DOKTER EELTSJE LETTERKE.
DOKTER EELTSJE LETTERKE.DOKTER EELTSJE LETTERKE.Dr. Eeltsje hie de lêste deis fen 1822 by Mr. Johannes Haitsma, boargemaster fen Bolswert, to gast west. By boargemaster en syn wiif Mefrou Lisk Tichler, dy ’er de fynste wynkelder fen Fryslân op neihâldden, wier alles nei âld Fryske wize fen it bêste yn ’e romte, en de minsken wierne sa foldedich, sa opromd en frjeonlik, det men der altiten mei in fol liif en in bliid sin fen dinne kaem. De Frânske lekkerbekken hawwe in wetboek, dêr dit artikel, nommer ien yn is:De tankberheit for in gastmiel hoeft net langer to dûrjen as de tiid, dy de gerjuchten fen it miel nedich hawwe om to fortarren; mar Dr. Eeltsje wiernin Frânskman; sa’n mieltiid wirke by him nei, en de nijjiersbrief, dy hjir efter folget, de earste en lêste, dy er sa skreaun hat, wier der ’t gefolch fen.—To Bolswert wenne do ek in âlde fjûrfretter, mei namme Portegies, in echte krychsman, dy it sei sa as de wrâld woechsen wier. Hy wier in bernsbern fen de skriuwmaster fen prins Willem de fiifde, en as prinseman yn ’e widze lein, woe er deBataafscheef sa as hy it neamde, deBaviaansche republieknet tsjinje; hwent de Bavianen hienen de prins weijage. Hy naem tsjinst ûnder it legertsje fen de Prins op it Ingelske eilân Wight, en dêr naem er letter tsjinst yn it Hanoverske regiment dragonders, dat ûnder Wellington yn Spanjen en yn de fjildslach by Waterloo braef fochten hat. Hy hie it brocht oan de rang ta fen majoar en it Ingelsk pensioen fen dy rang foriet er to Bolsert mei syn biheind, mar kreas lyts wyfke, dat him as in moedige Friezinne yn alle noedlike kampanjes troch Spanjen folge wier. Lyk as it mei âlde krigers giet, dy ta rêst komme en goed foer krije, waerd hy to Bolswert wakkere grou en boarstte út de naden fen al syn foarige klean.Nei de bataille fen Waterloo moast hy mei al de officieren fen syn regiment foar de kening fen Ingelân forskine, om út de keninglike mûle de taens for hjar dapperheit en bifochtene fictoarjes to hearren. It wier do in wet oan it Ingelske hof, det nin krychsman yn syn montearing ef mei skerp dêr forskine mochte; de boargers stienen dêr heger as soldaten en offisieren, dy allinne as feinten en tsjinners bitelle waerden om de boargers as it need wier, to biskermjen, en dêrom mocht nin krychsman oars as yn boargerkledaesje foar ’e kening fen it lân forskine. Sa hie den ek ús Portegies for de audientie in fyn swart lekkensk pak meitsje litten by de skroar fen it Ingelske hof, dy by guineas rekkene, lyk as ús skroarren by gounen. Nou, mei dy moaije djûre rôk kaem Portegies altiten oan ’e mieltiid by boargemaster Haitsma, mar omdet hy de rôk op nin hânbrie nei fen foaren ticht knoopje koe, sa grou wier er wirden, sei boargemaster op in kear, det wy beide by him to iten wierne: “Lûk jimme baitsjes ’ris út, feinten; it is my nou ’ris to dwaen om grou en smel beide to geriven.” Wy loeken de rokken út en ik paste Portegies sines oan, dy my siet, krekt eft er my om it liif getten wier. “Dy rôk is for dy makke sei boargemaster my, dou jowste fjirtsjin goune en de rôk is dines. Hwent mei sa’n pyst fen in ding, dat op nin heal foet nei ticht kin, wol ik de dragonder dochs net wer oan tafel ha.” Sa sein, sa dien. Nin ien fen ús beiden, dy tsjin dat útstel kikke doarst. Ik krige de rôk, dêr ik wol twa jier mei pronke ha, ta greate biwondering fen de kenners, dy my de namme fen de skroar fregen, dy sa’n tsjep stik knippe koe. Boargemaster sels eigene him as makelaer de eare fen dizze gelokkige keap ta, dêr keaper en forkeaper beide mei tsjinne wierne. As er my mei dy rôk oan seach, glimke er altiten, en ienders die hy ’er dit steile wird by: “Nou witste ek hwet it Fryske sizzen bitsjut: Heal divel, heal minske; hwent it kleed makket de man, en mei dy rôk oan biste heal ierde-, heal himeldragonder.”Nei Portegies eigen sizzen, wier it in heal mirakel, det er as bern net forhouneloarte wier. To witten, syn heit wier ek in krychsman; dy troude de dochter fen de ontfanger to Wirdum, dêr er dizze soan by krige. Hja wennen to Ljouwert; it wier in moaije winterdei en dêr laei frij hwette biriden snie; it bern wier noch yn ’e ruften, mar de jonge ljue tochten, hja moasten mar ’is mei de lytse erfgenam mei hynst-en-slide nei pake-en-hjarre ta. Dat gong oan, en do se ’n ûre twa to Wirdum pizele hiene waerd de lytse feint fen beppe yn in wollen tekken bitrollemolle en mem op ’e waerme skirte lein. Do mynhear op ’e slide-stirt, greatmachtig de klappende swipe der oerlein, en sa fleach de tuitige slide rinkelbeljende foart, det de snie der neistau. Hja kamen mei in blits to Ljouwert. Memke die it tek op, dêr de jonge ûnder laei; mar ho kel waerd it earm minske, do se nin jonge seach. “Heres myn tiid, Portegies, rôp se,It kiin is er niet!” “Wat duwel nou, sei de man, It kiin er niet? He’ jou dan niet foeld dat de jonge fan ’e sleed rold is? So donders bryk kan ik ’t niet an.” Mar hy mei kûgelsfeart deselde weis mei hynst-en-slide werom, en ja wol, in bôlrinster hie it bern yn ’e snie op ’e Goutumer dyk foun, en yn ien fen hjar bôlkoerren by de frou fen it skjippehúske op ’e hoek fen de Goutumer opreed brocht. Dêr foun de kaptein syn forloren soan wer, sliepende as in roas op ’e waerme skirte fen in meilijend jong wiif. Dêr is noude grouwe poepútgroeid, dêr Dr. Eeltsje op Nijjier mei to gast wier by boargemaster Haitsma. Hja bitellen de gasthear en de gastfrou nei de mieltiid meastal mei Dútske sangen, dy de dokter leard hie by de studinten fen Heidelberg en de majoar fen syn regiment Hanoveranen.Dêr is nou it letterke fen Dr. Eeltsje oan boargemaster, datearre, lyk as jimme sjenne, Grou, de twade Jannewaris fen 1823, de forneamde winter, dy noch hirder oankaem as yn 1740 ef 1809.Wirdige frjeonBoargemaster!Ik bin jister fen ’e pôle[47]ôfflein, det my de brokken iis tweintich foet boppe de kop fleagen. Man! Hwet fleach it foar ’e wyn ôf, det de stront fen ’e diken stau. Ik hâld oars net bjuster fen kaertsjes ef briefkes, en dêrom scoe ik jister ek wol ’ris by jo komd ha, mar ik moast op ’e kreammisitie mei in hele team âlde frouljue en oare stadige minsken: en dêr út to rinnen, dat mocht ik net om myn overste[48]net to forlitten. Oars hie ik al sa ljeaf ’ris in healmingelen fen dat skoane bierke by jo dronken; en den hiene dy grouwe poep en ik ek yet ’ris sjonge kind. Wit’ je net? Dy âlde fjochtersbaes, dy oars net praet as fen meiden en moardzjen. Voilà mon excuse!Nou oan it winskjen. Dêr den in lyts flardtsje!Libje lang, mar libje soun;Yt je lang yet tsjok en roun!Nim foar ’t iten in lyts wipke,Nei it iten in lyts sljipke,En fortret jo dat to fel,Liz den stil de leppel del.Mear, tinkt my, ha jy net nedich. Jy ha neat nedich as in libben, dat sûndertablet drop, gezondheidzolen, oder lebens essenzento ’n ein brocht wirde kin. Iten en drinken is ’er by jo net brek, tsjinners ha jy ek nôch. De oaljekoeken[49]rinne allegearre mei it hoedtsje yn ’e hân, as se de boargemaster sjenne. Mient jou wiif, det it hwette plomp fen my sein is, Mefrou moat tinke det ’er dat ûnderskie is twiske myn nijjiers- en oare lju’s praet, det ik it better mien as ik it sizze kin, en ik leau, det it oars wol ’ris omkeard is.Adieu! Gott befohlen, Herr Staddirector!Eeltsje,bûklaper en brabierby de grouster skiere iel.1823 2 Jannewaris.De oare deis kaem boargemaster mei dit letterke by my en skonk it my. “Dêr, sei er, dat is in masterstik. Der libbet nin twade Fries, dy sa’n briefke fleande skriuwe kin. Biwarje dou it, en jaen it út nei myn dead: hwent by my komt it licht ûnder de pompieren fen de ontfanger-generael.” Sokke letterkes floeiden myn broer sa mar út ’e pinne mei it selde gemak as in recept for seare hakken. Foaral is ’t merkwirdich troch in eigenskip yn de tael en it karakter fen de Friezen. Sa dageliks wei sjonge se yn hjar útdrukkingen, as dimmene ljue, meastal ûnder de noat, mar yn it spotten en gekjeijen sjonge se boppe de noat, en dat driuwe se sa fier, det it iggen noch kanten roait. Yn dy groteske oerdriuwing leit krekt de biisaftige bispottelikheit. De gelearden neame dat dehyperbole. As Dr. Eeltsje yn syn feart de iisskotsen neifleane, folget hy gekskearende syn Fryske aert op. De tael is ’er fol fen, omdet it yn it nationale karakter sit. Sa heart men by foarbyld:Dar hoor ik jou! sei doave Japik, en ’er roan in lûs oer ’e souder.—Nou komt ’er romte om ’e hird, sei de jonge, nou ús heit en mem beide dea binne, en sokke sprekwizen by de rûs mear.—As in soan syn âlde heit slacht, scoe yen it grim út ’e bealch spatte fen lilkens.Yn it briefke haw ik neat foroare as de spelling. Sommige ljue prate wol ’ris oer ’eienfâldige spelling fen Dr. Eeltsje. Myn broer hie nin spelling yn it geheel; dêr liet er my for kedize. Hy hie Gryksk en Latyn leard, spriek en lies flot wei Ingelsk, Frânsk en Dútsk. Hy wier fjirsto goed taelkenner om dat gewicht yn de spelling to sjen dat ús lânsljue der oan hingje. It wier him to dwaen om it echte skilderaftige wird, en as er dat foun hie, koe him de rôk, dy se it yn ’t skrift oanteinen, net folle skele. Onno Zwier van Haren hat synGeuzenaldermislikst spjelde, en dochs scil syn heldentrompet de rom fen ús foarâlders noch ieuwen nei ús útsketterje, as de keurich bislikke en spjelde rimen fen syn tiid mei de rimers selme al lang forgetten binne, eft hja noait bistien hiene.J. H. H.SKIPPER HYLKE FEN DE LJEMMER.In skipper op ’e Ljemmer, dy bûten foer nei de Middellânske sé, boude syn sinlik wyfke in fleurige keamer tichte by de haven om yn to wenjen. Hylke foer goed en it mocht him skoan barre. As de man nou op sé wier, pronke se hjar wenje op; hja wreau, hja strike en fage de ganske dei, en njunkenlytsen kaem de keamer sa fol as in aei. Skipper Hylke wier pas thús, ef hja frege om in twade keamer om yn to sliepen. Dy kaem der ek en dêr slepte hja net allinne, mar wenne der ek om de foarkeamer moai to hâlden. De sliepkeamer waerd ek njunkenlytsen foller en moaier; sa moai, sa kreaksinlik, det hja faek it bêd moarns net opmakke om ’t stouwen to biletten. It bigreatte hjar, det ’er immen oars yn kaem as hja selme, en dat noch wol op hoasfoetlingen, sa, det as hja yn “’t Heilige der Heiligen” gean scoe, teach hja de toffels op ’e matte foar de doar earst út. “My tochte, sei se tsjin Hylke, do er fen Cadix thús kaem, wy moasten der noch in keammerke by ha, hwent dat sliepen, koaitsen en brieden makket de boel sa gruzich as in bargehok.” Ek oer de kosten fen dat tredde fortrek stapte Hylke hinne. Baes Schaafma waerd roppen, en in tredde keamer kaem ’er by. Hylke gong yn Maert op reis. Yn ’e simmer tocht hja: dat stoken en sieden yn ús koken kin ’k mije, en hja boude in stookhok op ’e feartswâl efter ’t hûs, dêr hja iet en dronk, sea en brette, waste en plaste, en it húsrie fen trije moaije pronkkeamers trijeris deis omgong en mei in fyn Eastynjeske doek ôffage.Hylke kaem thús; hy moast nou yn ’t stookhok syn heil siikje. Hy sei neat; mar de earste snein to joun de bêste, sei er tsjin seis nuvere feinten, skippers en kameraten fen him, dy yn de Ljemmer laeinen, eft se de oare moarns to 10 ûre in gleske pons by him drinke woene. Ja wol. It wiif gong, de bibel mei silveren heakken by hjar, yn peaskepronk nei tsjerke en om 10 ûre kaem it folk opdaegjen. Dat gong dêr op in sûpen fen sterke gleone pons eft it pompwetter wier. De geasten waerden wekker, njunkenlytsen roerich en op it lêst wyld, woast en oproerich. As der in glês ef romer briek, rôp Hylke: “Dat ’s bêst, to mar, sa moat it gean! de fabryk moat ek libje.” It eintsjebislút wier, det der ien oer de tonge bigoun to kakken, en de moaije spegel bispei; in oare skoerde de kleden en gerdinen ôf om de boel hwette op to himmeljen. Skipper Laes, dy troch it hier groeid wier, sette de prûk op in lege flesse, sa hjit waerd hy om de kop.Sytse fen Twellingea hie sa folle fen dat swiete gûd ynkrige, det er mei de rûge mûtse, fetlearzen en in skansloper oan, op it pronkbêd stapte en yn in amerij bigoun to snoarkjen as in baerch. Mei ien kaem it wiif út de leare en sloech rare eagen op do hja nin gerdinen foar ’e finsters foun. Hja gong yn, mar do waerd hja sa wyt as snie en waerd stom fen woede. Mar do se dêr dy dronken út-fen-hûzer mei de rûge mûtse op en de learzen oan op hjar pronkbêd seach, do wier it eft se troch ’e groun sonk, en wylst dy keardels it heechste liet songen:Ach, kapteintje, slaat mij niet, foel it earme minske yn flaute op ’e groun. Hylke hâldde hjar in doek mei jittik ûnder ’e noas, en do hja wer bykomd wier en de boel troch in âlde húshimmelster hwet opreddere wier, sei Hylke tsjin syn wiif: “Nou, Jeltsje, sa kin it net, en dochs moat it sa, as ik yn in stookhok libje scil; hwent dat fordom ik sa wyt as sûpe. Dêrom wol ik it mei dy op in akkoart jaen. Wy scille yn ’e earste keamer wenje, yn ’e twade sliepe, en yn ’e tredde siede en briede, waskje en spiele. Dat gong oan en Jeltsje toarnde der noait wer oan om yn ’t stookhok to krûpen.Sa giet it nou de dames, dy fen in lytse wenje de twa bêste keamers oan eltsoar lûke en ta en rigele meitsje, om mei hjar bern yn lytse hokjes fen keamers to wenjen.J. H. H.By skipper Hylke.BY SKIPPER HYLKE.
Dr. Eeltsje hie de lêste deis fen 1822 by Mr. Johannes Haitsma, boargemaster fen Bolswert, to gast west. By boargemaster en syn wiif Mefrou Lisk Tichler, dy ’er de fynste wynkelder fen Fryslân op neihâldden, wier alles nei âld Fryske wize fen it bêste yn ’e romte, en de minsken wierne sa foldedich, sa opromd en frjeonlik, det men der altiten mei in fol liif en in bliid sin fen dinne kaem. De Frânske lekkerbekken hawwe in wetboek, dêr dit artikel, nommer ien yn is:De tankberheit for in gastmiel hoeft net langer to dûrjen as de tiid, dy de gerjuchten fen it miel nedich hawwe om to fortarren; mar Dr. Eeltsje wiernin Frânskman; sa’n mieltiid wirke by him nei, en de nijjiersbrief, dy hjir efter folget, de earste en lêste, dy er sa skreaun hat, wier der ’t gefolch fen.—To Bolswert wenne do ek in âlde fjûrfretter, mei namme Portegies, in echte krychsman, dy it sei sa as de wrâld woechsen wier. Hy wier in bernsbern fen de skriuwmaster fen prins Willem de fiifde, en as prinseman yn ’e widze lein, woe er deBataafscheef sa as hy it neamde, deBaviaansche republieknet tsjinje; hwent de Bavianen hienen de prins weijage. Hy naem tsjinst ûnder it legertsje fen de Prins op it Ingelske eilân Wight, en dêr naem er letter tsjinst yn it Hanoverske regiment dragonders, dat ûnder Wellington yn Spanjen en yn de fjildslach by Waterloo braef fochten hat. Hy hie it brocht oan de rang ta fen majoar en it Ingelsk pensioen fen dy rang foriet er to Bolsert mei syn biheind, mar kreas lyts wyfke, dat him as in moedige Friezinne yn alle noedlike kampanjes troch Spanjen folge wier. Lyk as it mei âlde krigers giet, dy ta rêst komme en goed foer krije, waerd hy to Bolswert wakkere grou en boarstte út de naden fen al syn foarige klean.
Nei de bataille fen Waterloo moast hy mei al de officieren fen syn regiment foar de kening fen Ingelân forskine, om út de keninglike mûle de taens for hjar dapperheit en bifochtene fictoarjes to hearren. It wier do in wet oan it Ingelske hof, det nin krychsman yn syn montearing ef mei skerp dêr forskine mochte; de boargers stienen dêr heger as soldaten en offisieren, dy allinne as feinten en tsjinners bitelle waerden om de boargers as it need wier, to biskermjen, en dêrom mocht nin krychsman oars as yn boargerkledaesje foar ’e kening fen it lân forskine. Sa hie den ek ús Portegies for de audientie in fyn swart lekkensk pak meitsje litten by de skroar fen it Ingelske hof, dy by guineas rekkene, lyk as ús skroarren by gounen. Nou, mei dy moaije djûre rôk kaem Portegies altiten oan ’e mieltiid by boargemaster Haitsma, mar omdet hy de rôk op nin hânbrie nei fen foaren ticht knoopje koe, sa grou wier er wirden, sei boargemaster op in kear, det wy beide by him to iten wierne: “Lûk jimme baitsjes ’ris út, feinten; it is my nou ’ris to dwaen om grou en smel beide to geriven.” Wy loeken de rokken út en ik paste Portegies sines oan, dy my siet, krekt eft er my om it liif getten wier. “Dy rôk is for dy makke sei boargemaster my, dou jowste fjirtsjin goune en de rôk is dines. Hwent mei sa’n pyst fen in ding, dat op nin heal foet nei ticht kin, wol ik de dragonder dochs net wer oan tafel ha.” Sa sein, sa dien. Nin ien fen ús beiden, dy tsjin dat útstel kikke doarst. Ik krige de rôk, dêr ik wol twa jier mei pronke ha, ta greate biwondering fen de kenners, dy my de namme fen de skroar fregen, dy sa’n tsjep stik knippe koe. Boargemaster sels eigene him as makelaer de eare fen dizze gelokkige keap ta, dêr keaper en forkeaper beide mei tsjinne wierne. As er my mei dy rôk oan seach, glimke er altiten, en ienders die hy ’er dit steile wird by: “Nou witste ek hwet it Fryske sizzen bitsjut: Heal divel, heal minske; hwent it kleed makket de man, en mei dy rôk oan biste heal ierde-, heal himeldragonder.”
Nei Portegies eigen sizzen, wier it in heal mirakel, det er as bern net forhouneloarte wier. To witten, syn heit wier ek in krychsman; dy troude de dochter fen de ontfanger to Wirdum, dêr er dizze soan by krige. Hja wennen to Ljouwert; it wier in moaije winterdei en dêr laei frij hwette biriden snie; it bern wier noch yn ’e ruften, mar de jonge ljue tochten, hja moasten mar ’is mei de lytse erfgenam mei hynst-en-slide nei pake-en-hjarre ta. Dat gong oan, en do se ’n ûre twa to Wirdum pizele hiene waerd de lytse feint fen beppe yn in wollen tekken bitrollemolle en mem op ’e waerme skirte lein. Do mynhear op ’e slide-stirt, greatmachtig de klappende swipe der oerlein, en sa fleach de tuitige slide rinkelbeljende foart, det de snie der neistau. Hja kamen mei in blits to Ljouwert. Memke die it tek op, dêr de jonge ûnder laei; mar ho kel waerd it earm minske, do se nin jonge seach. “Heres myn tiid, Portegies, rôp se,It kiin is er niet!” “Wat duwel nou, sei de man, It kiin er niet? He’ jou dan niet foeld dat de jonge fan ’e sleed rold is? So donders bryk kan ik ’t niet an.” Mar hy mei kûgelsfeart deselde weis mei hynst-en-slide werom, en ja wol, in bôlrinster hie it bern yn ’e snie op ’e Goutumer dyk foun, en yn ien fen hjar bôlkoerren by de frou fen it skjippehúske op ’e hoek fen de Goutumer opreed brocht. Dêr foun de kaptein syn forloren soan wer, sliepende as in roas op ’e waerme skirte fen in meilijend jong wiif. Dêr is noude grouwe poepútgroeid, dêr Dr. Eeltsje op Nijjier mei to gast wier by boargemaster Haitsma. Hja bitellen de gasthear en de gastfrou nei de mieltiid meastal mei Dútske sangen, dy de dokter leard hie by de studinten fen Heidelberg en de majoar fen syn regiment Hanoveranen.
Dêr is nou it letterke fen Dr. Eeltsje oan boargemaster, datearre, lyk as jimme sjenne, Grou, de twade Jannewaris fen 1823, de forneamde winter, dy noch hirder oankaem as yn 1740 ef 1809.
Wirdige frjeonBoargemaster!
Ik bin jister fen ’e pôle[47]ôfflein, det my de brokken iis tweintich foet boppe de kop fleagen. Man! Hwet fleach it foar ’e wyn ôf, det de stront fen ’e diken stau. Ik hâld oars net bjuster fen kaertsjes ef briefkes, en dêrom scoe ik jister ek wol ’ris by jo komd ha, mar ik moast op ’e kreammisitie mei in hele team âlde frouljue en oare stadige minsken: en dêr út to rinnen, dat mocht ik net om myn overste[48]net to forlitten. Oars hie ik al sa ljeaf ’ris in healmingelen fen dat skoane bierke by jo dronken; en den hiene dy grouwe poep en ik ek yet ’ris sjonge kind. Wit’ je net? Dy âlde fjochtersbaes, dy oars net praet as fen meiden en moardzjen. Voilà mon excuse!
Nou oan it winskjen. Dêr den in lyts flardtsje!
Libje lang, mar libje soun;Yt je lang yet tsjok en roun!Nim foar ’t iten in lyts wipke,Nei it iten in lyts sljipke,En fortret jo dat to fel,Liz den stil de leppel del.
Mear, tinkt my, ha jy net nedich. Jy ha neat nedich as in libben, dat sûndertablet drop, gezondheidzolen, oder lebens essenzento ’n ein brocht wirde kin. Iten en drinken is ’er by jo net brek, tsjinners ha jy ek nôch. De oaljekoeken[49]rinne allegearre mei it hoedtsje yn ’e hân, as se de boargemaster sjenne. Mient jou wiif, det it hwette plomp fen my sein is, Mefrou moat tinke det ’er dat ûnderskie is twiske myn nijjiers- en oare lju’s praet, det ik it better mien as ik it sizze kin, en ik leau, det it oars wol ’ris omkeard is.
Adieu! Gott befohlen, Herr Staddirector!
Eeltsje,bûklaper en brabierby de grouster skiere iel.
1823 2 Jannewaris.
De oare deis kaem boargemaster mei dit letterke by my en skonk it my. “Dêr, sei er, dat is in masterstik. Der libbet nin twade Fries, dy sa’n briefke fleande skriuwe kin. Biwarje dou it, en jaen it út nei myn dead: hwent by my komt it licht ûnder de pompieren fen de ontfanger-generael.” Sokke letterkes floeiden myn broer sa mar út ’e pinne mei it selde gemak as in recept for seare hakken. Foaral is ’t merkwirdich troch in eigenskip yn de tael en it karakter fen de Friezen. Sa dageliks wei sjonge se yn hjar útdrukkingen, as dimmene ljue, meastal ûnder de noat, mar yn it spotten en gekjeijen sjonge se boppe de noat, en dat driuwe se sa fier, det it iggen noch kanten roait. Yn dy groteske oerdriuwing leit krekt de biisaftige bispottelikheit. De gelearden neame dat dehyperbole. As Dr. Eeltsje yn syn feart de iisskotsen neifleane, folget hy gekskearende syn Fryske aert op. De tael is ’er fol fen, omdet it yn it nationale karakter sit. Sa heart men by foarbyld:Dar hoor ik jou! sei doave Japik, en ’er roan in lûs oer ’e souder.—Nou komt ’er romte om ’e hird, sei de jonge, nou ús heit en mem beide dea binne, en sokke sprekwizen by de rûs mear.—As in soan syn âlde heit slacht, scoe yen it grim út ’e bealch spatte fen lilkens.
Yn it briefke haw ik neat foroare as de spelling. Sommige ljue prate wol ’ris oer ’eienfâldige spelling fen Dr. Eeltsje. Myn broer hie nin spelling yn it geheel; dêr liet er my for kedize. Hy hie Gryksk en Latyn leard, spriek en lies flot wei Ingelsk, Frânsk en Dútsk. Hy wier fjirsto goed taelkenner om dat gewicht yn de spelling to sjen dat ús lânsljue der oan hingje. It wier him to dwaen om it echte skilderaftige wird, en as er dat foun hie, koe him de rôk, dy se it yn ’t skrift oanteinen, net folle skele. Onno Zwier van Haren hat synGeuzenaldermislikst spjelde, en dochs scil syn heldentrompet de rom fen ús foarâlders noch ieuwen nei ús útsketterje, as de keurich bislikke en spjelde rimen fen syn tiid mei de rimers selme al lang forgetten binne, eft hja noait bistien hiene.
J. H. H.
In skipper op ’e Ljemmer, dy bûten foer nei de Middellânske sé, boude syn sinlik wyfke in fleurige keamer tichte by de haven om yn to wenjen. Hylke foer goed en it mocht him skoan barre. As de man nou op sé wier, pronke se hjar wenje op; hja wreau, hja strike en fage de ganske dei, en njunkenlytsen kaem de keamer sa fol as in aei. Skipper Hylke wier pas thús, ef hja frege om in twade keamer om yn to sliepen. Dy kaem der ek en dêr slepte hja net allinne, mar wenne der ek om de foarkeamer moai to hâlden. De sliepkeamer waerd ek njunkenlytsen foller en moaier; sa moai, sa kreaksinlik, det hja faek it bêd moarns net opmakke om ’t stouwen to biletten. It bigreatte hjar, det ’er immen oars yn kaem as hja selme, en dat noch wol op hoasfoetlingen, sa, det as hja yn “’t Heilige der Heiligen” gean scoe, teach hja de toffels op ’e matte foar de doar earst út. “My tochte, sei se tsjin Hylke, do er fen Cadix thús kaem, wy moasten der noch in keammerke by ha, hwent dat sliepen, koaitsen en brieden makket de boel sa gruzich as in bargehok.” Ek oer de kosten fen dat tredde fortrek stapte Hylke hinne. Baes Schaafma waerd roppen, en in tredde keamer kaem ’er by. Hylke gong yn Maert op reis. Yn ’e simmer tocht hja: dat stoken en sieden yn ús koken kin ’k mije, en hja boude in stookhok op ’e feartswâl efter ’t hûs, dêr hja iet en dronk, sea en brette, waste en plaste, en it húsrie fen trije moaije pronkkeamers trijeris deis omgong en mei in fyn Eastynjeske doek ôffage.
Hylke kaem thús; hy moast nou yn ’t stookhok syn heil siikje. Hy sei neat; mar de earste snein to joun de bêste, sei er tsjin seis nuvere feinten, skippers en kameraten fen him, dy yn de Ljemmer laeinen, eft se de oare moarns to 10 ûre in gleske pons by him drinke woene. Ja wol. It wiif gong, de bibel mei silveren heakken by hjar, yn peaskepronk nei tsjerke en om 10 ûre kaem it folk opdaegjen. Dat gong dêr op in sûpen fen sterke gleone pons eft it pompwetter wier. De geasten waerden wekker, njunkenlytsen roerich en op it lêst wyld, woast en oproerich. As der in glês ef romer briek, rôp Hylke: “Dat ’s bêst, to mar, sa moat it gean! de fabryk moat ek libje.” It eintsjebislút wier, det der ien oer de tonge bigoun to kakken, en de moaije spegel bispei; in oare skoerde de kleden en gerdinen ôf om de boel hwette op to himmeljen. Skipper Laes, dy troch it hier groeid wier, sette de prûk op in lege flesse, sa hjit waerd hy om de kop.
Sytse fen Twellingea hie sa folle fen dat swiete gûd ynkrige, det er mei de rûge mûtse, fetlearzen en in skansloper oan, op it pronkbêd stapte en yn in amerij bigoun to snoarkjen as in baerch. Mei ien kaem it wiif út de leare en sloech rare eagen op do hja nin gerdinen foar ’e finsters foun. Hja gong yn, mar do waerd hja sa wyt as snie en waerd stom fen woede. Mar do se dêr dy dronken út-fen-hûzer mei de rûge mûtse op en de learzen oan op hjar pronkbêd seach, do wier it eft se troch ’e groun sonk, en wylst dy keardels it heechste liet songen:Ach, kapteintje, slaat mij niet, foel it earme minske yn flaute op ’e groun. Hylke hâldde hjar in doek mei jittik ûnder ’e noas, en do hja wer bykomd wier en de boel troch in âlde húshimmelster hwet opreddere wier, sei Hylke tsjin syn wiif: “Nou, Jeltsje, sa kin it net, en dochs moat it sa, as ik yn in stookhok libje scil; hwent dat fordom ik sa wyt as sûpe. Dêrom wol ik it mei dy op in akkoart jaen. Wy scille yn ’e earste keamer wenje, yn ’e twade sliepe, en yn ’e tredde siede en briede, waskje en spiele. Dat gong oan en Jeltsje toarnde der noait wer oan om yn ’t stookhok to krûpen.
Sa giet it nou de dames, dy fen in lytse wenje de twa bêste keamers oan eltsoar lûke en ta en rigele meitsje, om mei hjar bern yn lytse hokjes fen keamers to wenjen.
J. H. H.
By skipper Hylke.
BY SKIPPER HYLKE.