Fuotnoaten:[1]Douanes ûnder Napoleon I.[2]Sa stiet der; mar it moattinkerwêze, leau ik.[3]Douwe Halbetszfen Dockum komt foar ûnder de helpers fen de prins fen Oranje, dy by Alva’s sentinsjes fen 18 en 20 Maeije 1568 ta de galge forwezen binne. Dêryn wirdt hjar allegearre oantige »d’avoir assisté, servy, favorisé et suivy le party et rebellion du Prince d’Orange, chief des Rebelles contre sa Majesté, soubs la conduite du Conte Loys de Nassau, son Frere, ayant envahy hostillement l’esté dernier le pais de Groeningen et aultres de sa dite Majesté, comme Lieutenant du dit Prince d’Orange.« Dizze sentinsje fen de tweintichste Maeije waerd de 23 Maeije, en dos mar trije dagen letter, folge fen de fjildslach by ’t kleaster Heyligerlee yn Grinslân, dêr Graef Lodewyk de Spanjerts toliter to-sloech.—De gelearden moasten foarhinne ek gelearde, dat is Grykske of Latynske nammen habbe. Sa foroaren se denHommeynHomerus,EasgeynEgesippus,FenneynTriphennaen de dokter dy neiDouwe Halbetszhjitte, waerdTheodorus Halbetsma.[4]Biskiteis by de Hollânners in onfoech wird, mar net by de Lân-Friezen, dy fen dong libje moasten. Hja brûkten it as oare wirden yn de eigenlike sin, en ek yn de oneigenlike fenbidriigje.Biskiterfor Holl.bedrieger, sizze sels eptige minsken noch. By ús stamneaten, de Ingelsken, hat dy selde oergong fen biteikenis pleats, howol hja it, út onkunde fen de grounen fen hjar eigen tael, net witte. It Fryskekeate,kiete,kjitte(drek) is it Angelsaxiskeceatta, it Ingelskecheat, bedrog;to cheatit Fryskeskite,biskite, N.l.bedriegen.[5]De magistratum probatione apud Athenienses.[6]Ek op dizze leppel stiet myn fan mei in R:Halbertsma.[7]Galanthus Nivalis, Linnæi.Holl: Sneeuwklokje.[8]Nymphaea alba, Linnæi.Plompen, Holl., Pompebledden en Swanneblommen, Friesch.[9]De âlde Ljouwters hjitten de lommert sa, omdet it jild op ’e pânnen de ljue yn in izeren leppel ta stitsen waerd.[10]Ik haw noch ris by domenij út fen hûs west. Hy hie in heel sealfol boeken erfd fen syn omke, dy prefester to Grins west hie. Hy joech my de kaei ’ris om dat spiltsje to bisjen; mar dy wier danich forruske, en de kaei fen de wynkelder wier sa glêd as in spegel.[11]Meermalen werd mij de vraag gedaan, wie van de Halbertsma’s eigenlijk de schrijver was vande Skearwinkel fen Joute-baes. Ik wist het niet. Ik meende het stuk voor het werk van Joost te moeten houden, maar een ander beweerde, dat niet Joost, maar Eeltje ’t moet geschreven hebben, terwijl weer een derde ’t aan Tjalling en wijlen Eekhoff ’t aan dezen voor een goed deel toeschreef. Ik heb het aan den heer Dr. T. J. Halbertsma, Hoogleeraar te Groningen, zoon van Dr. J. H. Halbertsma, te danken dat ik thans de vraag kan beantwoorden. Toen ik namelijk eenige maanden geleden van dezen over zekere zaak een schrijven ontving, deelde hij mij tevens mede, dat hij onlangs een exemplaar van deLapekoerhad gevonden, waarin zijn vader had aangeteekend, wie van de drie broeders de verschillende stukken, waaruit dit werkje bestaat, gemaakt hadden, en uit die aanteekening bleek het volgende:Van het begin tot aan: »Wopke, De divel Joute!« is van Eeltje.Van daar tot aan: »Boerkerij en keapmanskip« is van Joost.Van daar tot aan: »De opsichter Hoarnstra stjit de doar op en seit« is van Tjalling.Van daar tot aan: »Boer, Mar hwat scoeste tsjin de ljue prate« is van Joost.Van daar tot aan: »Hoarnstra, Mar nou moat ik dy noch hwat freegje« is van Tjalling.Van daar tot aan ’t slot is van Joost.DeSkearwinkel fen Joute-baesis dus wel het merkwaardigste staaltje van de eenrachtige samenwerking der drie broeders.G. C.[12]Speculatie, banket waarmede men speculeert op een meisje.[13]Fol út:manminske, lyk asfrommiskeforfrouminske.[14]De koken.[15]De Ingelsken witte wol det se de iene dei ef d’oare fen Noardamerika forgriemd wirde, en om ’t it den dochs mei hjar nei de moanne giet, meitsje se mar yn tiids det se dêr kinde hawwe.[16]Dat bigrypt de Noarcher rún net; hy sprekt hjir mar as in stom bist. As de studint der netynsit, den moat hy deromsitte; hy moat dochs earne sitte.[17]Dat wierne ûngelokkige slaggen. Dy hat de Noarger rún de ljue yn ’e moanne wer dûbeld bitelle set. Wy scille neijerhân sjen, ho ’t er de goede boargers dêr knypt hat. De triennen rounen hjar oer de wangen! Hwa wit eft er hjar ûnderwiles net himelheech priisge hat: O, ho, poalle! hou, popke![18]Dat is in nuver tooneeltsje! De Noarger rún sei neijerhân, det dizze ierde in tarieding is sa wol for de hynzers as for de minsken, en sa wier dit efterút fen mynhear Flessinga in goede skoalle for in oansteande ontfanger-generael yn de moanne, dy bankerot tinkt to spyljen. Ungelokkich scil it folk yn ’e moanne den for de bletterjende bok spylje. De Noarger rún flokt sa op dat ligen en swarren mar ik leau det er it hjir leard hat, do er de ljue yn ’e moanne neijerhân by God en alle ingels swarde, det it wol gean scoe, det de kas fen it lân goed stie, wylst iggen en einen to koart kamen. Hwent hy seit ommers, det hy it to koart mei holle wirden oanfolde.[19]Dy lêste reis mei de Kollumersweachters docht de doar ta. Dat wier it útset op ierde, en mei de eximpels dy er do seach foar eagen kaem er yn ’e moanne. Do sa ’n bist ontfanger-generael waerd gong it fen sels op syn Kollumersweachters. Twa dingen sizze se, binne ûnder dat foltsen onbikend, it houwelik en de godstsjinst, en wy sjêne ek net út de rún syn brief, det hy fen it iene ef oare kikt. Howol er syn runenatúr tsjin dy fen in flink keardel forroale hat, is er yn ’e moanne net troud. Mûlk bihelpt er him wol mei oare ljues bern, dy ’t er gean litte kin as er wol. Det er noait net fen God ef godstsjinst rept, dat is dom; dat heart ’er by. As it jild hwet fêst sit, en der komt in from wirdtsje fen bibel en »voorzienigheid« yn den bigjinne se de bân fen de pong al los to meitsjen; to minste as de ljue yn de moanne sa ienfâldich binne, as de Noarger rún seit.[20]Efter yn in postscriptum hie de Noarger rún op it wirdBONKENnoch dizze rigels skreaun:P. S. Op de slachtfjilden fen Leipzig en Waterlo wirde nou de bonken fen de helden opdold om for twa cinten it poun nei Ingelân stjûrd en dêr formeald to wirden. Yn ’e moanne binne okkerdeis in partij sneuvele officieren oankomd, dy hjar bjuster oanstelden; hja flokten hjar de mûle hast oan flarden. »Litte wy ús, seinen se, for it lân en de kening dea bruije, det se ús oerskot as de bonken fen in ezel forkeapje scille?Is dit de tol der dankbaarheid aan de assche der helden?rôpen se. It hie in bulte spil om dy ljue to bitsjutten, det eltse soldaet winskje moast, det syn dea sa nuttich oan it lân waerd as hjarres. In soldaet, dy sneuvelt, is ienders nuttich, en wol yn syn dea; mar hwaens bonken forkoft wirde, ek nei syn dea, en dos twaris. Earst hat de earme man, dy se opdolt ’er in deihier fen; den de opkeaper; forfolgens de skipper, dy se oerfiert; de opkeaper yn Ingelân; de mounler fen de steammounle dy se fyn mealt, en einlings de boer; dy er syn boulân mei donget. Ik hâld fol, det de dea fen de measte krychsljue sa nuttich net for it minskdom is, as hjar bonken nei hjar dea, en it is in treast for dy jinge, dy tonei for in rottige saek falle, det hjar deade bonken to minste noch hwet libben yn handel en skipfeart bringe scille. My alteas is it in swiet neitinzen, Gabe, det myn bonken nei Ingelân komd binne. Farre wol!«[21]Dat wier al wer in tarieding, dy deade rôt! Hwent in ontfanger dy syn rekkening net yn oarder hat, moat al fen nuvere dingen hearre. Dat binne brokken om troch de kiel to krijen, dat sizz’ ik jimme. En mei dat al, moat er dwaen eft er it net fielt.[22]Dat wol yn de mûle fen de Noarger rún sizze, wizer en forljochter om de ljue yn de moanne to biskiten. Nou, dêr tsjinnet de wittenskip de measte ljue ta. Mar hwa wit hwer dat bist nou al is? Mûlk op de stirt fen de Halleische komeet, en op dat reiske fen 75 jier kin er him noch heel wol betterje.[23]Dat is nuver! Hja lykje dy man yn ’e moanne better to kennen as op ’e ierde. Sa giet it! In profeet is yn syn eigen lân net achtenearre. As de man út de moanne wier, scoen’ se op ierde sizze,dy greate onforjitlikeBilderdyk. Mar ik hâld fol, it is en bliuwt nuver det in âld hynzer yn ’e moanne better smaek hat as folle minsken op ’e ierde.[24]De goede âld kening moast de Noarger rún mar anstons foar de kop sketten hawwe. Sokke snaken rinne earst de minister om, oer it lyk fen de minister fleane se op ’e kening ta, en oer de kening op de natie, dy it yn it ein allegearre ontjilde moat. Bûten dat, it wier in ynkomling: wier it net moaijer nôch, det se him fretten joegen? Moast er de hân ek noch twiske bast en beam stekke?[25]Men kin wol hearre det it in rún is, dy ’t hjir praet. As er in springhynst wier as Pegasus scoe er wol hwet earbiediger fen syn frjeonen sprekke. Men moat altyt hearre hwa ’t seit. De Noarger rún hat foar ’e tsjiiswein lykwol to folle honger lit om nin meilijen mei in earme dichter to hawwen, dy de boekforkeapers troch it rib foerje, wylst se sels de folle houwe ha. Mar myn ljeave rún! ho scoene de dichters sjen, det de moanne yn biweging is? Dimmene ljue, dy noait rjimd hawwe, fiele net iens det de ierde, dêr se op steane, mei mear as koegelsfeart yn it roun giselt. In man dy ’t ûnder de lynje wennet, fljocht yn ien menút saun-en-tweintich-tûzen-saunhûndert-acht-en-sauntich Neêrlanske jelnen foart, en wy mar in bytsje langsommer.[26]Hjir út sjucht men det it altyt sa ûngelokkich net is as men fen immen seit,hij is naar de maan.[27]It liket hast wol det de ontfangers hjir altyt in foarfielen hawn habbe, det se yn ’e moanne goarje moatte; ûngelokkich kinne se it jild, det se hjir by eltsoar toaije, net meinimme yn de moanne.[28]Ik leau, det de Noarger rún dêrmei mient de bûterkeapers, dy troch it fjirder flein binne. Dy kinne op it kozyn fen hjar foardoar nou al sette:Juris Utriusque Doctor yn de moanne.[29]Okkerdeis kaem foar it tribunal it moaiste proces, dêr oait fen heard is. In boargerman hie tsjin in skoalmasterschoolmeestersein, en dêr hat de skoalmasteractie fen injurieoer makke. Dat joech do in bulte spil. De man sei, det de master sa mansk net wier as in âld skoalmaster, hwent syn bern koene de letter fen de bibel net ienders. En de master sei, det de skoallen alear mar stâllen for bokken wierne, dêr de ezels for master spilen.[30]Treemterwordt gezegd voortreventergelijkDeemtervoorDeventer.Trevebeteekent stilstand van wapenen, entrewesbij de Vriezen ontspanning, vreugdebedrijf, hetwelk berekend is voor hem, die het geniet. Als het kind bij voorbeeld tot zijne moeder zegt: »Mijn oom wil mij in het paardenspel brengen, dan antwoordt de moeder:Kom, dat is trewes for dy.[31]Bargemargenworden thans alleen nog te Leeuwarden gemaakt, alwaar zij door de diëet van het Sint-Anthoni-gasthuis in stand gehouden, en daardoor ook buiten het gasthuis in zwang gebleven zijn. Zij bestaan uit varkensreuzel, rozijnen, stroop, roggebrood en diergelijke bestanddeelen. Het woordmargebeteekent bij de Vriezengort met rozijnenen diergelijke spijze. Hetmargemielis de avondmaaltijd die door de boeren bij geëindigden hooioogst aan de hooiers gegeven wordt, en bestaat uit pannekoeken, gort met rozijnen, en kost van dat stevig allooi. Te Hindeloopen ismargerijst, die tot een lijvigen brij gekookt is. Eenbarge-margeis dus eenvarkens marge, of varkensbeulink, die met een soort van genoemde bestanddeelen aangemengd is. Kiliaan heeftmargheals een Vriesch woord; en wel in den zin van worst.Margis het zelfde woord alsmerg, waarvoor de Denen zeggenmarven de Duitschersmark.[32]Mijn keuninkjeis eene uitdrukking van genegenheid, die in den mond van ouden jegens jongen, van meerderen jegens minderen te Leeuwarden veel gehoord wordt. Ik durve verzekeren, dat zij echt Vriesch is en niet minder dan veertien-honderd jaren oud, omdat zij nog dagelijks in Engeland in zwang is. Voor twee jaar herinnerde ik mij dit keuninkje nog by de liefkozingen eener Engelsche juffer, die mijn’ jongsten zoon, toen één jaar oud, gedurig aansprak met den titel,My emperour! My little king!(myn lytse kening) mijn keizer! mijn koninkje![33]Mantsesvoormankes, mannetjes. De oude Leeuwarders wierden altoos bespot, omdat zij den verkleiningsvorm, die anderstjeluidde, of ten minste geschreven wierd, optseuitbrachten; dusverhaaltse, voorverhaaltje;kooltsevoorkooltje;boltsevoorboltje;pottsevoorpotje;pantsevoorpantje;bittsevoorbitje. Ondertusschen is dit de ware Vriesche uitgang, en niet detje. Want de Vries moet dek, of houden, of veranderen intsentsj. Dustsjerke, kerk;tsjerne, kern, karn-ton;sjiis, kees, kaas, en analogisch voorkool-ke,kool-tse; voorbol-ke,bolt-se; voor pot-ke, pot-tse. De Leeuwarders veranderen de ke evenwel niet in tse achter alle sluitconsonanten, gelijk men hoort inlipke,lapke,tobke,kamke,lamkeen anderen, voor welke zij nooit zeidenlip-tse, lap-tse, tob-tse, kam-tse, lam-tse. Hieruit ziet de opmerker ook te gelijk, dat het alleen is om een ingekankerde gewoonte toe te geven dat wij schrijvenbytje, be-tje;poàtje, potje;tontje, tonnetje;kerltje, (kel-tje) korreltje[34], daar wij behoorden te schrijven byt-tsje, poàt-tsje, ton-tsje, kerl-tsje. En dit is niet alleen om dat tsje analogisch voor ke moet staan, maar ook omdat het werkelijk aldus uitgesproken wordt. Er is niets dat de Amsterdammers, diebeet-jeschrijven en spreken tevens zoo aardig en origineel vinden als de wijze waarop eene juffer uit de Vriesche steden, die zich den tongval der vaderen niet schaamt, het woordbitjeb.v. uitspreekt. Dit doen zij honderd malen na zonder het liefelijke in de sissing vanbit-tsjete kunnen brengen. Zoo heeft elke tongval zijne eigendommelijkheid en schoonheden, ook het echte Hollandsch, en het is om die schoonheden in het Hollandsch uit te roeijen, en eene ongehoorde uitspraak volgens de doode letter in de plaats te stellen, dat de wetgevers der taal thans alle schoolmeesters in het vaderland ten duurste verbonden hebben.[34]De lezer houde in ’t oog, dat dit gezegd werd van de spelling in den eersten druk. Bij deze uitgaaf is in zulke woorden detjintsjveranderd.[35]Eabarre, ooijevaar.[36]Er is geen vogel, dien het bijgeloof zoo veel eer bewezen heeft als den ooijevaar. Van de liefde diens vogels tot zijne jongen, van de zorg met welke hij de vermoeide ouden de lange reis helpt volbrengen, verhaalt en gelooft men wonderen. Zijne dankbaarheid is insgelijks in ieders mond. Als hij op een schuur nestelt, zegt men dat hij bij den boer een jong of een ei tot huurpenningen voor zijn daklogies naar beneden werpt. Zijn klepperen meenden wij als kinderen dat bidden was. Dit zijn echter slechts flauwe overblijfselen van een meer geregeld bijgeloof, dat een deel uitmaakte van de Godsdienstleer onzer Heidensche voorvaderen. Ook de Romeinen noemden hem daarom depia avis(de jegens ouderen, kinderen en weldoeners liefderijke vogel) even als onze Vriesche voorvadereneade-barof geluks-vogel. Het moet ons daarom niet verwonderen, dat bij de vroegere leer der Metempsychosis of zielsverhuizing een vogel met zulk een recht menschelijk karakter geloofd wierd in een mensch over te gaan, of omgekeerd de mensch in een ooijevaar. Indien men thans ongaarne, en voor honderd jaar om geen werelds goed een ooijevaar, hoe lastig en vuil die gast anders ook ware, van zijn dak zou gejaagd hebben, is het niet onwaarschijnlijk, dat men in de vroegste eeuwen gevreesd heeft in dezen vogel mogelijk één zijner voorvaderen of afgestorvene naastbestaanden te verdrijven.[37]Twee boere-gehuchten, ten Zuid-Oosten van de Stad Bolsward, die digt bij elkander gelegen als één plaats ook steeds bij elkander genoemd worden.[38]Dit is de eenige verstandige staatkunde, welke een vorst in Oost of West volgen kan. Al de monarchen uit die oorden, die Europeanen in hun staten toelieten, zijn door die gasten of verdelgd, of in staat van afhankelijkheid gebracht, die te tergender is, omdat men hun al die teekenen der oppermacht gelaten heeft. Er zijn Sultans in den Oost, die een paleis en hofstoet hebben, maar die den sleutel van hunne slaapkamer elken avond in handen van een Europeaansch resident laten stellen. De Keizer van Japan alleen zit ongekrenkt en ongemoeid op den troon zijner uitgebreide staten, omdat hij alleen de wijsheid gehad heeft van geen vreemdeling aan den vasten wal van Japan te dulden.[39]In een ander afschrift valt hier de vader van het gasthuis weder in, en zegt: »Myn lieve Wyberen, nou beklaag ik jou, man. Dat is een bezoeking, die mage. Ik hew ’t ook iendes had; doe hew ik in gien feif jaar en bargemarge aanroe’d. Maar wie het jou daar oâfholpen, heite?” »In profester yn it poepelân, sei Wybren, dy wenne to Gilhausen. Do ik by him kaem wier er dwaende om in earm poep syn noas, dy er forkoft hie, fen de kop to snijen, en in Amsterdammer, dy syn noas by nacht forlern hie, wer oan to setten. Hy seach myn tonge en sei tsjin my, det er wol twa dagen mei hinne gean scoene, foar det er myn mage goed útroeid hie, sa akelige smoarch wie er, sei er. Ik sei: Nou, yn de Godsnamme, bigjin den mar. Do joech er my in kopke-fol sljipgoed, en sa gau as ik dêr goed fen yn de sliep wier, iepene er my it liif, en snei er de mage út. Do kaem ’er in poepinne, dy de mage mei dúnsân, en wetter, krekt as in flesse mei hagel, omskolfere, en do er goed suver wier lei de dokter him yn in kûpke mei eek, en de jouns waerd er ophinge op de souder om to druijen. Underwiles slepte ik fen dat poarsje sljippersgoed de hele nacht troch; mar do de profester de oare moarns myn mage út de hoánnebalken helje scoe, hie de kat ’er de helte wol fen opfretten. Hjir wier goede rie djûr; hwent waerd ik wekker, en de mage wier net op syn pleats, den wier ik in lyk. Mar de prefester slachtte flink in âld baerch, en om ’t de bargen fen binnen krekt as minsken binne, naeide er my de mage fen dy âld sûch yn it lichem. Ik waerd wekker, en bleau noch in wike op de stienklippen fen Gilhausen. De profester frege my ho it mei de appetyt wier? Wel, man, sei ik, ik yt net, mar ik fret. Ik scoe wol stiennen fen de Gilhauser klippen fortarre kinne. Mar dat nuver is, as ik, myn biderf ha fen it hearlikste iten, den scoe ik noch wol graech hwet út de jarregoate ta in neidesert meije.Das giebt dir der liebe Herr Gott ein, sei de profester,denn du hast einen Schweinenmage im balgen, en do forhelle er my de hele kuer.” “Nou, loof ik wel, sei fader,dat jou so feul bargemargen op kenne as wij met ons drieën. Hewwe jou in bargemage? Daar ken wat in, keuninkje.”[40]Deze leugen is niet uit de lucht gegrepen, maar steunt op het geloof onzer Heidensche voorvaderen aan een Waterduivel, die de vege ongelukkigen met geweld onder water scheurde, gelijk de meerminnen door verleiding. Deze waterduivel draagt bij de meeste andere Germaansche volkeren den naem vannikker, maar bij Vriezen heet hijboeze-happert, die nog door de ouderen gebruikt wordt om de kinderen van den wal van gevaarlijke diepten af te houden; want die waterduivel wordt voorgesteld als loerende op den bodem om kindren die in het water spelen, bij de klederen daar onderen te scheuren.[41]23 Febr. 1837.[42]Lapekoer, bl. 111. (Yn dizze útjefte side 54b.)[43]Willem I.[44]Wy as berntsjes boarten bûte, dat is, in hetbûthúsof den veestal.Bûtewordt hier gezegd ten opzichte van hetbinne-hús, waar de boer woont. Men hoort ook wel,de bern boartsje op de bûte-flier, buiten-vloer, vloer van hetbût-húsof den veestal.[45]De kastelein praet as protestant, dêr de preek alles, en gebet en gesang tajefte by is. Mar de preek is nin godstsjinst: dat is in formoanninge. Gebet en gesang binne de godstsjinst, en dêr binne se by alle naesjes fen de wrâld for hâlden.J. H. H.[46]Dit rymke en hwet ’er folget binne fen ’e âlde Latynske skoalle to Ljouwert. As jonges hiene wy mear fen sokke sprookjes. Yn ’t Gryksk bitsjutliepai, oan de fette, en yn it Frysk, it aei fen in leep.Schriers-ai tjirk-ai grieneskylis nin Gryksk. De fûgeltjirkklinkt oars as de mans-nammeTsjirk; de mans-nammeTjitteoars astsjitte, kibje lyk de mosken.J. H. H.[47]Pôlleis in stikje groun oan ef yn it wetter, en sa neamt hy it bûtenpleatske fen de boargemasters, omdet it efkes bûten de stêd oan ’e Bolswerter feart laei.[48]Syn wiif.[49]De ljue fen Bolswert.[50]HantsjeriisLapathum acutum. Nl.patich.[51]Achte en eare.[52]Dat haste mis, Gabe; Koudum is nin Gaesterlân. G. C.[53]Dat sankje dêr is de piip mei oanstitsen.[54]Der hat hjir in fine poep west, dy alle preekstoellen ôfswalke, en de orthodoxe Hollânners útpoelle om de Chinezen to bikearen. It like ek, nei syn praetkes to hearren, eft der al rju gemeinten sticht wiernen. De minsken fen ús lân binne noch al hwette onnoazel en goederjowsk, binammen as in frjemde poespas hjar hwette wysmeitsje wol, en hja rounen sa mei dy healbekkige poep wei, binammen de dames dy de limoer hienen, det se immen, dy oan him twîvele, wol stiennigje scoene. Om nou ’ris to witten, ho de foarke yn ’e stalle stike, praeide in stalke fen my syn frjeon yn Parys; hwent dy koe it witte, omdet er de earste Chineeske taelkenner fen Europa is, en bûten dat in bulte kinde yn China hat. Dêrop kaem in brief mei dit biskie werom, dy er sleat mei de wirden:Voilà la fin du Christianisme en Chine![55]Rizenbrij mei bûter der yn, en sûker en pypkaniel der oer, wier alear rikeljues iten. Yn it lêst fen sauntjin hûndert brûkten de boeren yn ’t lichlân noch nin kofje, thé ef sterke drank..... Yn hûs hiene hja yn de winter de hiele dei de sûpkanne by de hird stean, om it lij to hâlden, en dêr dronk elts út, as er toarst hie. Beane út it wetter wier it iten fen de djipste earmoede; nou slikje folle der de finger wol ’ris nei, as de ierdappels mistribele binne. De earmste ljue hienen alear fet ef riezel by hjar brea en iten. As de rjuchters immen kastijden onthâldden se him it fet.Brea en wetterwier dêrom de straffe fen ondogenske stranken, dy yn ’t hounegat (maison de correction) sieten.De oare nei de lappen flean’wirdt sein for:De oare flean’ de lappen nei.[56]Hjir fen de âlde Ingelske namme fenlord Redcliff. ’t Reade klif wier mei de hiele Fryske kust foar in pear hûndert jier dêr folle fierder yn sé op, en howolfen fiere weagenkoene men fen ’t klif ôf dochs in oarlochskip út Inkhuzen gean sjen. Tjeskmoije woe Wif dêr hâldeby de skjipkes op ’e heideyn Gaesterlân. Yn West-dongeradeel by de Holwerter terp, dêr Ten Broeke Hoekstra Tjeskmoije op set, dêr wier nin heide.[57]Dit sit yn ’t Fryske laech om eltsoar to narjen mei bynammen, doarp tsjin doarp, en stêd tsjin stêd. De Anglen en Angelsaxen hienen dat ek hiem, en de skrandre Kemble hat yn Sept 1845 in geleard stik foarlêzen yn itArchaeological Institute of Great-Britainto Londen, oer de by- en skeldnammen, dy de Angelsaxen eltsoar joegen. Dizze Fryske bynammen binne nationael en karakteristyk. Hja doele meast op earme sloven, dy hjar sels net goed rêdde kinne en dêrom de dweilen fen rike ljue binne, dy hjar ûnderhâlde moatte. Dy ôfhankelike stumpers moatte hounen, katten, skierroeken, beanehúlen ef otters ite, dy in healjier efter de rûchskerne omtoarke habbe, om it libben to hâlden. Skieppeloarten moatte hja deis trijeris opfantelje, ef by de brêge fen skippers en reizigers in mannich duiten brêgejild biddelje, om net fen honger to stjerren, yn pleats fen mei hannel, boerkerij ef ambacht de kost to winnen. Oare binne sa Job-earm, det se as de Wirdumers, fen hjar twa tsjerketoerren ien mei ham en gram opfretten habbe. Oare mei nin pear nije hoazzen barre en rinne ivich mei oanbreide hoazzen. Oare woene to merke foar de fyoele, mar hienen nin reade duit om de spylman to biteljen, en fordounsen mei eltsoar in pakhûstsjiis. En de haedstêd Ljouwert mocht nin nije galge bare: hja lapen de galge, dy bûten de stêd wier, omdet er briek en de tsjeaven der ôffoelen. Sommige, lyk as to Luzegea, binne sa yn de wanhab fen ûngedierte, det hja sels net allinne stiiffol sitte, mar det de pejoatkes by de toer oprinne en der mei heidebjizzems ôffage wirde. Men hat dy minsken dêrom mar in bjizzem sjen to litten, en hja wirde breinroer. Rju wirde ek útmakke for gloade, onnoazele stakkers: to Ternaerd woenen se spekswaerd brûke as jilshûden, ef as kouwehûden for skoen, en dêrom strûpten se de bargen. It gerjucht fen Koudom siet yn it warhûs by in gleon fjûr, dêr hja de skinen by barnden: de siktaris, rôpkoudeturven derom, mar do dy trochkamen, moast de hiele rie de keamer romme. Fen dêr de nammekoud-om, dat de bizen ek boekstaverjekou-dom. Sommige skeldnammen doele op it wapen fen de stêd, sa as deklokyn ’t wapen fen Frentsjer. Sa ek detrije balkenyn ’t wapen fen Amelân. As se ballêst sjitte, den sjonge se noch it ballêstlietke:De Amelander skalken, Die stolen drie balken.Hwet de Texelske kraeijen bitsjutte is my tsjuster; ik wit allinne, det se op it Nijejip (Nieuwediep) de loatsen, dy de skippen binnen bringe,kraeijenneame.[58]Ordonnantie van Amelandt. Frans Hardomans 1658. Tit. van Procedeeren. Art. 44, bl. 31.[59]By dit wird fen Jouke komt my yn ’t sin, hwet in skroar ’ris oan ien fen myn âffaers sein hat. De jinnichste soan fen Scipio Halbertsma, domenij to Holwêrt, wier nou sa hwette hûndert jier lyn medicine doctor to Dockum, dêr wy eigenlik fen dinne binne. It wier do en folle letter noch wisansje, det de doctor en de domenij fen in deade efter syn lyk oangongen, om him de lêste eare to biwiisgjen. Sa hie den doctor Halbertsma ek wer in patient forlern, en geande mei de roumantel oer de earm nei de begraffenis, mette him syn skroar mei in nije rôk oer de earm, dy er oan ien fen syn klanten bringe scoe. »Dag baes!” sei doctor, dêr de skroar op anderde: »Dag, Docter! Selle jou jou werk ook thuus bringe?”[60]Winaldum.[61]Midlum.[62]Hofssententie, 3 February 1677.[63]Cf. Hofssententien, 20 September 1702.—Oanteikeningen mei de hân fen siktaris Elgersma fen Bolswert.[64]De Friezen kuijeren oars net mei it wiif as sneins; yn ’e wike wier dat nin wizansje. Hja rounen ek net earm oan earm dat in Franske mode is, mar los, it wiif oan de lofter kant. Mar foar det se troud wierne rounen se op merken en brilloften hân oan hân, de faem oan de rjuchter kant. As se nei tsjerke gongen om to trouwen roun de breid oan de rjuchter side fen de brêgeman; as se troud wierne en werom kamen, roun it wiif oan de lofter side fen de man, omdet se hjar ûnder de macht fen de man jown hie en ticht oan syn hert krûpe moast.[65]De ljeafde fen de âlde Friezen for frijheit sjucht men net allinne yn hjar republikeinske regearringen, mar ek yn hjar húslike brûkmen. Hja woenen nin jier oan in faem boun sitte, mar alle wiken los wêze, en dêrom hierden se de fammen by de wike. Ek lieten se de fammen nachts wer nei hús gean, om de potkikers sa koart mûlk oer de flier to habben. De fammen, dy by ús hjar âlders sa gau forjitte, bleauwen dêr bern fen ’t húsgesin ta se in man krigen, en wierne hjar mem en heit hou en trou. Ik hab dat as jonge noch sa kend to Hynlippen, en ik hab ek wol faek by in rike omke en moeike mei fjouwer doaiters út-fen-hûze, dêr rju arbeidsters deis oer ’e flier wierne, mar nin fêste faem ef ien dy nachts bleau. Mar do stieken de niften sels noch in hân út, en folle seinen: »Men wirde net better bitsjinne as fen yen selme.”[66]Do Keuning Willem II en de Keuninginne mei in soan en in dochter, 20 July 1841, mei folle staetsje to Ljouwert ynhelle waerden, en alleman syn bêst die om hjarren dit bisiik oangenaem to meitsjen.[67]Sa tocht ek Jonker Oene Zwier van Haren, do er yn ’e »Geuzen” song:Wien ’t eerst de glans der deugd bekoordeEn de eer tot ware grootheid spoorde,Ziedaar den eersten Edelman.[68]Koal is de kastleinsnamme yn ’e Keizerskroon.
[1]Douanes ûnder Napoleon I.
[2]Sa stiet der; mar it moattinkerwêze, leau ik.
[3]Douwe Halbetszfen Dockum komt foar ûnder de helpers fen de prins fen Oranje, dy by Alva’s sentinsjes fen 18 en 20 Maeije 1568 ta de galge forwezen binne. Dêryn wirdt hjar allegearre oantige »d’avoir assisté, servy, favorisé et suivy le party et rebellion du Prince d’Orange, chief des Rebelles contre sa Majesté, soubs la conduite du Conte Loys de Nassau, son Frere, ayant envahy hostillement l’esté dernier le pais de Groeningen et aultres de sa dite Majesté, comme Lieutenant du dit Prince d’Orange.« Dizze sentinsje fen de tweintichste Maeije waerd de 23 Maeije, en dos mar trije dagen letter, folge fen de fjildslach by ’t kleaster Heyligerlee yn Grinslân, dêr Graef Lodewyk de Spanjerts toliter to-sloech.—De gelearden moasten foarhinne ek gelearde, dat is Grykske of Latynske nammen habbe. Sa foroaren se denHommeynHomerus,EasgeynEgesippus,FenneynTriphennaen de dokter dy neiDouwe Halbetszhjitte, waerdTheodorus Halbetsma.
[4]Biskiteis by de Hollânners in onfoech wird, mar net by de Lân-Friezen, dy fen dong libje moasten. Hja brûkten it as oare wirden yn de eigenlike sin, en ek yn de oneigenlike fenbidriigje.Biskiterfor Holl.bedrieger, sizze sels eptige minsken noch. By ús stamneaten, de Ingelsken, hat dy selde oergong fen biteikenis pleats, howol hja it, út onkunde fen de grounen fen hjar eigen tael, net witte. It Fryskekeate,kiete,kjitte(drek) is it Angelsaxiskeceatta, it Ingelskecheat, bedrog;to cheatit Fryskeskite,biskite, N.l.bedriegen.
[5]De magistratum probatione apud Athenienses.
[6]Ek op dizze leppel stiet myn fan mei in R:Halbertsma.
[7]Galanthus Nivalis, Linnæi.Holl: Sneeuwklokje.
[8]Nymphaea alba, Linnæi.Plompen, Holl., Pompebledden en Swanneblommen, Friesch.
[9]De âlde Ljouwters hjitten de lommert sa, omdet it jild op ’e pânnen de ljue yn in izeren leppel ta stitsen waerd.
[10]Ik haw noch ris by domenij út fen hûs west. Hy hie in heel sealfol boeken erfd fen syn omke, dy prefester to Grins west hie. Hy joech my de kaei ’ris om dat spiltsje to bisjen; mar dy wier danich forruske, en de kaei fen de wynkelder wier sa glêd as in spegel.
[11]Meermalen werd mij de vraag gedaan, wie van de Halbertsma’s eigenlijk de schrijver was vande Skearwinkel fen Joute-baes. Ik wist het niet. Ik meende het stuk voor het werk van Joost te moeten houden, maar een ander beweerde, dat niet Joost, maar Eeltje ’t moet geschreven hebben, terwijl weer een derde ’t aan Tjalling en wijlen Eekhoff ’t aan dezen voor een goed deel toeschreef. Ik heb het aan den heer Dr. T. J. Halbertsma, Hoogleeraar te Groningen, zoon van Dr. J. H. Halbertsma, te danken dat ik thans de vraag kan beantwoorden. Toen ik namelijk eenige maanden geleden van dezen over zekere zaak een schrijven ontving, deelde hij mij tevens mede, dat hij onlangs een exemplaar van deLapekoerhad gevonden, waarin zijn vader had aangeteekend, wie van de drie broeders de verschillende stukken, waaruit dit werkje bestaat, gemaakt hadden, en uit die aanteekening bleek het volgende:Van het begin tot aan: »Wopke, De divel Joute!« is van Eeltje.Van daar tot aan: »Boerkerij en keapmanskip« is van Joost.Van daar tot aan: »De opsichter Hoarnstra stjit de doar op en seit« is van Tjalling.Van daar tot aan: »Boer, Mar hwat scoeste tsjin de ljue prate« is van Joost.Van daar tot aan: »Hoarnstra, Mar nou moat ik dy noch hwat freegje« is van Tjalling.Van daar tot aan ’t slot is van Joost.DeSkearwinkel fen Joute-baesis dus wel het merkwaardigste staaltje van de eenrachtige samenwerking der drie broeders.G. C.
[12]Speculatie, banket waarmede men speculeert op een meisje.
[13]Fol út:manminske, lyk asfrommiskeforfrouminske.
[14]De koken.
[15]De Ingelsken witte wol det se de iene dei ef d’oare fen Noardamerika forgriemd wirde, en om ’t it den dochs mei hjar nei de moanne giet, meitsje se mar yn tiids det se dêr kinde hawwe.
[16]Dat bigrypt de Noarcher rún net; hy sprekt hjir mar as in stom bist. As de studint der netynsit, den moat hy deromsitte; hy moat dochs earne sitte.
[17]Dat wierne ûngelokkige slaggen. Dy hat de Noarger rún de ljue yn ’e moanne wer dûbeld bitelle set. Wy scille neijerhân sjen, ho ’t er de goede boargers dêr knypt hat. De triennen rounen hjar oer de wangen! Hwa wit eft er hjar ûnderwiles net himelheech priisge hat: O, ho, poalle! hou, popke!
[18]Dat is in nuver tooneeltsje! De Noarger rún sei neijerhân, det dizze ierde in tarieding is sa wol for de hynzers as for de minsken, en sa wier dit efterút fen mynhear Flessinga in goede skoalle for in oansteande ontfanger-generael yn de moanne, dy bankerot tinkt to spyljen. Ungelokkich scil it folk yn ’e moanne den for de bletterjende bok spylje. De Noarger rún flokt sa op dat ligen en swarren mar ik leau det er it hjir leard hat, do er de ljue yn ’e moanne neijerhân by God en alle ingels swarde, det it wol gean scoe, det de kas fen it lân goed stie, wylst iggen en einen to koart kamen. Hwent hy seit ommers, det hy it to koart mei holle wirden oanfolde.
[19]Dy lêste reis mei de Kollumersweachters docht de doar ta. Dat wier it útset op ierde, en mei de eximpels dy er do seach foar eagen kaem er yn ’e moanne. Do sa ’n bist ontfanger-generael waerd gong it fen sels op syn Kollumersweachters. Twa dingen sizze se, binne ûnder dat foltsen onbikend, it houwelik en de godstsjinst, en wy sjêne ek net út de rún syn brief, det hy fen it iene ef oare kikt. Howol er syn runenatúr tsjin dy fen in flink keardel forroale hat, is er yn ’e moanne net troud. Mûlk bihelpt er him wol mei oare ljues bern, dy ’t er gean litte kin as er wol. Det er noait net fen God ef godstsjinst rept, dat is dom; dat heart ’er by. As it jild hwet fêst sit, en der komt in from wirdtsje fen bibel en »voorzienigheid« yn den bigjinne se de bân fen de pong al los to meitsjen; to minste as de ljue yn de moanne sa ienfâldich binne, as de Noarger rún seit.
[20]Efter yn in postscriptum hie de Noarger rún op it wirdBONKENnoch dizze rigels skreaun:
P. S. Op de slachtfjilden fen Leipzig en Waterlo wirde nou de bonken fen de helden opdold om for twa cinten it poun nei Ingelân stjûrd en dêr formeald to wirden. Yn ’e moanne binne okkerdeis in partij sneuvele officieren oankomd, dy hjar bjuster oanstelden; hja flokten hjar de mûle hast oan flarden. »Litte wy ús, seinen se, for it lân en de kening dea bruije, det se ús oerskot as de bonken fen in ezel forkeapje scille?Is dit de tol der dankbaarheid aan de assche der helden?rôpen se. It hie in bulte spil om dy ljue to bitsjutten, det eltse soldaet winskje moast, det syn dea sa nuttich oan it lân waerd as hjarres. In soldaet, dy sneuvelt, is ienders nuttich, en wol yn syn dea; mar hwaens bonken forkoft wirde, ek nei syn dea, en dos twaris. Earst hat de earme man, dy se opdolt ’er in deihier fen; den de opkeaper; forfolgens de skipper, dy se oerfiert; de opkeaper yn Ingelân; de mounler fen de steammounle dy se fyn mealt, en einlings de boer; dy er syn boulân mei donget. Ik hâld fol, det de dea fen de measte krychsljue sa nuttich net for it minskdom is, as hjar bonken nei hjar dea, en it is in treast for dy jinge, dy tonei for in rottige saek falle, det hjar deade bonken to minste noch hwet libben yn handel en skipfeart bringe scille. My alteas is it in swiet neitinzen, Gabe, det myn bonken nei Ingelân komd binne. Farre wol!«
[21]Dat wier al wer in tarieding, dy deade rôt! Hwent in ontfanger dy syn rekkening net yn oarder hat, moat al fen nuvere dingen hearre. Dat binne brokken om troch de kiel to krijen, dat sizz’ ik jimme. En mei dat al, moat er dwaen eft er it net fielt.
[22]Dat wol yn de mûle fen de Noarger rún sizze, wizer en forljochter om de ljue yn de moanne to biskiten. Nou, dêr tsjinnet de wittenskip de measte ljue ta. Mar hwa wit hwer dat bist nou al is? Mûlk op de stirt fen de Halleische komeet, en op dat reiske fen 75 jier kin er him noch heel wol betterje.
[23]Dat is nuver! Hja lykje dy man yn ’e moanne better to kennen as op ’e ierde. Sa giet it! In profeet is yn syn eigen lân net achtenearre. As de man út de moanne wier, scoen’ se op ierde sizze,dy greate onforjitlikeBilderdyk. Mar ik hâld fol, it is en bliuwt nuver det in âld hynzer yn ’e moanne better smaek hat as folle minsken op ’e ierde.
[24]De goede âld kening moast de Noarger rún mar anstons foar de kop sketten hawwe. Sokke snaken rinne earst de minister om, oer it lyk fen de minister fleane se op ’e kening ta, en oer de kening op de natie, dy it yn it ein allegearre ontjilde moat. Bûten dat, it wier in ynkomling: wier it net moaijer nôch, det se him fretten joegen? Moast er de hân ek noch twiske bast en beam stekke?
[25]Men kin wol hearre det it in rún is, dy ’t hjir praet. As er in springhynst wier as Pegasus scoe er wol hwet earbiediger fen syn frjeonen sprekke. Men moat altyt hearre hwa ’t seit. De Noarger rún hat foar ’e tsjiiswein lykwol to folle honger lit om nin meilijen mei in earme dichter to hawwen, dy de boekforkeapers troch it rib foerje, wylst se sels de folle houwe ha. Mar myn ljeave rún! ho scoene de dichters sjen, det de moanne yn biweging is? Dimmene ljue, dy noait rjimd hawwe, fiele net iens det de ierde, dêr se op steane, mei mear as koegelsfeart yn it roun giselt. In man dy ’t ûnder de lynje wennet, fljocht yn ien menút saun-en-tweintich-tûzen-saunhûndert-acht-en-sauntich Neêrlanske jelnen foart, en wy mar in bytsje langsommer.
[26]Hjir út sjucht men det it altyt sa ûngelokkich net is as men fen immen seit,hij is naar de maan.
[27]It liket hast wol det de ontfangers hjir altyt in foarfielen hawn habbe, det se yn ’e moanne goarje moatte; ûngelokkich kinne se it jild, det se hjir by eltsoar toaije, net meinimme yn de moanne.
[28]Ik leau, det de Noarger rún dêrmei mient de bûterkeapers, dy troch it fjirder flein binne. Dy kinne op it kozyn fen hjar foardoar nou al sette:Juris Utriusque Doctor yn de moanne.
[29]Okkerdeis kaem foar it tribunal it moaiste proces, dêr oait fen heard is. In boargerman hie tsjin in skoalmasterschoolmeestersein, en dêr hat de skoalmasteractie fen injurieoer makke. Dat joech do in bulte spil. De man sei, det de master sa mansk net wier as in âld skoalmaster, hwent syn bern koene de letter fen de bibel net ienders. En de master sei, det de skoallen alear mar stâllen for bokken wierne, dêr de ezels for master spilen.
[30]Treemterwordt gezegd voortreventergelijkDeemtervoorDeventer.Trevebeteekent stilstand van wapenen, entrewesbij de Vriezen ontspanning, vreugdebedrijf, hetwelk berekend is voor hem, die het geniet. Als het kind bij voorbeeld tot zijne moeder zegt: »Mijn oom wil mij in het paardenspel brengen, dan antwoordt de moeder:Kom, dat is trewes for dy.
[31]Bargemargenworden thans alleen nog te Leeuwarden gemaakt, alwaar zij door de diëet van het Sint-Anthoni-gasthuis in stand gehouden, en daardoor ook buiten het gasthuis in zwang gebleven zijn. Zij bestaan uit varkensreuzel, rozijnen, stroop, roggebrood en diergelijke bestanddeelen. Het woordmargebeteekent bij de Vriezengort met rozijnenen diergelijke spijze. Hetmargemielis de avondmaaltijd die door de boeren bij geëindigden hooioogst aan de hooiers gegeven wordt, en bestaat uit pannekoeken, gort met rozijnen, en kost van dat stevig allooi. Te Hindeloopen ismargerijst, die tot een lijvigen brij gekookt is. Eenbarge-margeis dus eenvarkens marge, of varkensbeulink, die met een soort van genoemde bestanddeelen aangemengd is. Kiliaan heeftmargheals een Vriesch woord; en wel in den zin van worst.Margis het zelfde woord alsmerg, waarvoor de Denen zeggenmarven de Duitschersmark.
[32]Mijn keuninkjeis eene uitdrukking van genegenheid, die in den mond van ouden jegens jongen, van meerderen jegens minderen te Leeuwarden veel gehoord wordt. Ik durve verzekeren, dat zij echt Vriesch is en niet minder dan veertien-honderd jaren oud, omdat zij nog dagelijks in Engeland in zwang is. Voor twee jaar herinnerde ik mij dit keuninkje nog by de liefkozingen eener Engelsche juffer, die mijn’ jongsten zoon, toen één jaar oud, gedurig aansprak met den titel,My emperour! My little king!(myn lytse kening) mijn keizer! mijn koninkje!
[33]Mantsesvoormankes, mannetjes. De oude Leeuwarders wierden altoos bespot, omdat zij den verkleiningsvorm, die anderstjeluidde, of ten minste geschreven wierd, optseuitbrachten; dusverhaaltse, voorverhaaltje;kooltsevoorkooltje;boltsevoorboltje;pottsevoorpotje;pantsevoorpantje;bittsevoorbitje. Ondertusschen is dit de ware Vriesche uitgang, en niet detje. Want de Vries moet dek, of houden, of veranderen intsentsj. Dustsjerke, kerk;tsjerne, kern, karn-ton;sjiis, kees, kaas, en analogisch voorkool-ke,kool-tse; voorbol-ke,bolt-se; voor pot-ke, pot-tse. De Leeuwarders veranderen de ke evenwel niet in tse achter alle sluitconsonanten, gelijk men hoort inlipke,lapke,tobke,kamke,lamkeen anderen, voor welke zij nooit zeidenlip-tse, lap-tse, tob-tse, kam-tse, lam-tse. Hieruit ziet de opmerker ook te gelijk, dat het alleen is om een ingekankerde gewoonte toe te geven dat wij schrijvenbytje, be-tje;poàtje, potje;tontje, tonnetje;kerltje, (kel-tje) korreltje[34], daar wij behoorden te schrijven byt-tsje, poàt-tsje, ton-tsje, kerl-tsje. En dit is niet alleen om dat tsje analogisch voor ke moet staan, maar ook omdat het werkelijk aldus uitgesproken wordt. Er is niets dat de Amsterdammers, diebeet-jeschrijven en spreken tevens zoo aardig en origineel vinden als de wijze waarop eene juffer uit de Vriesche steden, die zich den tongval der vaderen niet schaamt, het woordbitjeb.v. uitspreekt. Dit doen zij honderd malen na zonder het liefelijke in de sissing vanbit-tsjete kunnen brengen. Zoo heeft elke tongval zijne eigendommelijkheid en schoonheden, ook het echte Hollandsch, en het is om die schoonheden in het Hollandsch uit te roeijen, en eene ongehoorde uitspraak volgens de doode letter in de plaats te stellen, dat de wetgevers der taal thans alle schoolmeesters in het vaderland ten duurste verbonden hebben.
[34]De lezer houde in ’t oog, dat dit gezegd werd van de spelling in den eersten druk. Bij deze uitgaaf is in zulke woorden detjintsjveranderd.
[35]Eabarre, ooijevaar.
[36]Er is geen vogel, dien het bijgeloof zoo veel eer bewezen heeft als den ooijevaar. Van de liefde diens vogels tot zijne jongen, van de zorg met welke hij de vermoeide ouden de lange reis helpt volbrengen, verhaalt en gelooft men wonderen. Zijne dankbaarheid is insgelijks in ieders mond. Als hij op een schuur nestelt, zegt men dat hij bij den boer een jong of een ei tot huurpenningen voor zijn daklogies naar beneden werpt. Zijn klepperen meenden wij als kinderen dat bidden was. Dit zijn echter slechts flauwe overblijfselen van een meer geregeld bijgeloof, dat een deel uitmaakte van de Godsdienstleer onzer Heidensche voorvaderen. Ook de Romeinen noemden hem daarom depia avis(de jegens ouderen, kinderen en weldoeners liefderijke vogel) even als onze Vriesche voorvadereneade-barof geluks-vogel. Het moet ons daarom niet verwonderen, dat bij de vroegere leer der Metempsychosis of zielsverhuizing een vogel met zulk een recht menschelijk karakter geloofd wierd in een mensch over te gaan, of omgekeerd de mensch in een ooijevaar. Indien men thans ongaarne, en voor honderd jaar om geen werelds goed een ooijevaar, hoe lastig en vuil die gast anders ook ware, van zijn dak zou gejaagd hebben, is het niet onwaarschijnlijk, dat men in de vroegste eeuwen gevreesd heeft in dezen vogel mogelijk één zijner voorvaderen of afgestorvene naastbestaanden te verdrijven.
[37]Twee boere-gehuchten, ten Zuid-Oosten van de Stad Bolsward, die digt bij elkander gelegen als één plaats ook steeds bij elkander genoemd worden.
[38]Dit is de eenige verstandige staatkunde, welke een vorst in Oost of West volgen kan. Al de monarchen uit die oorden, die Europeanen in hun staten toelieten, zijn door die gasten of verdelgd, of in staat van afhankelijkheid gebracht, die te tergender is, omdat men hun al die teekenen der oppermacht gelaten heeft. Er zijn Sultans in den Oost, die een paleis en hofstoet hebben, maar die den sleutel van hunne slaapkamer elken avond in handen van een Europeaansch resident laten stellen. De Keizer van Japan alleen zit ongekrenkt en ongemoeid op den troon zijner uitgebreide staten, omdat hij alleen de wijsheid gehad heeft van geen vreemdeling aan den vasten wal van Japan te dulden.
[39]In een ander afschrift valt hier de vader van het gasthuis weder in, en zegt: »Myn lieve Wyberen, nou beklaag ik jou, man. Dat is een bezoeking, die mage. Ik hew ’t ook iendes had; doe hew ik in gien feif jaar en bargemarge aanroe’d. Maar wie het jou daar oâfholpen, heite?” »In profester yn it poepelân, sei Wybren, dy wenne to Gilhausen. Do ik by him kaem wier er dwaende om in earm poep syn noas, dy er forkoft hie, fen de kop to snijen, en in Amsterdammer, dy syn noas by nacht forlern hie, wer oan to setten. Hy seach myn tonge en sei tsjin my, det er wol twa dagen mei hinne gean scoene, foar det er myn mage goed útroeid hie, sa akelige smoarch wie er, sei er. Ik sei: Nou, yn de Godsnamme, bigjin den mar. Do joech er my in kopke-fol sljipgoed, en sa gau as ik dêr goed fen yn de sliep wier, iepene er my it liif, en snei er de mage út. Do kaem ’er in poepinne, dy de mage mei dúnsân, en wetter, krekt as in flesse mei hagel, omskolfere, en do er goed suver wier lei de dokter him yn in kûpke mei eek, en de jouns waerd er ophinge op de souder om to druijen. Underwiles slepte ik fen dat poarsje sljippersgoed de hele nacht troch; mar do de profester de oare moarns myn mage út de hoánnebalken helje scoe, hie de kat ’er de helte wol fen opfretten. Hjir wier goede rie djûr; hwent waerd ik wekker, en de mage wier net op syn pleats, den wier ik in lyk. Mar de prefester slachtte flink in âld baerch, en om ’t de bargen fen binnen krekt as minsken binne, naeide er my de mage fen dy âld sûch yn it lichem. Ik waerd wekker, en bleau noch in wike op de stienklippen fen Gilhausen. De profester frege my ho it mei de appetyt wier? Wel, man, sei ik, ik yt net, mar ik fret. Ik scoe wol stiennen fen de Gilhauser klippen fortarre kinne. Mar dat nuver is, as ik, myn biderf ha fen it hearlikste iten, den scoe ik noch wol graech hwet út de jarregoate ta in neidesert meije.Das giebt dir der liebe Herr Gott ein, sei de profester,denn du hast einen Schweinenmage im balgen, en do forhelle er my de hele kuer.” “Nou, loof ik wel, sei fader,dat jou so feul bargemargen op kenne as wij met ons drieën. Hewwe jou in bargemage? Daar ken wat in, keuninkje.”
[40]Deze leugen is niet uit de lucht gegrepen, maar steunt op het geloof onzer Heidensche voorvaderen aan een Waterduivel, die de vege ongelukkigen met geweld onder water scheurde, gelijk de meerminnen door verleiding. Deze waterduivel draagt bij de meeste andere Germaansche volkeren den naem vannikker, maar bij Vriezen heet hijboeze-happert, die nog door de ouderen gebruikt wordt om de kinderen van den wal van gevaarlijke diepten af te houden; want die waterduivel wordt voorgesteld als loerende op den bodem om kindren die in het water spelen, bij de klederen daar onderen te scheuren.
[41]23 Febr. 1837.
[42]Lapekoer, bl. 111. (Yn dizze útjefte side 54b.)
[43]Willem I.
[44]Wy as berntsjes boarten bûte, dat is, in hetbûthúsof den veestal.Bûtewordt hier gezegd ten opzichte van hetbinne-hús, waar de boer woont. Men hoort ook wel,de bern boartsje op de bûte-flier, buiten-vloer, vloer van hetbût-húsof den veestal.
[45]De kastelein praet as protestant, dêr de preek alles, en gebet en gesang tajefte by is. Mar de preek is nin godstsjinst: dat is in formoanninge. Gebet en gesang binne de godstsjinst, en dêr binne se by alle naesjes fen de wrâld for hâlden.J. H. H.
[46]Dit rymke en hwet ’er folget binne fen ’e âlde Latynske skoalle to Ljouwert. As jonges hiene wy mear fen sokke sprookjes. Yn ’t Gryksk bitsjutliepai, oan de fette, en yn it Frysk, it aei fen in leep.Schriers-ai tjirk-ai grieneskylis nin Gryksk. De fûgeltjirkklinkt oars as de mans-nammeTsjirk; de mans-nammeTjitteoars astsjitte, kibje lyk de mosken.J. H. H.
[47]Pôlleis in stikje groun oan ef yn it wetter, en sa neamt hy it bûtenpleatske fen de boargemasters, omdet it efkes bûten de stêd oan ’e Bolswerter feart laei.
[48]Syn wiif.
[49]De ljue fen Bolswert.
[50]HantsjeriisLapathum acutum. Nl.patich.
[51]Achte en eare.
[52]Dat haste mis, Gabe; Koudum is nin Gaesterlân. G. C.
[53]Dat sankje dêr is de piip mei oanstitsen.
[54]Der hat hjir in fine poep west, dy alle preekstoellen ôfswalke, en de orthodoxe Hollânners útpoelle om de Chinezen to bikearen. It like ek, nei syn praetkes to hearren, eft der al rju gemeinten sticht wiernen. De minsken fen ús lân binne noch al hwette onnoazel en goederjowsk, binammen as in frjemde poespas hjar hwette wysmeitsje wol, en hja rounen sa mei dy healbekkige poep wei, binammen de dames dy de limoer hienen, det se immen, dy oan him twîvele, wol stiennigje scoene. Om nou ’ris to witten, ho de foarke yn ’e stalle stike, praeide in stalke fen my syn frjeon yn Parys; hwent dy koe it witte, omdet er de earste Chineeske taelkenner fen Europa is, en bûten dat in bulte kinde yn China hat. Dêrop kaem in brief mei dit biskie werom, dy er sleat mei de wirden:Voilà la fin du Christianisme en Chine!
[55]Rizenbrij mei bûter der yn, en sûker en pypkaniel der oer, wier alear rikeljues iten. Yn it lêst fen sauntjin hûndert brûkten de boeren yn ’t lichlân noch nin kofje, thé ef sterke drank..... Yn hûs hiene hja yn de winter de hiele dei de sûpkanne by de hird stean, om it lij to hâlden, en dêr dronk elts út, as er toarst hie. Beane út it wetter wier it iten fen de djipste earmoede; nou slikje folle der de finger wol ’ris nei, as de ierdappels mistribele binne. De earmste ljue hienen alear fet ef riezel by hjar brea en iten. As de rjuchters immen kastijden onthâldden se him it fet.Brea en wetterwier dêrom de straffe fen ondogenske stranken, dy yn ’t hounegat (maison de correction) sieten.De oare nei de lappen flean’wirdt sein for:De oare flean’ de lappen nei.
[56]Hjir fen de âlde Ingelske namme fenlord Redcliff. ’t Reade klif wier mei de hiele Fryske kust foar in pear hûndert jier dêr folle fierder yn sé op, en howolfen fiere weagenkoene men fen ’t klif ôf dochs in oarlochskip út Inkhuzen gean sjen. Tjeskmoije woe Wif dêr hâldeby de skjipkes op ’e heideyn Gaesterlân. Yn West-dongeradeel by de Holwerter terp, dêr Ten Broeke Hoekstra Tjeskmoije op set, dêr wier nin heide.
[57]Dit sit yn ’t Fryske laech om eltsoar to narjen mei bynammen, doarp tsjin doarp, en stêd tsjin stêd. De Anglen en Angelsaxen hienen dat ek hiem, en de skrandre Kemble hat yn Sept 1845 in geleard stik foarlêzen yn itArchaeological Institute of Great-Britainto Londen, oer de by- en skeldnammen, dy de Angelsaxen eltsoar joegen. Dizze Fryske bynammen binne nationael en karakteristyk. Hja doele meast op earme sloven, dy hjar sels net goed rêdde kinne en dêrom de dweilen fen rike ljue binne, dy hjar ûnderhâlde moatte. Dy ôfhankelike stumpers moatte hounen, katten, skierroeken, beanehúlen ef otters ite, dy in healjier efter de rûchskerne omtoarke habbe, om it libben to hâlden. Skieppeloarten moatte hja deis trijeris opfantelje, ef by de brêge fen skippers en reizigers in mannich duiten brêgejild biddelje, om net fen honger to stjerren, yn pleats fen mei hannel, boerkerij ef ambacht de kost to winnen. Oare binne sa Job-earm, det se as de Wirdumers, fen hjar twa tsjerketoerren ien mei ham en gram opfretten habbe. Oare mei nin pear nije hoazzen barre en rinne ivich mei oanbreide hoazzen. Oare woene to merke foar de fyoele, mar hienen nin reade duit om de spylman to biteljen, en fordounsen mei eltsoar in pakhûstsjiis. En de haedstêd Ljouwert mocht nin nije galge bare: hja lapen de galge, dy bûten de stêd wier, omdet er briek en de tsjeaven der ôffoelen. Sommige, lyk as to Luzegea, binne sa yn de wanhab fen ûngedierte, det hja sels net allinne stiiffol sitte, mar det de pejoatkes by de toer oprinne en der mei heidebjizzems ôffage wirde. Men hat dy minsken dêrom mar in bjizzem sjen to litten, en hja wirde breinroer. Rju wirde ek útmakke for gloade, onnoazele stakkers: to Ternaerd woenen se spekswaerd brûke as jilshûden, ef as kouwehûden for skoen, en dêrom strûpten se de bargen. It gerjucht fen Koudom siet yn it warhûs by in gleon fjûr, dêr hja de skinen by barnden: de siktaris, rôpkoudeturven derom, mar do dy trochkamen, moast de hiele rie de keamer romme. Fen dêr de nammekoud-om, dat de bizen ek boekstaverjekou-dom. Sommige skeldnammen doele op it wapen fen de stêd, sa as deklokyn ’t wapen fen Frentsjer. Sa ek detrije balkenyn ’t wapen fen Amelân. As se ballêst sjitte, den sjonge se noch it ballêstlietke:De Amelander skalken, Die stolen drie balken.Hwet de Texelske kraeijen bitsjutte is my tsjuster; ik wit allinne, det se op it Nijejip (Nieuwediep) de loatsen, dy de skippen binnen bringe,kraeijenneame.
[58]Ordonnantie van Amelandt. Frans Hardomans 1658. Tit. van Procedeeren. Art. 44, bl. 31.
[59]By dit wird fen Jouke komt my yn ’t sin, hwet in skroar ’ris oan ien fen myn âffaers sein hat. De jinnichste soan fen Scipio Halbertsma, domenij to Holwêrt, wier nou sa hwette hûndert jier lyn medicine doctor to Dockum, dêr wy eigenlik fen dinne binne. It wier do en folle letter noch wisansje, det de doctor en de domenij fen in deade efter syn lyk oangongen, om him de lêste eare to biwiisgjen. Sa hie den doctor Halbertsma ek wer in patient forlern, en geande mei de roumantel oer de earm nei de begraffenis, mette him syn skroar mei in nije rôk oer de earm, dy er oan ien fen syn klanten bringe scoe. »Dag baes!” sei doctor, dêr de skroar op anderde: »Dag, Docter! Selle jou jou werk ook thuus bringe?”
[60]Winaldum.
[61]Midlum.
[62]Hofssententie, 3 February 1677.
[63]Cf. Hofssententien, 20 September 1702.—Oanteikeningen mei de hân fen siktaris Elgersma fen Bolswert.
[64]De Friezen kuijeren oars net mei it wiif as sneins; yn ’e wike wier dat nin wizansje. Hja rounen ek net earm oan earm dat in Franske mode is, mar los, it wiif oan de lofter kant. Mar foar det se troud wierne rounen se op merken en brilloften hân oan hân, de faem oan de rjuchter kant. As se nei tsjerke gongen om to trouwen roun de breid oan de rjuchter side fen de brêgeman; as se troud wierne en werom kamen, roun it wiif oan de lofter side fen de man, omdet se hjar ûnder de macht fen de man jown hie en ticht oan syn hert krûpe moast.
[65]De ljeafde fen de âlde Friezen for frijheit sjucht men net allinne yn hjar republikeinske regearringen, mar ek yn hjar húslike brûkmen. Hja woenen nin jier oan in faem boun sitte, mar alle wiken los wêze, en dêrom hierden se de fammen by de wike. Ek lieten se de fammen nachts wer nei hús gean, om de potkikers sa koart mûlk oer de flier to habben. De fammen, dy by ús hjar âlders sa gau forjitte, bleauwen dêr bern fen ’t húsgesin ta se in man krigen, en wierne hjar mem en heit hou en trou. Ik hab dat as jonge noch sa kend to Hynlippen, en ik hab ek wol faek by in rike omke en moeike mei fjouwer doaiters út-fen-hûze, dêr rju arbeidsters deis oer ’e flier wierne, mar nin fêste faem ef ien dy nachts bleau. Mar do stieken de niften sels noch in hân út, en folle seinen: »Men wirde net better bitsjinne as fen yen selme.”
[66]Do Keuning Willem II en de Keuninginne mei in soan en in dochter, 20 July 1841, mei folle staetsje to Ljouwert ynhelle waerden, en alleman syn bêst die om hjarren dit bisiik oangenaem to meitsjen.
[67]Sa tocht ek Jonker Oene Zwier van Haren, do er yn ’e »Geuzen” song:
Wien ’t eerst de glans der deugd bekoordeEn de eer tot ware grootheid spoorde,Ziedaar den eersten Edelman.
[68]Koal is de kastleinsnamme yn ’e Keizerskroon.