester Wassenbergh, dy’t jierrenlang wrotten en wraemd hie for ’e heitelânske sprake. Hy skreau oan dominy: “De skatten dy’t Jy to foarskyn brocht hawwe út ’e Lapekoer fen Gabe Scroar binne mines! Twivelje net ef dizze jefte, ho lyts ek fen foarm, haw ik as in geskink fen hege weardije mei wille ûntfongen, yn ien sike trochlêzen en letter mear as ienris op ’e nij lêzen. Hwer scil ik de foarkar oan jaen, oan rym ef onrym? Beide binne echt en oarspronkelik.” (29 Maart 1823.) Fierders spriek er de winsk út, det er Halbertsma treffe mocht op it greate Gysbertfeest to Boalsert. Dizze hie nammentlik it tinkbyld oppere om in eareteiken to stiftsjen for master Gysbert, hwet wakker bijfal foun. En wylst Swol for Feith, Rotterdam for Tollens en Amsterdam for Vondel troch heel Nederlân jild fregen om in monumint fen dizze mannen to bikostigjen, seine de Boalserters: “Dat noait, Gysbert heart oan ús, oan ús allinne de eare om him to bitinken.” It wier eft in toverwisp de tûzenden gounen oanbrocht for in moarmeren kopstik en in nasjonael feest, dêr’t Fryslân in twade foarbyld noch net fen hawn hat. De 7e Juli 1823 wier Boalsert yn ’e feestpronk. Op it stêdshûs seach men de gouverneur fen Fryslân, Jhr. Idsert Aebinga van Humalda, in edelman dy’t mei de ealsten en bêsten fen it Fryske folk meilibbe, Fryske Steateleden, Frentsjerter prefesters, froeds- en grytmannen, dominys en rjuchters. Om healwei âlven gyngen allegearre yn optocht by de treppen fen it stêdshûs del om hjar to bijaen lâns de Greate Deilikker nei Sint Mertenstsjerke, de stêdsboade foarop, folge troch in pear detacheminten skutterij mei slaende tromme en mezyk. Men foarme yn tsjerke in rounte, in doek waerd weilitsen, de mezyk foel yn, dominy Joast gyng yn de preekstoel stean en skildere it libben en de fortsjinsten fen de dichter. Dizze taspraek is mei in forslach fen it feest en oare stikken útjown ûnder ’e titelHulde aan Gysbert Japiks(1e stik 1824, 2e stik 1827; it 3e stik dat ek tasein wier, is noait útkommen.)
Eeltsje fêstige him as dokter to Poarmerein, mar om’t er dêr net rjucht soun wier en ek net aerdzje koe, naem er it bislút de praktyk út to oefenjen yn syn berteplak. Dêr hat er jierrenlang doktere, ûren fier yn ’e omkriten. In maklik bistean wier dat net. It like by tiden wol in matroazelibben, nacht en dei yn ’t spier, as er mei syn jacht “Gysbert Japiks” oer de swartbrune, skomjende weagens fleach, om syn pesjinten to bisiikjen. Foar syn trouwen mei jiffer Boukje Fockens, in boargemastersdochter út Boalsert, wenne er by ien fen syn broerren yn, mar troch ’en dei hie er yn it “Hof van Brussel” ek al folle syn “residinsje” opslein. Dêr siet de jonge dokter jouns by it turffjûr mei in lange strie yn ’e holle, in heal fearntsje op ’e tafel. Dêr waerd it nijste nijs opikkere, wylst elts syn slokje dronk. It gefaer bistie, det er yn it lytse doarpsgedoch net op peil bleau, mar as er wer allinnich wier yn ’e greiden fol sinneglâns mei wolkens en blau dêr boppe ef oer ’e poel strûsde, wylst de wite koppen fleagen, den hearde er lûder en lûder in sjongstimme yn him en moast er de dichtpinne hantearje. Troch de moaije útkomsten fen ’e Lapekoer oantreastge skreau er wer nije stikken. Oer stavering, lêzteikens ef dúdlik skrift bikroade er him net. It wirk seach ’er faken nuver út, mar Joast dy’t wol seach det er jewieltsjes by wierne, woe it net ûnder ’e hannen fen in útjower bidjêrre litte en gyng oan it ontsiferjen, boekstaverjen, bipuntsjen en bistreepjen. Fen syn eigen wirk die er der ek hwet by. Om de ljeafde for de heitelânske sprake ûnder alle stannen fen it Fryske folk op to wekken, moast elk fen syn gading hawwe: rym en onrym, earnst en koartswyl, forhael en petear, liet en gebet. Sa kaem yn 1829 de forgreate Lapekoer út. Fyftich eksemplaren hiene as taheakke tsjien lietkes op mezyk. Frij grif is it titelprintsje fen syn broer Tsjalling, dy’t ridlik mei de teikenpinne omgean koe. Hy skreau yn April 1828 oan Joast: “It goedkeapste vignet op Gabe is in âlde koer mei ien ear en it oare, dat hwet útraffele is, kreas teikene”.
It boekje waerd forkoft as slaed. Holtkamp, boekforkeaper to Snits hie oanfraech fen hûndert-fyftich en krige fierstentomin.
Prefester Seerp Brouwer skreau 3 Janewaris 1830 oan Joast: “It is eigenskip fen de Fryske studinten yn Grins de Lapekoer op ’e keamer to hawwen.”
Underwilens wier de trêdde broer Tsjalling, bûterkeapman to Grou, ek for de Fryske spraek yn it spier rekke. Yn 1828 hie er it drok mei de útjefte fen berneheilingen. In hopen teikenwirk mei rymkes stjûrde er nei Joast, om it to hifkjen en to skiftsjen. “Allegearre”—skreau er—“doge se der net for, men moat der ek in sâltkerltsje op kwyt wirde kinne, oars wolle de ljue der net oan”. De printen wierne alhiel yn bernetrant. Ien forhearliket bygelyks it winterformeits mei sokke rymkes:
Ige Murks fen WynjeterpBynt syn Luts hjir op it skerp.Dêr saeit Tsjal mei Halbe hinneDit pear scil de priis wol winne.Rimer mei syn fryster JelRide hjir de Wimerts del.Dêr komt it belgereid to fjild,Nou groeit de kastelein syn jild.
In oare stelt in hoanne foar, dy’t sprekt:
Wol hûndert jierren efterienHaw ik yn ’t a b c-boek stien,De berntsjes waerden wiis en great,Hja wisten folle en ’t like neat,Men draeide hjar net yn ’e bocht,Men makke hjar mar sljocht en rjocht,Mar nou dêr waeit in oare flagge,Bin ik út alle skoallen jagge,Ik bin mei ’t a b c forbean,Nou gean ik op in heiling stean.
Det de heilingen net allegearre like ûnskildich wierne, mar stikelich wêze koene, docht bliken út dit skriuwen fen Tsjalling oan Joast (April 1828): “De heiling mei de houn, stiet lânhearre dêr ek tofolle op ’e foargroun? Helje der mar in streek troch, dat scil it bêste wêze, oars kriget men de hele wrâld tsjin.” De feguren op dizze printen binne fier fen moai en de kleuren sitte der mâl op smard, mar hja hawwe for it Frysk danich fortuten dien. Hja waerden oan ’e bern by tûzenden presint jown op St.-Piter, to Sinte-Klaes, to wolkom-thús, op skoallefeesten en jierdagen. Hwet harken de beukers op, as mem de rymkes foarsei yn hjar eigen tael. Sels de feinten en fammen koene se op ’t lêst fen bûten.
Keapman Tsjalling skreau mei syn broerren ek weachbriefkes. Fen jier ta jier stiene de weachmasters op Grouster merke to weagen en for in sint twa trije joegen hja de ljue op de keap ta in traktaetsje, dêr’t de namme op stie fen him, dy’t op ’e skealjes wêst hie en syn gewicht. Sa’n wirdtsje like allegearre koartswyl, mar it wier koartswyl en âlde earnst troch elkoar mjukse. Yn 1841 koe Tsjalling oan Joast de tynge dwaen: “De omset fen ’e weachbriefkes nimt ta.” Fierders makke hy teikeningen for de nijjierswinsk, dy’t de Grouster rottelwacht oanbea en dêr’t Joast ef Eeltsje it Frysk rymstik for opmakken. Ek wierne fen him de “planeetsjes”, pompierkes mei foarsizzings, dy’t opteard sieten yn in boerdpompieren doaske. Hy brocht dy yn ’e hannel troch frouljue, dy’t sutelen mei bân en rûkersgûd. Letter joech er dy út yn boekformaet, dat neamde erFriesk Spjealdeboek. It libben in de Wiersizzerijen fen Maayke Jakkeles oon de Frieske fammen.(Ljouw., 1836). Yn in selskip fammen hâldde ien sa’n boekje yn ’e hannen, liet den ien for ien by de rige lâns mei in spjeld ef breidspriem dêr boppe ynstekke en frege: “Lofts ef rjuchts”? Den waerd it leksom, dat oanjown wier, oplêzen. Kleuren as bellefleuren kamen den faken foar it ljocht en it laeitsjen en pleagjen hie nin ein. En as it jongwiif tonei oan it widzetou loek, koe se wol ris tsjin heit sizze: “Nou! Maaijke hie net alhiel ongelyk.” Tsjalling wier der mar min oer to sprekken, det de útjower de ynhâld bisnoeid en foroare hie. “Is der ek in giselpeal”—frege er oan Joast—“dêr’t sa immen oan kin; dy moat mei saun roeden ha”. Yn 1832 kaem ûnder syn redaksje fen ’e pers in rige folksblêdtsjes, tytleseareDe Roeker. It wierne yn haedsaek petearen, dêr’t alderlei misstannen, as it bankrotspyljen, it tarren op in oaremans bûse, de dommens yn ’e polityk en sa mear yn hikkele waerden. Ljue as Mr. Amersfoordt en Binkes beaën hjar meiwirking oan. Ds. Rinse Posthumus to Waaksens skreau der ek yn. De Friezen hiene tige smaek yn dizze lektuer. De skippers hellen se Freeds by tsjienen út ’e boekwinkel en fen it earste nûmer, dat fen Tsjalling wier, moast in twade printinge oplein wirde. For ulefelbriefkes en almenakstikjes achte er him ek net to heech. It petear fen twa hynsders yn it boerealmenak fen Suringar makke sa’n opgong, det de forkeapers yn ’e strjitten fen Ljouwert rôpen: “Almenakken mei de bles en de brune”! In stikje “pennekonst” fen syn hân is deWidzesang“Dou, dou biste myn Anke,” dat songen wirdt op ’e wize “Du, du liegst mir am Herzen” en yn stiendruk útkaem by Schierbeek to Ljouwert (1828). Dat wier allegearre gjin heechsteand kinstwirk, mar taelpropaganda, dy’t men for dy tiid net hegernôch oanslaen kin. Fryske sin en sprake to bifoarderjen wier keapman Tsjalling syn lust en libben. Do’t Eizo de Wendt as grytman to Grou ynhelle waerd, naem keapman oan it gastmiel it wird en as in frije Fries spriek er by dizze offisiéle gelegenheit yn it Frysk dizze toast út:
“Idaerderdiel lit goed de flaggen waeije,It âlde Grou, de pronk fen ’t wetterlânTilt op fen njue. De jonge fammen raeijeBy Eizo’s komst. Nim romers yn ’e hân,Lit ús de Grytman mei dizz’ dronk forearje,Hy libbet lang! Hy wol ús goed rejearje.”
Do’t ds. Joast to Boalsert op it Gysbertfeest it wird fierde, hie er it Fryske heitelân al forwiksele mei it Sassyske Dimter, mar de prefesters fen it Athenaeum to Frentsjer en de keraters, dy’t ta de heechste adel fen Fryslân bihearden, lyk as baron Rengers, Jhr. Scheltinga en Jhr. Aebinga van Humalda, woene him dêr minlike graech weihelje en prefester meitsje yn ’e âlde akkedeemjestêd. Fen 1824 oant 1829 is dêr wakker oer skreaun en wreaun. Syn miich prefester de Crane, dy’t de Fryske saek mei krêft foarstie, skreau him: “Mei nocht lies ik yn jins brief de meidieling, det de keraters plan hawwe jo bûtengewoan heechlearaer to meitsjen yn ’e Noardske talen. Hwet in treftich foarbyld! Dit koe fierdere útsichten ek for earne oars iepenje. Nou is it sizzen, det jy ta lektor bineamd binne. Kriget de saek dêrmei op in oare menear syn bislach? Yn elts gefal winskje ik jo en it Athenaeum lok en seine ta op it bislút. To Oxford is Ingram prefester yn it Angelsaksysk. Hwerom hawwe wy hjir net in prefester yn it Frysk?” (31 Oct. 1829.)
Der is lykwols noch fen it iene noch fen it oare hwet komd. It Gouvernemint woe der net oan, it Athenaeum rekke troch it minderjend tal studinten alheel yn it leech en yn 1842 skreau Mr. A. Telting oan ds. Joast: “Eft it Athenaeum noch hwet omgammelje scil ef mei gauwens stjerre moat, hinget ôf fen it Regear; byhwennear dat binaud is for in lilk gesicht fen inkelde prottelige Friezen, kin it wêze det de Minister it noch libje lit.” It oare jier foel de slach en dêrmei in earekroan fen Fryslân.
Joast Hiddes hie it prefesterskip dûbeld en dwêrs fortsjinne en scoe syn plak to Frentsjer pryslik skien makke ha. Jierrenlang hat hy de eare fen it Frysk ophâlden tsjinoer it bûtenlân. Hy stie yn brieveforkear mei Grimm, Rask, von Richthoven en Bosworth. Lêstneamde wier Ingelsk preker by de Episkopaelske gemeinte to Rotterdam, letter prefester yn it Angelsaksysk to Oxford. Dizze taelgelearde, skriuwer fen it Angelsaksysk wirdboek, sette de kinde fen de Dimter dominy, dy’t him de eagen iepene for it ing forbân twisken it Frysk en it Angelsaksysk, tige heech.—“Fryslân, Ingelân, ja Jerope”—skreau er him—“roppe jo op for it skriuwen fen in Frysk-Latynsk wirdboek. Halbertsma moat for Fryslân mear wêze as Johnson for Ingelân, Adelung for Dútsklân en Kiliaen for Hollân.” Yn Bosworth’sOrigin of the Germanic and Scandinavian Language, Londen 1836, bl. 35-80, bihânle Halbertsma it âld en nij Frysk, forgelike mei it Angelsaksysk, in opstel, dat biheart ta it bêste fen it hele boek. Dytiids neamde men him yn Amerika nêst Grimm en Rask. (Review of New-York, 1838, bl. 372.)
Hy wier ek in baenbrekker for de Fryske bibeloersetting. Prins Louis Lucien, omkesizzer fen de greate Imperator, en bioefener fen ’e forlykjende taelstúdzje, hie yn 1847 to Florence útjownSpecimen Lexici Comparativi omnium linguarum Europaearum. Dat boek bifette yn 52 spraken, hwerby ek de Fryske, in fortaling fen de Latynske wirden:Deus,Spiritus,Angelus,Diabolus,Anima,Paradisusensfh. Hy frege oan Halbertsma in oersetting fen it Matthéusevangeelje. Dizze hie nea net oer sa’n wirk tocht, mar hy seach wol yn det er dêrmei by in godstsjinstich folk as it Fryske de bilangstelling en earbied for de memmesprake bysûnder bifoarderje scoe. De prins hie, yn forbân mei de taelstúdzje, ljeafst in wirdlike fortaling, mar dêr woe Halbertsma net oan, om’t er eange, det de siel fen ’e Fryske sizwize alhiel forlern gean scoe. Yn 1857 kamen it earste en twade haedstik elts apart to Londen út. Trije moanne fen moarns ier oant jouns let spandeare Halbertsma oan it Evangeelje, elts wird hifkjende. Do’t it wirk klear wier, waerd it op kosten fen ’e prins yn 250 eksemplaren printe en oan frjeonen en goekinders presint jown. Halbertsma hat syn masterskip op dit gebiet biwezen en tagelyk mei gloarje it biwiis levere, ho’t it Frysk yn neat to koart sjit by it útbyldingsformogen fen de oare Jeropeeske talen.
Tsjalling H. Halbertsma.
Tsjalling H. Halbertsma.
Net minder fortsjinstlik hat er him makke mei it gearfandeljen fen Fryske âldheden en it opmeitsjen fen inProgramma voor Frieslands kabinet van oudheden(1885). Op in reis troch Ingelân, it lân, der’t er Fryslân it meast oan bisibbe achte, troffen him de earbied en ljeafde, dy’t men dêr hie for de oerbliuwsels fen ’e foarfaers. “Hûnderten Ingelske frouljue”—skreau er—“haw ik sjoen, dy’t hjar kostbere shawls fen foaren ticht diene mei deselde mantelspjelden, dêr’t de Romeinske ef Homeryske helten hjar kriichsmantels mei tagaspe hiene. Ek hat men yn alle kontreijen in Kabinet fen âldheden en elts biïveret him om it to forrykjen mei bydragen.” Mei dizze ûnderfining wier er amper yn it heitelân weromkomd ef hy die oan Deputearden fen Fryslân it foarstel om in berchplak for Fryske âldheden oan to wizen, dêr’t de kolleksje fen it Frysk Genoatskip yn koe. Dit foel yn goede ierde en it Paleis fen Justysje krige de âldheidkeamer. Sels gyng er foar yn myldens, troch syn keurkolleksje Hynljipper bonten en klean en oare kostbaerheden oan it kabinet ôf to stean. En dêr bleau it net by. Op syn âlde dei hat er syn samling hânskriften, portretten, brieven en seldsume boeken oan ’e provinsje formakke. Men moat dy kastfollen yn ’e Kanselarij biwûnderje as in skat, dêr’t Fryslân greatsk op wêze kin.
It libbenswirk fen J. Halbertsma lykwols is itLexicon Frisicum, dêr’t er fen syn jongfeintetiid oan syn dea ta, sechstich jier lang, for yn ’e wapens wier. Hy brûkte dêrta de Latynske tael mei it each op it bûtenlân. Gjin moeite wier him to great om boustoffen op to swyljen, mar twaderlei hâldde it rémeitsjen tsjin. Earst, om’t er folle tiid bistege oan it gearstallen fen oare skriften lyk asHet Geslacht der van Harens, Deventer, 1829;De Doopsgezinden en hunne herkomst, Deventer 1843,Aanteekeningen op het 4de deel van den Spiegel Historiael van Jacop van Maerlant(Deventer 1851), en net to forjitten syn opstellen oer dialekten, folklore en âldheidkinde yn deOverijsselsche Almanak, bineffens syn biografyën fen Rinse Posthumus, Petrus Wierdsma, Petrus Brandsma en Eelke Meinderts ynde Vrije Fries. Men kin in list fen al syn wirken yn lêstneamd tiidskrift fine, jiergong 1873, mei in libbensskets, dy’t skreaun is troch W. Eekhoff.
Fierders naem syn ûnbidigen korrespondinsje rjue tiid yn bislach. Einlings stie it neifolgjende de forskining fen it Lexicon yn ’e wei: Halbertsma mikke nei in to heech doel. Hy woe nammentlik alle wirden opnimme, dy’t ea en earne troch Friezen brûkt wierne: de wirdskat fen Great Fryslân. Nou koe men in heel ein komme mei it âld- en middel-Frysk en ek hwet de Eastfriezen, Noardfriezen en Saterlanners oanbilanget. Ik hoech mar to memorearjen hwet Montanus Hettema, Epkema, ten Doornkaat Coolman, Rinse Posthumus en Hoche op dit gebied levere ha. Mar for it greatste part siet it fêst op it nij-Frysk, lyk as it noch libbet yn ’e mûle fen it folk. Dêrfor moast men to faek wêze op plakken, dy’t it fierst fen it greate forkear ôfleine. Sa hat er mannich pantsje thé dronken by boeren en fiskers, by âlde baeksters en bolrinsters, dy’t noch forâldere wirden brûkten. It waerd ’er net better op, do’t er nei Dimter rekke. Foartoan brocht er jierliks in pear wiken troch op syn sate Westerein by Warkum, to Grou en op oare plakken om dêr nije boustoffen op to fandeljen. Dêr wierne wol, dy’t him stipen en mei flyt wirden en sprekwizen opteikenen lyk as ds. Posthumus to Waeksens, master Salverda to Wons, Roosjen to Hynljippen en syn broerren Tsjalling en Eeltsje, mar it materiael groeide net sa hird oan as er wol woe. Yn 1849, do’t er sechstich jier âld wier, bigoun er de útjefte persré to meitsjen, mar earst nei syn dea kaem it earste diel (A-Feer) yn it ljocht (1872) troch de soarch fen syn soan Tsjalling, dy’t rektor wier to Haerlem, letter prefester yn it Gryksk to Grins. Likemin mocht er de útjefte bilibje fen deRimen en Teltsjes, bisteande út de foarnaemste wirken fen him en syn beide broerren. Koart foar syn dea hie er G. Colmjon, ûnder lieding fen Wopke Eekhoff, archivaris fen Fryslân oanwiisd for dizze taek, dy’t er ek neikomd hat (1871).
J. Halbertsma wier tsjin de tachtich, do’t er forstoar. Mei him wier de geleardste kenner dy’t de Fryske tael ea hawn hat, hinne gien.
Dr. Eeltsje fielde him yn ’t lêstoan to Grou net mear op syn gemak. Syn praktyk gyng efterút, in swier húskrús forspraette tsjustere skaden yn syn wente, de dead frege mear as ienris in offer fen him. In neare swiermoedigens koe him by riten oermasterje. Do die er de praktyk oer oan syn soan Hidde en forfarde nei Ljouwert. Under alle tsjinrampen hâldde er lykwols as skriuwer en dichter fieling mei syn folk. Hy suchtte mei de Friezen ûnder de twang fen forjierre ynstellingen en hege lêsten. Hy foreare de frijheit mei deselde gloede as yn ’e dagen do’t er to Heidelberch nasjonale lieten ophelle. SynGrytmansfersis in spotliet, dat yn 1848 troch heel Fryslân songen waerd. SynMinne Jorrits reis nei it Kollumer oproerstiet yn forbân mei de revolúsjonaire heibel yn dyselde tiid.De foarname útfenhuzers yn Fryslânis in wolkomstliet by it bisiik fen Kening Willem II en syn húshâlding to Ljouwert (1841).De Noarger rún oan Gabe Skroar(1834) enDe Treemter(1836) rinne oer fen koartswyl en geastige forhaeltrant om swartgallige minsken ris laitsje to litten.Twigen út in âlde stammewaerden fen him as “útrinsels út in forwettere stobbe”, yn 1840 de Friezen oanbean. SynLeed en Willeyn ien bân meiDe Flotgêrzenfen syn broer Joast scoene yn 1854 it lêste gerjucht wêze, mar der kamen noch lytse priuwkes nei. De moaiste ferskes fen Klaus Groth sette er oer en de FryskeQuickbornkaem yn ’t ljocht. Syn eigentlik testamint isDe Jonkerboer, in forhael, dêr’t de ynlikens fen ’e Krysttiid yn werjown wirdt mei djipfielde sankjes asit Poelke, skreaun ûnder ynfloed fen Dútske meldijen. Do’t er fornaem, det de pinne syn hân ontglide scoe, liet er him bringe nei it plak, dêr’t er as jonge op ’e âlde terp boarte hie en it ideael koestere in frije Fries to wêzen mei al de eigenskippen dy’t syn dreamen dêroan forbounen. Sa is er yn Grou forstoarn en biierdge. Nei syn dea krigen synTeltsjes fen de wize mannen fen Ezonstêd, yn de trant fen Schildburg, Kampen en Krähwinkel, mei hwet morael ta bislút, noch in plak yn de Frîske Husfrieun (1858).
Dokter is yn al syn wirk realist mei in tikje romantyk. Eft er de Fryske simmerdei skilderet ynGeale Sljipke, de dronkenskip fen Murk, de jounfrede ynit Marke, in iistafriel ynYbel en Jelke, in riedsforgearring to Dokkum, oeral sjucht men in stik wirkelikens.
Hy hat de Lapekoer neamd: “Neiklanken út ’e foartiid”.
Wy passe dat ta op deRimen en Teltsjes.
Sont it Grouster trijemanskip forteach, is Fryslân mei hannen omkeard. Spinwiele en tsjernmounle, lûkskip en bûgelsjeas en safolle mear binne út ’e tiid rekke, mar dit boek bliuwt it monumint fen in stik folkslibben, dat de Fryske siele opropt ta ljeafde for syn eigen aerd en wêzen.
Snits, 28 Febr. 1918.G. A. WUMKES.