“Sed quid faciam?” inquies. “Repetam armis quae papa occupat? At ipse iam factus est me potentior. Repetam iure? At ius meum tantum est quantum ille esse voluit;[355]non enim hereditario nomine ad Imperium veni, sed pacto, ut, si Imperator esse volo, haec et haec invicem papae promittam. Dicam nihil donasse ex Imperio Constantinum? At isto modo causam agerem Graeci Imperatoris et me omni fraudarem Imperii dignitate. Hac enim ratione papa se dicit facere Imperatorem me, quasi quendam vicarium suum, et nisi promittam, non facturum; et nisi paream, me abdicaturum. Dummodo mihi det, omnia fatebor, omnia paciscar. Mihi tantum[356]crede, si Romam ego ac[357]Tusciam possiderem, tantum abest ut facerem quae facio; ut etiam frustra mihi Paschalis donationis, sicut reor falsae,[358]caneret cantilenam. Nunc concedo quae nec teneo nec habiturum esse me spero. De iure papae inquirere non ad me pertinet, sed ad Constantinopolitanum illum[359]Augustum.”
“Sed quid faciam?” inquies. “Repetam armis quae papa occupat? At ipse iam factus est me potentior. Repetam iure? At ius meum tantum est quantum ille esse voluit;[355]non enim hereditario nomine ad Imperium veni, sed pacto, ut, si Imperator esse volo, haec et haec invicem papae promittam. Dicam nihil donasse ex Imperio Constantinum? At isto modo causam agerem Graeci Imperatoris et me omni fraudarem Imperii dignitate. Hac enim ratione papa se dicit facere Imperatorem me, quasi quendam vicarium suum, et nisi promittam, non facturum; et nisi paream, me abdicaturum. Dummodo mihi det, omnia fatebor, omnia paciscar. Mihi tantum[356]crede, si Romam ego ac[357]Tusciam possiderem, tantum abest ut facerem quae facio; ut etiam frustra mihi Paschalis donationis, sicut reor falsae,[358]caneret cantilenam. Nunc concedo quae nec teneo nec habiturum esse me spero. De iure papae inquirere non ad me pertinet, sed ad Constantinopolitanum illum[359]Augustum.”
Iam apud me excusatus es, Ludovice, et quisquis alius princeps[360]es Ludovici similis. Quid de aliorum Imperatorum cum summis pontificibus pactione suspicandum est, cum sciamus quid Sigismundus fecerit, princeps alioqui[361]optimus ac fortissimus, sed iam affecta aetate minus fortis, quem per Italiam paucis stipatoribus saeptum in diem vivere vidimus Romae etiam fame periturum, nisi eum, sed non gratis—extorsit enim donationem—Eugenius pavisset! Is cum Romam venisset ut pro Imperatore Romanorum coronaretur, non aliter a papa coronari potuit, quam[362]Constantini donationem ratam haberet eademque omnia de integro donaret. Quid magis contrarium quam pro Imperatore Romano[363]coronari qui Romae ipsi renuntiasset, et coronari ab illo quem et confiteatur et, quantum in se est, dominum Romani Imperii faciat, ac ratam[See English page]habere donationem, quae vera si sit, nihil Imperatori de Imperio reliqui fiat? Quod, ut arbitror, nec pueri fecissent. Quominus mirum si papa sibi arrogat Caesaris coronationem, quae populi Romani esse deberet.
Si tu, papa, et potes Graecum Imperatorem privare Italia provinciisque[364]occidentis, et Latinum Imperatorem facis, cur pactionibus uteris; cur bona Caesaris partiris; cur in te Imperium[365]transfers?
Quare sciat, quisquis est qui dicitur[366]Imperator Romanorum, me iudice se non esse nec Augustum, nec Caesarem, nec Imperatorem, nisi Romae imperium teneat; et nisi operam det ut urbem Romam recuperet, plane esse periurum. Nam Caesares illi priores, quorum fuit primus Constantinus, non adigebantur iusiurandum interponere quo nunc Caesares obstringuntur, sed quantum humana ope praestari potest, nihil imminuturos esse de amplitudine Imperii Romani, eamque sedulo adaucturos.
Non ea re tamen vocati[367]Augusti, quod Imperium augere deberent, ut aliqui sentiunt Latinae linguae imperiti, est enim Augustus quasi sacer ab avium gustu dictus, quae in auspiciis adhiberi solebant, Graecorum quoque testante lingua, apud quos Augustus σεβαστός[368]dicitur, unde Sebastia vocata. Melius summus pontifex ab augendo Augustus diceretur, nisi quod dum temporalia auget, spiritualia minuit. Itaque videas ut quisque pessimus est summorum pontificum, ita maxime defendendae huic donationi incumbere; qualis Bonifacius octavus, qui Caelestinum tubis parieti insertis decepit. Hic et de donatione Constantini scribit et regem Franciae[369]privavit, regnumque ipsum, quasi donationem Constantini[See English page]exsequi vellet, ecclesiae Romanae fuisse et esse subiectum iudicavit; quod statim successores eius, Benedictus et Clemens, ut improbum iniustumque revocarunt.
Verum quid sibi vult ista vestra, pontifices Romani, sollicitudo quod a singulis Imperatoribus donationem Constantini exigitis confirmari, nisi quod iuri diffiditis vestro? Sed laterem lavatis, ut dicitur; nam neque illa umquam fuit, et quod non est confirmari non potest; et quicquid donant Caesares, decepti exemplo Constantini faciunt, et donare Imperium nequeunt.
Age vero, demus Constantinum donasse Silvestrumque aliquando possedisse, sed postea vel ipsum, vel aliquem ipsorum[370]a possessione deiectum. (Loquor nunc de his quae papa non possidet; postea loquar de his quae possidet.) Quid possum vobis magis dare quam ut ea quae nec fuerunt nec esse potuerunt fuisse concedam? Tamen[371]dico vos nec iure divino nec iure humano ad recuperationem agere posse. In lege veteri Hebraeus supra sextum annum Hebraeo servire vetabatur, et quinquagesimo[372]quoque anno omnia redibant ad pristinum dominum. Tempore gratiae Christianus a vicario Christi, redemptoris nostrae servitutis, premetur servitio aeterno? Quid dicam! Revocabitur ad servitutem postquam liber factus est diuque potitus libertate?
Sileo quam saevus, quam vehemens, quam barbarus dominatus frequenter est sacerdotum; quod si antea ignorabatur, nuper est cognitum ex monstro illo atque portento, Ioanne Vitellesco, cardinale et patriarcha, qui gladium Petri quo auriculam Malcho abscidit in Christianorum sanguine lassavit; quo gladio et ipse[See English page]periit. An vero populis Israel a domo David et Salomonis, quos prophetae a Deo missi unxerant, tamen propter graviora onera desciscere licuit, factumque eorum Deus probavit; nobis ob tantam tyrannidem desciscere non licebit, ab his praesertim qui nec sunt reges, nec esse possunt, et qui de pastoribus ovium, id est animarum, facti sunt fures ac latrones?
Et, ut ad ius humanum veniam, quis ignorat nullum ius esse bellorum; aut si quod est, tamdiu valere quamdiu possideas quae bello parasti? Nam cum possessionem perdis, et ius perdidisti; ideoque captivos, si fugerint, nemo ad iudicem repetere solet; etiam nec praedas,[373]si eas priores domini receperint. Apes et quaedam alia volucrum genera, si e privato meo longius evolaverint et in alieno desederint, repeti non queunt. Tu homines, non modo liberum animal, sed dominum ceterorum, si se in libertatem manu et armis asserant, non manu et armis repetes, sed iure, quasi tu homo sis, illi pecudes.
Neque est quod dicas: Romani iuste bella nationibus intulerunt, iusteque libertate illas exuerunt. Noli me ad istam vocare quaestionem,[374]ne quid in Romanos meos cogar dicere; quamquam nullum crimen tam grave esse potuit ut aeternam mererentur populi servitutem; cum eo quod saepe culpa principis, magnive alicuius in republica civis, bella gesserunt, et victi immerita servitutis poena affecti sunt; quorum exemplis plena sunt omnia.
Neque vero lege naturae comparatum est, ut populus sibi populum subigat. Praecipere aliis eosque exhortari possumus; imperare illis ac vim afferre non possumus, nisi relicta humanitate velimus ferociores beluas imitari, quae sanguinarium in infirmiores imperium exercent, ut leo in quadrupedes, aquila in volucres, delphinus in pisces. Verumtamen hae beluae non in suum genus[See English page]sibi ius vindicant,[375]sed in inferius. Quod quanto magis faciendum nobis est, et homo homini religioni habendus, cum, ut M. Fabius inquit, nulla supra terras adeo rabiosa belua, cui non imago sua sancta sit.
Itaque quattuor fere causae sunt ob quas bella inferuntur: aut ob ulciscendam iniuriam defendendosque amicos; aut timore accipiendae postea calamitatis, si vires aliorum augeri sinantur; aut spe praedae; aut gloriae cupiditate; quarum prima nonnihil honesta, secunda parum, duae posteriores nequaquam honestae sunt. Et Romanis quidem illata fuere bella frequenter, sed postquam se defenderant, et illis et aliis ipsi intulerunt; nec ulla gens est quae dicioni eorum cesserit, nisi bello victa et domita, quam recte aut qua causa, ipsi viderint. Eos ego nolim nec damnare, tamquam iniuste pugnaverint, nec absolvere tamquam iuste; tantum dicam eadem ratione Romanos ceteris bella intulisse qua reliqui populi regesque, atque ipsis qui hello lacessiti victique sunt licuisse deficere a Romanis, ut ab aliis dominis defecerunt; ne forte, quod nemo diceret, imperia omnia ad vetustissimos illos, qui primi domini fuere, id est, qui primi praeripuere aliena, referantur.
Et tamen melius in victis bello nationibus populo Romano quam Caesaribus rempublicam opprimentibus ius est. Quocirca si fas erat gentibus a Constantino, et quod multo plus est a populo Romano desciscere, profecto et ab eo ius erit cuicumque cesserit ille ius suum. Atque, ut audacius agam, si Romanis licebat Constantinum aut exigere ut Tarquinium, aut occidere ut Iulium Caesarem, multo magis eum vel Romanis vel provinciis licebit occidere qui in locum Constantini utcumque successit. Hoc etsi verum, tamen ultra causam meam est, et idcirco[376]me reprimere volo nec aliud ex his colligere quae dixi, nisi ineptum esse, ubi[See English page]armorum vis est, ibi ius quemque afferre verborum; quia quod armis acquiritur, idem rursus armis amittitur.
Eo quidem magis, quod aliae novae gentes, ut de Gothis accepimus, quae numquam sub imperio Romano fuerunt, fugatis veteribus incolis, Italiam et multas provincias occuparunt, quas in servitutem revocari in qua numquam fuerunt, quae tandem aequitas est, praesertim victrices, et fortasse a victis? Quo tempore, si quae urbes ac nationes, ut factum fuisse scimus, ab Imperatore desertae ad barbarorum adventum necesse habuerunt deligere sibi regem, sub cuius auspiciis victoriam reportarunt, numquid hunc postea a principatu deponerent; aut eius filios, tum commendatione patris, tum propria virtute favorabiles iuberent esse privatos, ut iterum sub Romano principe essent, maxime cum eorum opera assidue indigerent, et nullum aliunde auxilium sperarent? Hos[377]si Caesar ipse, aut Constantinus ad vitam reversus, aut etiam senatus populusque Romanus ad commune iudicium, quale in Graecia Amphictyonum[378]fuit, vocaret, prima statim actione repelleretur, quod a se olim custode desertos, quod tamdiu[379]sub alio principe degentes, quod numquam alienigenae regi subditos, quod denique homines libertati natos et in libertatem robore animi corporisque assertos, ad famulatum servitiumque reposceret. Ut appareat, si Caesar, si populus Romanus a repetendo exclusus est, multo vehementius papam esse exclusum! Et si licet aliis nationibus quae sub Roma fuerunt, aut regem sibi creare, aut rempublicam tenere, multo magis id licere populo Romano, praecipue adversus novam papae tyrannidem.
Exclusi a defendenda donatione adversarii, quod nec umquam fuit et si qua fuisset iam temporum conditione intercidisset, confugiunt ad alterum genus defensionis, et velut relicta urbe in[See English page]arcem se recipiunt, quam statim deficientibus cibariis dedere cogentur. Praescripsit, inquiunt, Romana ecclesia in iis[380]quae possidet. Cur ergo, quae maior pars est, ea reposcit, in quibus non praescripsit, et in quibus alii praescripserunt? Nisi id non licet aliis in hanc, quod huic licet in alios.
Praescripsit Romana ecclesia! Cur ergo ab Imperatoribus totiens curat sibi ius confirmandum? Cur donationem confirmationemque Caesarum iactat? Si hoc unum satis est, iniuriam ei facis si de altero quoque iure non sileas. Cur igitur de altero non siles? Nempe quia hoc sibi non sufficit.
Praescripsit Romana ecclesia! Et quomodo potest praescripsisse ubi de nullo titulo sed de malefidei[381]possessione constat; aut, si malefidei possessionem neges, profecto stultae fidei negare non possis? An in tanta re tamque aperta excusata debet esse et iuris et facti ignorantia? Facti quidem, quod Romam provinciasque non dedit Constantinus, quod ignorare idiotae hominis est, non summi pontificis; iuris autem, quod illa nec donari potuere nec accipi, quod nescire vix Christiani est. Itane stulta credulitas dabit tibi ius in his quae, si prudentior fores, tua numquam fuissent? Quid! Nonne nunc saltem, postquam te per ignorantiam atque stultitiam possedisse docui, ius istud, si quod erat, amittes, et quod inscitia male contulerat tibi, nonne id rursum cognitio bene adimet, mancipiumque ab iniusto ad iustum dominum revertetur, fortassis etiam cum usufructu? Quod si adhuc possidere pergis, iam inscitia in malitiam[382]fraudemque conversa est, planeque effectus es[383]malefidei possessor.
Praescripsit Romana ecclesia! O imperiti, O divini iuris ignari![See English page]Nullus quantusvis[384]annorum numerus verum abolere titulum potest. An vero captus ego a barbaris, creditusque perisse,[385]post centum annos quibus captivus fui, postliminio reversus paternae hereditatis repetitor excludar? Quid hac re inhumanius? Atque, ut aliquod afferam exemplum, num Jephte, dux Israel, reposcentibus filiis Ammon terram “a finibus Arnon usque in Iaboc atque in Iordanem” respondit, “Praescripsit Israel iam per trecentos annos?” An quod numquam illorum, sed Amorreorum fuisset terra quam reposcerent ostendit; et hoc argumentum esse, ad Ammonitas[386]illam non pertinere, quod numquam intra tot annorum curriculum repoposcissent?
Praescripsit Romana ecclesia! Tace, nefaria lingua! Praescriptionem, quae fit de rebus mutis et irrationabilibus, ad hominem transfers, cuius quo diuturnior in servitute possessio eo est detestabilior? Aves ac ferae in se praescribi nolunt, sed quantolibet tempore possessae, cum libuerit et oblata fuerit occasio, abeunt: homini ab homine possesso abire non licebit?[387]
Accipe unde magis fraus dolusque quam ignorantia Romanorum pontificum appareat utentium iudice bello non iure; cui simile quiddam primos pontifices in occupanda urbe ceterisque oppidis credo fecisse. Parum ante me natum, testor eorum memoriam qui interfuerunt, per inauditum genus fraudis Roma papale accepit imperium seu tyrannidem potius, cum diu libera fuisset. Is fuit Bonifacius nonus, octavo in fraude ut[388]in nomine par, si modo Bonifacii[389]dicendi sunt qui pessime faciunt. Et cum Romani deprehenso dolo apud se indignarentur, bonus[390]papa in morem Tarquinii summa quaeque papavera virga decussit. Quod cum postea, qui ei successit, Innocentius imitari vellet, urbe fugatus[See English page]est. De aliis pontificibus nolo dicere, qui Romam vi semper oppressam armisque tenuerunt; licet, quotiens potuit, rebellavit; ut sexto abhinc anno, cum pacem ab Eugenio obtinere non posset, nec par[391]esset hostibus qui earn obsidebant, et ipsa papam intra aedes obsedit, non permissura illum abire priusquam aut pacem cum hostibus faceret aut administrationem civitatis relegaret ad cives. At ille maluit urbem deserere dissimulato habitu uno fugae comite, quam civibus gratificari iusta et aequa petentibus. Quibus si des electionem, quis ignorat libertatem magis quam servitium electuros?
Idem suspicari libet de ceteris urbibus quae a summo pontifice in servitute retinentur, per quem a servitute liberari debuissent. Longum esset recensere quot urbes ex hostibus captas populus Romanus olim liberas fecit, adeo ut Titus Flaminius omnem Graeciam, quae sub Antiocho fuisset, liberam esse et suis uti legibus iuberet. At papa, ut videre licet, insidiatur sedulo libertati populorum; ideoque vicissim illi quotidie oblata facultate (ad Bononiam modo respice) rebellant. Qui si quando sponte, quod evenire potest aliquo aliunde periculo urgente, in papale imperium concenserunt, non ita accipiendum est concensisse, ut servos se facerent; ut numquam subtrahere a iugo colla possent; ut postea nati non et ipsi arbitrium sui habeant; nam hoc iniquissimum foret.
“Sponte ad te, summe pontifex, ut nos gubernares venimus; sponte nunc rursus abs te ne gubernes diutius recedimus. Si qua[See English page]tibi a nobis debentur, ponatur calculus datorum et acceptorum. At tu gubernare invitos vis, quasi pupilli simus, qui te ipsum forsitan sapientius gubernare possemus. Adde huc iniurias quae aut abs te aut a tuis magistratibus huic civitati frequentissime inferuntur. Deum testamur, iniuria cogit nos rebellare, ut olim Israel a Roboam fecit. Et quae tanta fuit illi[392]iniuria? Quanta portio nostrae calamitatis graviora solvere tributa? Quid enim si rempublicam nostram exhaurias? Exhausisti.[393]Si templa spolies? Spoliasti. Si virginibus matribusque familias stuprum inferas? Intulisti. Si urbem sanguine civili perfundas? Perfudisti. Haec nobis sustinenda sunt? An potius, cum tu pater nobis esse desieris, nos quoque filios esse[394]obliviscemur? Pro patre, summe pontifex, aut si te hoc magis iuvat, pro domino hic te populus advocavit, non pro hoste atque carnifice: patrem agere aut dominum non vis, sed hostem ac carnificem. Nos saevitiam tuam impietatemque, etsi iure offensae poteramus, tamen quia Christiani sumus, non imitabimur, nec in tuum caput ultorem stringemus gladium, sed te abdicato atque summoto, alterum patrem dominumve adoptabimus. Filiis a malis parentibus a quibus geniti sunt fugere licet; nobis a te, non vero patre sed adoptivo et pessime nos tractante, non licebit? Tu vero, quae sacerdotii operis sunt, cura, et noli tibi ponere sedem ad Aquilonem et illinc tonando[395]fulgurantia fulmina in hunc populum ceterosque vibrare.”
“Sponte ad te, summe pontifex, ut nos gubernares venimus; sponte nunc rursus abs te ne gubernes diutius recedimus. Si qua[See English page]tibi a nobis debentur, ponatur calculus datorum et acceptorum. At tu gubernare invitos vis, quasi pupilli simus, qui te ipsum forsitan sapientius gubernare possemus. Adde huc iniurias quae aut abs te aut a tuis magistratibus huic civitati frequentissime inferuntur. Deum testamur, iniuria cogit nos rebellare, ut olim Israel a Roboam fecit. Et quae tanta fuit illi[392]iniuria? Quanta portio nostrae calamitatis graviora solvere tributa? Quid enim si rempublicam nostram exhaurias? Exhausisti.[393]Si templa spolies? Spoliasti. Si virginibus matribusque familias stuprum inferas? Intulisti. Si urbem sanguine civili perfundas? Perfudisti. Haec nobis sustinenda sunt? An potius, cum tu pater nobis esse desieris, nos quoque filios esse[394]obliviscemur? Pro patre, summe pontifex, aut si te hoc magis iuvat, pro domino hic te populus advocavit, non pro hoste atque carnifice: patrem agere aut dominum non vis, sed hostem ac carnificem. Nos saevitiam tuam impietatemque, etsi iure offensae poteramus, tamen quia Christiani sumus, non imitabimur, nec in tuum caput ultorem stringemus gladium, sed te abdicato atque summoto, alterum patrem dominumve adoptabimus. Filiis a malis parentibus a quibus geniti sunt fugere licet; nobis a te, non vero patre sed adoptivo et pessime nos tractante, non licebit? Tu vero, quae sacerdotii operis sunt, cura, et noli tibi ponere sedem ad Aquilonem et illinc tonando[395]fulgurantia fulmina in hunc populum ceterosque vibrare.”
Sed quid plura opus est in re apertissima dicere? Ego non modo Constantinum non donasse tanta, non modo non potuisse Romanum pontificem in eisdem praescribere, sed etiam si utrumque esset, tamen utrumque ius sceleribus possessorum exstinctum esse contendo, cum videamus totius Italiae multarumque provinciarum cladem ac vastitatem[396]ex hoc uno fonte fluxisse. Si fons[See English page]amarus est, et rivus; si radix immunda, et rami; si delibatio sancta non est, nec massa. Ita e diverso, si rivus amarus, fons obstruendus est; si rami immundi, e radice vitium venit; si massa sancta non est, delibatio quoque abominanda[397]est. An possumus principium potentiae papalis pro iure proferre, quod tantorum scelerum tantorumque omnis generis malorum cernimus esse causam?
Quamobrem dico, et exclamo, neque enim timebo homines, Deo fretus; neminem mea aetate in summo pontificatu fuisse aut fidelem dispensatorem aut prudentem; qui tantum abest ut dederit familiae Dei cibum, ut devorarit illam velut cibum et escam panis.[398]Papa et ipse bella pacatis populis infert, et inter civitates principesque discordias ferit. Papa et alienas sitit opes, et suas exsorbet,[399]ut Achilles in Agamemnonem, Δημοβόρος βασιλεύς,[400]id est populi vexator rex.[401]Papa non modo rempublicam, quod non Verres, non Catilina, non quispiam peculator auderet, sed etiam rem ecclesiasticam et Spiritum Sanctum quaestui[402]habet, quod Simon ille Magus etiam detestaretur. Et cum horum admonetur, et a quibusdam bonis viris reprehenditur, non negat, sed palam fatetur, atque gloriatur licere enim[403]quavis ratione patrimonium ecclesiae a Constantino donatum ab occupantibus extorquere; quasi eo recuperato religio Christiana futura sit beata,—et non magis omnibus flagitiis, luxuriis libidinibusque oppressa, si modo opprimi magis potest, et ullus est sceleri ulterior locus!
Ut igitur recuperet cetera membra donationis, male ereptas a bonis viris pecunias peius effundit, militumque equestres pedestresque copias, quibus omnia infestantur, alit, cum Christus in tot millibus pauperum fame ac nuditate moriatur. Nec intelligit, O[See English page]indignum facinus! cum ipse saecularibus auferre[404]quae ipsorum sunt laborat, illos vicissim sive pessimo exemplo induci, sive necessitate cogi, licet non est vera necessitas, ad auferenda quae sunt ecclesiasticorum. Nulla itaque usquam religio, nulla sanctitas, nullus Dei timor; et quod referens quoque horresco, omnium scelerum impii homines a papa sumunt excusationem. In illo enim comitibusque eius est[405]omnis facinoris exemplum, ut cum Esaia et Paulo, in papam et papae proximos dicere possumus: “Nomen Dei per vos blasphematur inter gentes. Qui alios docetis, vos ipsos non docetis; qui praedicatis non furandum, latrocinamini; qui abominamini idola, sacrilegium facitis; qui in lege et in pontificatu gloriamini, per praevaricationem legis Deum verum pontificem inhonoratis.”
Quod si populus Romanus ob nimias opes veram illam Romanitatem perdidit, si Salomon ob eandem causam in idolatriam amore feminarum lapsus est, nonne idem putamus fieri in summo pontifice ac reliquis clericis? Et postea putamus Deum fuisse permissurum ut materiam peccandi Silvester acciperet? Non patiar hanc iniuriam fieri sanctissimo viro; non feram hanc contumeliam fieri[406]pontifici optimo, ut dicatur imperia, regna, provincias accepisse, quibus renuntiare[407]etiam solent qui clerici fieri volunt. Pauca possedit Silvester, pauca ceterique sancti pontifices, quorum aspectus apud hostes quoque erat sacrosanctus; veluti illius Leonis, qui trucem barbari regis animum terruit ac fregit, quem Romanae vires nec[408]frangere nec terrere potuerant. Recentes vero summi pontifices, id est divitiis ac deliciis[409]affluentes, id videntur laborare, ut quantum prisci fuere sapientes et sancti, tantum ipsi et impii sint et stulti, et illorum egregias laudes omnibus probris[See English page]vincant. Haec quis Christiani nominis queat aequo animo ferre?
Verum ego in hac prima nostra oratione nolo exhortari principes ac populos, ut papam effrenato cursu volitantem inhibeant eumque intra suos fines consistere compellant, sed tantum admoneant, qui forsitan iam edoctus veritatem, sua sponte ab aliena domo in suam, et ab insanis fluctibus saevisque tempestatibus in portum se recipiet. Sin recuset, tunc ad alteram orationem multo truculentiorem accingemur. Utinam, utinam aliquando videam, nec enim mihi quicquam est longius quam hoc videre, et praesertim meo consilio effectum, ut papa tantum vicarius Christi sit, et non etiam Caesaris; nec amplius horrenda vox audiatur: “Partes ecclesiae,” “Partes contra ecclesiam,” “Ecclesia contra Perusinos pugnat,” “contra Bononienses!” Non contra Christianos pugnat ecclesia, sed papa; illa pugnat contra spiritualia nequitiae in caelestibus. Tunc papa et dicetur et erit Pater Sanctus, pater omnium, pater ecclesiae; nec bella inter Christianos excitabit, sed ab aliis excitata censura apostolica et papali maiestate sedabit.[410]