Domenij en syn riedjowers nei de operatie fen ’e smid.DOMENIJ EN SYN RIEDJOWERS NEI DE OPERATIE FEN ’E SMID.“Dy scille it domenij net wer dwaen, dokter, sei ik; hwent de lêste kear is de domenijs oansein, det it lân nin stûr mear ta dy mieltiden jaen wol, mar det se it út hjar eigen bûse bitelje moatte. Is ’t sa net, domenij?” “Ja, Gabe; snap niet zoo veul. Maar is de pap gaar?” “Krekt ré, domenij. Hjir is er.” Ik lei de pap der op, en winske domenij en dokter it bêste.Dokter rette domenij om net mear iten to nimmen as er nedich hie, om it libben to hâlden. Moarns mâlkengroat; deis kealflêsk en griente; jouns sûpenbrij: en den moast er oanhâlde mei de pap op de skonk. Domenij folge dy rie. De skonk waerd slank, de noas fetsoenliker, en it liif joech ’im ek yn. Mar as domenij nei de deizen seach, en hy seach dêr dy fette skinken en woarsten, en as er den tochte: “Dêr laeit dat ljeave iten, en it is net for my.” En as er den om syn folle kelder mei wyn tochte, den suchtte de man: “Heare, hwet is it libben sûnder swiet iten en drinken!” Moarns yn it nofteren moast domenij in gleske saedswetter drinke, en as er de pomp kreakjen hearde, dat klonk him yn de earen eft it syn deadklok wier. Lykwol it die him goed. Mar dat libben stoe de man sa min oan, det er sa suchtich en siikkreunich waerd as ien dy ’t op ’e dea siet. Einling sloech it de man heal yn de sinnen. Den byldde er him yn det er in nêstfol ylbijen yn ’e holle hie; den det er in kikkert yn de mage hie; as him it liif oproun fen de winen, den byldde er him yn, det er in izeren pôt yn it liif hie; as it wetter net sjitte woe, den byldde er him yn, det se him in kleaun jern yn ’e bonge tsjoend hiene, en as it den goed roun, den rôp er lûd: “Gaauw, gaauw de haspel, vrouw! Het komt al.” Al dizze franjes praette dokter him út de holle; mar einling troch dat folle papjen en stoven miende de man det syn hele skonk pap wier, en sa weak as bôledaei. Dit koe nin minske him út de sinnen prate. Hy liet de skoenmakker in learen hoas meitsje, en dêr teach er in greate Yslânske hoas oerhinne om dat spiltsje by eltsoar to hâlden; en sa hompele domenij mei de papskonk troch it gea. Pastoarske en dokter hâldden it stil, en it hjitte domenij hie in sear skonk; de man wier oars souner as er yn tsjien jier west hie. Hwent fen to foare wier er poffich en opblaesd, krekt as in bûk kealflêsk, det de slachters mei wyn oppûste om great for it each to lykjen; mar nou wier er sa as er hearde, meager en gesoun. De klúnskonk wier genêzen, mar de papskonk dat wier slimmer; hwent dy kaem út de holle foart. En dy holle! dy holle! Praten holp neat mear, en hie men de gek ’er mei, den waerd er pûr lilts. Einling is domenij der noch al nuver ôfkomd; sa nuver, as it mar koe.Net fier fen de pasterije laeine twa Kompenijster bysfeinten mei in âld snikke; de âldste hjitte Harke en de jongste Stoffel. Deis rounen se sa hwet mei reap en hanskrobbers om it wirk yn de huzen sa hwet op to nimmen, en den nachts hjar iffentûr to meitsjen, en to kaepjen hwet los en neilfêst wier. By ús bûrman Wâtse mâlktaper, dy ek in slok forkofte, en dêrby in snobwinkeltsje hie, dêr wierne se wakker hiem. Dy earm man hie yn it efterhûs in fet skiep stean. Dat moast ’er de nachts mar oan, tocht’ hjar. Om toalf ûre kroepen se stil út hjar snikke, elts mei in lege sek op de rêch, lyk as sok reau to fjilde tsjocht. In brekizer, in fjurslach, en in eintsje kears mei. Oan it efterhús wier it mis; dêr siet in boam foar de doar. Foare gong it better, mar do se yn it foarhús wierne, do miende Stoffel, dy yette jong en skruten wier, det er gerissel hearde. Hy spatte de doar út, en Harke him efternei; mar dy grypte yn de rin noch gau in great sekfol nuten, dy dêr yn it foarhús stoene. Hja fleagen op it tsjerkhôf; do sei Harke: “Dou bist’ in bangeskiter. Jokket dy de rêch wer? My tinkt, de earste giseling biste yet al goed ôfkomd.” “Dat bytsje bruijen is neat, sei Stoffel, mar dat tichthûs, dat tichthûs!” “Nou, wiste hwet? sei Harke, “ik leau net det se ús fornomd hawwe. Dêr heste myn sek. Deel dou dy nuten dêr yn de bjintsjekou: dêr scil nin minske dy bitrappe, en as ik it skiep krij, den scille wy it dêr deije. Den kin nin minske bloed fine.” Harke teach wer op ’e strún en Stoffel gong op de bonken fen ús foarâlders om de nuten to parten. Den naem er in hantsjefol út de sek, en dy die er yn syn eigen sek, en den in hânfol yn Harkes. En den sei er yn de gedachten wei: “Dat binne mines, en dat binne dines,” en dat lûd op. Domenij, dy folle laei to mimerjen oer syn kwael, dy koe dy nachts net sliepe. Dy hompelt op ’e kruk fen it bêd, en docht it finster iepen om yn it waer to sjen. Do er dêr in bytsje sitten hie, do hearde er dat gerottel fen dy nuten, en dêr by: “Dat binne mines, en dat binne dines.” It wier in stille nacht. Him tochte it wier op de bjintsjekou, lyk as it ek wier. Nou wier der in boekje útkomd fen in domenij hjir net fier fen dinne; dêr stoe yn biskreaun, det de wrâld yn dat selde jier forgean scoe. Us goede domenij makket him dêr sa eang oer, det hy seit tsjin pastoarske: “Roep gaauw meester. Zeg dat die hier dadelyk koomt.” Master wier just út iten west, en mar heal út de klean; dy tsjocht fluch de rôk wer oan, en dy nei domenij ta. “Hwet is ’t nou wer?” seine jy do, Master; “Ik bin noch bang, det domenij de holle trochrinne scil.” Hwent de man wier noartich: is ’t net sa, master?” “Ja, sei master Harke; Mar, heite, ik hie my oars foarnomd, om it oan nin minske to forheljen as oan dy, en detste it der nou sa mar útflapste, dat is net from en earlik fen dy. Mar dou haste it nou sa fier brocht, it moat der nou mar út.”“Nou, frjeonen, sei master Harke do, “ik kaem dêr by domenij, lyk as Gabe wol forteld hat, noartich en ongemaklik. Hwent dat wier mar alle klapsketen, det se my dêr hellen om rie. Dêr siet domenij mei syn skonk biwoelle, de reade japon oan, en de wite sljipmûtse op. De kruk stoe nêst him. Mei in ophef rôp er my ta: “Meester! Meester! De groote dag breekt aan. Ik ben stellig overtuigd dat mijn collega waarheid zegt in zijn boekske. Nog dezen nacht zal de wereld vergaan. De dooden verdeelen reeds hunne beenderen in het knekelhuis. Ik heb het duidelijk gehoord. Wees zoo goed en draag mij naar den grietman. Mijnheer is mijn oudste en beste vriend; ik moet, ik wil eerst afscheid van hem nemen.” Ik stie earst al hwette biteutere, en ik tochte, dit rint mis mei domenij; mar ik hie den wol ’ris sizzen heard fen dokter, det as it net útscriptis mâl wier, den moast er syn sin mar ha. Pastoarske skriemde en dy joech domenij for de soarch in wyt tekken om de rêch for de kjeld; en sa naem ik domenij oer it skouder, eft it in nofter kealleboltsje wier, en teach rjuchtút mei him nei de grytman ta oer it tsjerkhôf hinne. Mar dêr komme wy by de bjintsjekou lâns, dêr Stoffel mei syn nuten siet, en do dy dêr ien oantôgjen kommen seach mei in wyt ding oer de nekke, do rôp dy al: “Biste dêr al, Harke, mei de bút? Ik haw it mês al klear.” “Nu geldt het mijn leven!” sei domenij, en ik, om’t myn namme neamd waerd, wier sa bisouwe eft ik yn de groun weisonk, en ik liet domenij falle. Mar hy wier gauwer wer by pastoarske as ik, kin ik jimme sizze. Frjeonen! hwet roun dy man! Yn nin tsjien jier hie er sa roun. Hy fleach pastoarske om de hals. “Oude!rôp er lûd út.Wat was dat een ontmoeting!”—“Maar waar is de kruk?” sei pastoarske.—“Dat weet ik niet, sei domenij.Maar nu ondervind ik de waarheid van het gezegde van ons kreupele Gabe: Jins skonk scil hird wirde, as jins holle soun is.”—Wy sloegen in Franskman de mûtse ôf, en dronken en praetten oan fjouwer ûre ta. Pastoarske snúfde hjar greate doaze leech, en wy gongen nei bêd, bliid det domenij syn skonk wer hird wier.” En do hie master dien.“Wel, ho gong dat do tonei, Gabe?” sei ien fen de bûrren. “Wel, sei Gabe, dat gong sa. Domenij libbe op de âlde foet foart. Hy die nin minske kwea. Hwet er oer hie joech er graech oan in earm minske. Hy preke net oer waer en wyn, mar gong syn âld paed lâns. As er de tekst ôflêzen hie, den joech elts him del. De gemeinte tochte: Wy witte nou hwet for wei wy op moatte; lit ús dy wei maklik opnimme. Hja slepten hjar sillich, dy fromme ljue. En as domenij syn skonk oerstjûr waerd, den seine de ljue: Hy hat it poatsje wer. “En hwer bidarren Stoffel en Harke, Gabe?” Dy krigen elts, yn pleats fen in boutsje skjipflesk fen Wâtse, in waerm poarsje rizenbrij fen master Durk to Ljouwert.E. H.Hjir is noch in teltsje. Ho dat der by komt wit ik net, mar it siet der oanspjelde.Der wier in keuning, dy ’t in reis oer sé die, en in Persiaenske slavejonge meinaem, dy neat oars sjoen hie as it sân fen syn woastinen. Mei it earste slingerjen fen it skip bigoun de jonge to triljen as in poarsk, op it lêst to gûlen en to moartsjen krekt eft er stjerre scoe; en dat al oan en oan, det de keuning skjin syn nocht krige. Do frege de dokter fen de keuning eft er der ’ris mei riede mocht. “Ja,” sei de keuning, “gean jou gong mar.” Do liet de dokter dy slavejonge mei in boat en twa silers útsette, dy him hals oer kop yn sé bruiden en wer by de hierren opskoerden; en do se dat sa ’n tweintichris dien hiene, triuwden se him nei ’t roer ta, dêr er as in kat by op kladdere; en sa skrabe er oer it dek hinne wer yn de kajút. Hjir kroep de jonge yn in herntsje wei, en men hearde kik noch mik fen him. De keuning, dy dat wol sinnige, frege, hwet kinst dêr nou oan wier? “Dêr sit dizze kinst yn,” sei de dokter, “det de jonge net wiste hwet forsûpen wier; nou fielt er ho noflik en feilich it oan boart is”.J. H. H.HIDDE EN ALMANSA.BALLADE.1217.Hidde wier nei Lisbon teinOm de Moar to reagjen.Goud ef silver woe er net,Mar de hill’ge himelwetFen syn Hear fordeegje.Iv’ge flok oer MahometBea er yn elts moarngebet!Mei it krús op helm en skildFleach er oer de mûrren.Mannich Moar foel yn syn swird,En de dea dy meande hirdUnder ’t fjochten, skoerren.’t Kristenfolk woun ’t ta bislút,En de Moarman moast ’er út.Ear en bút, oerwinners lean,Krigen nou de Friezen.O! de Moar dy hâldde neat.Lân en jild en hege steatMoast hy hjir forlieze.Jonge fammen noch dêrbyMoast hy jaen yn slavernij.Hidde krige ’er ien fen mei,’t Púkje út de riken.Tsjep, en edel fen geslacht,Klaeid yn keuninglike pracht,Woe s’ in prins net wike.Hidde brûkte hjar for faem,En hja tsjinne ’im as in laem.Mar ús sillichmeitsjers wetWoe sa ’n twang net lije.“Frijheit, rôp de keuning út,“Kristenen, for minskebút!“Oars scil God ús krije.”Dêrmei elts syn faem weidreau,Mar allinne Hiddes bleau.“Moaije ridder, sei de faem,“Wol my net forstjitte.“Fier fen âlders, ticht by jy,“Yn jins swiete slavernij“Wol ’k myn libben litte.“Lichemsfrijheit helpt my net:“Finzen giet mei jo myn hert.”Ho, Almansa! Is ’t dy earnst?Scoest’ dyn fyant minne?Dat moai flaeijen stean ik net.Njirren krôlje ier en letDêr de blomkes binne.Gean nei heit-en-memmes ta,My, leas famke, scilst’ net ha.“God stjûr al dat kwea oer my“Dat ik jo tawinskje.“Swiete fyant! do myn each“Friezen yn dit Lisbon seach,“Wier ’k in lokkich minske.“Mei ús pleats hien’ j’ ek myn hert;“Fier den mei hwet jo taheart.”Jonge blom, kom, skriem net mear.Frijers kinst’ nôch krije.Eltse Spanjert flamm’t op dy,Sjongt de swietste melodijOm dyn hân to winnen.Friezen binne stymsk en stil,Spanjerts bûge nei dyn wil.“Spanjert is jeloersk en falsk;“Dêr mei ’k net fen hearre.“Jy allinne ha myn hert;“Jow my oan in Spanjert net;“Ljeaver woe ik stjerre.“Lokkich sit dat wiif ’er ta,“Dat sa’n dapp’re Fries mei ha.”Skande, skande oer de manDy ’t in faem woe stelle.Né, sa ’n frouljuedieverijStiet de frije Fries net frij.“’n Faem, scill’ jy net stelle,“Sei hja, ’k klaei m’ yn manljuesklean,“En as feint scil ’k mei jo gean.”Goud en silver haw ik net;Hwer scoe ’k dy fen fiede?Mei in hearefeint to fjild,Faem, to reisgjen kostet jild.Dêr kin ’k net for riede.Moed en stiel is al de skatDy ’t ik ha fen ’t nidich lot.“Nommele kaptein, dat ’s neat;“Lit my dêr for riede.“Fier in hege banjersteat,“En al binn’ jy earm en bleat,“Ik scil jo wol fiede.“Honderttûzen goune jild“Ha ’k bidobbe dêr yn ’t fjild.Faem! de stoere reis op séScoe dy rouwen leare.Stoarm en klip en tongerfleachTape triennen út dyn each.“Lit de sé mar beare,“Sei hja, dea mei jo is swiet,“Bûten jo is ’t al fortriet.”’t Hege wird sit tsjin myn kiel.Moaije, ik moat it sprekke.In ljeaf breid yn ’t Fryske lânHat al lang myn hert en hân.Scoe ’k myn trou den brekke?Spanjes goud en ’t Moarske swirdTroaije my net fen myn wird.“O, ho sillich is de faem,“Dy ’t sa ’n frjeon mei krije!“God joech hjar syn heechste sein.“Hjir nimt myn getrún in ein,“En bigjint myn lijen.“Och, forjow myn kwea oansiik!“Ljeafde wier ’t dy ’t yn my spriek.”“Siz fen my jins breid goe’n dei;“Bring hjar dizze kanten;“Dit swier keatting fen fyn goud,“Dêr ús mem noch is yn troud,“Dizze dyamanten,“Lit se sierje jins swiethert:“My forlitt’ne stean se net.“Ik swar ljeafde en manljue ôf.“Jouwes mei ’k net wêze.“Yn in kleaster slûp ik wei,“En ik slyt myn libbensdei“Om ’t gebet to lêzen.“Leau det ien ynfieren bea“Dêr yn dûrret ta myn dea;“Bea, o ridder, for jou min,“For jins breid en ljuwe.“Swij hjar hwet Almansa die!“Swij hjar ivich ’t onbiskie,“Dat hja woe bidriuwe.”Hidde spriek (syn moed waerd fol)“O dou—ed’le faem!—farwol.”J. H. H.Dit rjimke laei ûnder in restje skroarsmjitten. Der wierne in hele boel snipperkes by, dêr Gabe hwette op kwattele hie; mar ik kin ’t allegearre net lêze, sa droevige fyn is ’t skreaun. Hwer ’t er dat allegearre weiskrabe hat, wit ik net. Hjir is ’er in bytsje fen: foldocht it hwet, der binne noch wol twahûndert sokke flardkes.SNIPPERKES.* In from man bea fen âlds: “o God! ha meilijen mei de godleazen. De fromme ljue ha je genôch bitocht mei hjar deuchdsom to meitsjen.”* “Dy gelearde man, hwet is hy stikelich! Dy rike man, hwet is hy dwers! hwet is hy deun njunken de earme!” Nou, siz hjar den: Dou biste in bij sûnder hunich. Wolste nin hunich jaen, stek den ek net mei dyn angel.* “Sjuch my dat folk ’ris! In bytsje lyn noch lyts, dom, earm, forgetten, en nou alle man oer ’e holle. Dy poddehoeden!” Treast dy, fromme siel! Lit de dyamant yn de dong falle, it bliuwt in edele, djûre stien. Lit in twjirre wyn it smoarge stof fen ’e strjitten nei it swerk optouwerje! it bliuwt stof, en hâldt syn lege forachtlike komôf.* Ik foun in pauwefear yn ús memme bibel. “Feintsje, sei ik, dizze wenje is fier boppe dyn steat.” “Sêft in bytsje, andere de fear; in gnap jongfeint, dy’t aerdich is, fynt nin hân, dy’t him út de doar stjit. Ljeaflik is fen adel.”* Dy him ôfjowt mei dogeneaten sjucht nin goede dingen. In ingel út de himel, dy mei in divel forkearde, scoe einling syn húnjen, syn nocht oan onnocht, syn falske knepen, oernimme. Deuchd! nea learste hwette goeds fen minne ljue. De wolf is ’t net to dwaen om de hûd to touwjen, mar to forskoerren.* Wêz’ sa fûl net, det de ljue dy skouderje, en sa goelik net, det se mei dy weirinne. In skieppeherder frege syn heit om in spreukje. “Jonge! sei de âld man, mei goedens scilst’ it fier bringe; mar lit de skerptoskige wolf de baes net spylje.”* Hja fregen in âld man hwerom ’t er net troude. “Ik haw nin sin oan in âlde fekke,” sei er. “Nou, seinen se, siikje den in jong wiif. Jy binne ommers ryk.” Mar dêr andere hy dit op: “As ik, dy ’t in âld man bin, nin sin oan in âld wiif ha, ho kin den in jongfaem ljeafde for my hawwe, dy’t in âld man bin?”* In gek hie it wakkere drok mei in ezel, dy ’t er it a-bie leare woe. In wiis man seach it, en sei tsjin him: “Dat is forkeard, boi! In beest kin fen dy nin sprekken leare, mar lear dou swijen fen it beest.”* Trou him net, dy gappet fen honger, en syn gebet by God forjit, as hy iten kriget. Dy syn plicht net telt njunken God, dy boppe him is, fynt der nin bien yn om syn evenminske to misdwaen, dy gelyk mei him stiet.* Hâld it kwea en fortriet fen oaren for dy sels. O nachtegael! bring dou de tynge fen it ljeave foarjier, en lit de ûl it ûngelok fortelle.* Ik seach in rykmans soan by it grêf fen syn heit twistjen mei in earm mans soan. “Sjuch, sei er oan de earme, hwet rêst ús heit dêr ûnder in moaije greate grêfstien, en dyn heit, fij man! dy laeit dêr ûnder hwet skovele klinkerts, dêr in mannich teisterkes trochwaechse.” “Wier is it, andere de earme feint, lyk as je sizze. Mar foar ’t jins heit him ûnder dy swiere stien weiwrot, is mines al lang opwjukkele en yn ’e himel flein. Neat fitere him oan in ierdryk, dat him twong om ivich to bodzjen, en earmoede ta lean joech. En dy yn hege steat libje, hwet scil it hjar sûr falle yn oerfloed en eare fen sa’n hearlike wrâld to skieden. De slaef, dy syn boeijen ôfskoddet, is lokkiger as de prins, dy se finzen nimme.”* In hillich minske drôge eren, en seach in keuning yn ’e himel, en in wysgear yn ’e hel. “Ho is dat komd, rôp er gysten, det dy sa forhege, en dy sa forstaet is? Dat moast oarsom wêze!” Do kaem dizze stimme út ’e wolken: “De keuning krige de himel omdet hy de deuchdsommen heech sette, en de wysgear sonk yn de hel, om ’t er him mei de ljue fen de keuning ôfjoech.”* O keuningen, harkje nei myn rie! Der is nin moaijer, nin wizer yn al jimme brieven as dizze: “De wizen binne de pronk fen it keuningryk, en de deuchdsomme de rom fen de godstsjinst. De keuningen hawwe it selskip fen de wizen mear nedich, as de wizen it selskip fen de keuningen.”* In ûngelokkich heit hie in deuchdsom soan, dy ’t ier stoar. De stienhouwer frege him: “Hwet skriftuerpleats moat ik op syn grêfstien bikje?” Do spriek de heit: “It wird fen God is to hillich om ’t op stiennen to bikjen, dêr waer en wyn it útfaget, dêr minskefoetten der op traepje, en dêr de hounen it bismoarkje. Wolste lykwol hwet hawwe, bikje der dizze wirden op: “Ik spriik, Och! ho swiet, ho streeljend wier myn hert it blide grien fen dyn libben, dat nou yn de tún forsoarre laeit!—De deade andert: Heit! ha geduld ta ’t foarjier, as de roas wer út it môg’le stof opsjit, en op myn boarst stiet to pronkjen.”J. H. H.OAN IN BERNTSJE YN DE OARE WRALD.Byld fen myn hûs en myn herte!Bern fen myn siel en myn sinnen!Wêzen fol ljeafde en fol nocht!Neame, o! doar ik dy nimmer,Mar binnen hjir yn it herteDêr stiet dyn namme biskreaun.Lakest’ my frjeonlikjes oanMei glûpige freegjende eagen,Gods ingel lake my ta.Sietste my jouns op ’e skirteEn streak’ne dyn hantsjes myn wangen,Oer wier de soarch fen de dei.Leiste jouns ier sa to sliepen,Mei ûnskilds waes oer dyn troanje,Roazen bloeiden sa net.Twiske de sliep en it weitsjenTyspele yet foar myn sinnenInerlyk, berntsje, dyn byld.Twisken it ljochten en tsjusterWekken dyn flaeijende lûdtsjesLjeaflikjes my út de sliep.Triennen forrinne en fordroegje,Mar wounen yn memmehertenHelet de ivichheit mar.Tiden en minsken forgeane,Mar libjend’ stiet foar myn sieleIvich en ivich dyn byld.E. H.SKIPPERS-SANKJE.Forjit my net as bolle wyntsjes waeije,En ik oan ’t roer myn sankje sjong;As kroeze weagen ’t glêdde skip omaeije;Forjit my net.Forjit my net as millioenen stjerren,En ’t frjeonlik moantsje my biskynt;En dou swiet droam’ hast yn ’e sêfte fearren;Forjit my net.Forjit my net as wrede touwerfleagenMy slingerje dêr God it wol.As ik ompolskje mei de dead foar eagenForjit my net.Forjit my net, as wreed de stoarmen bylje,En ’t libben hinget oan in tried;As wy forslein oan ’t needtou ride en fylje;Forjit my net.Forjit my net as swarte tommelweagenOertruzelje it warleas skip,En alle eleminten tsjin ús teagen;Forjit my net.Forjit my net as w’ einling yet forsinke,En teare yn ’e djippe sé:Wol den mei triennen om my tinke;Forjit my net.E. H.In skip.REQUEST.Jow, keuning, oan forbûke minsken,Oan breid en fryster dochs de freed’!Lit ús ús ljeave skutters patsje:Wy hawwe boaske en sitte yn need.Hwent is der hjir ef dêr in merke,De spylman saget om ’e nocht;Net ien dy ús to dounsjen freget,Net ien springt mei ús yn ’e bocht.Hwet hawwe wy in moaije winter!En as de diken is it iis;Wy fleane ’er oer as winterfûgels,Mar sûnder skutters. Is ’t nin griis?’t Is wier, jy litt’ se útfenhûzje;Mar, och, wy sjen dy maets net oan.In djakensrôk mei gleone knopen!En poepeskoen mei spikers oan!In bollefel sit op hjar rêch boun:Dêr sit in blikken thébos op.En om ’e hals, yn pleats fen doeken,In learen ding, it hjit in strop.Ho heislik is hjar toet biwoechsen!’t Is eft ’t in âlde tarkwast is:En wol men hjar ’ris ljordrich tútsjeMen rekket noait dat kramtried mis.De iene hompelt op syn blierren,En klaget oer de hirde wei,En bringt ynpleats fen DimterkoekeIn koarste knersich mikk’brea mei.Dy bringt in himdfol hippentrippen;De grize rint ús oer de grou!Hwet stjonke se fen ’t plaggestoken!In neare wallem giet hjar ou.In tredde skarlt op Keulske redens,Dêr opkoft yn dat heidelân:Mar is dat poepe-ark hwet roastich,’t Gewear dat blinkt dochs as de brân.Mar, och, wy meij’ dat ding net lije:Dat moardzjen, o! dat griist ús sa.Och! teagen se mei sein’ en kanneMar nei de lege mieden ta.En as wy ’ris in oansit hâlde,En komt it op ’e bûse oan,Den moatte wy de gearjeft meitsje:Hja ha forkearde broeken oan.Mar heart men den dy feinten pratenFen fammen dêr yn hjar kertier,O né! dy meij’ se net oan rûke.Wy leauwe it wol! Hja binne tier!!Wy kenne ek wol manljue, keuning;Leau dat de Fryske fammen mar.Mar hawwe wy hjar op ’e skirte,Den hawwe se mar ienris kar.Dêrom wol dochs in bytsje tajaen;Och, keuning, keuning, jow ús freed’!Jy scille tûzen tútsjes hawwe:Help mar ús skutters út de need.Lisk DoekeledrRjimkema.Ut namme fen alle Fryske fammen, dy skutters yn ’t fjild hawwe.E. Halbertsma.IT ALDERSHUS.Hwer libbet in minske loksillich?Hwer libbet in minske mei nju?Yn ’t âlde âlderlik hússté,Dêr libbet, dêr hoalet er willich,Dêr hat er sa’n wille, sa’n nju.’t Neitinsen fen bernefornoegenFen âlders hjar ljeafde en trou,Fen koestringe by de gloede,Dat jowt in ynfieren forhûgenOan it Halbertsmas-nêst fen Grou.Kom, treftige boikes fen Hidde,Fen Hidde, fen Hidde en Rjurtk!Lit ús for ’t âlderhûs bidde,En tsjûge hwet it bitsjut,Det Hiddes âlde klûsIs ’t echte Fryske hûs.E. Halbertsma.TOEVOEGSEL OP DE LAPEKOER van 1829voor de goede vrienden van den uitgever.Friezen, waarde landgenoten!Onfangt met genegenheid deze zwakke pogingen van mij en mijnen broeder Eeltsje Halbertsma om uwe schone taal enigen hoe flaauwen luister bij te zetten. Gaarne hadden onze ontwerpen zich tot groteren voorraad en ene prachtiger uitvoering der drukkunst uitgebreid, indien de last der onderneming tusschen de bijdragen van vermogende Friezen en den arbeid onzer hersenen had mogen verdeeld worden; maar in beide opzichten aan onze eigene geringe middelen alleen overgelaten, omdat wij ons het vragen schaamden, zijn die ontwerpen uit onmacht en niet uit onwil tot dit geringe beperkt gebleven.In dit boekje zult gij vinden proeven van allerlei stijl: kindergebeden en satires; verhalen en zamenspraken; het vaderlandsche lied en den tederen zang der moederliefde naast het kluchtig minnedeuntje. Indien het enen meester vordert in slechts één dezer onderwerpen uit te munten, zult gij de moeilijkheid beseffen om aan alle deze uit één lopende onderwerpen te gelijk den eisch hunnes stijls te geven. Zijn wij slechts geslaagd om u de mogelijkheid te bewijzen, dat de taal, die heden nog onder u wordt gesproken, zich in allerlei gedaanten zal laten plooien, zoodra haar ooit een vernuft als Gijsbert te beurt valt, dan zullen wij het doel van onzen arbeid getroffen achten.Grote moeite hebben wij ons gegeven tot ene waardige behandeling van het hekelschrift. De satire, die de ontdekking van het menschelijk hart, de opruiming van vooroordeelen en de verbetering der zeden ten oogmerk heeft, wordt hier te lande ongelukkig verward met bouffonnerie, die niets hogers bedoelt dan een ijdel lachen. Zeer zelden, en dan nog met luim verstikkenden schroom, durfden vaderlandsche vernuften dit vooroordeel trotseeren, uit vrees van hun karakter in het oog der menigte tot dat van een potsemaker te verlagen. Ondertusschen leren de voorbeelden van Persius en Juvenalis bij de Romeinen, van Boileau bij de Franschen, en van Rabener bij de Duitschers, dat het hekelschrift bij andere volken zijne eigene plaats der ere heeft naast dichtkunst en welsprekendheid, en ook wij, zonder enige aanspraak op de hoge verdiensten dier vernuften te maken, hebben gemeend op onze wijze de satire te moeten beproeven, als een onderwerp, waarvoor de aart der Friesche taal bij uitnemendheid berekend is. In de deftigste kerkrede en in het kluchtigste hekelschrift zijn doel en waarheid één; de omhulsels verschillen slechts.In dit geschrijf, waarde landslieden, zal zeker, gelijk in alle voortbrengselen van stervelingen, het kwade met het goede gemengd zijn. Vergeving vragende voor het kwade bedelen wij gene lof voor het weinige goede, dat uwe welwillendheid hierin misschien zou kunnen ontdekken. Uit uwen lof immers kunnen wij niet leren, maar veel, zeer veel uit de openhartige aanwijzing onzer misslagen, waarom wij minzaam verzoeken. Mocht ons het geluk gebeuren van u te vernemen wat u mishaagt, wij zullen gene kosten of moeite, die onder ons kort bereik vallen, sparen, om ons te verbeteren. Wij kennen geen strelender denkbeeld, getrouwe Friezen, dan dat van u vermaak te doen, dewijl het zich sluit aan het andere denkbeeld van langs dien weg een kleine plaats te verwerven in uw welwillend aandenken.Justus Halbertsma.Deventer den 28 Augustus 1829.NARICHT.In de Lapekoer zijn twee eigentlijke vertalingen:It deagravers sankjeis HoltysGrabe, grabe und spade, ende Rottelwachtis deNachtrufuitde Allemannische gedichtevanHebel, vrij gevolgd. Genoodzaakt om met de zangwijze van Duitsche liederen tevens de maat van het vers over te nemen, verviel men somtijds ongevoelig in het hoofddenkbeeld tevens, of in den algemeenen gang van het geheel. Vergelijk uit dit oogpuntde Bolswerter merkemet deHans und Vereneuitde Allemannische gedichtevanHebel; Jonker Piet en SibbelmetVerzeihen sie, mein herr Baron; hetSkippers-sankjemet het bekendeVergiss mein nicht; denije widzesangmetDu, du liegst mir am herzen; enSibbel fen de RypmetDas mädel im thal. Het prosa is, zo veel wij ons kunnen herinneren, alles oorspronkelijk. Alleen zijn de verhalen in hetMiswiervan oud-Franschen oorsprong, verfriescht echter en overal verrijkt met brede verzinsels. Het skelet der eerste vertelling vande drie pelgrimsvindt men in deFabliaux et contes des poètes Francois desXI, XII, XIII, XIVetXVe siecles publiés par Barbazan, augmentés par M. Meon. Paris 1808. TomeII,p. 127, en aldus beginnende:Encore chastioit le pereSon fill en itele maniere.Beax filz, se tu prenz compagnieA nului, ne l’engigne mie,Que tu ne soies engennezEt par ton pechié encombrez,Si com as Borjois avint ja,Que li Vileins bien engenna.Het twede vertelsel vande boer geneesheeris uit het zelfde boek,Tome III, p. 1, alwaar het aldus aanvangt:Jadis estoit uns vilains riches,Qui moult estoit avers et chiches;Une charrue adés avoit,Tos tens par lui la maintenoitD’une jument et d’un roncin.Het derde en laatste verhaal vanhet overzetten der schapenstaat aldaar Tome II, p. 89, en begint in deze voege:Un Roi un Fableor avoit,A qui deduire se souloit.Une nuit avoit molt conté,Si que tot en estoit lassé,Requist le Roy qu’il puist dormir,Mais li Rois nel’ volt pas soffrir.De vergelijking zal enige zwarigheid ontmoeten, omdat het boek, behalve op de koninglijke bibliotheek en bij een enkelen beoefenaar der Noorsche talen, hier te lande niet gevonden wordt.De tegenwoordige uitgave der Lapekoer zal wegens de toevoeging der muzijkstukken te veel moeten kosten om door al die menschen gekocht te worden, in wier handen men het boekje gaarne zien zou. De uitgever zal daarom op een goedkooper uitgave en zonder muzijk bedacht zijn, zodra hem enige snipperuren van gewichtiger bezigheden zullen overschieten.
Domenij en syn riedjowers nei de operatie fen ’e smid.
DOMENIJ EN SYN RIEDJOWERS NEI DE OPERATIE FEN ’E SMID.
“Dy scille it domenij net wer dwaen, dokter, sei ik; hwent de lêste kear is de domenijs oansein, det it lân nin stûr mear ta dy mieltiden jaen wol, mar det se it út hjar eigen bûse bitelje moatte. Is ’t sa net, domenij?” “Ja, Gabe; snap niet zoo veul. Maar is de pap gaar?” “Krekt ré, domenij. Hjir is er.” Ik lei de pap der op, en winske domenij en dokter it bêste.
Dokter rette domenij om net mear iten to nimmen as er nedich hie, om it libben to hâlden. Moarns mâlkengroat; deis kealflêsk en griente; jouns sûpenbrij: en den moast er oanhâlde mei de pap op de skonk. Domenij folge dy rie. De skonk waerd slank, de noas fetsoenliker, en it liif joech ’im ek yn. Mar as domenij nei de deizen seach, en hy seach dêr dy fette skinken en woarsten, en as er den tochte: “Dêr laeit dat ljeave iten, en it is net for my.” En as er den om syn folle kelder mei wyn tochte, den suchtte de man: “Heare, hwet is it libben sûnder swiet iten en drinken!” Moarns yn it nofteren moast domenij in gleske saedswetter drinke, en as er de pomp kreakjen hearde, dat klonk him yn de earen eft it syn deadklok wier. Lykwol it die him goed. Mar dat libben stoe de man sa min oan, det er sa suchtich en siikkreunich waerd as ien dy ’t op ’e dea siet. Einling sloech it de man heal yn de sinnen. Den byldde er him yn det er in nêstfol ylbijen yn ’e holle hie; den det er in kikkert yn de mage hie; as him it liif oproun fen de winen, den byldde er him yn, det er in izeren pôt yn it liif hie; as it wetter net sjitte woe, den byldde er him yn, det se him in kleaun jern yn ’e bonge tsjoend hiene, en as it den goed roun, den rôp er lûd: “Gaauw, gaauw de haspel, vrouw! Het komt al.” Al dizze franjes praette dokter him út de holle; mar einling troch dat folle papjen en stoven miende de man det syn hele skonk pap wier, en sa weak as bôledaei. Dit koe nin minske him út de sinnen prate. Hy liet de skoenmakker in learen hoas meitsje, en dêr teach er in greate Yslânske hoas oerhinne om dat spiltsje by eltsoar to hâlden; en sa hompele domenij mei de papskonk troch it gea. Pastoarske en dokter hâldden it stil, en it hjitte domenij hie in sear skonk; de man wier oars souner as er yn tsjien jier west hie. Hwent fen to foare wier er poffich en opblaesd, krekt as in bûk kealflêsk, det de slachters mei wyn oppûste om great for it each to lykjen; mar nou wier er sa as er hearde, meager en gesoun. De klúnskonk wier genêzen, mar de papskonk dat wier slimmer; hwent dy kaem út de holle foart. En dy holle! dy holle! Praten holp neat mear, en hie men de gek ’er mei, den waerd er pûr lilts. Einling is domenij der noch al nuver ôfkomd; sa nuver, as it mar koe.
Net fier fen de pasterije laeine twa Kompenijster bysfeinten mei in âld snikke; de âldste hjitte Harke en de jongste Stoffel. Deis rounen se sa hwet mei reap en hanskrobbers om it wirk yn de huzen sa hwet op to nimmen, en den nachts hjar iffentûr to meitsjen, en to kaepjen hwet los en neilfêst wier. By ús bûrman Wâtse mâlktaper, dy ek in slok forkofte, en dêrby in snobwinkeltsje hie, dêr wierne se wakker hiem. Dy earm man hie yn it efterhûs in fet skiep stean. Dat moast ’er de nachts mar oan, tocht’ hjar. Om toalf ûre kroepen se stil út hjar snikke, elts mei in lege sek op de rêch, lyk as sok reau to fjilde tsjocht. In brekizer, in fjurslach, en in eintsje kears mei. Oan it efterhús wier it mis; dêr siet in boam foar de doar. Foare gong it better, mar do se yn it foarhús wierne, do miende Stoffel, dy yette jong en skruten wier, det er gerissel hearde. Hy spatte de doar út, en Harke him efternei; mar dy grypte yn de rin noch gau in great sekfol nuten, dy dêr yn it foarhús stoene. Hja fleagen op it tsjerkhôf; do sei Harke: “Dou bist’ in bangeskiter. Jokket dy de rêch wer? My tinkt, de earste giseling biste yet al goed ôfkomd.” “Dat bytsje bruijen is neat, sei Stoffel, mar dat tichthûs, dat tichthûs!” “Nou, wiste hwet? sei Harke, “ik leau net det se ús fornomd hawwe. Dêr heste myn sek. Deel dou dy nuten dêr yn de bjintsjekou: dêr scil nin minske dy bitrappe, en as ik it skiep krij, den scille wy it dêr deije. Den kin nin minske bloed fine.” Harke teach wer op ’e strún en Stoffel gong op de bonken fen ús foarâlders om de nuten to parten. Den naem er in hantsjefol út de sek, en dy die er yn syn eigen sek, en den in hânfol yn Harkes. En den sei er yn de gedachten wei: “Dat binne mines, en dat binne dines,” en dat lûd op. Domenij, dy folle laei to mimerjen oer syn kwael, dy koe dy nachts net sliepe. Dy hompelt op ’e kruk fen it bêd, en docht it finster iepen om yn it waer to sjen. Do er dêr in bytsje sitten hie, do hearde er dat gerottel fen dy nuten, en dêr by: “Dat binne mines, en dat binne dines.” It wier in stille nacht. Him tochte it wier op de bjintsjekou, lyk as it ek wier. Nou wier der in boekje útkomd fen in domenij hjir net fier fen dinne; dêr stoe yn biskreaun, det de wrâld yn dat selde jier forgean scoe. Us goede domenij makket him dêr sa eang oer, det hy seit tsjin pastoarske: “Roep gaauw meester. Zeg dat die hier dadelyk koomt.” Master wier just út iten west, en mar heal út de klean; dy tsjocht fluch de rôk wer oan, en dy nei domenij ta. “Hwet is ’t nou wer?” seine jy do, Master; “Ik bin noch bang, det domenij de holle trochrinne scil.” Hwent de man wier noartich: is ’t net sa, master?” “Ja, sei master Harke; Mar, heite, ik hie my oars foarnomd, om it oan nin minske to forheljen as oan dy, en detste it der nou sa mar útflapste, dat is net from en earlik fen dy. Mar dou haste it nou sa fier brocht, it moat der nou mar út.”
“Nou, frjeonen, sei master Harke do, “ik kaem dêr by domenij, lyk as Gabe wol forteld hat, noartich en ongemaklik. Hwent dat wier mar alle klapsketen, det se my dêr hellen om rie. Dêr siet domenij mei syn skonk biwoelle, de reade japon oan, en de wite sljipmûtse op. De kruk stoe nêst him. Mei in ophef rôp er my ta: “Meester! Meester! De groote dag breekt aan. Ik ben stellig overtuigd dat mijn collega waarheid zegt in zijn boekske. Nog dezen nacht zal de wereld vergaan. De dooden verdeelen reeds hunne beenderen in het knekelhuis. Ik heb het duidelijk gehoord. Wees zoo goed en draag mij naar den grietman. Mijnheer is mijn oudste en beste vriend; ik moet, ik wil eerst afscheid van hem nemen.” Ik stie earst al hwette biteutere, en ik tochte, dit rint mis mei domenij; mar ik hie den wol ’ris sizzen heard fen dokter, det as it net útscriptis mâl wier, den moast er syn sin mar ha. Pastoarske skriemde en dy joech domenij for de soarch in wyt tekken om de rêch for de kjeld; en sa naem ik domenij oer it skouder, eft it in nofter kealleboltsje wier, en teach rjuchtút mei him nei de grytman ta oer it tsjerkhôf hinne. Mar dêr komme wy by de bjintsjekou lâns, dêr Stoffel mei syn nuten siet, en do dy dêr ien oantôgjen kommen seach mei in wyt ding oer de nekke, do rôp dy al: “Biste dêr al, Harke, mei de bút? Ik haw it mês al klear.” “Nu geldt het mijn leven!” sei domenij, en ik, om’t myn namme neamd waerd, wier sa bisouwe eft ik yn de groun weisonk, en ik liet domenij falle. Mar hy wier gauwer wer by pastoarske as ik, kin ik jimme sizze. Frjeonen! hwet roun dy man! Yn nin tsjien jier hie er sa roun. Hy fleach pastoarske om de hals. “Oude!rôp er lûd út.Wat was dat een ontmoeting!”—“Maar waar is de kruk?” sei pastoarske.—“Dat weet ik niet, sei domenij.Maar nu ondervind ik de waarheid van het gezegde van ons kreupele Gabe: Jins skonk scil hird wirde, as jins holle soun is.”—Wy sloegen in Franskman de mûtse ôf, en dronken en praetten oan fjouwer ûre ta. Pastoarske snúfde hjar greate doaze leech, en wy gongen nei bêd, bliid det domenij syn skonk wer hird wier.” En do hie master dien.
“Wel, ho gong dat do tonei, Gabe?” sei ien fen de bûrren. “Wel, sei Gabe, dat gong sa. Domenij libbe op de âlde foet foart. Hy die nin minske kwea. Hwet er oer hie joech er graech oan in earm minske. Hy preke net oer waer en wyn, mar gong syn âld paed lâns. As er de tekst ôflêzen hie, den joech elts him del. De gemeinte tochte: Wy witte nou hwet for wei wy op moatte; lit ús dy wei maklik opnimme. Hja slepten hjar sillich, dy fromme ljue. En as domenij syn skonk oerstjûr waerd, den seine de ljue: Hy hat it poatsje wer. “En hwer bidarren Stoffel en Harke, Gabe?” Dy krigen elts, yn pleats fen in boutsje skjipflesk fen Wâtse, in waerm poarsje rizenbrij fen master Durk to Ljouwert.
E. H.
Hjir is noch in teltsje. Ho dat der by komt wit ik net, mar it siet der oanspjelde.
Der wier in keuning, dy ’t in reis oer sé die, en in Persiaenske slavejonge meinaem, dy neat oars sjoen hie as it sân fen syn woastinen. Mei it earste slingerjen fen it skip bigoun de jonge to triljen as in poarsk, op it lêst to gûlen en to moartsjen krekt eft er stjerre scoe; en dat al oan en oan, det de keuning skjin syn nocht krige. Do frege de dokter fen de keuning eft er der ’ris mei riede mocht. “Ja,” sei de keuning, “gean jou gong mar.” Do liet de dokter dy slavejonge mei in boat en twa silers útsette, dy him hals oer kop yn sé bruiden en wer by de hierren opskoerden; en do se dat sa ’n tweintichris dien hiene, triuwden se him nei ’t roer ta, dêr er as in kat by op kladdere; en sa skrabe er oer it dek hinne wer yn de kajút. Hjir kroep de jonge yn in herntsje wei, en men hearde kik noch mik fen him. De keuning, dy dat wol sinnige, frege, hwet kinst dêr nou oan wier? “Dêr sit dizze kinst yn,” sei de dokter, “det de jonge net wiste hwet forsûpen wier; nou fielt er ho noflik en feilich it oan boart is”.
J. H. H.
BALLADE.
1217.
Hidde wier nei Lisbon teinOm de Moar to reagjen.Goud ef silver woe er net,Mar de hill’ge himelwetFen syn Hear fordeegje.Iv’ge flok oer MahometBea er yn elts moarngebet!Mei it krús op helm en skildFleach er oer de mûrren.Mannich Moar foel yn syn swird,En de dea dy meande hirdUnder ’t fjochten, skoerren.’t Kristenfolk woun ’t ta bislút,En de Moarman moast ’er út.Ear en bút, oerwinners lean,Krigen nou de Friezen.O! de Moar dy hâldde neat.Lân en jild en hege steatMoast hy hjir forlieze.Jonge fammen noch dêrbyMoast hy jaen yn slavernij.Hidde krige ’er ien fen mei,’t Púkje út de riken.Tsjep, en edel fen geslacht,Klaeid yn keuninglike pracht,Woe s’ in prins net wike.Hidde brûkte hjar for faem,En hja tsjinne ’im as in laem.Mar ús sillichmeitsjers wetWoe sa ’n twang net lije.“Frijheit, rôp de keuning út,“Kristenen, for minskebút!“Oars scil God ús krije.”Dêrmei elts syn faem weidreau,Mar allinne Hiddes bleau.“Moaije ridder, sei de faem,“Wol my net forstjitte.“Fier fen âlders, ticht by jy,“Yn jins swiete slavernij“Wol ’k myn libben litte.“Lichemsfrijheit helpt my net:“Finzen giet mei jo myn hert.”Ho, Almansa! Is ’t dy earnst?Scoest’ dyn fyant minne?Dat moai flaeijen stean ik net.Njirren krôlje ier en letDêr de blomkes binne.Gean nei heit-en-memmes ta,My, leas famke, scilst’ net ha.“God stjûr al dat kwea oer my“Dat ik jo tawinskje.“Swiete fyant! do myn each“Friezen yn dit Lisbon seach,“Wier ’k in lokkich minske.“Mei ús pleats hien’ j’ ek myn hert;“Fier den mei hwet jo taheart.”Jonge blom, kom, skriem net mear.Frijers kinst’ nôch krije.Eltse Spanjert flamm’t op dy,Sjongt de swietste melodijOm dyn hân to winnen.Friezen binne stymsk en stil,Spanjerts bûge nei dyn wil.“Spanjert is jeloersk en falsk;“Dêr mei ’k net fen hearre.“Jy allinne ha myn hert;“Jow my oan in Spanjert net;“Ljeaver woe ik stjerre.“Lokkich sit dat wiif ’er ta,“Dat sa’n dapp’re Fries mei ha.”Skande, skande oer de manDy ’t in faem woe stelle.Né, sa ’n frouljuedieverijStiet de frije Fries net frij.“’n Faem, scill’ jy net stelle,“Sei hja, ’k klaei m’ yn manljuesklean,“En as feint scil ’k mei jo gean.”Goud en silver haw ik net;Hwer scoe ’k dy fen fiede?Mei in hearefeint to fjild,Faem, to reisgjen kostet jild.Dêr kin ’k net for riede.Moed en stiel is al de skatDy ’t ik ha fen ’t nidich lot.“Nommele kaptein, dat ’s neat;“Lit my dêr for riede.“Fier in hege banjersteat,“En al binn’ jy earm en bleat,“Ik scil jo wol fiede.“Honderttûzen goune jild“Ha ’k bidobbe dêr yn ’t fjild.Faem! de stoere reis op séScoe dy rouwen leare.Stoarm en klip en tongerfleachTape triennen út dyn each.“Lit de sé mar beare,“Sei hja, dea mei jo is swiet,“Bûten jo is ’t al fortriet.”’t Hege wird sit tsjin myn kiel.Moaije, ik moat it sprekke.In ljeaf breid yn ’t Fryske lânHat al lang myn hert en hân.Scoe ’k myn trou den brekke?Spanjes goud en ’t Moarske swirdTroaije my net fen myn wird.“O, ho sillich is de faem,“Dy ’t sa ’n frjeon mei krije!“God joech hjar syn heechste sein.“Hjir nimt myn getrún in ein,“En bigjint myn lijen.“Och, forjow myn kwea oansiik!“Ljeafde wier ’t dy ’t yn my spriek.”“Siz fen my jins breid goe’n dei;“Bring hjar dizze kanten;“Dit swier keatting fen fyn goud,“Dêr ús mem noch is yn troud,“Dizze dyamanten,“Lit se sierje jins swiethert:“My forlitt’ne stean se net.“Ik swar ljeafde en manljue ôf.“Jouwes mei ’k net wêze.“Yn in kleaster slûp ik wei,“En ik slyt myn libbensdei“Om ’t gebet to lêzen.“Leau det ien ynfieren bea“Dêr yn dûrret ta myn dea;“Bea, o ridder, for jou min,“For jins breid en ljuwe.“Swij hjar hwet Almansa die!“Swij hjar ivich ’t onbiskie,“Dat hja woe bidriuwe.”Hidde spriek (syn moed waerd fol)“O dou—ed’le faem!—farwol.”
J. H. H.
Dit rjimke laei ûnder in restje skroarsmjitten. Der wierne in hele boel snipperkes by, dêr Gabe hwette op kwattele hie; mar ik kin ’t allegearre net lêze, sa droevige fyn is ’t skreaun. Hwer ’t er dat allegearre weiskrabe hat, wit ik net. Hjir is ’er in bytsje fen: foldocht it hwet, der binne noch wol twahûndert sokke flardkes.
* In from man bea fen âlds: “o God! ha meilijen mei de godleazen. De fromme ljue ha je genôch bitocht mei hjar deuchdsom to meitsjen.”
* “Dy gelearde man, hwet is hy stikelich! Dy rike man, hwet is hy dwers! hwet is hy deun njunken de earme!” Nou, siz hjar den: Dou biste in bij sûnder hunich. Wolste nin hunich jaen, stek den ek net mei dyn angel.
* “Sjuch my dat folk ’ris! In bytsje lyn noch lyts, dom, earm, forgetten, en nou alle man oer ’e holle. Dy poddehoeden!” Treast dy, fromme siel! Lit de dyamant yn de dong falle, it bliuwt in edele, djûre stien. Lit in twjirre wyn it smoarge stof fen ’e strjitten nei it swerk optouwerje! it bliuwt stof, en hâldt syn lege forachtlike komôf.
* Ik foun in pauwefear yn ús memme bibel. “Feintsje, sei ik, dizze wenje is fier boppe dyn steat.” “Sêft in bytsje, andere de fear; in gnap jongfeint, dy’t aerdich is, fynt nin hân, dy’t him út de doar stjit. Ljeaflik is fen adel.”
* Dy him ôfjowt mei dogeneaten sjucht nin goede dingen. In ingel út de himel, dy mei in divel forkearde, scoe einling syn húnjen, syn nocht oan onnocht, syn falske knepen, oernimme. Deuchd! nea learste hwette goeds fen minne ljue. De wolf is ’t net to dwaen om de hûd to touwjen, mar to forskoerren.
* Wêz’ sa fûl net, det de ljue dy skouderje, en sa goelik net, det se mei dy weirinne. In skieppeherder frege syn heit om in spreukje. “Jonge! sei de âld man, mei goedens scilst’ it fier bringe; mar lit de skerptoskige wolf de baes net spylje.”
* Hja fregen in âld man hwerom ’t er net troude. “Ik haw nin sin oan in âlde fekke,” sei er. “Nou, seinen se, siikje den in jong wiif. Jy binne ommers ryk.” Mar dêr andere hy dit op: “As ik, dy ’t in âld man bin, nin sin oan in âld wiif ha, ho kin den in jongfaem ljeafde for my hawwe, dy’t in âld man bin?”
* In gek hie it wakkere drok mei in ezel, dy ’t er it a-bie leare woe. In wiis man seach it, en sei tsjin him: “Dat is forkeard, boi! In beest kin fen dy nin sprekken leare, mar lear dou swijen fen it beest.”
* Trou him net, dy gappet fen honger, en syn gebet by God forjit, as hy iten kriget. Dy syn plicht net telt njunken God, dy boppe him is, fynt der nin bien yn om syn evenminske to misdwaen, dy gelyk mei him stiet.
* Hâld it kwea en fortriet fen oaren for dy sels. O nachtegael! bring dou de tynge fen it ljeave foarjier, en lit de ûl it ûngelok fortelle.
* Ik seach in rykmans soan by it grêf fen syn heit twistjen mei in earm mans soan. “Sjuch, sei er oan de earme, hwet rêst ús heit dêr ûnder in moaije greate grêfstien, en dyn heit, fij man! dy laeit dêr ûnder hwet skovele klinkerts, dêr in mannich teisterkes trochwaechse.” “Wier is it, andere de earme feint, lyk as je sizze. Mar foar ’t jins heit him ûnder dy swiere stien weiwrot, is mines al lang opwjukkele en yn ’e himel flein. Neat fitere him oan in ierdryk, dat him twong om ivich to bodzjen, en earmoede ta lean joech. En dy yn hege steat libje, hwet scil it hjar sûr falle yn oerfloed en eare fen sa’n hearlike wrâld to skieden. De slaef, dy syn boeijen ôfskoddet, is lokkiger as de prins, dy se finzen nimme.”
* In hillich minske drôge eren, en seach in keuning yn ’e himel, en in wysgear yn ’e hel. “Ho is dat komd, rôp er gysten, det dy sa forhege, en dy sa forstaet is? Dat moast oarsom wêze!” Do kaem dizze stimme út ’e wolken: “De keuning krige de himel omdet hy de deuchdsommen heech sette, en de wysgear sonk yn de hel, om ’t er him mei de ljue fen de keuning ôfjoech.”
* O keuningen, harkje nei myn rie! Der is nin moaijer, nin wizer yn al jimme brieven as dizze: “De wizen binne de pronk fen it keuningryk, en de deuchdsomme de rom fen de godstsjinst. De keuningen hawwe it selskip fen de wizen mear nedich, as de wizen it selskip fen de keuningen.”
* In ûngelokkich heit hie in deuchdsom soan, dy ’t ier stoar. De stienhouwer frege him: “Hwet skriftuerpleats moat ik op syn grêfstien bikje?” Do spriek de heit: “It wird fen God is to hillich om ’t op stiennen to bikjen, dêr waer en wyn it útfaget, dêr minskefoetten der op traepje, en dêr de hounen it bismoarkje. Wolste lykwol hwet hawwe, bikje der dizze wirden op: “Ik spriik, Och! ho swiet, ho streeljend wier myn hert it blide grien fen dyn libben, dat nou yn de tún forsoarre laeit!—De deade andert: Heit! ha geduld ta ’t foarjier, as de roas wer út it môg’le stof opsjit, en op myn boarst stiet to pronkjen.”
J. H. H.
Byld fen myn hûs en myn herte!Bern fen myn siel en myn sinnen!Wêzen fol ljeafde en fol nocht!Neame, o! doar ik dy nimmer,Mar binnen hjir yn it herteDêr stiet dyn namme biskreaun.Lakest’ my frjeonlikjes oanMei glûpige freegjende eagen,Gods ingel lake my ta.Sietste my jouns op ’e skirteEn streak’ne dyn hantsjes myn wangen,Oer wier de soarch fen de dei.Leiste jouns ier sa to sliepen,Mei ûnskilds waes oer dyn troanje,Roazen bloeiden sa net.Twiske de sliep en it weitsjenTyspele yet foar myn sinnenInerlyk, berntsje, dyn byld.Twisken it ljochten en tsjusterWekken dyn flaeijende lûdtsjesLjeaflikjes my út de sliep.Triennen forrinne en fordroegje,Mar wounen yn memmehertenHelet de ivichheit mar.Tiden en minsken forgeane,Mar libjend’ stiet foar myn sieleIvich en ivich dyn byld.
E. H.
Forjit my net as bolle wyntsjes waeije,En ik oan ’t roer myn sankje sjong;As kroeze weagen ’t glêdde skip omaeije;Forjit my net.Forjit my net as millioenen stjerren,En ’t frjeonlik moantsje my biskynt;En dou swiet droam’ hast yn ’e sêfte fearren;Forjit my net.Forjit my net as wrede touwerfleagenMy slingerje dêr God it wol.As ik ompolskje mei de dead foar eagenForjit my net.Forjit my net, as wreed de stoarmen bylje,En ’t libben hinget oan in tried;As wy forslein oan ’t needtou ride en fylje;Forjit my net.Forjit my net as swarte tommelweagenOertruzelje it warleas skip,En alle eleminten tsjin ús teagen;Forjit my net.Forjit my net as w’ einling yet forsinke,En teare yn ’e djippe sé:Wol den mei triennen om my tinke;Forjit my net.
E. H.
In skip.
Jow, keuning, oan forbûke minsken,Oan breid en fryster dochs de freed’!Lit ús ús ljeave skutters patsje:Wy hawwe boaske en sitte yn need.Hwent is der hjir ef dêr in merke,De spylman saget om ’e nocht;Net ien dy ús to dounsjen freget,Net ien springt mei ús yn ’e bocht.Hwet hawwe wy in moaije winter!En as de diken is it iis;Wy fleane ’er oer as winterfûgels,Mar sûnder skutters. Is ’t nin griis?’t Is wier, jy litt’ se útfenhûzje;Mar, och, wy sjen dy maets net oan.In djakensrôk mei gleone knopen!En poepeskoen mei spikers oan!In bollefel sit op hjar rêch boun:Dêr sit in blikken thébos op.En om ’e hals, yn pleats fen doeken,In learen ding, it hjit in strop.Ho heislik is hjar toet biwoechsen!’t Is eft ’t in âlde tarkwast is:En wol men hjar ’ris ljordrich tútsjeMen rekket noait dat kramtried mis.De iene hompelt op syn blierren,En klaget oer de hirde wei,En bringt ynpleats fen DimterkoekeIn koarste knersich mikk’brea mei.Dy bringt in himdfol hippentrippen;De grize rint ús oer de grou!Hwet stjonke se fen ’t plaggestoken!In neare wallem giet hjar ou.In tredde skarlt op Keulske redens,Dêr opkoft yn dat heidelân:Mar is dat poepe-ark hwet roastich,’t Gewear dat blinkt dochs as de brân.Mar, och, wy meij’ dat ding net lije:Dat moardzjen, o! dat griist ús sa.Och! teagen se mei sein’ en kanneMar nei de lege mieden ta.En as wy ’ris in oansit hâlde,En komt it op ’e bûse oan,Den moatte wy de gearjeft meitsje:Hja ha forkearde broeken oan.Mar heart men den dy feinten pratenFen fammen dêr yn hjar kertier,O né! dy meij’ se net oan rûke.Wy leauwe it wol! Hja binne tier!!Wy kenne ek wol manljue, keuning;Leau dat de Fryske fammen mar.Mar hawwe wy hjar op ’e skirte,Den hawwe se mar ienris kar.Dêrom wol dochs in bytsje tajaen;Och, keuning, keuning, jow ús freed’!Jy scille tûzen tútsjes hawwe:Help mar ús skutters út de need.
Lisk DoekeledrRjimkema.
Ut namme fen alle Fryske fammen, dy skutters yn ’t fjild hawwe.
E. Halbertsma.
Hwer libbet in minske loksillich?Hwer libbet in minske mei nju?Yn ’t âlde âlderlik hússté,Dêr libbet, dêr hoalet er willich,Dêr hat er sa’n wille, sa’n nju.’t Neitinsen fen bernefornoegenFen âlders hjar ljeafde en trou,Fen koestringe by de gloede,Dat jowt in ynfieren forhûgenOan it Halbertsmas-nêst fen Grou.Kom, treftige boikes fen Hidde,Fen Hidde, fen Hidde en Rjurtk!Lit ús for ’t âlderhûs bidde,En tsjûge hwet it bitsjut,Det Hiddes âlde klûsIs ’t echte Fryske hûs.
E. Halbertsma.
voor de goede vrienden van den uitgever.
Friezen, waarde landgenoten!
Onfangt met genegenheid deze zwakke pogingen van mij en mijnen broeder Eeltsje Halbertsma om uwe schone taal enigen hoe flaauwen luister bij te zetten. Gaarne hadden onze ontwerpen zich tot groteren voorraad en ene prachtiger uitvoering der drukkunst uitgebreid, indien de last der onderneming tusschen de bijdragen van vermogende Friezen en den arbeid onzer hersenen had mogen verdeeld worden; maar in beide opzichten aan onze eigene geringe middelen alleen overgelaten, omdat wij ons het vragen schaamden, zijn die ontwerpen uit onmacht en niet uit onwil tot dit geringe beperkt gebleven.
In dit boekje zult gij vinden proeven van allerlei stijl: kindergebeden en satires; verhalen en zamenspraken; het vaderlandsche lied en den tederen zang der moederliefde naast het kluchtig minnedeuntje. Indien het enen meester vordert in slechts één dezer onderwerpen uit te munten, zult gij de moeilijkheid beseffen om aan alle deze uit één lopende onderwerpen te gelijk den eisch hunnes stijls te geven. Zijn wij slechts geslaagd om u de mogelijkheid te bewijzen, dat de taal, die heden nog onder u wordt gesproken, zich in allerlei gedaanten zal laten plooien, zoodra haar ooit een vernuft als Gijsbert te beurt valt, dan zullen wij het doel van onzen arbeid getroffen achten.
Grote moeite hebben wij ons gegeven tot ene waardige behandeling van het hekelschrift. De satire, die de ontdekking van het menschelijk hart, de opruiming van vooroordeelen en de verbetering der zeden ten oogmerk heeft, wordt hier te lande ongelukkig verward met bouffonnerie, die niets hogers bedoelt dan een ijdel lachen. Zeer zelden, en dan nog met luim verstikkenden schroom, durfden vaderlandsche vernuften dit vooroordeel trotseeren, uit vrees van hun karakter in het oog der menigte tot dat van een potsemaker te verlagen. Ondertusschen leren de voorbeelden van Persius en Juvenalis bij de Romeinen, van Boileau bij de Franschen, en van Rabener bij de Duitschers, dat het hekelschrift bij andere volken zijne eigene plaats der ere heeft naast dichtkunst en welsprekendheid, en ook wij, zonder enige aanspraak op de hoge verdiensten dier vernuften te maken, hebben gemeend op onze wijze de satire te moeten beproeven, als een onderwerp, waarvoor de aart der Friesche taal bij uitnemendheid berekend is. In de deftigste kerkrede en in het kluchtigste hekelschrift zijn doel en waarheid één; de omhulsels verschillen slechts.
In dit geschrijf, waarde landslieden, zal zeker, gelijk in alle voortbrengselen van stervelingen, het kwade met het goede gemengd zijn. Vergeving vragende voor het kwade bedelen wij gene lof voor het weinige goede, dat uwe welwillendheid hierin misschien zou kunnen ontdekken. Uit uwen lof immers kunnen wij niet leren, maar veel, zeer veel uit de openhartige aanwijzing onzer misslagen, waarom wij minzaam verzoeken. Mocht ons het geluk gebeuren van u te vernemen wat u mishaagt, wij zullen gene kosten of moeite, die onder ons kort bereik vallen, sparen, om ons te verbeteren. Wij kennen geen strelender denkbeeld, getrouwe Friezen, dan dat van u vermaak te doen, dewijl het zich sluit aan het andere denkbeeld van langs dien weg een kleine plaats te verwerven in uw welwillend aandenken.
Justus Halbertsma.
Deventer den 28 Augustus 1829.
In de Lapekoer zijn twee eigentlijke vertalingen:It deagravers sankjeis HoltysGrabe, grabe und spade, ende Rottelwachtis deNachtrufuitde Allemannische gedichtevanHebel, vrij gevolgd. Genoodzaakt om met de zangwijze van Duitsche liederen tevens de maat van het vers over te nemen, verviel men somtijds ongevoelig in het hoofddenkbeeld tevens, of in den algemeenen gang van het geheel. Vergelijk uit dit oogpuntde Bolswerter merkemet deHans und Vereneuitde Allemannische gedichtevanHebel; Jonker Piet en SibbelmetVerzeihen sie, mein herr Baron; hetSkippers-sankjemet het bekendeVergiss mein nicht; denije widzesangmetDu, du liegst mir am herzen; enSibbel fen de RypmetDas mädel im thal. Het prosa is, zo veel wij ons kunnen herinneren, alles oorspronkelijk. Alleen zijn de verhalen in hetMiswiervan oud-Franschen oorsprong, verfriescht echter en overal verrijkt met brede verzinsels. Het skelet der eerste vertelling vande drie pelgrimsvindt men in deFabliaux et contes des poètes Francois desXI, XII, XIII, XIVetXVe siecles publiés par Barbazan, augmentés par M. Meon. Paris 1808. TomeII,p. 127, en aldus beginnende:
Encore chastioit le pereSon fill en itele maniere.Beax filz, se tu prenz compagnieA nului, ne l’engigne mie,Que tu ne soies engennezEt par ton pechié encombrez,Si com as Borjois avint ja,Que li Vileins bien engenna.
Het twede vertelsel vande boer geneesheeris uit het zelfde boek,Tome III, p. 1, alwaar het aldus aanvangt:
Jadis estoit uns vilains riches,Qui moult estoit avers et chiches;Une charrue adés avoit,Tos tens par lui la maintenoitD’une jument et d’un roncin.
Het derde en laatste verhaal vanhet overzetten der schapenstaat aldaar Tome II, p. 89, en begint in deze voege:
Un Roi un Fableor avoit,A qui deduire se souloit.Une nuit avoit molt conté,Si que tot en estoit lassé,Requist le Roy qu’il puist dormir,Mais li Rois nel’ volt pas soffrir.
De vergelijking zal enige zwarigheid ontmoeten, omdat het boek, behalve op de koninglijke bibliotheek en bij een enkelen beoefenaar der Noorsche talen, hier te lande niet gevonden wordt.
De tegenwoordige uitgave der Lapekoer zal wegens de toevoeging der muzijkstukken te veel moeten kosten om door al die menschen gekocht te worden, in wier handen men het boekje gaarne zien zou. De uitgever zal daarom op een goedkooper uitgave en zonder muzijk bedacht zijn, zodra hem enige snipperuren van gewichtiger bezigheden zullen overschieten.