Nunc magis ecce refert verbi clamantis ad aures524Vox, et in hoc dicit tempore plura grauant.Crimen et, vt clamat, fert maius curia maior,Que foret instructor, legibus extat egens.Ad commune bonum non est
Nunc magis ecce refert verbi clamantis ad aures524Vox, et in hoc dicit tempore plura grauant.Crimen et, vt clamat, fert maius curia maior,Que foret instructor, legibus extat egens.Ad commune bonum non est
Nunc magis ecce refert verbi clamantis ad aures524Vox, et in hoc dicit tempore plura grauant.Crimen et, vt clamat, fert maius curia maior,Que foret instructor, legibus extat egens.Ad commune bonum non est
Nunc magis ecce refert verbi clamantis ad aures524
Vox, et in hoc dicit tempore plura grauant.
Crimen et, vt clamat, fert maius curia maior,
Que foret instructor, legibus extat egens.
Ad commune bonum non est
Immo petit proprii commoda quisque lucri.550*
Agmen adulantum media procedit in aula,
Quodque iubet fieri, curia cedit eis:526
Set qui vera loqui presumunt, curia tales
Pellit, et ad regis non sinit esse latus.
Stat puer immunis culpe, set qui puerile
Instruerent regimen, non sine labe manent:
Sic non rex set consilium sunt causa doloris,
Quo quasi communi murmure plangit humus.
Tempora matura si rex etatis haberet,
Equaret libram que modo iure caret:560*
Regis namque modus alios moderatur, et omnis527
Iuris ad officium dicitur esse caput.
Si bonus esse velit rex, hii qui sunt bonitatis
Sunt magis edocti condicione bona:528
Si malus esse velit, simili rex sorte clientes,
Vt sibi complaciant, eligit, ornat, amat:529
Hoc set eum tangit discretum quem probat etas,
Non puerum, quia tunc fit sibi culpa minor
Non est nature lex nec racionis, vt illud
Quod mundum ledit sit puerile malum;570*
Non dolus, immo iocus, non fraus set gloria ludi,
Sunt pueris, nec ibi restat origo mali.
Dixit enim Daniel, quod de senioribus orta
Exiit impietas, quam furor orbis habet:
Omne quod est mundi vicium plantant veterani,
Et quasi de peste spersa venena serunt.530
Horum namque scelus fertur maculare figuras
Tocius mundi, quo furit ira dei.
Iamque supercreuit dolus et defecit honestas,531
Sentit et opprobrium quod fuit ante decus.580*
Hic loquitur quod, exquo omnes quicumque mundi status sub regie magestatis iusticia moderantur, intendit ad presensregnaturo532iamRegi nostro quandam epistolamdoctrine causa533editam scribere consequenter, ex qua ille rex noster, qui modo in sua puerili constituitur etate, cum vberiores postea sumpserit annos, gracia mediante diuina, in suis regalibus exercendis euidencius instruatur. Et primo dicit quod, quamuis regalis potencia quodammodo supra leges extollatur, regiam tamen decet clemenciam, quod ipse bonis moribus inherendo, quasi liber sub iusticie legibus se et suos in aspectu Regis altissimi assidue gubernet.
Capm. viii.Cumque sui Regis legi sit legius omnisSubditus, et toto corpore seruit ei,Est ita conueniens quod eum de corde fideliMentis in affectu legius omnis amet:Regis et est proprium, commissam quod sibi plebemDirigat, et iusta lege gubernet eam.Hinc est, quod normam scriptis de pluribus ortamRegis ego laudi scribere tendo mei.O pie rex, audi que sit tua regula regni,Concordans legi mixtaque iure dei.590Legum frena tenens freno te forcius arce;Dum nullum metuis, sis metus ipse tibi:Namque timor, virtus humilis, fugit omne superbum,Et quasi virtutum clauiger esse solet.Est tibi, rex, melius quod te de lege gubernes,Subdere quam mundi singula regna tibi:Est propter mundum tibi subdita sors aliorum,Tu propter celum subditus esto deo.Vt tibi deseruit populus de lege subactus,Cristi seruiciis temet ad instar habe:600Vincere te studeas, alios qui vincis, et omnesExcessus animi subdere disce tui:Iustificans alios cupias te iustificare,Iuraque dans plebi, des ita iura tibi.Qui superas alios, temet superare labora;Si rex esse velis, te rege, rex et eris.Qua fore se regem poterit racione fateri,Mentis qui proprie non regit acta sue?Non valet hoc regimen aliis conferre salutem,Dum sibi non fuerit rector, vt esse decet.610Dum tibi cuncta licent, ne queras cuncta licere,Res etenim licite noxia sepe ferunt:Tu super es iura, iustus set viue sub illis,534Spesque tui nobis causa salutis erit.Est mors ira tua, potes id quod non licet, et tePrestita vota tamen ducere iuris habent:Quod licet illesa mentis precordia seruat,Omne tamen licitum non probat esse probum:Quod licet est tutum, set que potes illa sub artoDiscute iudicio fultus honore tuo.620Micius acta regas, aliter nisi causa requirat;Asperitas odium seuaque bella mouet.Non te pretereat populi fortuna potentisPublica, set sapiens talia fata caue.Vita Pharaonis et gesta maligna Neronis,Que iusto regi sunt fugienda docent.O bone rex iuuenis, fac quod bonitate iuuentusSit tua morigeris dedita rite modis.Quid tibi forma iuuat vel nobile nomen Auorum,Si viciis seruus factus es ipse tuis?630Doctor Alexandri Magni prauos sibi moresPrimitus edocuit, dum puer ipse fuit:Rex puer hec didicit, que post dum dedidicisseTemptauit, primus obstat abusus ei:Vicit Alexander Darium simul et Babilonem,Set nequit impressum vincere corde malum.Nuper in exemplis scripserunt sic sapientes,Quod prius imbuerit, testa tenere solet:Rex, igitur cicius viciosos pelle remotos,Nam vix turpe vetus nescit abire foras.640Plaude bonis, fuge prauorum consorcia, labemDe pice tractata contrahit egra manus.
Capm. viii.Cumque sui Regis legi sit legius omnisSubditus, et toto corpore seruit ei,Est ita conueniens quod eum de corde fideliMentis in affectu legius omnis amet:Regis et est proprium, commissam quod sibi plebemDirigat, et iusta lege gubernet eam.Hinc est, quod normam scriptis de pluribus ortamRegis ego laudi scribere tendo mei.O pie rex, audi que sit tua regula regni,Concordans legi mixtaque iure dei.590Legum frena tenens freno te forcius arce;Dum nullum metuis, sis metus ipse tibi:Namque timor, virtus humilis, fugit omne superbum,Et quasi virtutum clauiger esse solet.Est tibi, rex, melius quod te de lege gubernes,Subdere quam mundi singula regna tibi:Est propter mundum tibi subdita sors aliorum,Tu propter celum subditus esto deo.Vt tibi deseruit populus de lege subactus,Cristi seruiciis temet ad instar habe:600Vincere te studeas, alios qui vincis, et omnesExcessus animi subdere disce tui:Iustificans alios cupias te iustificare,Iuraque dans plebi, des ita iura tibi.Qui superas alios, temet superare labora;Si rex esse velis, te rege, rex et eris.Qua fore se regem poterit racione fateri,Mentis qui proprie non regit acta sue?Non valet hoc regimen aliis conferre salutem,Dum sibi non fuerit rector, vt esse decet.610Dum tibi cuncta licent, ne queras cuncta licere,Res etenim licite noxia sepe ferunt:Tu super es iura, iustus set viue sub illis,534Spesque tui nobis causa salutis erit.Est mors ira tua, potes id quod non licet, et tePrestita vota tamen ducere iuris habent:Quod licet illesa mentis precordia seruat,Omne tamen licitum non probat esse probum:Quod licet est tutum, set que potes illa sub artoDiscute iudicio fultus honore tuo.620Micius acta regas, aliter nisi causa requirat;Asperitas odium seuaque bella mouet.Non te pretereat populi fortuna potentisPublica, set sapiens talia fata caue.Vita Pharaonis et gesta maligna Neronis,Que iusto regi sunt fugienda docent.O bone rex iuuenis, fac quod bonitate iuuentusSit tua morigeris dedita rite modis.Quid tibi forma iuuat vel nobile nomen Auorum,Si viciis seruus factus es ipse tuis?630Doctor Alexandri Magni prauos sibi moresPrimitus edocuit, dum puer ipse fuit:Rex puer hec didicit, que post dum dedidicisseTemptauit, primus obstat abusus ei:Vicit Alexander Darium simul et Babilonem,Set nequit impressum vincere corde malum.Nuper in exemplis scripserunt sic sapientes,Quod prius imbuerit, testa tenere solet:Rex, igitur cicius viciosos pelle remotos,Nam vix turpe vetus nescit abire foras.640Plaude bonis, fuge prauorum consorcia, labemDe pice tractata contrahit egra manus.
Capm. viii.Cumque sui Regis legi sit legius omnisSubditus, et toto corpore seruit ei,Est ita conueniens quod eum de corde fideliMentis in affectu legius omnis amet:Regis et est proprium, commissam quod sibi plebemDirigat, et iusta lege gubernet eam.Hinc est, quod normam scriptis de pluribus ortamRegis ego laudi scribere tendo mei.O pie rex, audi que sit tua regula regni,Concordans legi mixtaque iure dei.590Legum frena tenens freno te forcius arce;Dum nullum metuis, sis metus ipse tibi:Namque timor, virtus humilis, fugit omne superbum,Et quasi virtutum clauiger esse solet.Est tibi, rex, melius quod te de lege gubernes,Subdere quam mundi singula regna tibi:Est propter mundum tibi subdita sors aliorum,Tu propter celum subditus esto deo.Vt tibi deseruit populus de lege subactus,Cristi seruiciis temet ad instar habe:600Vincere te studeas, alios qui vincis, et omnesExcessus animi subdere disce tui:Iustificans alios cupias te iustificare,Iuraque dans plebi, des ita iura tibi.Qui superas alios, temet superare labora;Si rex esse velis, te rege, rex et eris.Qua fore se regem poterit racione fateri,Mentis qui proprie non regit acta sue?Non valet hoc regimen aliis conferre salutem,Dum sibi non fuerit rector, vt esse decet.610Dum tibi cuncta licent, ne queras cuncta licere,Res etenim licite noxia sepe ferunt:Tu super es iura, iustus set viue sub illis,534Spesque tui nobis causa salutis erit.Est mors ira tua, potes id quod non licet, et tePrestita vota tamen ducere iuris habent:Quod licet illesa mentis precordia seruat,Omne tamen licitum non probat esse probum:Quod licet est tutum, set que potes illa sub artoDiscute iudicio fultus honore tuo.620Micius acta regas, aliter nisi causa requirat;Asperitas odium seuaque bella mouet.Non te pretereat populi fortuna potentisPublica, set sapiens talia fata caue.Vita Pharaonis et gesta maligna Neronis,Que iusto regi sunt fugienda docent.O bone rex iuuenis, fac quod bonitate iuuentusSit tua morigeris dedita rite modis.Quid tibi forma iuuat vel nobile nomen Auorum,Si viciis seruus factus es ipse tuis?630Doctor Alexandri Magni prauos sibi moresPrimitus edocuit, dum puer ipse fuit:Rex puer hec didicit, que post dum dedidicisseTemptauit, primus obstat abusus ei:Vicit Alexander Darium simul et Babilonem,Set nequit impressum vincere corde malum.Nuper in exemplis scripserunt sic sapientes,Quod prius imbuerit, testa tenere solet:Rex, igitur cicius viciosos pelle remotos,Nam vix turpe vetus nescit abire foras.640Plaude bonis, fuge prauorum consorcia, labemDe pice tractata contrahit egra manus.
Capm. viii.
Cumque sui Regis legi sit legius omnis
Subditus, et toto corpore seruit ei,
Est ita conueniens quod eum de corde fideli
Mentis in affectu legius omnis amet:
Regis et est proprium, commissam quod sibi plebem
Dirigat, et iusta lege gubernet eam.
Hinc est, quod normam scriptis de pluribus ortam
Regis ego laudi scribere tendo mei.
O pie rex, audi que sit tua regula regni,
Concordans legi mixtaque iure dei.590
Legum frena tenens freno te forcius arce;
Dum nullum metuis, sis metus ipse tibi:
Namque timor, virtus humilis, fugit omne superbum,
Et quasi virtutum clauiger esse solet.
Est tibi, rex, melius quod te de lege gubernes,
Subdere quam mundi singula regna tibi:
Est propter mundum tibi subdita sors aliorum,
Tu propter celum subditus esto deo.
Vt tibi deseruit populus de lege subactus,
Cristi seruiciis temet ad instar habe:600
Vincere te studeas, alios qui vincis, et omnes
Excessus animi subdere disce tui:
Iustificans alios cupias te iustificare,
Iuraque dans plebi, des ita iura tibi.
Qui superas alios, temet superare labora;
Si rex esse velis, te rege, rex et eris.
Qua fore se regem poterit racione fateri,
Mentis qui proprie non regit acta sue?
Non valet hoc regimen aliis conferre salutem,
Dum sibi non fuerit rector, vt esse decet.610
Dum tibi cuncta licent, ne queras cuncta licere,
Res etenim licite noxia sepe ferunt:
Tu super es iura, iustus set viue sub illis,534
Spesque tui nobis causa salutis erit.
Est mors ira tua, potes id quod non licet, et te
Prestita vota tamen ducere iuris habent:
Quod licet illesa mentis precordia seruat,
Omne tamen licitum non probat esse probum:
Quod licet est tutum, set que potes illa sub arto
Discute iudicio fultus honore tuo.620
Micius acta regas, aliter nisi causa requirat;
Asperitas odium seuaque bella mouet.
Non te pretereat populi fortuna potentis
Publica, set sapiens talia fata caue.
Vita Pharaonis et gesta maligna Neronis,
Que iusto regi sunt fugienda docent.
O bone rex iuuenis, fac quod bonitate iuuentus
Sit tua morigeris dedita rite modis.
Quid tibi forma iuuat vel nobile nomen Auorum,
Si viciis seruus factus es ipse tuis?630
Doctor Alexandri Magni prauos sibi mores
Primitus edocuit, dum puer ipse fuit:
Rex puer hec didicit, que post dum dedidicisse
Temptauit, primus obstat abusus ei:
Vicit Alexander Darium simul et Babilonem,
Set nequit impressum vincere corde malum.
Nuper in exemplis scripserunt sic sapientes,
Quod prius imbuerit, testa tenere solet:
Rex, igitur cicius viciosos pelle remotos,
Nam vix turpe vetus nescit abire foras.640
Plaude bonis, fuge prauorum consorcia, labem
De pice tractata contrahit egra manus.
Hic loquitur qualiter rex535sibi male consulentes caucius euitare, proditoresque regni sui penitus extinguere, suorum eciam conditiones ministrorum diligencius inuestigare, et quos extra iusticiam errantes inuenerit, debita pena corrigere debet et districcius castigare.
Capm. ix.Sordibus implicitos falsosque cauebis amicos,Qui tua deposcunt, te nec amare volunt:Blanda dolosorum fugias per verba leuari,Ne speciale tuum nomen ad yma ruant:Verba nimis leuiter audire que credere dictaSepe supervacuos cogit inire metus.Vir qui bella mouet, qui predas consulit, et quiConspirat taxas plebis habere tue,650O rex, oro tuas quod claudas talibus aures,Ne tua nobilitas lesa fatiscat eis.536Consilium regale tuum vir nullus auarusTangat, set tales mortis ad instar habe.Illud in orbe malum non est,quod cordis auariNon latet in cella, dum sitit inde lucrum:Ambulat in tenebris, opus exercet tenebrarum,Odit et impugnat nil nisi pacis opus.537Qui mel in ore gerens, set habens in corde venenum,Pacis habet verbum, mente notando malum,660Hic est versutus, inimicis regis amicus,Semper venalis, dum vacat ipse lucris;Vipereum genus et vanum plenumque veneno,538Fraudibus, insidiis, artibus arma parat:Semper in insidiis sedet incautisque nocereTemptat, et occulto fabricat ipse dolos.Hic rimans animos hominum secreta reuelat,Et similis Iude fabricat acta sua.Qui te sollicitat, rex, et subuertere temptat,Qui te persuadet soluere iussa dei,670Quis sit et ipse vide, qualis vel condicionis,Aut tibi si vera dicere verba velit.Discute mente prius animum temptantis, et audiSi vel constanter vel dubitanter agat,Si tibi preponat dubium, mendacia fingens:Semper deprendi verba dolosa timent.Cum sit causa doli, pie rex, tu credere noli,Si quis agat praue, tu sua facta caue.Multus non credit, nisi cum res noxia ledit;539Ante manum sapiens prouidet acta regens:680Decipiuntur aues per cantus sepe suaues;Blande, rex, lingue mellea verba fuge.Rex, bona digna bonis da premia, rex, et iniquisQue sua promeruit premia culpa dabis:Latro bonus veniam Cristo miserante meretur,Penam promeruit in cruce latro malus.Obsequium prauum trahit e manibus graue donum,Que sunt facta suo fine notabit homo.Si scelus vlcisci racio certissima poscit,Iustus in hoc casu quod decet illud age.690Ficta tibi pietas non mulceat aspera iuris,Vlcio iudicium compleat immo tuum:Sepe pericla fera fert iudicis vlcio tarda,Destruit ille bonos qui sinit esse malos.Diuersas penas diuersis addito culpis,Mille mali species, mille salutis erunt.Iudicii signum gladius monstrare videtur,Proditor vt periat, rex tenet arma secus:540Rex iubeat tales laqueo super alta leuari,Ne periat Regis legis et ille status.541700Rex, age, ne plebis furiens discordia dicat,‘Lex caruit rege iura paterna regens’:Absit et hoc vulgo ne dicat, iure remoto,Quod nichil auxilii principis vmbra facit.Fraus cum fraude sua periat de morte remorsa,541Vt stet iusticia regia laude tua:Sic dicant populi, ‘Sit semper gloria regi,Quo bona pax viguit, quo reus acta luit.’Precipitur gladius vibratus semper haberi,Prompcius vt crimen iudiciale ferat:710Ense quiescente, compescere non valet orbem;Qui regnare cupit sanguine iura colat.Arma ferunt pacem, compescunt arma rapacem,Vt reus hec timeat, rex probus arma gerat;Nomine subque tuo ledant ne forte quirites,Plebem te tenero corde videre decet:Si vis namque tuos non castigare ministros,Crimen habet culpe regia culpa sue.Euolat ancipiter ad predas, lucra suisqueDeseruit dominis in rapiendo cibos:720Sic sunt qui regi famulando suos et ad vsusTollunt pauperibus dampna ferendo nimis.In prece pondus habet pauper qui clamat egenusAd dominum, memor est pauperis ipse sui.Sicut enim presul, qui custos est animarum,Pondus in officio debet habere suo;Compotus vtque suus, sic stabit et vltima merces,Gloria vel pena perpetuatur ei;Rex ita qui nostrum moderaris legibus orbem,Dona tuis meritis conferet equa deus.730Posse tuum grande, rex, est, que potencior ille,Omne tuum cuius dextera librat opus.
Capm. ix.Sordibus implicitos falsosque cauebis amicos,Qui tua deposcunt, te nec amare volunt:Blanda dolosorum fugias per verba leuari,Ne speciale tuum nomen ad yma ruant:Verba nimis leuiter audire que credere dictaSepe supervacuos cogit inire metus.Vir qui bella mouet, qui predas consulit, et quiConspirat taxas plebis habere tue,650O rex, oro tuas quod claudas talibus aures,Ne tua nobilitas lesa fatiscat eis.536Consilium regale tuum vir nullus auarusTangat, set tales mortis ad instar habe.Illud in orbe malum non est,quod cordis auariNon latet in cella, dum sitit inde lucrum:Ambulat in tenebris, opus exercet tenebrarum,Odit et impugnat nil nisi pacis opus.537Qui mel in ore gerens, set habens in corde venenum,Pacis habet verbum, mente notando malum,660Hic est versutus, inimicis regis amicus,Semper venalis, dum vacat ipse lucris;Vipereum genus et vanum plenumque veneno,538Fraudibus, insidiis, artibus arma parat:Semper in insidiis sedet incautisque nocereTemptat, et occulto fabricat ipse dolos.Hic rimans animos hominum secreta reuelat,Et similis Iude fabricat acta sua.Qui te sollicitat, rex, et subuertere temptat,Qui te persuadet soluere iussa dei,670Quis sit et ipse vide, qualis vel condicionis,Aut tibi si vera dicere verba velit.Discute mente prius animum temptantis, et audiSi vel constanter vel dubitanter agat,Si tibi preponat dubium, mendacia fingens:Semper deprendi verba dolosa timent.Cum sit causa doli, pie rex, tu credere noli,Si quis agat praue, tu sua facta caue.Multus non credit, nisi cum res noxia ledit;539Ante manum sapiens prouidet acta regens:680Decipiuntur aues per cantus sepe suaues;Blande, rex, lingue mellea verba fuge.Rex, bona digna bonis da premia, rex, et iniquisQue sua promeruit premia culpa dabis:Latro bonus veniam Cristo miserante meretur,Penam promeruit in cruce latro malus.Obsequium prauum trahit e manibus graue donum,Que sunt facta suo fine notabit homo.Si scelus vlcisci racio certissima poscit,Iustus in hoc casu quod decet illud age.690Ficta tibi pietas non mulceat aspera iuris,Vlcio iudicium compleat immo tuum:Sepe pericla fera fert iudicis vlcio tarda,Destruit ille bonos qui sinit esse malos.Diuersas penas diuersis addito culpis,Mille mali species, mille salutis erunt.Iudicii signum gladius monstrare videtur,Proditor vt periat, rex tenet arma secus:540Rex iubeat tales laqueo super alta leuari,Ne periat Regis legis et ille status.541700Rex, age, ne plebis furiens discordia dicat,‘Lex caruit rege iura paterna regens’:Absit et hoc vulgo ne dicat, iure remoto,Quod nichil auxilii principis vmbra facit.Fraus cum fraude sua periat de morte remorsa,541Vt stet iusticia regia laude tua:Sic dicant populi, ‘Sit semper gloria regi,Quo bona pax viguit, quo reus acta luit.’Precipitur gladius vibratus semper haberi,Prompcius vt crimen iudiciale ferat:710Ense quiescente, compescere non valet orbem;Qui regnare cupit sanguine iura colat.Arma ferunt pacem, compescunt arma rapacem,Vt reus hec timeat, rex probus arma gerat;Nomine subque tuo ledant ne forte quirites,Plebem te tenero corde videre decet:Si vis namque tuos non castigare ministros,Crimen habet culpe regia culpa sue.Euolat ancipiter ad predas, lucra suisqueDeseruit dominis in rapiendo cibos:720Sic sunt qui regi famulando suos et ad vsusTollunt pauperibus dampna ferendo nimis.In prece pondus habet pauper qui clamat egenusAd dominum, memor est pauperis ipse sui.Sicut enim presul, qui custos est animarum,Pondus in officio debet habere suo;Compotus vtque suus, sic stabit et vltima merces,Gloria vel pena perpetuatur ei;Rex ita qui nostrum moderaris legibus orbem,Dona tuis meritis conferet equa deus.730Posse tuum grande, rex, est, que potencior ille,Omne tuum cuius dextera librat opus.
Capm. ix.Sordibus implicitos falsosque cauebis amicos,Qui tua deposcunt, te nec amare volunt:Blanda dolosorum fugias per verba leuari,Ne speciale tuum nomen ad yma ruant:Verba nimis leuiter audire que credere dictaSepe supervacuos cogit inire metus.Vir qui bella mouet, qui predas consulit, et quiConspirat taxas plebis habere tue,650O rex, oro tuas quod claudas talibus aures,Ne tua nobilitas lesa fatiscat eis.536Consilium regale tuum vir nullus auarusTangat, set tales mortis ad instar habe.Illud in orbe malum non est,quod cordis auariNon latet in cella, dum sitit inde lucrum:Ambulat in tenebris, opus exercet tenebrarum,Odit et impugnat nil nisi pacis opus.537Qui mel in ore gerens, set habens in corde venenum,Pacis habet verbum, mente notando malum,660Hic est versutus, inimicis regis amicus,Semper venalis, dum vacat ipse lucris;Vipereum genus et vanum plenumque veneno,538Fraudibus, insidiis, artibus arma parat:Semper in insidiis sedet incautisque nocereTemptat, et occulto fabricat ipse dolos.Hic rimans animos hominum secreta reuelat,Et similis Iude fabricat acta sua.Qui te sollicitat, rex, et subuertere temptat,Qui te persuadet soluere iussa dei,670Quis sit et ipse vide, qualis vel condicionis,Aut tibi si vera dicere verba velit.Discute mente prius animum temptantis, et audiSi vel constanter vel dubitanter agat,Si tibi preponat dubium, mendacia fingens:Semper deprendi verba dolosa timent.Cum sit causa doli, pie rex, tu credere noli,Si quis agat praue, tu sua facta caue.Multus non credit, nisi cum res noxia ledit;539Ante manum sapiens prouidet acta regens:680Decipiuntur aues per cantus sepe suaues;Blande, rex, lingue mellea verba fuge.Rex, bona digna bonis da premia, rex, et iniquisQue sua promeruit premia culpa dabis:Latro bonus veniam Cristo miserante meretur,Penam promeruit in cruce latro malus.Obsequium prauum trahit e manibus graue donum,Que sunt facta suo fine notabit homo.Si scelus vlcisci racio certissima poscit,Iustus in hoc casu quod decet illud age.690Ficta tibi pietas non mulceat aspera iuris,Vlcio iudicium compleat immo tuum:Sepe pericla fera fert iudicis vlcio tarda,Destruit ille bonos qui sinit esse malos.Diuersas penas diuersis addito culpis,Mille mali species, mille salutis erunt.Iudicii signum gladius monstrare videtur,Proditor vt periat, rex tenet arma secus:540Rex iubeat tales laqueo super alta leuari,Ne periat Regis legis et ille status.541700Rex, age, ne plebis furiens discordia dicat,‘Lex caruit rege iura paterna regens’:Absit et hoc vulgo ne dicat, iure remoto,Quod nichil auxilii principis vmbra facit.Fraus cum fraude sua periat de morte remorsa,541Vt stet iusticia regia laude tua:Sic dicant populi, ‘Sit semper gloria regi,Quo bona pax viguit, quo reus acta luit.’Precipitur gladius vibratus semper haberi,Prompcius vt crimen iudiciale ferat:710Ense quiescente, compescere non valet orbem;Qui regnare cupit sanguine iura colat.Arma ferunt pacem, compescunt arma rapacem,Vt reus hec timeat, rex probus arma gerat;Nomine subque tuo ledant ne forte quirites,Plebem te tenero corde videre decet:Si vis namque tuos non castigare ministros,Crimen habet culpe regia culpa sue.Euolat ancipiter ad predas, lucra suisqueDeseruit dominis in rapiendo cibos:720Sic sunt qui regi famulando suos et ad vsusTollunt pauperibus dampna ferendo nimis.In prece pondus habet pauper qui clamat egenusAd dominum, memor est pauperis ipse sui.Sicut enim presul, qui custos est animarum,Pondus in officio debet habere suo;Compotus vtque suus, sic stabit et vltima merces,Gloria vel pena perpetuatur ei;Rex ita qui nostrum moderaris legibus orbem,Dona tuis meritis conferet equa deus.730Posse tuum grande, rex, est, que potencior ille,Omne tuum cuius dextera librat opus.
Capm. ix.
Sordibus implicitos falsosque cauebis amicos,
Qui tua deposcunt, te nec amare volunt:
Blanda dolosorum fugias per verba leuari,
Ne speciale tuum nomen ad yma ruant:
Verba nimis leuiter audire que credere dicta
Sepe supervacuos cogit inire metus.
Vir qui bella mouet, qui predas consulit, et qui
Conspirat taxas plebis habere tue,650
O rex, oro tuas quod claudas talibus aures,
Ne tua nobilitas lesa fatiscat eis.536
Consilium regale tuum vir nullus auarus
Tangat, set tales mortis ad instar habe.
Illud in orbe malum non est,quod cordis auari
Non latet in cella, dum sitit inde lucrum:
Ambulat in tenebris, opus exercet tenebrarum,
Odit et impugnat nil nisi pacis opus.537
Qui mel in ore gerens, set habens in corde venenum,
Pacis habet verbum, mente notando malum,660
Hic est versutus, inimicis regis amicus,
Semper venalis, dum vacat ipse lucris;
Vipereum genus et vanum plenumque veneno,538
Fraudibus, insidiis, artibus arma parat:
Semper in insidiis sedet incautisque nocere
Temptat, et occulto fabricat ipse dolos.
Hic rimans animos hominum secreta reuelat,
Et similis Iude fabricat acta sua.
Qui te sollicitat, rex, et subuertere temptat,
Qui te persuadet soluere iussa dei,670
Quis sit et ipse vide, qualis vel condicionis,
Aut tibi si vera dicere verba velit.
Discute mente prius animum temptantis, et audi
Si vel constanter vel dubitanter agat,
Si tibi preponat dubium, mendacia fingens:
Semper deprendi verba dolosa timent.
Cum sit causa doli, pie rex, tu credere noli,
Si quis agat praue, tu sua facta caue.
Multus non credit, nisi cum res noxia ledit;539
Ante manum sapiens prouidet acta regens:680
Decipiuntur aues per cantus sepe suaues;
Blande, rex, lingue mellea verba fuge.
Rex, bona digna bonis da premia, rex, et iniquis
Que sua promeruit premia culpa dabis:
Latro bonus veniam Cristo miserante meretur,
Penam promeruit in cruce latro malus.
Obsequium prauum trahit e manibus graue donum,
Que sunt facta suo fine notabit homo.
Si scelus vlcisci racio certissima poscit,
Iustus in hoc casu quod decet illud age.690
Ficta tibi pietas non mulceat aspera iuris,
Vlcio iudicium compleat immo tuum:
Sepe pericla fera fert iudicis vlcio tarda,
Destruit ille bonos qui sinit esse malos.
Diuersas penas diuersis addito culpis,
Mille mali species, mille salutis erunt.
Iudicii signum gladius monstrare videtur,
Proditor vt periat, rex tenet arma secus:540
Rex iubeat tales laqueo super alta leuari,
Ne periat Regis legis et ille status.541700
Rex, age, ne plebis furiens discordia dicat,
‘Lex caruit rege iura paterna regens’:
Absit et hoc vulgo ne dicat, iure remoto,
Quod nichil auxilii principis vmbra facit.
Fraus cum fraude sua periat de morte remorsa,541
Vt stet iusticia regia laude tua:
Sic dicant populi, ‘Sit semper gloria regi,
Quo bona pax viguit, quo reus acta luit.’
Precipitur gladius vibratus semper haberi,
Prompcius vt crimen iudiciale ferat:710
Ense quiescente, compescere non valet orbem;
Qui regnare cupit sanguine iura colat.
Arma ferunt pacem, compescunt arma rapacem,
Vt reus hec timeat, rex probus arma gerat;
Nomine subque tuo ledant ne forte quirites,
Plebem te tenero corde videre decet:
Si vis namque tuos non castigare ministros,
Crimen habet culpe regia culpa sue.
Euolat ancipiter ad predas, lucra suisque
Deseruit dominis in rapiendo cibos:720
Sic sunt qui regi famulando suos et ad vsus
Tollunt pauperibus dampna ferendo nimis.
In prece pondus habet pauper qui clamat egenus
Ad dominum, memor est pauperis ipse sui.
Sicut enim presul, qui custos est animarum,
Pondus in officio debet habere suo;
Compotus vtque suus, sic stabit et vltima merces,
Gloria vel pena perpetuatur ei;
Rex ita qui nostrum moderaris legibus orbem,
Dona tuis meritis conferet equa deus.730
Posse tuum grande, rex, est, que potencior ille,
Omne tuum cuius dextera librat opus.
Hic dicit quod rex sano consilio adhereat, ecclesie iura supportet et erigat,542equs in iudiciis et pietosus existat, suamque famam cunctis mundi opibus preponat.
Capm. x.Sperne malos, cole prudentes, compesce rebelles,Da miseris, sontes respue, parce reis.Quicquid agas, vicio numquam mergatur honestum;Fama lucro, rebus preficiatur opus.Nil tibi, rex, fingas pro mundo, quo reputerisIustus apud proceres et reus ante deum:Ecclesiam studeas multa pietate fouere,Cuius enim precibus vult diadema geri.740Pauperis et vidue dum cernis adesse querelas,Iudicium miseris cum pietate geras.Expedit interdum sanccita remittere legum,543Ne periat pietas de feritate tua:Indulgere tuis tua sic dignetur honestas,Nam puto sepe deum viuere velle reum.Par quoque portet onus sic nobilis atque colonus,Et nichil archanum polluat ante manum.Ardua si causa tibi sit, videas, quia certeTarda solet magnis rebus inesse fides.750Rebus in ambiguis tu certum ponere noli,Fallitur augurio spes bona sepe suo:Est magis humani generis iactura dolori,Nescit principium quid sibi finis aget.Dum tibi suadet opus tractare negocia regni,Consilium regat hoc cum seniore senex.Ibit in occasum quicquid dicemus ad ortum,Lingua loquax habitum nesciat ergo tuum.Consilium prauum regalem turbat honorem,Prouocat inque scelus que bona pacis erant.760Iura dabit populo senior, discretaque iustisLegibus est etas vnde petatur honor.Est satis ille senex, cuius sapiencia sensumFirmat in etate, sit licet ipse minor.Non stabiles animos veteres fatuam ve iuuentam544Comprobo, non etas sic sua iura dedit:In sene multociens stat condicio iuuenilis,Dum iuuenis mores obtinet ipse senis.Caucius ergo statum videas, pie rex, ad vtrumque;Vnde legas homines, tu prius acta proba.770Qui tibi seruicium prebet nec invtilis aurumAppetit, hic seruus debeat esse tuus:Dulcius est mercede labor qui regis honoremSpectat, et in tali spem tibi ferre potes.Est qui pacificus, est vir qui iuris amicus,Liber auaricie, largus ad omne bonum,Vtere consilio tali, pie rex, vt habundetCronica perpetue laudis in orbe tue.Fama volans gratis, nullo soluente cathenas,545Proclamat meritis ista vel illa tuis:780Nomen, crede, bonum gasas precellit, honoremConseruat, remouet scandala, laude viget:Tange bonum florem, dulcem prestabit odorem,Sic virtusque viri fragrat vbique boni.Consule doctores legis, discede malorumA conventiculis, concomitare bonos:Vt granum de messe tibi, de fonte salubriPocula, de docto dogmata mente legas.
Capm. x.Sperne malos, cole prudentes, compesce rebelles,Da miseris, sontes respue, parce reis.Quicquid agas, vicio numquam mergatur honestum;Fama lucro, rebus preficiatur opus.Nil tibi, rex, fingas pro mundo, quo reputerisIustus apud proceres et reus ante deum:Ecclesiam studeas multa pietate fouere,Cuius enim precibus vult diadema geri.740Pauperis et vidue dum cernis adesse querelas,Iudicium miseris cum pietate geras.Expedit interdum sanccita remittere legum,543Ne periat pietas de feritate tua:Indulgere tuis tua sic dignetur honestas,Nam puto sepe deum viuere velle reum.Par quoque portet onus sic nobilis atque colonus,Et nichil archanum polluat ante manum.Ardua si causa tibi sit, videas, quia certeTarda solet magnis rebus inesse fides.750Rebus in ambiguis tu certum ponere noli,Fallitur augurio spes bona sepe suo:Est magis humani generis iactura dolori,Nescit principium quid sibi finis aget.Dum tibi suadet opus tractare negocia regni,Consilium regat hoc cum seniore senex.Ibit in occasum quicquid dicemus ad ortum,Lingua loquax habitum nesciat ergo tuum.Consilium prauum regalem turbat honorem,Prouocat inque scelus que bona pacis erant.760Iura dabit populo senior, discretaque iustisLegibus est etas vnde petatur honor.Est satis ille senex, cuius sapiencia sensumFirmat in etate, sit licet ipse minor.Non stabiles animos veteres fatuam ve iuuentam544Comprobo, non etas sic sua iura dedit:In sene multociens stat condicio iuuenilis,Dum iuuenis mores obtinet ipse senis.Caucius ergo statum videas, pie rex, ad vtrumque;Vnde legas homines, tu prius acta proba.770Qui tibi seruicium prebet nec invtilis aurumAppetit, hic seruus debeat esse tuus:Dulcius est mercede labor qui regis honoremSpectat, et in tali spem tibi ferre potes.Est qui pacificus, est vir qui iuris amicus,Liber auaricie, largus ad omne bonum,Vtere consilio tali, pie rex, vt habundetCronica perpetue laudis in orbe tue.Fama volans gratis, nullo soluente cathenas,545Proclamat meritis ista vel illa tuis:780Nomen, crede, bonum gasas precellit, honoremConseruat, remouet scandala, laude viget:Tange bonum florem, dulcem prestabit odorem,Sic virtusque viri fragrat vbique boni.Consule doctores legis, discede malorumA conventiculis, concomitare bonos:Vt granum de messe tibi, de fonte salubriPocula, de docto dogmata mente legas.
Capm. x.Sperne malos, cole prudentes, compesce rebelles,Da miseris, sontes respue, parce reis.Quicquid agas, vicio numquam mergatur honestum;Fama lucro, rebus preficiatur opus.Nil tibi, rex, fingas pro mundo, quo reputerisIustus apud proceres et reus ante deum:Ecclesiam studeas multa pietate fouere,Cuius enim precibus vult diadema geri.740Pauperis et vidue dum cernis adesse querelas,Iudicium miseris cum pietate geras.Expedit interdum sanccita remittere legum,543Ne periat pietas de feritate tua:Indulgere tuis tua sic dignetur honestas,Nam puto sepe deum viuere velle reum.Par quoque portet onus sic nobilis atque colonus,Et nichil archanum polluat ante manum.Ardua si causa tibi sit, videas, quia certeTarda solet magnis rebus inesse fides.750Rebus in ambiguis tu certum ponere noli,Fallitur augurio spes bona sepe suo:Est magis humani generis iactura dolori,Nescit principium quid sibi finis aget.Dum tibi suadet opus tractare negocia regni,Consilium regat hoc cum seniore senex.Ibit in occasum quicquid dicemus ad ortum,Lingua loquax habitum nesciat ergo tuum.Consilium prauum regalem turbat honorem,Prouocat inque scelus que bona pacis erant.760Iura dabit populo senior, discretaque iustisLegibus est etas vnde petatur honor.Est satis ille senex, cuius sapiencia sensumFirmat in etate, sit licet ipse minor.Non stabiles animos veteres fatuam ve iuuentam544Comprobo, non etas sic sua iura dedit:In sene multociens stat condicio iuuenilis,Dum iuuenis mores obtinet ipse senis.Caucius ergo statum videas, pie rex, ad vtrumque;Vnde legas homines, tu prius acta proba.770Qui tibi seruicium prebet nec invtilis aurumAppetit, hic seruus debeat esse tuus:Dulcius est mercede labor qui regis honoremSpectat, et in tali spem tibi ferre potes.Est qui pacificus, est vir qui iuris amicus,Liber auaricie, largus ad omne bonum,Vtere consilio tali, pie rex, vt habundetCronica perpetue laudis in orbe tue.Fama volans gratis, nullo soluente cathenas,545Proclamat meritis ista vel illa tuis:780Nomen, crede, bonum gasas precellit, honoremConseruat, remouet scandala, laude viget:Tange bonum florem, dulcem prestabit odorem,Sic virtusque viri fragrat vbique boni.Consule doctores legis, discede malorumA conventiculis, concomitare bonos:Vt granum de messe tibi, de fonte salubriPocula, de docto dogmata mente legas.
Capm. x.
Sperne malos, cole prudentes, compesce rebelles,
Da miseris, sontes respue, parce reis.
Quicquid agas, vicio numquam mergatur honestum;
Fama lucro, rebus preficiatur opus.
Nil tibi, rex, fingas pro mundo, quo reputeris
Iustus apud proceres et reus ante deum:
Ecclesiam studeas multa pietate fouere,
Cuius enim precibus vult diadema geri.740
Pauperis et vidue dum cernis adesse querelas,
Iudicium miseris cum pietate geras.
Expedit interdum sanccita remittere legum,543
Ne periat pietas de feritate tua:
Indulgere tuis tua sic dignetur honestas,
Nam puto sepe deum viuere velle reum.
Par quoque portet onus sic nobilis atque colonus,
Et nichil archanum polluat ante manum.
Ardua si causa tibi sit, videas, quia certe
Tarda solet magnis rebus inesse fides.750
Rebus in ambiguis tu certum ponere noli,
Fallitur augurio spes bona sepe suo:
Est magis humani generis iactura dolori,
Nescit principium quid sibi finis aget.
Dum tibi suadet opus tractare negocia regni,
Consilium regat hoc cum seniore senex.
Ibit in occasum quicquid dicemus ad ortum,
Lingua loquax habitum nesciat ergo tuum.
Consilium prauum regalem turbat honorem,
Prouocat inque scelus que bona pacis erant.760
Iura dabit populo senior, discretaque iustis
Legibus est etas vnde petatur honor.
Est satis ille senex, cuius sapiencia sensum
Firmat in etate, sit licet ipse minor.
Non stabiles animos veteres fatuam ve iuuentam544
Comprobo, non etas sic sua iura dedit:
In sene multociens stat condicio iuuenilis,
Dum iuuenis mores obtinet ipse senis.
Caucius ergo statum videas, pie rex, ad vtrumque;
Vnde legas homines, tu prius acta proba.770
Qui tibi seruicium prebet nec invtilis aurum
Appetit, hic seruus debeat esse tuus:
Dulcius est mercede labor qui regis honorem
Spectat, et in tali spem tibi ferre potes.
Est qui pacificus, est vir qui iuris amicus,
Liber auaricie, largus ad omne bonum,
Vtere consilio tali, pie rex, vt habundet
Cronica perpetue laudis in orbe tue.
Fama volans gratis, nullo soluente cathenas,545
Proclamat meritis ista vel illa tuis:780
Nomen, crede, bonum gasas precellit, honorem
Conseruat, remouet scandala, laude viget:
Tange bonum florem, dulcem prestabit odorem,
Sic virtusque viri fragrat vbique boni.
Consule doctores legis, discede malorum
A conventiculis, concomitare bonos:
Vt granum de messe tibi, de fonte salubri
Pocula, de docto dogmata mente legas.
Hic loquitur qualiter regiam libertatem in viciorum nullatenus decet incidere seruitutem, set sicut coram populo alios excellit potencia, ita coram deo pre ceteris ampliori virtutum clarescat habundancia.
Capm. xi.Gloria nulla, precor, te, rex, extollat inanis,Tedia nam populis vita superba parit.790Musca nocet modica, modicis sis prouidus ergo,546Non faciunt tutos regia ceptra suos:547Exiguus magnum vicit Dauid ille Goliam,Nam virtus humilis corda superba domat.Cristus amans humiles leuat, et de corde superbosObruit, ergo pie, rex, tua regna rege.Sit tibi credibilis sermo consultaque verba,Quo, quibus et quando, sicut oportet agi:Vt scriptura fidem tuus addat sermo per aures,Verba minus certi ficta timoris habent.800Mocio, rex, in te subito non irruat ire;Causas iusticie set moderanter age:Ira mouens animum tollit sibi vim racionis,Et discreta sue mentis agenda negat.Mors et vita tuis manibus de lege feruntur,Prouidus in causis te decet esse magis:Nulla cupido tuam valeat corrumpere famam,Immo tuis donis gaudeat omnis humus.Seruus auaricie non debet nobilis esseRex, set erit regis liber vbique status.810Larga tuis meritis inopes elemosina curet,Qua poteris regem pacificare deum:Fac bona queque potes modico dum tempore viuis;Multa metes, si nunc semina pauca seris.Da tua non parce, cui des tamen aspice caute;Crede, satis res est ingeniosa dare:Non perit hec probitas que dona rependit honeste,Namque piam laudem res data dantis habet.Sepe iuuat, nec eo minor est substancia ponti,Qui modicam pleno flumine sumit aquam:820Sic tua rite iuuet miseros elemosina sumpta,Nec erit argenti sic tua summa minor.Si quis amore dei miseris sua dona ministrat,Munera tempus habent, fama perhennis erit.Scindantur vestes, gemme frangantur et aurum,Porrige pauperibus que dedit ante deus.Est ancilla dei simplex elemosina, mortisAntitodum, venie porta, salutis iter:Disputat aduersus dantis peccata, peroratAuctori, redimit probra, precatur opem.830Peccatum mors est anime, mors debita penaPeccato, set in hoc mens pia delet eam.Absit culpa gule tibi, rex, nam regis honestasOmnis mundicie debet honore frui:Illud enim vicium primeuum labe parentemDampnauit, fragilis quo cadit ipse reus:Hostis in hoc vicio Cristum temptauit, et ipse,Qui rex est verus, respuit illud opus:Ecce Saül pugnare volens ieiunia cunctisImposuit, donec hostica tela domet.840Rex, tibi pigriciem pellas et motibus obstaCarnis, et ad mores arripe fortis iter:Regius vtque status plebem supereminet omnem,Nobilis in gestu sic magis ille foret.O tener annorum, dolus in quo nullus habetur,Simplex nobilitas, perfida tela caue:Etas namque doli non te sinit esse capacem,Non te vultque tuum degenerare genus.Sunt tibi forma, genus, honor, ordo, decus que potestas;548Contulit hec ortus libera dona tuus:850Teque sequantur ita laus, virtus, gracia morum,Et sic plenus homo, rex pie, viue deo.
Capm. xi.Gloria nulla, precor, te, rex, extollat inanis,Tedia nam populis vita superba parit.790Musca nocet modica, modicis sis prouidus ergo,546Non faciunt tutos regia ceptra suos:547Exiguus magnum vicit Dauid ille Goliam,Nam virtus humilis corda superba domat.Cristus amans humiles leuat, et de corde superbosObruit, ergo pie, rex, tua regna rege.Sit tibi credibilis sermo consultaque verba,Quo, quibus et quando, sicut oportet agi:Vt scriptura fidem tuus addat sermo per aures,Verba minus certi ficta timoris habent.800Mocio, rex, in te subito non irruat ire;Causas iusticie set moderanter age:Ira mouens animum tollit sibi vim racionis,Et discreta sue mentis agenda negat.Mors et vita tuis manibus de lege feruntur,Prouidus in causis te decet esse magis:Nulla cupido tuam valeat corrumpere famam,Immo tuis donis gaudeat omnis humus.Seruus auaricie non debet nobilis esseRex, set erit regis liber vbique status.810Larga tuis meritis inopes elemosina curet,Qua poteris regem pacificare deum:Fac bona queque potes modico dum tempore viuis;Multa metes, si nunc semina pauca seris.Da tua non parce, cui des tamen aspice caute;Crede, satis res est ingeniosa dare:Non perit hec probitas que dona rependit honeste,Namque piam laudem res data dantis habet.Sepe iuuat, nec eo minor est substancia ponti,Qui modicam pleno flumine sumit aquam:820Sic tua rite iuuet miseros elemosina sumpta,Nec erit argenti sic tua summa minor.Si quis amore dei miseris sua dona ministrat,Munera tempus habent, fama perhennis erit.Scindantur vestes, gemme frangantur et aurum,Porrige pauperibus que dedit ante deus.Est ancilla dei simplex elemosina, mortisAntitodum, venie porta, salutis iter:Disputat aduersus dantis peccata, peroratAuctori, redimit probra, precatur opem.830Peccatum mors est anime, mors debita penaPeccato, set in hoc mens pia delet eam.Absit culpa gule tibi, rex, nam regis honestasOmnis mundicie debet honore frui:Illud enim vicium primeuum labe parentemDampnauit, fragilis quo cadit ipse reus:Hostis in hoc vicio Cristum temptauit, et ipse,Qui rex est verus, respuit illud opus:Ecce Saül pugnare volens ieiunia cunctisImposuit, donec hostica tela domet.840Rex, tibi pigriciem pellas et motibus obstaCarnis, et ad mores arripe fortis iter:Regius vtque status plebem supereminet omnem,Nobilis in gestu sic magis ille foret.O tener annorum, dolus in quo nullus habetur,Simplex nobilitas, perfida tela caue:Etas namque doli non te sinit esse capacem,Non te vultque tuum degenerare genus.Sunt tibi forma, genus, honor, ordo, decus que potestas;548Contulit hec ortus libera dona tuus:850Teque sequantur ita laus, virtus, gracia morum,Et sic plenus homo, rex pie, viue deo.
Capm. xi.Gloria nulla, precor, te, rex, extollat inanis,Tedia nam populis vita superba parit.790Musca nocet modica, modicis sis prouidus ergo,546Non faciunt tutos regia ceptra suos:547Exiguus magnum vicit Dauid ille Goliam,Nam virtus humilis corda superba domat.Cristus amans humiles leuat, et de corde superbosObruit, ergo pie, rex, tua regna rege.Sit tibi credibilis sermo consultaque verba,Quo, quibus et quando, sicut oportet agi:Vt scriptura fidem tuus addat sermo per aures,Verba minus certi ficta timoris habent.800Mocio, rex, in te subito non irruat ire;Causas iusticie set moderanter age:Ira mouens animum tollit sibi vim racionis,Et discreta sue mentis agenda negat.Mors et vita tuis manibus de lege feruntur,Prouidus in causis te decet esse magis:Nulla cupido tuam valeat corrumpere famam,Immo tuis donis gaudeat omnis humus.Seruus auaricie non debet nobilis esseRex, set erit regis liber vbique status.810Larga tuis meritis inopes elemosina curet,Qua poteris regem pacificare deum:Fac bona queque potes modico dum tempore viuis;Multa metes, si nunc semina pauca seris.Da tua non parce, cui des tamen aspice caute;Crede, satis res est ingeniosa dare:Non perit hec probitas que dona rependit honeste,Namque piam laudem res data dantis habet.Sepe iuuat, nec eo minor est substancia ponti,Qui modicam pleno flumine sumit aquam:820Sic tua rite iuuet miseros elemosina sumpta,Nec erit argenti sic tua summa minor.Si quis amore dei miseris sua dona ministrat,Munera tempus habent, fama perhennis erit.Scindantur vestes, gemme frangantur et aurum,Porrige pauperibus que dedit ante deus.Est ancilla dei simplex elemosina, mortisAntitodum, venie porta, salutis iter:Disputat aduersus dantis peccata, peroratAuctori, redimit probra, precatur opem.830Peccatum mors est anime, mors debita penaPeccato, set in hoc mens pia delet eam.Absit culpa gule tibi, rex, nam regis honestasOmnis mundicie debet honore frui:Illud enim vicium primeuum labe parentemDampnauit, fragilis quo cadit ipse reus:Hostis in hoc vicio Cristum temptauit, et ipse,Qui rex est verus, respuit illud opus:Ecce Saül pugnare volens ieiunia cunctisImposuit, donec hostica tela domet.840Rex, tibi pigriciem pellas et motibus obstaCarnis, et ad mores arripe fortis iter:Regius vtque status plebem supereminet omnem,Nobilis in gestu sic magis ille foret.O tener annorum, dolus in quo nullus habetur,Simplex nobilitas, perfida tela caue:Etas namque doli non te sinit esse capacem,Non te vultque tuum degenerare genus.Sunt tibi forma, genus, honor, ordo, decus que potestas;548Contulit hec ortus libera dona tuus:850Teque sequantur ita laus, virtus, gracia morum,Et sic plenus homo, rex pie, viue deo.
Capm. xi.
Gloria nulla, precor, te, rex, extollat inanis,
Tedia nam populis vita superba parit.790
Musca nocet modica, modicis sis prouidus ergo,546
Non faciunt tutos regia ceptra suos:547
Exiguus magnum vicit Dauid ille Goliam,
Nam virtus humilis corda superba domat.
Cristus amans humiles leuat, et de corde superbos
Obruit, ergo pie, rex, tua regna rege.
Sit tibi credibilis sermo consultaque verba,
Quo, quibus et quando, sicut oportet agi:
Vt scriptura fidem tuus addat sermo per aures,
Verba minus certi ficta timoris habent.800
Mocio, rex, in te subito non irruat ire;
Causas iusticie set moderanter age:
Ira mouens animum tollit sibi vim racionis,
Et discreta sue mentis agenda negat.
Mors et vita tuis manibus de lege feruntur,
Prouidus in causis te decet esse magis:
Nulla cupido tuam valeat corrumpere famam,
Immo tuis donis gaudeat omnis humus.
Seruus auaricie non debet nobilis esse
Rex, set erit regis liber vbique status.810
Larga tuis meritis inopes elemosina curet,
Qua poteris regem pacificare deum:
Fac bona queque potes modico dum tempore viuis;
Multa metes, si nunc semina pauca seris.
Da tua non parce, cui des tamen aspice caute;
Crede, satis res est ingeniosa dare:
Non perit hec probitas que dona rependit honeste,
Namque piam laudem res data dantis habet.
Sepe iuuat, nec eo minor est substancia ponti,
Qui modicam pleno flumine sumit aquam:820
Sic tua rite iuuet miseros elemosina sumpta,
Nec erit argenti sic tua summa minor.
Si quis amore dei miseris sua dona ministrat,
Munera tempus habent, fama perhennis erit.
Scindantur vestes, gemme frangantur et aurum,
Porrige pauperibus que dedit ante deus.
Est ancilla dei simplex elemosina, mortis
Antitodum, venie porta, salutis iter:
Disputat aduersus dantis peccata, perorat
Auctori, redimit probra, precatur opem.830
Peccatum mors est anime, mors debita pena
Peccato, set in hoc mens pia delet eam.
Absit culpa gule tibi, rex, nam regis honestas
Omnis mundicie debet honore frui:
Illud enim vicium primeuum labe parentem
Dampnauit, fragilis quo cadit ipse reus:
Hostis in hoc vicio Cristum temptauit, et ipse,
Qui rex est verus, respuit illud opus:
Ecce Saül pugnare volens ieiunia cunctis
Imposuit, donec hostica tela domet.840
Rex, tibi pigriciem pellas et motibus obsta
Carnis, et ad mores arripe fortis iter:
Regius vtque status plebem supereminet omnem,
Nobilis in gestu sic magis ille foret.
O tener annorum, dolus in quo nullus habetur,
Simplex nobilitas, perfida tela caue:
Etas namque doli non te sinit esse capacem,
Non te vultque tuum degenerare genus.
Sunt tibi forma, genus, honor, ordo, decus que potestas;548
Contulit hec ortus libera dona tuus:850
Teque sequantur ita laus, virtus, gracia morum,
Et sic plenus homo, rex pie, viue deo.
Hic loquitur qualiter rex a sue carnis voluptate illicebra549specialiter se debet abstinere, et sub sacre legis constitucione propter diuinam offensam sue coniugis tantum licito fruatur consorcio.
Capm. xii.O super omne fuge, pie rex, ne ceca voluptasCarnis ad illicebra prouocet acta tua;Sponsus set propria de legibus vtere sponsa,Nec spolies sacrum laudis honore thorum.Nulla vetus scriptura docet regum quod ab euoStant Venus et regnum pacificata simul:Intendat Veneri quod homo simul et racioni,Numquam possibile creditur illud opus.860Pluribus exemplis tibi luxus erit fugiendus;Biblia que docuit, respice facta Dauid:Involuit regem processu temporis error,Eius dum rapuit cor mulieris amor:Quis dolor inde fuit, seu que vindicta secuta,Terret adhuc animum qui legit illa viri.Sit tibi culpa Dauid speculum, speculeris in illo,Casus vt alterius te super alta leuet:Felix quem faciunt aliena pericula cautum,Precauet vnde vias quas videt ante manum.870Respice, dum populum fraus nulla valebat HebreumVincere, femineus vicit amore dolus.Exemplis Balaam docearis, quomodo regem550Ipse Balak docuit, qualiter ecce fuit.Consilium dedit ipse Balak, qua turbet HebreosArte, quibus frangat hostica bella dolis.‘Accipe, rex,’ inquit, ‘quo consilio potes vti:Non vincit populus viribus ille suis;Immo colendo deum corpusque gerendo pudicum,Vincere semper habet ille per ista duo.880Vt superes illum non Marte set arte, puellasElige, quas ornat vestis et oris honor;Que manibus plaudant, pede ludant, noctibus ignemSpirant, plectra gerant, astra decore premant:Non rigor armorum set lusus pugnet amorum,Non acuum ferrum, set muliebre forum:Sic species vincat acies, sic arma virorumForma puellarum sub pede victa terat.Celestis sic ira dei consurget in illos,Sic victor populi leta trophea feres.’551890Rex hoc consilium credens dedit esse, puellasPreparat insignes sidereasque genas:Prelia mira parat, arcu non arcet Hebreos,Non ferit hos ferro nec feriendo fugat:552Pugnat non equitum loricis, set nec equorumLoris, immo liris femineisque choris.Hec canit, hec ludit, hec adiuuat arte decorem,Vt gemino vultu fallat in ore decor;Per faciem iacit ista facem, vomit hec per ocellos553Sintillas, profert illa per ora fauos:900Hee species animos predantur plebis Hebree;Peccant, peccantes opprimit ira dei.Rex tibi sume notam, quam te docet experimentum,Et vetus exemplum det tibi scire modum.Rex, et in exemplis regis concerne Saülis,Femina dum superest, qualia mira potest:Demonis arte potens Maga suscitat illa prophetam,Regis et ad nutum stare coegit eum.Corpora que poterat sibi subdere mortua, viuosArte magis facili subderet illa viros.910Qui premunitur non fallitur, ergo cauendumEst tibi, rex, corpus vt sine labe regas.Rex es, regina satis est tibi sufficit vna;Hanc tibi consocies, sic docet alma fides:Rex, ita si fugias viciorum pondera, moresEt teneas, poteris quicquid habere velis.
Capm. xii.O super omne fuge, pie rex, ne ceca voluptasCarnis ad illicebra prouocet acta tua;Sponsus set propria de legibus vtere sponsa,Nec spolies sacrum laudis honore thorum.Nulla vetus scriptura docet regum quod ab euoStant Venus et regnum pacificata simul:Intendat Veneri quod homo simul et racioni,Numquam possibile creditur illud opus.860Pluribus exemplis tibi luxus erit fugiendus;Biblia que docuit, respice facta Dauid:Involuit regem processu temporis error,Eius dum rapuit cor mulieris amor:Quis dolor inde fuit, seu que vindicta secuta,Terret adhuc animum qui legit illa viri.Sit tibi culpa Dauid speculum, speculeris in illo,Casus vt alterius te super alta leuet:Felix quem faciunt aliena pericula cautum,Precauet vnde vias quas videt ante manum.870Respice, dum populum fraus nulla valebat HebreumVincere, femineus vicit amore dolus.Exemplis Balaam docearis, quomodo regem550Ipse Balak docuit, qualiter ecce fuit.Consilium dedit ipse Balak, qua turbet HebreosArte, quibus frangat hostica bella dolis.‘Accipe, rex,’ inquit, ‘quo consilio potes vti:Non vincit populus viribus ille suis;Immo colendo deum corpusque gerendo pudicum,Vincere semper habet ille per ista duo.880Vt superes illum non Marte set arte, puellasElige, quas ornat vestis et oris honor;Que manibus plaudant, pede ludant, noctibus ignemSpirant, plectra gerant, astra decore premant:Non rigor armorum set lusus pugnet amorum,Non acuum ferrum, set muliebre forum:Sic species vincat acies, sic arma virorumForma puellarum sub pede victa terat.Celestis sic ira dei consurget in illos,Sic victor populi leta trophea feres.’551890Rex hoc consilium credens dedit esse, puellasPreparat insignes sidereasque genas:Prelia mira parat, arcu non arcet Hebreos,Non ferit hos ferro nec feriendo fugat:552Pugnat non equitum loricis, set nec equorumLoris, immo liris femineisque choris.Hec canit, hec ludit, hec adiuuat arte decorem,Vt gemino vultu fallat in ore decor;Per faciem iacit ista facem, vomit hec per ocellos553Sintillas, profert illa per ora fauos:900Hee species animos predantur plebis Hebree;Peccant, peccantes opprimit ira dei.Rex tibi sume notam, quam te docet experimentum,Et vetus exemplum det tibi scire modum.Rex, et in exemplis regis concerne Saülis,Femina dum superest, qualia mira potest:Demonis arte potens Maga suscitat illa prophetam,Regis et ad nutum stare coegit eum.Corpora que poterat sibi subdere mortua, viuosArte magis facili subderet illa viros.910Qui premunitur non fallitur, ergo cauendumEst tibi, rex, corpus vt sine labe regas.Rex es, regina satis est tibi sufficit vna;Hanc tibi consocies, sic docet alma fides:Rex, ita si fugias viciorum pondera, moresEt teneas, poteris quicquid habere velis.
Capm. xii.O super omne fuge, pie rex, ne ceca voluptasCarnis ad illicebra prouocet acta tua;Sponsus set propria de legibus vtere sponsa,Nec spolies sacrum laudis honore thorum.Nulla vetus scriptura docet regum quod ab euoStant Venus et regnum pacificata simul:Intendat Veneri quod homo simul et racioni,Numquam possibile creditur illud opus.860Pluribus exemplis tibi luxus erit fugiendus;Biblia que docuit, respice facta Dauid:Involuit regem processu temporis error,Eius dum rapuit cor mulieris amor:Quis dolor inde fuit, seu que vindicta secuta,Terret adhuc animum qui legit illa viri.Sit tibi culpa Dauid speculum, speculeris in illo,Casus vt alterius te super alta leuet:Felix quem faciunt aliena pericula cautum,Precauet vnde vias quas videt ante manum.870Respice, dum populum fraus nulla valebat HebreumVincere, femineus vicit amore dolus.Exemplis Balaam docearis, quomodo regem550Ipse Balak docuit, qualiter ecce fuit.Consilium dedit ipse Balak, qua turbet HebreosArte, quibus frangat hostica bella dolis.‘Accipe, rex,’ inquit, ‘quo consilio potes vti:Non vincit populus viribus ille suis;Immo colendo deum corpusque gerendo pudicum,Vincere semper habet ille per ista duo.880Vt superes illum non Marte set arte, puellasElige, quas ornat vestis et oris honor;Que manibus plaudant, pede ludant, noctibus ignemSpirant, plectra gerant, astra decore premant:Non rigor armorum set lusus pugnet amorum,Non acuum ferrum, set muliebre forum:Sic species vincat acies, sic arma virorumForma puellarum sub pede victa terat.Celestis sic ira dei consurget in illos,Sic victor populi leta trophea feres.’551890Rex hoc consilium credens dedit esse, puellasPreparat insignes sidereasque genas:Prelia mira parat, arcu non arcet Hebreos,Non ferit hos ferro nec feriendo fugat:552Pugnat non equitum loricis, set nec equorumLoris, immo liris femineisque choris.Hec canit, hec ludit, hec adiuuat arte decorem,Vt gemino vultu fallat in ore decor;Per faciem iacit ista facem, vomit hec per ocellos553Sintillas, profert illa per ora fauos:900Hee species animos predantur plebis Hebree;Peccant, peccantes opprimit ira dei.Rex tibi sume notam, quam te docet experimentum,Et vetus exemplum det tibi scire modum.Rex, et in exemplis regis concerne Saülis,Femina dum superest, qualia mira potest:Demonis arte potens Maga suscitat illa prophetam,Regis et ad nutum stare coegit eum.Corpora que poterat sibi subdere mortua, viuosArte magis facili subderet illa viros.910Qui premunitur non fallitur, ergo cauendumEst tibi, rex, corpus vt sine labe regas.Rex es, regina satis est tibi sufficit vna;Hanc tibi consocies, sic docet alma fides:Rex, ita si fugias viciorum pondera, moresEt teneas, poteris quicquid habere velis.
Capm. xii.
O super omne fuge, pie rex, ne ceca voluptas
Carnis ad illicebra prouocet acta tua;
Sponsus set propria de legibus vtere sponsa,
Nec spolies sacrum laudis honore thorum.
Nulla vetus scriptura docet regum quod ab euo
Stant Venus et regnum pacificata simul:
Intendat Veneri quod homo simul et racioni,
Numquam possibile creditur illud opus.860
Pluribus exemplis tibi luxus erit fugiendus;
Biblia que docuit, respice facta Dauid:
Involuit regem processu temporis error,
Eius dum rapuit cor mulieris amor:
Quis dolor inde fuit, seu que vindicta secuta,
Terret adhuc animum qui legit illa viri.
Sit tibi culpa Dauid speculum, speculeris in illo,
Casus vt alterius te super alta leuet:
Felix quem faciunt aliena pericula cautum,
Precauet vnde vias quas videt ante manum.870
Respice, dum populum fraus nulla valebat Hebreum
Vincere, femineus vicit amore dolus.
Exemplis Balaam docearis, quomodo regem550
Ipse Balak docuit, qualiter ecce fuit.
Consilium dedit ipse Balak, qua turbet Hebreos
Arte, quibus frangat hostica bella dolis.
‘Accipe, rex,’ inquit, ‘quo consilio potes vti:
Non vincit populus viribus ille suis;
Immo colendo deum corpusque gerendo pudicum,
Vincere semper habet ille per ista duo.880
Vt superes illum non Marte set arte, puellas
Elige, quas ornat vestis et oris honor;
Que manibus plaudant, pede ludant, noctibus ignem
Spirant, plectra gerant, astra decore premant:
Non rigor armorum set lusus pugnet amorum,
Non acuum ferrum, set muliebre forum:
Sic species vincat acies, sic arma virorum
Forma puellarum sub pede victa terat.
Celestis sic ira dei consurget in illos,
Sic victor populi leta trophea feres.’551890
Rex hoc consilium credens dedit esse, puellas
Preparat insignes sidereasque genas:
Prelia mira parat, arcu non arcet Hebreos,
Non ferit hos ferro nec feriendo fugat:552
Pugnat non equitum loricis, set nec equorum
Loris, immo liris femineisque choris.
Hec canit, hec ludit, hec adiuuat arte decorem,
Vt gemino vultu fallat in ore decor;
Per faciem iacit ista facem, vomit hec per ocellos553
Sintillas, profert illa per ora fauos:900
Hee species animos predantur plebis Hebree;
Peccant, peccantes opprimit ira dei.
Rex tibi sume notam, quam te docet experimentum,
Et vetus exemplum det tibi scire modum.
Rex, et in exemplis regis concerne Saülis,
Femina dum superest, qualia mira potest:
Demonis arte potens Maga suscitat illa prophetam,
Regis et ad nutum stare coegit eum.
Corpora que poterat sibi subdere mortua, viuos
Arte magis facili subderet illa viros.910
Qui premunitur non fallitur, ergo cauendum
Est tibi, rex, corpus vt sine labe regas.
Rex es, regina satis est tibi sufficit vna;
Hanc tibi consocies, sic docet alma fides:
Rex, ita si fugias viciorum pondera, mores
Et teneas, poteris quicquid habere velis.
Hic loquitur et ponit magnifico iam regi nostro Iuueni nuper Serenissimi Principis patris sui exempla, dicens quod, vbi et quando necessitatis illud exigit facultas, rex contra suos hostes armorum probitates audacter exerceat,554et quod ille nulla aduersitate constanciam sui vultus videntibus aliis amittat.
Capm. xiii.Est tibi, rex, aliud, quod sis defensor in armisPlebis; et vt iura de probitate tegas,Huius in exemplum reminiscere facta paterna,Cuius adhuc vigilans laus vbicumque sonat.920Numquam de terra nomen delebitur eius,Precellunt armis Hectoris arma sua;Inque suam laudem que tuam mea scripta reuoluo,Vt probitate memor sit tibi patris honor.Iustus erat iustos, probus vnde probos sibi legit,Nec sinit vrticas commaculare rosam:Confluit in donis non parce dona merenti,De largo corde fit sibi larga manus:Extera depredat loca, set sua propria seruat,Et sibi commisse prospera plebis agit.930Eius enim laudes si nos cantabimus omnes,Omnia sunt meritis ora minora suis:Nulla suum meritum poterit complectere fama,Vox minor est omnis laude ferenda sua.Vt breuitate loquar, tantus princeps fuit ille,Laudantum poterit quantus ab ore cani.Francia sentit eum, recolens Hispannia vires,Vnde subegit eam de probitate, timet.Turbans hostiles turmas mediosque per hostesIrruit, et rumpit more leonis iter:940Vt lupus ipse fame strictus dispergit ouile,Hos premit, hos perimit, hos secat hosque necat.Sobrius in gestis semper fuit ille, set hostisSanguine sepe suus ebrius ensis erat:Pugnat et impugnat expugnans acriter hostes,555Vaginam siccus mucro subire negat:Fit satur hostilis hostili sanguine mucro,Armorum pascit sanguinis vnda sitimIntra vaginam mucro torpere recusat,Euomitur gladius eius ab ore foras.950Sicut aper querulis siluis latratibus actusLetifero celeres conterit ore canes,Sic magis audaces prope se quos attigit hostes,Fulmineo gladii triuit in ore sui.Singula perdomuit fera prelia more leonis;Depopulans populos forcia castra ruit:Vt predas raperet, audax descendit in hostes,Hostica sunt eius colla subacta manu:Colla superborum premit eius dextra per orbem;Sic leopardus eo dicitur esse leo.960Terra quieta fuit sub tali principe magno,Non terret gladius quos tegit illa manus:Sub ficu, sub vite sua, sub fronde, sub vmbra,Quisque manet tutus nobilis ense ducis:Sic robusta sua virtus plus surgit in altum,Plus viget hoste suo, plus probitatis habet.O rex, facta tui retine tibi patris, vt illaLaus, quam promeruit, sit tribuenda tibi.Audaces fortuna iuuans consummat in actumQue sibi vult animus, et pociora dabit.970Pax super omne bonum scandit, set quando probataBellum iura petunt, illud oportet agi:Est tempus belli, sic sunt et tempora pacis,Actibus in cunctis tu moderamen habe.Hector, Alexander, fuerant dum nobiliores,Sistere disparibus non potuere rotis:Acta patris vince, maiorque vocaberis illo,Totaque vox clamet laudis honore tue.Rebus in aduersis ne laxes frena timori,556Si dolor in mente sit, sine teste dole:980Si dolor incurrat animum, similacio vultumErigat, et facies contegat inde metum:Vultus iocundus timor hostibus est et amicisGloria, nam facies nuncia mentis erit.
Capm. xiii.Est tibi, rex, aliud, quod sis defensor in armisPlebis; et vt iura de probitate tegas,Huius in exemplum reminiscere facta paterna,Cuius adhuc vigilans laus vbicumque sonat.920Numquam de terra nomen delebitur eius,Precellunt armis Hectoris arma sua;Inque suam laudem que tuam mea scripta reuoluo,Vt probitate memor sit tibi patris honor.Iustus erat iustos, probus vnde probos sibi legit,Nec sinit vrticas commaculare rosam:Confluit in donis non parce dona merenti,De largo corde fit sibi larga manus:Extera depredat loca, set sua propria seruat,Et sibi commisse prospera plebis agit.930Eius enim laudes si nos cantabimus omnes,Omnia sunt meritis ora minora suis:Nulla suum meritum poterit complectere fama,Vox minor est omnis laude ferenda sua.Vt breuitate loquar, tantus princeps fuit ille,Laudantum poterit quantus ab ore cani.Francia sentit eum, recolens Hispannia vires,Vnde subegit eam de probitate, timet.Turbans hostiles turmas mediosque per hostesIrruit, et rumpit more leonis iter:940Vt lupus ipse fame strictus dispergit ouile,Hos premit, hos perimit, hos secat hosque necat.Sobrius in gestis semper fuit ille, set hostisSanguine sepe suus ebrius ensis erat:Pugnat et impugnat expugnans acriter hostes,555Vaginam siccus mucro subire negat:Fit satur hostilis hostili sanguine mucro,Armorum pascit sanguinis vnda sitimIntra vaginam mucro torpere recusat,Euomitur gladius eius ab ore foras.950Sicut aper querulis siluis latratibus actusLetifero celeres conterit ore canes,Sic magis audaces prope se quos attigit hostes,Fulmineo gladii triuit in ore sui.Singula perdomuit fera prelia more leonis;Depopulans populos forcia castra ruit:Vt predas raperet, audax descendit in hostes,Hostica sunt eius colla subacta manu:Colla superborum premit eius dextra per orbem;Sic leopardus eo dicitur esse leo.960Terra quieta fuit sub tali principe magno,Non terret gladius quos tegit illa manus:Sub ficu, sub vite sua, sub fronde, sub vmbra,Quisque manet tutus nobilis ense ducis:Sic robusta sua virtus plus surgit in altum,Plus viget hoste suo, plus probitatis habet.O rex, facta tui retine tibi patris, vt illaLaus, quam promeruit, sit tribuenda tibi.Audaces fortuna iuuans consummat in actumQue sibi vult animus, et pociora dabit.970Pax super omne bonum scandit, set quando probataBellum iura petunt, illud oportet agi:Est tempus belli, sic sunt et tempora pacis,Actibus in cunctis tu moderamen habe.Hector, Alexander, fuerant dum nobiliores,Sistere disparibus non potuere rotis:Acta patris vince, maiorque vocaberis illo,Totaque vox clamet laudis honore tue.Rebus in aduersis ne laxes frena timori,556Si dolor in mente sit, sine teste dole:980Si dolor incurrat animum, similacio vultumErigat, et facies contegat inde metum:Vultus iocundus timor hostibus est et amicisGloria, nam facies nuncia mentis erit.
Capm. xiii.Est tibi, rex, aliud, quod sis defensor in armisPlebis; et vt iura de probitate tegas,Huius in exemplum reminiscere facta paterna,Cuius adhuc vigilans laus vbicumque sonat.920Numquam de terra nomen delebitur eius,Precellunt armis Hectoris arma sua;Inque suam laudem que tuam mea scripta reuoluo,Vt probitate memor sit tibi patris honor.Iustus erat iustos, probus vnde probos sibi legit,Nec sinit vrticas commaculare rosam:Confluit in donis non parce dona merenti,De largo corde fit sibi larga manus:Extera depredat loca, set sua propria seruat,Et sibi commisse prospera plebis agit.930Eius enim laudes si nos cantabimus omnes,Omnia sunt meritis ora minora suis:Nulla suum meritum poterit complectere fama,Vox minor est omnis laude ferenda sua.Vt breuitate loquar, tantus princeps fuit ille,Laudantum poterit quantus ab ore cani.Francia sentit eum, recolens Hispannia vires,Vnde subegit eam de probitate, timet.Turbans hostiles turmas mediosque per hostesIrruit, et rumpit more leonis iter:940Vt lupus ipse fame strictus dispergit ouile,Hos premit, hos perimit, hos secat hosque necat.Sobrius in gestis semper fuit ille, set hostisSanguine sepe suus ebrius ensis erat:Pugnat et impugnat expugnans acriter hostes,555Vaginam siccus mucro subire negat:Fit satur hostilis hostili sanguine mucro,Armorum pascit sanguinis vnda sitimIntra vaginam mucro torpere recusat,Euomitur gladius eius ab ore foras.950Sicut aper querulis siluis latratibus actusLetifero celeres conterit ore canes,Sic magis audaces prope se quos attigit hostes,Fulmineo gladii triuit in ore sui.Singula perdomuit fera prelia more leonis;Depopulans populos forcia castra ruit:Vt predas raperet, audax descendit in hostes,Hostica sunt eius colla subacta manu:Colla superborum premit eius dextra per orbem;Sic leopardus eo dicitur esse leo.960Terra quieta fuit sub tali principe magno,Non terret gladius quos tegit illa manus:Sub ficu, sub vite sua, sub fronde, sub vmbra,Quisque manet tutus nobilis ense ducis:Sic robusta sua virtus plus surgit in altum,Plus viget hoste suo, plus probitatis habet.O rex, facta tui retine tibi patris, vt illaLaus, quam promeruit, sit tribuenda tibi.Audaces fortuna iuuans consummat in actumQue sibi vult animus, et pociora dabit.970Pax super omne bonum scandit, set quando probataBellum iura petunt, illud oportet agi:Est tempus belli, sic sunt et tempora pacis,Actibus in cunctis tu moderamen habe.Hector, Alexander, fuerant dum nobiliores,Sistere disparibus non potuere rotis:Acta patris vince, maiorque vocaberis illo,Totaque vox clamet laudis honore tue.Rebus in aduersis ne laxes frena timori,556Si dolor in mente sit, sine teste dole:980Si dolor incurrat animum, similacio vultumErigat, et facies contegat inde metum:Vultus iocundus timor hostibus est et amicisGloria, nam facies nuncia mentis erit.
Capm. xiii.
Est tibi, rex, aliud, quod sis defensor in armis
Plebis; et vt iura de probitate tegas,
Huius in exemplum reminiscere facta paterna,
Cuius adhuc vigilans laus vbicumque sonat.920
Numquam de terra nomen delebitur eius,
Precellunt armis Hectoris arma sua;
Inque suam laudem que tuam mea scripta reuoluo,
Vt probitate memor sit tibi patris honor.
Iustus erat iustos, probus vnde probos sibi legit,
Nec sinit vrticas commaculare rosam:
Confluit in donis non parce dona merenti,
De largo corde fit sibi larga manus:
Extera depredat loca, set sua propria seruat,
Et sibi commisse prospera plebis agit.930
Eius enim laudes si nos cantabimus omnes,
Omnia sunt meritis ora minora suis:
Nulla suum meritum poterit complectere fama,
Vox minor est omnis laude ferenda sua.
Vt breuitate loquar, tantus princeps fuit ille,
Laudantum poterit quantus ab ore cani.
Francia sentit eum, recolens Hispannia vires,
Vnde subegit eam de probitate, timet.
Turbans hostiles turmas mediosque per hostes
Irruit, et rumpit more leonis iter:940
Vt lupus ipse fame strictus dispergit ouile,
Hos premit, hos perimit, hos secat hosque necat.
Sobrius in gestis semper fuit ille, set hostis
Sanguine sepe suus ebrius ensis erat:
Pugnat et impugnat expugnans acriter hostes,555
Vaginam siccus mucro subire negat:
Fit satur hostilis hostili sanguine mucro,
Armorum pascit sanguinis vnda sitim
Intra vaginam mucro torpere recusat,
Euomitur gladius eius ab ore foras.950
Sicut aper querulis siluis latratibus actus
Letifero celeres conterit ore canes,
Sic magis audaces prope se quos attigit hostes,
Fulmineo gladii triuit in ore sui.
Singula perdomuit fera prelia more leonis;
Depopulans populos forcia castra ruit:
Vt predas raperet, audax descendit in hostes,
Hostica sunt eius colla subacta manu:
Colla superborum premit eius dextra per orbem;
Sic leopardus eo dicitur esse leo.960
Terra quieta fuit sub tali principe magno,
Non terret gladius quos tegit illa manus:
Sub ficu, sub vite sua, sub fronde, sub vmbra,
Quisque manet tutus nobilis ense ducis:
Sic robusta sua virtus plus surgit in altum,
Plus viget hoste suo, plus probitatis habet.
O rex, facta tui retine tibi patris, vt illa
Laus, quam promeruit, sit tribuenda tibi.
Audaces fortuna iuuans consummat in actum
Que sibi vult animus, et pociora dabit.970
Pax super omne bonum scandit, set quando probata
Bellum iura petunt, illud oportet agi:
Est tempus belli, sic sunt et tempora pacis,
Actibus in cunctis tu moderamen habe.
Hector, Alexander, fuerant dum nobiliores,
Sistere disparibus non potuere rotis:
Acta patris vince, maiorque vocaberis illo,
Totaque vox clamet laudis honore tue.
Rebus in aduersis ne laxes frena timori,556
Si dolor in mente sit, sine teste dole:980
Si dolor incurrat animum, similacio vultum
Erigat, et facies contegat inde metum:
Vultus iocundus timor hostibus est et amicis
Gloria, nam facies nuncia mentis erit.
Hic loquitur, quod absque iusticie experta causa rex bellare non debet. Dicit insuper quod regie congruit dignitati, discreto tamen prouiso regimine, magis amore quam austeritatis rigore suos subditos tractare.
Capm. xiiii.Alta petens aquila volat alite celsius omni,Et regem mundum corde figurat ea.Vt sacra testantur citharistea scripta prophete,557In celum tales cor posuere suum.Pennatum Griphes animal pedibusque quaternisInvitos homines carpit et horret equos:990Designatur in hoc facinus crudele potentum,Qui mortes hominum cum feritate vorant.Est igitur melius aquile tibi sumere formam,558Rex, vt amore pio regna quieta regas,Griphis quam specie populum terrere pauore,Semper enim superat acta timoris amor.Non omnis qui timet amat, set amans timet omnis;Plebs in amore manens plectit vtrumque simul.Omnia vincit amor, amor est defensio regis,Gloria plebis amor, laus et in orbe deo:1000Plebs est regis ager, rex cultor qui colit agrum;559Si male, fert tribulos, si bene, grana parit.Qui bene regis agit regimen, rex est, set iniqueQui regit in viciis, ipse tirannus erit.Si rex de predis viuat, malediccio plebisMurmurat, et regi mota fit ira dei.Lucratur populum que deum rex iustus vtrumque,Statque per hoc regni firma corona sui.Tange tuum pectus, pie rex, quo sumere possisRegis ad imperium que meliora parant:1010Si te nobilitas generosaque nomina tangunt,In genus exemplum fer magis ipse tuum:Nomine perspicuo cum sis generosus auorum,Equipares stirpis moribus acta tuis.Hoc in honore dei communi voce precamur,Vt gemines animi nobilitate genus.Pars sit in aspectu tibi quem deus equiparauitNatura, precio, condicione pari:Disceque cunctorum quod sit communis origo,Ortus et occasus vnus, et vna caro.1020Nobilis est mentis quisquis virtute refulget,Degener est solus cui mala vita placet;Mores namque bonos veneratur curia celi,Et celum iustus, non generosus, habet.Esto memor, quod fratris amor tibi cuncta ministrat,Datque tibi solus omnia fratris amor:Fratris amor transit terrena, superna resumptisViribus ascendit, astra polumque petit:Noticiamque dei dum querit, ad astra volareNon timet, vt videat quis deus ipse Syon,1030Quis rex inmensus et que sit visio pacis,Quis ve locus celi, gloria quanta dei.Ista decent regem meditari, sit quod in illisApcior vt reddat debita iura deo.Noscere te studeas et amare deum, duo namqueHec sunt, que tibi, rex, scire necesse iubet.Hec est condicio sub qua tibi contulit esseViuendique modum conditor ipse tuus.
Capm. xiiii.Alta petens aquila volat alite celsius omni,Et regem mundum corde figurat ea.Vt sacra testantur citharistea scripta prophete,557In celum tales cor posuere suum.Pennatum Griphes animal pedibusque quaternisInvitos homines carpit et horret equos:990Designatur in hoc facinus crudele potentum,Qui mortes hominum cum feritate vorant.Est igitur melius aquile tibi sumere formam,558Rex, vt amore pio regna quieta regas,Griphis quam specie populum terrere pauore,Semper enim superat acta timoris amor.Non omnis qui timet amat, set amans timet omnis;Plebs in amore manens plectit vtrumque simul.Omnia vincit amor, amor est defensio regis,Gloria plebis amor, laus et in orbe deo:1000Plebs est regis ager, rex cultor qui colit agrum;559Si male, fert tribulos, si bene, grana parit.Qui bene regis agit regimen, rex est, set iniqueQui regit in viciis, ipse tirannus erit.Si rex de predis viuat, malediccio plebisMurmurat, et regi mota fit ira dei.Lucratur populum que deum rex iustus vtrumque,Statque per hoc regni firma corona sui.Tange tuum pectus, pie rex, quo sumere possisRegis ad imperium que meliora parant:1010Si te nobilitas generosaque nomina tangunt,In genus exemplum fer magis ipse tuum:Nomine perspicuo cum sis generosus auorum,Equipares stirpis moribus acta tuis.Hoc in honore dei communi voce precamur,Vt gemines animi nobilitate genus.Pars sit in aspectu tibi quem deus equiparauitNatura, precio, condicione pari:Disceque cunctorum quod sit communis origo,Ortus et occasus vnus, et vna caro.1020Nobilis est mentis quisquis virtute refulget,Degener est solus cui mala vita placet;Mores namque bonos veneratur curia celi,Et celum iustus, non generosus, habet.Esto memor, quod fratris amor tibi cuncta ministrat,Datque tibi solus omnia fratris amor:Fratris amor transit terrena, superna resumptisViribus ascendit, astra polumque petit:Noticiamque dei dum querit, ad astra volareNon timet, vt videat quis deus ipse Syon,1030Quis rex inmensus et que sit visio pacis,Quis ve locus celi, gloria quanta dei.Ista decent regem meditari, sit quod in illisApcior vt reddat debita iura deo.Noscere te studeas et amare deum, duo namqueHec sunt, que tibi, rex, scire necesse iubet.Hec est condicio sub qua tibi contulit esseViuendique modum conditor ipse tuus.
Capm. xiiii.Alta petens aquila volat alite celsius omni,Et regem mundum corde figurat ea.Vt sacra testantur citharistea scripta prophete,557In celum tales cor posuere suum.Pennatum Griphes animal pedibusque quaternisInvitos homines carpit et horret equos:990Designatur in hoc facinus crudele potentum,Qui mortes hominum cum feritate vorant.Est igitur melius aquile tibi sumere formam,558Rex, vt amore pio regna quieta regas,Griphis quam specie populum terrere pauore,Semper enim superat acta timoris amor.Non omnis qui timet amat, set amans timet omnis;Plebs in amore manens plectit vtrumque simul.Omnia vincit amor, amor est defensio regis,Gloria plebis amor, laus et in orbe deo:1000Plebs est regis ager, rex cultor qui colit agrum;559Si male, fert tribulos, si bene, grana parit.Qui bene regis agit regimen, rex est, set iniqueQui regit in viciis, ipse tirannus erit.Si rex de predis viuat, malediccio plebisMurmurat, et regi mota fit ira dei.Lucratur populum que deum rex iustus vtrumque,Statque per hoc regni firma corona sui.Tange tuum pectus, pie rex, quo sumere possisRegis ad imperium que meliora parant:1010Si te nobilitas generosaque nomina tangunt,In genus exemplum fer magis ipse tuum:Nomine perspicuo cum sis generosus auorum,Equipares stirpis moribus acta tuis.Hoc in honore dei communi voce precamur,Vt gemines animi nobilitate genus.Pars sit in aspectu tibi quem deus equiparauitNatura, precio, condicione pari:Disceque cunctorum quod sit communis origo,Ortus et occasus vnus, et vna caro.1020Nobilis est mentis quisquis virtute refulget,Degener est solus cui mala vita placet;Mores namque bonos veneratur curia celi,Et celum iustus, non generosus, habet.Esto memor, quod fratris amor tibi cuncta ministrat,Datque tibi solus omnia fratris amor:Fratris amor transit terrena, superna resumptisViribus ascendit, astra polumque petit:Noticiamque dei dum querit, ad astra volareNon timet, vt videat quis deus ipse Syon,1030Quis rex inmensus et que sit visio pacis,Quis ve locus celi, gloria quanta dei.Ista decent regem meditari, sit quod in illisApcior vt reddat debita iura deo.Noscere te studeas et amare deum, duo namqueHec sunt, que tibi, rex, scire necesse iubet.Hec est condicio sub qua tibi contulit esseViuendique modum conditor ipse tuus.
Capm. xiiii.
Alta petens aquila volat alite celsius omni,
Et regem mundum corde figurat ea.
Vt sacra testantur citharistea scripta prophete,557
In celum tales cor posuere suum.
Pennatum Griphes animal pedibusque quaternis
Invitos homines carpit et horret equos:990
Designatur in hoc facinus crudele potentum,
Qui mortes hominum cum feritate vorant.
Est igitur melius aquile tibi sumere formam,558
Rex, vt amore pio regna quieta regas,
Griphis quam specie populum terrere pauore,
Semper enim superat acta timoris amor.
Non omnis qui timet amat, set amans timet omnis;
Plebs in amore manens plectit vtrumque simul.
Omnia vincit amor, amor est defensio regis,
Gloria plebis amor, laus et in orbe deo:1000
Plebs est regis ager, rex cultor qui colit agrum;559
Si male, fert tribulos, si bene, grana parit.
Qui bene regis agit regimen, rex est, set inique
Qui regit in viciis, ipse tirannus erit.
Si rex de predis viuat, malediccio plebis
Murmurat, et regi mota fit ira dei.
Lucratur populum que deum rex iustus vtrumque,
Statque per hoc regni firma corona sui.
Tange tuum pectus, pie rex, quo sumere possis
Regis ad imperium que meliora parant:1010
Si te nobilitas generosaque nomina tangunt,
In genus exemplum fer magis ipse tuum:
Nomine perspicuo cum sis generosus auorum,
Equipares stirpis moribus acta tuis.
Hoc in honore dei communi voce precamur,
Vt gemines animi nobilitate genus.
Pars sit in aspectu tibi quem deus equiparauit
Natura, precio, condicione pari:
Disceque cunctorum quod sit communis origo,
Ortus et occasus vnus, et vna caro.1020
Nobilis est mentis quisquis virtute refulget,
Degener est solus cui mala vita placet;
Mores namque bonos veneratur curia celi,
Et celum iustus, non generosus, habet.
Esto memor, quod fratris amor tibi cuncta ministrat,
Datque tibi solus omnia fratris amor:
Fratris amor transit terrena, superna resumptis
Viribus ascendit, astra polumque petit:
Noticiamque dei dum querit, ad astra volare
Non timet, vt videat quis deus ipse Syon,1030
Quis rex inmensus et que sit visio pacis,
Quis ve locus celi, gloria quanta dei.
Ista decent regem meditari, sit quod in illis
Apcior vt reddat debita iura deo.
Noscere te studeas et amare deum, duo namque
Hec sunt, que tibi, rex, scire necesse iubet.
Hec est condicio sub qua tibi contulit esse
Viuendique modum conditor ipse tuus.
Hic loquitur secundum Salomonis experienciam, quod ceteris virtutibus ad regni gubernaculum preualet sapiencia, que deo et hominibus regem magis reddit acceptabilem.