Al tgoet datmenhemnoyt dede.Ghi moghet hu ziele an mi scoyen.Doet Haersenden miere moyen2865Gheuen twee van harenscoen.Dit moghedi wel met eerendoen:So bliuet thuus in haer ghemac.’‘Gherne,’ die coninghinne sprac,‘Reynaert, ghine mochtes nietombeeren,2870Ghine hebt scoen: ghi moetet varenHutenlande in des Gods ghewoutOuer berghe endeint wout,Ende terdenstruke endesteene.Dinenaerbeit wert niet cleene:2875Hets dijn noet dattu hebs scoen.Ic wilre gherne mijn macht toe doen.Die Ysingrijns warenhu wel ghemicke:Si zijn so vaste endeso dicke,Die Ysingrijn draghet endezijn wijf.2880Al sout hemgaenan haer lijf,Elkerlijc moet hu gheuentwee scoen,Daer ghi hu vaert mede moet doen.’(fo. 209d)Dus heuet die valsche peelgrijnBeworuendat dher Ysingrijn2885Al toten knien heuet verlorenAn80beede sine voetenvorenDat vel al gader totenclaeuwen.Ghine saecht noint voghel braeuwen,Die stilre hilt al sine leden2890Dan Ysingrijn de zine dede.Doemen so iammerlike ontscoyde,Dat hem dat bloet tenteen af vloyde.Doe Ysingrijn ontscoyt was,Moeste gaen ligghenvp dat gras2895Vrauwe Hersuint die wulfinneMet eenen wel drouuenzinne,Endeliet haer af doendat velEndedie claeuwenalso wel,Bachtenvan beede harenvoeten.2900Dese daet dede wel soetenReynaerde sinendrouuenmoet.Nu hoert wat claghenhi noch doet.‘Moye,’ seit hi, ‘moye,In hoe meneghenvernoye2905Hebdi dor minen wille ghewesen!Dats mi al leet, sondervan desenEist mi lief, ic segghe hu twi.Ghi zijt (des ghelouet mi)Een die liefste van minenmaghen:2910Bedi sal ic hu scoen an draghen.Godweet, dats al huwe bate:Ghi sult an hoghen aflateDeelenendean al dat pardoen,Lieue moye, dat ic in hu scoen2915Sal beiaghenouer zee.’Vrauwe Hersuindenwas so weeDatso cume mochte spreken:‘Ay Reynaert, God moete mi wreken,Dat ghi ouer ons siet huwenwille!’2920Ysingrijn balch endezweech stilleEndezijn gheselle Brune, ne wareHem was te moede arde zware.Si laghenghebondenendeghewont.Hadde oec doe ter seluer stont(fo. 210a)2925Tybeert die cater ghewesen daer,Ic dar wel segghenouer waer:Hi hadde so vele ghedaente voren,Hine waers nietbleuensonder toren.VVat helpt dat ict hu maecte lanc!2930Des ander daghes, voer de zonne vp-gancDede Reynaert zijn scoen snoeren,Die Ysingrijns warente vorenEndezijns wijfs, vrauwe Hersenden,Endehadse vaste ghedaen benden2935Om zine voeten, endeghincDaer hi vant denconincEndezijn wijf die coninghinne.Hi sprac met eenensoeten zinne:‘Heere, God gheue hu goedendach2940Endemier vrauwen, die ic machPrijs gheuenmet rechte.Nu doet Reynaert gheuen, huwenknechte,Palster ende scerpe endelaet mi gaen.Doe dede die coninchaesten saen2945Dencapelaen, Belin de ram.Endeals hi bi denconinc quam,Sprac die coninc: ‘hier esDese peelgrijn, leest hemeengheles,Endegheuet hemscaerpe endestaf.’2950Belin denconincandwoerde gaf:‘Heere, in dar des doenniet.Reynaert heuet selue beghiet,Dat hi es in spaeus ban.’Die conincsprac: ‘Belin, wats dan?’2955Meester Jufroet doet ons verstaen:Hadde een man alleene ghedaenAlso vele zondenalse alle die leuen,Endewildi aercheit al begheuenEndete biechtengaen2960Endepenitencie daer-af ontfaen,Dat hi ouer zee wille varen,Hi mochte hem wel selue claren.’Belin sprac tenconincecht:‘Ic endoere toe crom no recht2965Van gheestelikerdinc altoes,Ghine wilt mi quitenscadeloes(fo. 210b)Ieghenbisscop endeieghendendeken.’Die coninc sprac: ‘in .viij. wekenSone wane ic hu biddenso vele.2970Oec haddic lieuer dat huwe keleHinghe, dan ic hu hedenbat.’Ende alse Belin hoerde dat,Dat die conincbalch te hem waert,Wart Belin so veruaert2975Dat hi beefde van vare,Endeghinc ghereedenzine autare,Endebegan zinghenende lesenAl dat hem goet dochte wesen.Doe Belin die capelaen2980Oemoedelike hadde ghedaenDat ghetijde van dendaghe,Doe hinc hi an zine cragheEene scaerpe van Bruuns velle.Oec gaf hi denfellengheselle2985Denpalster in de hant daer-biTe zinenghevoughe: doe was hiAl ghereet te ziere vaert.Doe sach hi tenconinc waert.Hemliepen die gheveinsde tranen2990Neder neuenzine granen,Alse oft hi jammerlike in sine herteVan rauwen hadde grote smerte.Dit was bedi endeanders nietDat hi hem allen, die hi daerliet,2995Niet hadde beradenal sulke pineAlse BrunenendeYsingrine,Haddet moghengheuallen.Nochtan stont hi endebat hemallenDatsi ouer hembiddensouden3000Also ghetrauwelike als si wouden81Dat hi ouer hemallen bade.Dat orlof nemendochte hemspade,Want hi gherne danenware:Hi was altoes zeere in vare,3005Als die hemseluensculdich weet.Doe sprac die coninc: ‘mi es leet,Reynaert, dat ghi dus haestich zijt.’‘Neen, heere, het es tijt:Men sal gheene weldaet sparen.(fo. 210c)3010Huwen orlof, ic wille varen.’Die coninc sprac: ‘Gods orlof!’Doe gheboet die conincal dat hofMet Reynaerde huut-waert te ghane,Sonder alleene die gheuane.3015Nv wart Reynaert peelgrijn.Endezijn oemYsingrijnEndeBrune die ligghenghebondenEndeziec van zeerenwonden.Mi dinct endeic wane des3020Dat niement so onspellic esTusschenPollanenendeScouden,Die hem van lachene hadde onthoudenDor82rauwe die hem mochte ghescien,Hadde hi Reynaerde doe ghesien:3025Hoe wonderlic hi henenghincEndehoe ghemackelic dat hemhincScaerpe endepalster omme denhals,Endedie scoen, als endeals,Die hi drouch an zine been3030Ghebonden, so dat hi sceenEen peelgrijn licht ghenouch.Reynaerts herte binnenlouch,Dor datsi alle met hemghinghenMet so groter zameninghen,3035Die hem te vorenwarenwreet.Doe sprac hi: ‘coninc, mi es leetDat ghi so verre met mi gaet:Ic vruchte, het mach hu wesen quaet.Ghi hebt gheuaen.ij. mordenaren.3040Gheualt datsi hu ontvaren,Ghi hebt hu te wachtene meerDan ghi noint hadt eer.Blijft ghesont endelaet mi gaen.’Na dese tale ghinc hi staen3045Vp sine .ij. achterste voetenEnde maende die diere, cleene endegrote,Datsi alle voer hembaden,Of si alle an sine weldadenRecht deel nemenwouden.3050Si seiden alle datsi souden(fo. 210d)Sijns ghedinckenin haer ghebede.Nu hoert voert wat Reynaert dede,Daer hi van denconinc sciet:So drouuelic hi hemgheliet,3055Dat hem somen zeere ontfaremde.Cuwaert den haze hi becaremde:‘O wy, Cuwaert, sullen wi sceeden!Of God wilt, ghi sult mi gheleedenEndemijn vrient Belin de ram:3060Ghi twee, ghine daedt mi noint gram.Ghi moet mi bet voert bringhen.Ghi zijt van zoeter wandelinghenEnde onberoupenendegoedertierenEndeombeclaghet van allen dieren.3065Ghestade es huwerbeeder zede,Als ic doe ten tijdendede,Als ic clusenare was:Hebdi louere endegras,Ghine doet ne gheenenheesch3070Noch om broet, no omvleesch,Noch om sonderlinghe spijse.’Met aldus ghedanenprijseHeuet Reynaert dese .ij. verdoort,Datsi met hemghinghenvoort3075Tote dat hi quam voer zijn huusEndevoer de porte van Manpertuus.Alse Reynaert voer de porte quam,Doe sprac hi: ‘neve Belin de ram,83Ghi moet alleene butenstaen,3080Ic moet in mine veste gaen:Cuaert sal in gaenmet mi.Heere Belin, bidt hemdat hiTroeste wel vrauwe HermelinenMet harencleenenwelpkinen,3085Als ic orlof an hem neme.’Belin sprac: ‘ic bids heme,Dat hise alleene troeste wale.’Reynaert ghinc met scoenre taleSo smeekenendelosengieren3090In so menegher manieren,Dat hi bi barate brochteCuwaerde in sine haghedochte.(fo. 211a)Als si in dat hol quamen,Cuaert endeReynaert tsamen,3095Doe vonden si vrauwe HermelinenMet haren cleenenwelpkinen.Die was in zorghenendein vare,Want so waent dat Reynaert wareVerhanghen, endeso vernam3100Dat hi weder thuus waert quamEnde palster ende scerpe drouch:Dit dochte haer wonders ghenouch.So was blide endesprac saen:‘Reynaert, hoe sidi ontgaen?’3105‘Ic bem wordenpeelgrijn:Heere Brune endeheere YsengrijnSijn wordenghisele ouer mi.Die coninc heuet (danc hebbe hi!)Cuaerde ghegheuenin rechter zoene,3110Al onsen wille mede te doene.Die conincdie lyede das,Dat Cuaert die eerste wasDie ons verriet ieghenhem.Endebi der trauwendie ic bem3115Sculdich hu, vrauwe Hermeline,Cuaerde naket eene groete pine.Ic bem vp hem met rechte gram.’Endealse dat Caert vernam,Keerdi hemomme endewaende vlien.3120Maer dat ne conste hemnietghescien,Want Reynaert hadde hemondergaenDie porte endeghegreepene saenBi der kelen mordadelike.EndeCuaert riep ghenadelike:3125‘Helpt mi, Belin, waersidi?Dese peelgrijn verbijt mi.’Dat roupenwas sciere ghedaen,Bedi Reynaert hadde saenSine kele ontwee ghebeten.3130Doe sprac Reynaert: ‘nu gaenwi hetenDesen goeden vettenhase.’Die welpine liepenten hase84Endeghinghenhetenal ghemeene.Haren rauwe was wel cleene(fo. 211b)3135Dat Cuaert hadde verlorentlijf.Ermeline, Reynaerts wijf,Hat dat vleesch endedranc des bloets.85Ay, hoe dicke dancte so goetsDen coninc, die dor sine doghet3140Die cleene welpkine hadde verhoghetSo wel met eenengoedenmale!Reynaert sprac: ‘hi jans hu wale.Ic weet wel, moet die conincleuen,Hi soude ons gherne ghiftengheuen,3145Die hi selue nietne woudeHebbenom .vij. maerc van goude.’‘Wat ghiften es dat?’ sprac Hermeline.Reynaert sprac: ‘hets eene lijneEnde eene vorst endetwee micken.3150Maer maghic, ic sal hemontscricken,Hopic, eer lijdendaghentwee,Dat ic omme zijn daghenmeeNe gaue dan hi omme tmijn.’Soe sprac: ‘Reynaert, wat mach dat zijn?’3155Reynaert sprac: ‘vrauwe, ic secht hu.Ic weet een wildernesse nuVan langhenhaghenendevan heede.Endedie so nes niet onghereedeVan goedenligghene endevan spijsen.3160Daer wonenhoenre endepertrijsenEndemenegherande vogheline.Wildi doen, vrauwe Ermeline,Dat ghi gaen wilt met mi daer,Wi moghendaer wonen.vij. jaer,3165Willen wi, wandelenonderdie scadeEndehebbendaer groete ghenade,Eer wi wordendaer bespiet.Al seidic meer, in loghe niet.’‘Ay Reynaert,’ sprac vrauwe Hermeline,3170‘Dit dinct mi wesen eene pineDie al gader ware verloren.Nu hebdi dit lant verzworenIn te wonennemmermee,Eer ghi comt ouer zee,3175Endehebt palster endescerpe ontfaen.’Reynaert andwoerde vele saen:‘So meer ghezworen, so meer verloren.(fo. 211c)Mi seide een goet man hier te voren,In rade dat hi mi riet:3180‘Bedwonghene86trauwe ne diedet niet.’Al vuldade ic dese vaert,En holpe mi niet,’ sprac Reynaert,‘In waers een ey niet te bat.Ic hebbe denconinceenenscat3185Belouet, die mi es onghereet.Endeals hi des de waerheit weetDat ic hemal hebbe gheloghenEndehi bi mi es bedroghen,87So sal hi mi hatenvele meere3190Dan hi noint dede eere.Daer-bi peinsic in minenmoet,Dat varenes mi also goetAlse dit bliuen,’ sprac Reynaert,‘Endegodsat hebbe mijn rode baert3195(Ghedoe hoe ic ghedoe),Of mi troestet mee daer-toeNo die cater no die das,No Bruun, die na mijn oem was,No dor ghewin no dor scade,3200Dat ic in sconinxghenadeNe comme, dat ic leue lancst!Ic hebbe ledenso meneghenanxt.’So zeere balch die ram BelijnDat Cuaert, die gheselle zijn,3205In dat hol so langhe merrede.Hi riep, als die hemzeere errede:‘Cuaert, lates denduuel wouden!Hoe langhe sal hu daerReynaert houden?Twine comdi huut! endelaet ons gaen.’3210Alse Reynaert dit hadde verstaen,Doe ghinc hi hute tote BelineEndesprac al stillekine:‘Ay heere, twi so belghedi?Al sprac Cuwaert ieghenmi3215Endeieghenziere moyen,Waer omme mach hu dus vernoyen?Cuaert dede mi verstaen:Ghi moghet wel sachte voerengaen,(fo. 211d)Ne wildi hier nietlangher zijn.3220Hi moet hier merreneenlettelkijnMet siere moyen HermelinenEndemet haren welpkinen,Die seere weenenendemesbaren,Om dat ic hem sal ontfaren.’3225Belin sprac: ‘nu secht mi,Heere Reynaert, wat hebdiCuaerde te leede ghedaen?Also als ic conste verstaen,So riep hi arde hulpe vp mi.’3230Reynaert sprac: ‘wat sechdi?Belin, God moete hu beraden!Ic segghe hu wat wi doe daden:Doe ic in huus gheganghenquamEndeErmeline an mi vernam3235Dat ic wilde varenouer zee,Ten eerstenwart haer so weeDatso langhe in ommacht lach.Endealse Cuaert dat ghesach,Doe riep hi lude: ‘helet vry,3240Com hare endehelpt miMiere moyen lauen! so es in ommacht.’Doe riep hi met groeter cracht.Dit waren die woerde endeniethel.’‘En trauwenic verstont oec wel3245Dat Cuaert dreef groet mesbare:Ic waende hemyet mesvallenware.’Reynaert sprac: ‘Belin, neent niet.Mi ware lieuer,88mesquame hemyet,Minenkindrenof minenwiue,3250Dan mijns neuenCuwaerts liue.’Reynaert sprac: ‘vernaemdi yetDat mi de coninc ghistrenhietVoer arde vele hoeghe liede,Als ic hutenlande sciede,3255Dat ic hem een paer lettrenscreue?Suldijt hemdraghen, Belin neve?Het es ghescreuenendeal ghereet.’Belin sprac: ‘endeic ne weet.Reynaert, wistic hu ghedichte3260Dat ghetrauwe ware, ghi mochtet lichte(fo. 212a)Ghebiddendat ict denconincDroughe, haddic eeneghe dincDaer icse mochte in steken.’Reynaert sprac: ‘hu ne sal nietghebreken,3265Eer des coninx lettrenhier bleuen,Ic soude hu dese scerpe eer gheuen,Heere Belin, die ic draghe,Endehanghense an huwe craghe,Endedes conincs lettrendaerin.3270Ghi sulter al hebbengroet ghewin,Des conincs danc endegroet eere.Ghi sult denconinc minenheereHarde willecomme zijn.’Dit loofde mijn heere Belijn.3275Reynaert ghinc in die aghedochteEndekeerde weder endebrochteSinenvrient Beline ieghenDat hoeft van Cuaerde ghedreghen,In die scerpe ghesteken,3280Ende hinc bi sinenquadentrekenDie scerpe Belin an denhals,Endebeual hemals endehalsDat hi die lettrennietne soudeBesien, of hi gherne woude3285Denconinc teenenvriende89maken,Endeseide hem dat die lettrenstakenIn die scerpe verholenlike,Endeof hi wesen wilde rikeEndesinen heere denconinchadde lief,3290Dat hi seide dat desen briefBi hem alleene ware ghescreuen,Endehiere raet toe hadde ghegheuen.Die coninc souts hemwetendanc.Dat hoerde Belin endespranc3295Van der stede, daerhi vp stoet,Meer dan eenenhaluenvoet:So blide was hi van der dinc,Die hem te toerne sint verghinc.Doe sprac Reynaert: ‘Belin heere,3300Nu weetic wel dat ghi doet eereHu seluenendedie zijn int hof.Men saels hu sprekengroetenlof,(fo. 212b)Alsmenweet dat ghi coont dichtenMet sconenwoerden endemet lichten,3305Also als90ics niet ne can.Men seit dicken: hets menich manGroete eere ghesciet, dat hemGod ionste,Van dinghendie hi lettel conste.’Hier na sprac Belin: ‘Reynaert,3310Wats hu raet? wille CuaertMet mi weder te houe gaen?’‘Neen hi,’ sprac Reynaert, ‘hi sal hu saenVolghenbi desen seluenpade:Hine heuet noch ne gheene stade.3315Nu gaet vorenmet ghemake.Ic sal Cuaerde sulke sakeOntdecken die noch es verholen.’‘Reynaert, so bliuet Gode volen!’Sprac Belin, endedede hemvp de vaert.3320Nu hoert wat hi doet, Reynaert:Hi keerde in sine haghedochteEndesprac: ‘hier naect ons gherochte,Bliuen wi hier, endegrote pine.Ghereet hu, vrauwe Hermeline,3325Ende mine kindre also al gader,Volghet mi: ic bem hu vader.Endepinenwi ons dat wi ontfaren!’Doene was daer91gheenlangher sparen,Si dadenhem alle vp die vaert,3330Ermeline endeheere ReynaertEndehare jonghe welpkine,Dese ane-vaerdendie woestine.Nv heuet Belin die ramSoe gheloepen, dat hi quam3335Te houe een lettel na middach.Als die conincBelin ghesach,Die de scerpe weder brochte,Daer Brune die beere so onsochteTe vorenommewas ghedaen,3340Doe sprac hi te Belin saen:‘Heere Belin, wanencomedi?Waer es Reynaert? hoe comt dat hiDese scerpe nietmet hemdraghet?’Belin sprac: ‘coninc, ic maghet(fo. 212c)3345Hu segghen also ict weet.Doe Reynaert al was ghereetEndehi den casteel rumensoude,Doe seide hi mi dat hi hu woudeEen paer lettren, coninc vry,3350Senden, endedoe bat hi miDat icse droughe dor huwe lieue.Ic seide, meer dan .vij. brieueSoudic dor huwenwille draghen.Doe ne conste Reynaert nietbeiaghen3355Daer ic de brieue in draghenmochte.Dese scerpe hi mi brochteEndedie lettrendaer in ghesteken.Coninc, ghine horet noint sprekenVan betren dichtre dan ic bem:3360Dese lettrendichte ic hem,Gaet mi te goede of te quade,Dese lettrensijn92bi minenradeAldus ghemaect endeghescreuen.’Doe hiet hem die conincgheuen3365Den brief Botsaerde sinenclerc:Dat was hi, die ant wercBet conste dan yement die daerwas.Botsaert plach emmer dat hi lasDie lettrendie te houe quamen.3370Bruneel endehi die namenDie scerpe van denhalse Belijns,Die bi der dompheit zijnsHier toe hadde gheseit so verre,Dat hi snieme sal werden erre.3375Die scerpe ontfinc Botsaert de clerc.Doe moeste blikenReynaerts werc.Alse hi dat hoeft voert trac,Botsaert, endesach dat, hi sprac:93‘Helpe, wat lettrenzijn dit!3380Heere coninc, bi miere wit,Dit es dat hoeft van Cuaerde.O wach, dat ghi noint Reynaerde,Coninc, ghetrauwet so verre!’Doe mochtemendrouue sienendeerre3385Dien coninc entie coninghinne.Die coninc stont in drouuenzinne(fo. 212d)Endeslouch zijn hoeft neder.Ouer lanc hief hijt wederVp endebegonste werpenhuut3390Een dat vreeselicste gheluut,Dat noint van diere ghehoort waert.Ghene dierenwarenveruaert.Doe spranc voert SyrapeelDie lubaert, hi was eendeel3395Des coninx maech, hi mocht wel doen.Hi sprac: ‘heere coninc Lyoen,Twi drijfdi dus groet ongheuouch?Ghi mesliet hu ghenouch,Al ware de coninghinne doot.3400Doet wel endewijsheit grootEndeslaect huwen rauwe eendeel.’Die coninc sprac: ‘heere Sierapeel,Mi heuet een quaet wicht so verreBedroghen, dat ics bemerre,3405Endeint strec gheleet bi barate,Dat ic recht mi seluenhateEndeic mine eere hebbe verloren.Die mine vriende warente voren,Die stoute heere Brune endeheere Ysingrijn,3410Die rouet mi een valsch peelgrijn.Dat gaet miere hertenna so zeereDat het gaensal an mine eereEndean mijn leuen, het es recht.’Doe sprac Syrapeel echt:3415‘Es ghedaen mesdaet, mensaelt zoenenMensal denwulf entenbeere doen comenEnde vrauwe Hersendenalso welEndebetrenhemhare mesdaet snel,Endeouer harentorenendeouer hare pine3420Versoenen mettenram Beline,Na dat hi selue heeft ghelyetDat hi Cuaerde verriet.Endedaer na sullenwi alle loepen(Hi heeft mesdaen, hi moet becoepen)3425Na Reynaerde endesulne vanghenEndesullen sine kele hanghenSonder vonnesse, hets recht.’Doe andwoerde die coninc hecht:(fo. 213a)‘O wy, heere Syrapeel,3430Mochte dit ghescien, so ware eendeelGhesocht den rauwe die mi slaet.’Syrapeel sprac: ‘heere jaet.Ic wille gaenmaken die zoene.’Doe ghinc Syrapeel die coene3435Daer hi die gheuanghene vant.Ic wane dat hise teerst ontbant,Endedaerna sprac hi: ‘ghi heeren beede,Ic bringhe hu vrede endegheleede.Mine heere de coninc groet hu,3440Endehem berauwet zeere nuDat hi ieghenhu heeft mesdaen.Hi biet hu, wildijt ontfaen,Wie so blide si ofte gram,Hi wille hu gheuenBelin denram3445Endealle sheere Belins magheVan nu toten doms-daghe.Eist int velt, eist int wout,Hebse alle in hu ghewout,Endeghise ghewilleghelike verbit.3450Die coninc ontbiet hu voer al dit,Dat ghi sonder eeneghe mesdaetReynaerde moghet torenendequaetDoen endealle zine maghen,Waer so ghise moghet belaghen.3455Dese twee groete verheden94Wille hu die coninc gheuenhedenTe vryen leene eewelike.Endehier-binnenwilt die conincrikeDat ghi hem zweert vaste hulde.3460Hine wille oec bi sinensculdeNemmermeer ieghenhu mesdoen.Dit biedt hu de coninc Lyoen.Dit neemt, endeleeft met ghenaden.Bi Gode, ic dart hu wel raden!’3465Isingrijn sprac toten beere:‘Wat sechdire toe, Brune heere?’Brune sprac: ‘ic hebbe lieuerin de rijsereDan hier te ligghene int ysere.Laet ons totenconinc gaen3470Endesinen pays daer ontfaen.’(fo. 213b)Met Syrapeel datsi ghinghenEndemaecten pays van allen dinghen.
Al tgoet datmenhemnoyt dede.Ghi moghet hu ziele an mi scoyen.Doet Haersenden miere moyen2865Gheuen twee van harenscoen.Dit moghedi wel met eerendoen:So bliuet thuus in haer ghemac.’‘Gherne,’ die coninghinne sprac,‘Reynaert, ghine mochtes nietombeeren,2870Ghine hebt scoen: ghi moetet varenHutenlande in des Gods ghewoutOuer berghe endeint wout,Ende terdenstruke endesteene.Dinenaerbeit wert niet cleene:2875Hets dijn noet dattu hebs scoen.Ic wilre gherne mijn macht toe doen.Die Ysingrijns warenhu wel ghemicke:Si zijn so vaste endeso dicke,Die Ysingrijn draghet endezijn wijf.2880Al sout hemgaenan haer lijf,Elkerlijc moet hu gheuentwee scoen,Daer ghi hu vaert mede moet doen.’(fo. 209d)Dus heuet die valsche peelgrijnBeworuendat dher Ysingrijn2885Al toten knien heuet verlorenAn80beede sine voetenvorenDat vel al gader totenclaeuwen.Ghine saecht noint voghel braeuwen,Die stilre hilt al sine leden2890Dan Ysingrijn de zine dede.Doemen so iammerlike ontscoyde,Dat hem dat bloet tenteen af vloyde.Doe Ysingrijn ontscoyt was,Moeste gaen ligghenvp dat gras2895Vrauwe Hersuint die wulfinneMet eenen wel drouuenzinne,Endeliet haer af doendat velEndedie claeuwenalso wel,Bachtenvan beede harenvoeten.2900Dese daet dede wel soetenReynaerde sinendrouuenmoet.Nu hoert wat claghenhi noch doet.‘Moye,’ seit hi, ‘moye,In hoe meneghenvernoye2905Hebdi dor minen wille ghewesen!Dats mi al leet, sondervan desenEist mi lief, ic segghe hu twi.Ghi zijt (des ghelouet mi)Een die liefste van minenmaghen:2910Bedi sal ic hu scoen an draghen.Godweet, dats al huwe bate:Ghi sult an hoghen aflateDeelenendean al dat pardoen,Lieue moye, dat ic in hu scoen2915Sal beiaghenouer zee.’Vrauwe Hersuindenwas so weeDatso cume mochte spreken:‘Ay Reynaert, God moete mi wreken,Dat ghi ouer ons siet huwenwille!’2920Ysingrijn balch endezweech stilleEndezijn gheselle Brune, ne wareHem was te moede arde zware.Si laghenghebondenendeghewont.Hadde oec doe ter seluer stont(fo. 210a)2925Tybeert die cater ghewesen daer,Ic dar wel segghenouer waer:Hi hadde so vele ghedaente voren,Hine waers nietbleuensonder toren.VVat helpt dat ict hu maecte lanc!2930Des ander daghes, voer de zonne vp-gancDede Reynaert zijn scoen snoeren,Die Ysingrijns warente vorenEndezijns wijfs, vrauwe Hersenden,Endehadse vaste ghedaen benden2935Om zine voeten, endeghincDaer hi vant denconincEndezijn wijf die coninghinne.Hi sprac met eenensoeten zinne:‘Heere, God gheue hu goedendach2940Endemier vrauwen, die ic machPrijs gheuenmet rechte.Nu doet Reynaert gheuen, huwenknechte,Palster ende scerpe endelaet mi gaen.Doe dede die coninchaesten saen2945Dencapelaen, Belin de ram.Endeals hi bi denconinc quam,Sprac die coninc: ‘hier esDese peelgrijn, leest hemeengheles,Endegheuet hemscaerpe endestaf.’2950Belin denconincandwoerde gaf:‘Heere, in dar des doenniet.Reynaert heuet selue beghiet,Dat hi es in spaeus ban.’Die conincsprac: ‘Belin, wats dan?’2955Meester Jufroet doet ons verstaen:Hadde een man alleene ghedaenAlso vele zondenalse alle die leuen,Endewildi aercheit al begheuenEndete biechtengaen2960Endepenitencie daer-af ontfaen,Dat hi ouer zee wille varen,Hi mochte hem wel selue claren.’Belin sprac tenconincecht:‘Ic endoere toe crom no recht2965Van gheestelikerdinc altoes,Ghine wilt mi quitenscadeloes(fo. 210b)Ieghenbisscop endeieghendendeken.’Die coninc sprac: ‘in .viij. wekenSone wane ic hu biddenso vele.2970Oec haddic lieuer dat huwe keleHinghe, dan ic hu hedenbat.’Ende alse Belin hoerde dat,Dat die conincbalch te hem waert,Wart Belin so veruaert2975Dat hi beefde van vare,Endeghinc ghereedenzine autare,Endebegan zinghenende lesenAl dat hem goet dochte wesen.Doe Belin die capelaen2980Oemoedelike hadde ghedaenDat ghetijde van dendaghe,Doe hinc hi an zine cragheEene scaerpe van Bruuns velle.Oec gaf hi denfellengheselle2985Denpalster in de hant daer-biTe zinenghevoughe: doe was hiAl ghereet te ziere vaert.Doe sach hi tenconinc waert.Hemliepen die gheveinsde tranen2990Neder neuenzine granen,Alse oft hi jammerlike in sine herteVan rauwen hadde grote smerte.Dit was bedi endeanders nietDat hi hem allen, die hi daerliet,2995Niet hadde beradenal sulke pineAlse BrunenendeYsingrine,Haddet moghengheuallen.Nochtan stont hi endebat hemallenDatsi ouer hembiddensouden3000Also ghetrauwelike als si wouden81Dat hi ouer hemallen bade.Dat orlof nemendochte hemspade,Want hi gherne danenware:Hi was altoes zeere in vare,3005Als die hemseluensculdich weet.Doe sprac die coninc: ‘mi es leet,Reynaert, dat ghi dus haestich zijt.’‘Neen, heere, het es tijt:Men sal gheene weldaet sparen.(fo. 210c)3010Huwen orlof, ic wille varen.’Die coninc sprac: ‘Gods orlof!’Doe gheboet die conincal dat hofMet Reynaerde huut-waert te ghane,Sonder alleene die gheuane.3015Nv wart Reynaert peelgrijn.Endezijn oemYsingrijnEndeBrune die ligghenghebondenEndeziec van zeerenwonden.Mi dinct endeic wane des3020Dat niement so onspellic esTusschenPollanenendeScouden,Die hem van lachene hadde onthoudenDor82rauwe die hem mochte ghescien,Hadde hi Reynaerde doe ghesien:3025Hoe wonderlic hi henenghincEndehoe ghemackelic dat hemhincScaerpe endepalster omme denhals,Endedie scoen, als endeals,Die hi drouch an zine been3030Ghebonden, so dat hi sceenEen peelgrijn licht ghenouch.Reynaerts herte binnenlouch,Dor datsi alle met hemghinghenMet so groter zameninghen,3035Die hem te vorenwarenwreet.Doe sprac hi: ‘coninc, mi es leetDat ghi so verre met mi gaet:Ic vruchte, het mach hu wesen quaet.Ghi hebt gheuaen.ij. mordenaren.3040Gheualt datsi hu ontvaren,Ghi hebt hu te wachtene meerDan ghi noint hadt eer.Blijft ghesont endelaet mi gaen.’Na dese tale ghinc hi staen3045Vp sine .ij. achterste voetenEnde maende die diere, cleene endegrote,Datsi alle voer hembaden,Of si alle an sine weldadenRecht deel nemenwouden.3050Si seiden alle datsi souden(fo. 210d)Sijns ghedinckenin haer ghebede.Nu hoert voert wat Reynaert dede,Daer hi van denconinc sciet:So drouuelic hi hemgheliet,3055Dat hem somen zeere ontfaremde.Cuwaert den haze hi becaremde:‘O wy, Cuwaert, sullen wi sceeden!Of God wilt, ghi sult mi gheleedenEndemijn vrient Belin de ram:3060Ghi twee, ghine daedt mi noint gram.Ghi moet mi bet voert bringhen.Ghi zijt van zoeter wandelinghenEnde onberoupenendegoedertierenEndeombeclaghet van allen dieren.3065Ghestade es huwerbeeder zede,Als ic doe ten tijdendede,Als ic clusenare was:Hebdi louere endegras,Ghine doet ne gheenenheesch3070Noch om broet, no omvleesch,Noch om sonderlinghe spijse.’Met aldus ghedanenprijseHeuet Reynaert dese .ij. verdoort,Datsi met hemghinghenvoort3075Tote dat hi quam voer zijn huusEndevoer de porte van Manpertuus.Alse Reynaert voer de porte quam,Doe sprac hi: ‘neve Belin de ram,83Ghi moet alleene butenstaen,3080Ic moet in mine veste gaen:Cuaert sal in gaenmet mi.Heere Belin, bidt hemdat hiTroeste wel vrauwe HermelinenMet harencleenenwelpkinen,3085Als ic orlof an hem neme.’Belin sprac: ‘ic bids heme,Dat hise alleene troeste wale.’Reynaert ghinc met scoenre taleSo smeekenendelosengieren3090In so menegher manieren,Dat hi bi barate brochteCuwaerde in sine haghedochte.(fo. 211a)Als si in dat hol quamen,Cuaert endeReynaert tsamen,3095Doe vonden si vrauwe HermelinenMet haren cleenenwelpkinen.Die was in zorghenendein vare,Want so waent dat Reynaert wareVerhanghen, endeso vernam3100Dat hi weder thuus waert quamEnde palster ende scerpe drouch:Dit dochte haer wonders ghenouch.So was blide endesprac saen:‘Reynaert, hoe sidi ontgaen?’3105‘Ic bem wordenpeelgrijn:Heere Brune endeheere YsengrijnSijn wordenghisele ouer mi.Die coninc heuet (danc hebbe hi!)Cuaerde ghegheuenin rechter zoene,3110Al onsen wille mede te doene.Die conincdie lyede das,Dat Cuaert die eerste wasDie ons verriet ieghenhem.Endebi der trauwendie ic bem3115Sculdich hu, vrauwe Hermeline,Cuaerde naket eene groete pine.Ic bem vp hem met rechte gram.’Endealse dat Caert vernam,Keerdi hemomme endewaende vlien.3120Maer dat ne conste hemnietghescien,Want Reynaert hadde hemondergaenDie porte endeghegreepene saenBi der kelen mordadelike.EndeCuaert riep ghenadelike:3125‘Helpt mi, Belin, waersidi?Dese peelgrijn verbijt mi.’Dat roupenwas sciere ghedaen,Bedi Reynaert hadde saenSine kele ontwee ghebeten.3130Doe sprac Reynaert: ‘nu gaenwi hetenDesen goeden vettenhase.’Die welpine liepenten hase84Endeghinghenhetenal ghemeene.Haren rauwe was wel cleene(fo. 211b)3135Dat Cuaert hadde verlorentlijf.Ermeline, Reynaerts wijf,Hat dat vleesch endedranc des bloets.85Ay, hoe dicke dancte so goetsDen coninc, die dor sine doghet3140Die cleene welpkine hadde verhoghetSo wel met eenengoedenmale!Reynaert sprac: ‘hi jans hu wale.Ic weet wel, moet die conincleuen,Hi soude ons gherne ghiftengheuen,3145Die hi selue nietne woudeHebbenom .vij. maerc van goude.’‘Wat ghiften es dat?’ sprac Hermeline.Reynaert sprac: ‘hets eene lijneEnde eene vorst endetwee micken.3150Maer maghic, ic sal hemontscricken,Hopic, eer lijdendaghentwee,Dat ic omme zijn daghenmeeNe gaue dan hi omme tmijn.’Soe sprac: ‘Reynaert, wat mach dat zijn?’3155Reynaert sprac: ‘vrauwe, ic secht hu.Ic weet een wildernesse nuVan langhenhaghenendevan heede.Endedie so nes niet onghereedeVan goedenligghene endevan spijsen.3160Daer wonenhoenre endepertrijsenEndemenegherande vogheline.Wildi doen, vrauwe Ermeline,Dat ghi gaen wilt met mi daer,Wi moghendaer wonen.vij. jaer,3165Willen wi, wandelenonderdie scadeEndehebbendaer groete ghenade,Eer wi wordendaer bespiet.Al seidic meer, in loghe niet.’‘Ay Reynaert,’ sprac vrauwe Hermeline,3170‘Dit dinct mi wesen eene pineDie al gader ware verloren.Nu hebdi dit lant verzworenIn te wonennemmermee,Eer ghi comt ouer zee,3175Endehebt palster endescerpe ontfaen.’Reynaert andwoerde vele saen:‘So meer ghezworen, so meer verloren.(fo. 211c)Mi seide een goet man hier te voren,In rade dat hi mi riet:3180‘Bedwonghene86trauwe ne diedet niet.’Al vuldade ic dese vaert,En holpe mi niet,’ sprac Reynaert,‘In waers een ey niet te bat.Ic hebbe denconinceenenscat3185Belouet, die mi es onghereet.Endeals hi des de waerheit weetDat ic hemal hebbe gheloghenEndehi bi mi es bedroghen,87So sal hi mi hatenvele meere3190Dan hi noint dede eere.Daer-bi peinsic in minenmoet,Dat varenes mi also goetAlse dit bliuen,’ sprac Reynaert,‘Endegodsat hebbe mijn rode baert3195(Ghedoe hoe ic ghedoe),Of mi troestet mee daer-toeNo die cater no die das,No Bruun, die na mijn oem was,No dor ghewin no dor scade,3200Dat ic in sconinxghenadeNe comme, dat ic leue lancst!Ic hebbe ledenso meneghenanxt.’So zeere balch die ram BelijnDat Cuaert, die gheselle zijn,3205In dat hol so langhe merrede.Hi riep, als die hemzeere errede:‘Cuaert, lates denduuel wouden!Hoe langhe sal hu daerReynaert houden?Twine comdi huut! endelaet ons gaen.’3210Alse Reynaert dit hadde verstaen,Doe ghinc hi hute tote BelineEndesprac al stillekine:‘Ay heere, twi so belghedi?Al sprac Cuwaert ieghenmi3215Endeieghenziere moyen,Waer omme mach hu dus vernoyen?Cuaert dede mi verstaen:Ghi moghet wel sachte voerengaen,(fo. 211d)Ne wildi hier nietlangher zijn.3220Hi moet hier merreneenlettelkijnMet siere moyen HermelinenEndemet haren welpkinen,Die seere weenenendemesbaren,Om dat ic hem sal ontfaren.’3225Belin sprac: ‘nu secht mi,Heere Reynaert, wat hebdiCuaerde te leede ghedaen?Also als ic conste verstaen,So riep hi arde hulpe vp mi.’3230Reynaert sprac: ‘wat sechdi?Belin, God moete hu beraden!Ic segghe hu wat wi doe daden:Doe ic in huus gheganghenquamEndeErmeline an mi vernam3235Dat ic wilde varenouer zee,Ten eerstenwart haer so weeDatso langhe in ommacht lach.Endealse Cuaert dat ghesach,Doe riep hi lude: ‘helet vry,3240Com hare endehelpt miMiere moyen lauen! so es in ommacht.’Doe riep hi met groeter cracht.Dit waren die woerde endeniethel.’‘En trauwenic verstont oec wel3245Dat Cuaert dreef groet mesbare:Ic waende hemyet mesvallenware.’Reynaert sprac: ‘Belin, neent niet.Mi ware lieuer,88mesquame hemyet,Minenkindrenof minenwiue,3250Dan mijns neuenCuwaerts liue.’Reynaert sprac: ‘vernaemdi yetDat mi de coninc ghistrenhietVoer arde vele hoeghe liede,Als ic hutenlande sciede,3255Dat ic hem een paer lettrenscreue?Suldijt hemdraghen, Belin neve?Het es ghescreuenendeal ghereet.’Belin sprac: ‘endeic ne weet.Reynaert, wistic hu ghedichte3260Dat ghetrauwe ware, ghi mochtet lichte(fo. 212a)Ghebiddendat ict denconincDroughe, haddic eeneghe dincDaer icse mochte in steken.’Reynaert sprac: ‘hu ne sal nietghebreken,3265Eer des coninx lettrenhier bleuen,Ic soude hu dese scerpe eer gheuen,Heere Belin, die ic draghe,Endehanghense an huwe craghe,Endedes conincs lettrendaerin.3270Ghi sulter al hebbengroet ghewin,Des conincs danc endegroet eere.Ghi sult denconinc minenheereHarde willecomme zijn.’Dit loofde mijn heere Belijn.3275Reynaert ghinc in die aghedochteEndekeerde weder endebrochteSinenvrient Beline ieghenDat hoeft van Cuaerde ghedreghen,In die scerpe ghesteken,3280Ende hinc bi sinenquadentrekenDie scerpe Belin an denhals,Endebeual hemals endehalsDat hi die lettrennietne soudeBesien, of hi gherne woude3285Denconinc teenenvriende89maken,Endeseide hem dat die lettrenstakenIn die scerpe verholenlike,Endeof hi wesen wilde rikeEndesinen heere denconinchadde lief,3290Dat hi seide dat desen briefBi hem alleene ware ghescreuen,Endehiere raet toe hadde ghegheuen.Die coninc souts hemwetendanc.Dat hoerde Belin endespranc3295Van der stede, daerhi vp stoet,Meer dan eenenhaluenvoet:So blide was hi van der dinc,Die hem te toerne sint verghinc.Doe sprac Reynaert: ‘Belin heere,3300Nu weetic wel dat ghi doet eereHu seluenendedie zijn int hof.Men saels hu sprekengroetenlof,(fo. 212b)Alsmenweet dat ghi coont dichtenMet sconenwoerden endemet lichten,3305Also als90ics niet ne can.Men seit dicken: hets menich manGroete eere ghesciet, dat hemGod ionste,Van dinghendie hi lettel conste.’Hier na sprac Belin: ‘Reynaert,3310Wats hu raet? wille CuaertMet mi weder te houe gaen?’‘Neen hi,’ sprac Reynaert, ‘hi sal hu saenVolghenbi desen seluenpade:Hine heuet noch ne gheene stade.3315Nu gaet vorenmet ghemake.Ic sal Cuaerde sulke sakeOntdecken die noch es verholen.’‘Reynaert, so bliuet Gode volen!’Sprac Belin, endedede hemvp de vaert.3320Nu hoert wat hi doet, Reynaert:Hi keerde in sine haghedochteEndesprac: ‘hier naect ons gherochte,Bliuen wi hier, endegrote pine.Ghereet hu, vrauwe Hermeline,3325Ende mine kindre also al gader,Volghet mi: ic bem hu vader.Endepinenwi ons dat wi ontfaren!’Doene was daer91gheenlangher sparen,Si dadenhem alle vp die vaert,3330Ermeline endeheere ReynaertEndehare jonghe welpkine,Dese ane-vaerdendie woestine.Nv heuet Belin die ramSoe gheloepen, dat hi quam3335Te houe een lettel na middach.Als die conincBelin ghesach,Die de scerpe weder brochte,Daer Brune die beere so onsochteTe vorenommewas ghedaen,3340Doe sprac hi te Belin saen:‘Heere Belin, wanencomedi?Waer es Reynaert? hoe comt dat hiDese scerpe nietmet hemdraghet?’Belin sprac: ‘coninc, ic maghet(fo. 212c)3345Hu segghen also ict weet.Doe Reynaert al was ghereetEndehi den casteel rumensoude,Doe seide hi mi dat hi hu woudeEen paer lettren, coninc vry,3350Senden, endedoe bat hi miDat icse droughe dor huwe lieue.Ic seide, meer dan .vij. brieueSoudic dor huwenwille draghen.Doe ne conste Reynaert nietbeiaghen3355Daer ic de brieue in draghenmochte.Dese scerpe hi mi brochteEndedie lettrendaer in ghesteken.Coninc, ghine horet noint sprekenVan betren dichtre dan ic bem:3360Dese lettrendichte ic hem,Gaet mi te goede of te quade,Dese lettrensijn92bi minenradeAldus ghemaect endeghescreuen.’Doe hiet hem die conincgheuen3365Den brief Botsaerde sinenclerc:Dat was hi, die ant wercBet conste dan yement die daerwas.Botsaert plach emmer dat hi lasDie lettrendie te houe quamen.3370Bruneel endehi die namenDie scerpe van denhalse Belijns,Die bi der dompheit zijnsHier toe hadde gheseit so verre,Dat hi snieme sal werden erre.3375Die scerpe ontfinc Botsaert de clerc.Doe moeste blikenReynaerts werc.Alse hi dat hoeft voert trac,Botsaert, endesach dat, hi sprac:93‘Helpe, wat lettrenzijn dit!3380Heere coninc, bi miere wit,Dit es dat hoeft van Cuaerde.O wach, dat ghi noint Reynaerde,Coninc, ghetrauwet so verre!’Doe mochtemendrouue sienendeerre3385Dien coninc entie coninghinne.Die coninc stont in drouuenzinne(fo. 212d)Endeslouch zijn hoeft neder.Ouer lanc hief hijt wederVp endebegonste werpenhuut3390Een dat vreeselicste gheluut,Dat noint van diere ghehoort waert.Ghene dierenwarenveruaert.Doe spranc voert SyrapeelDie lubaert, hi was eendeel3395Des coninx maech, hi mocht wel doen.Hi sprac: ‘heere coninc Lyoen,Twi drijfdi dus groet ongheuouch?Ghi mesliet hu ghenouch,Al ware de coninghinne doot.3400Doet wel endewijsheit grootEndeslaect huwen rauwe eendeel.’Die coninc sprac: ‘heere Sierapeel,Mi heuet een quaet wicht so verreBedroghen, dat ics bemerre,3405Endeint strec gheleet bi barate,Dat ic recht mi seluenhateEndeic mine eere hebbe verloren.Die mine vriende warente voren,Die stoute heere Brune endeheere Ysingrijn,3410Die rouet mi een valsch peelgrijn.Dat gaet miere hertenna so zeereDat het gaensal an mine eereEndean mijn leuen, het es recht.’Doe sprac Syrapeel echt:3415‘Es ghedaen mesdaet, mensaelt zoenenMensal denwulf entenbeere doen comenEnde vrauwe Hersendenalso welEndebetrenhemhare mesdaet snel,Endeouer harentorenendeouer hare pine3420Versoenen mettenram Beline,Na dat hi selue heeft ghelyetDat hi Cuaerde verriet.Endedaer na sullenwi alle loepen(Hi heeft mesdaen, hi moet becoepen)3425Na Reynaerde endesulne vanghenEndesullen sine kele hanghenSonder vonnesse, hets recht.’Doe andwoerde die coninc hecht:(fo. 213a)‘O wy, heere Syrapeel,3430Mochte dit ghescien, so ware eendeelGhesocht den rauwe die mi slaet.’Syrapeel sprac: ‘heere jaet.Ic wille gaenmaken die zoene.’Doe ghinc Syrapeel die coene3435Daer hi die gheuanghene vant.Ic wane dat hise teerst ontbant,Endedaerna sprac hi: ‘ghi heeren beede,Ic bringhe hu vrede endegheleede.Mine heere de coninc groet hu,3440Endehem berauwet zeere nuDat hi ieghenhu heeft mesdaen.Hi biet hu, wildijt ontfaen,Wie so blide si ofte gram,Hi wille hu gheuenBelin denram3445Endealle sheere Belins magheVan nu toten doms-daghe.Eist int velt, eist int wout,Hebse alle in hu ghewout,Endeghise ghewilleghelike verbit.3450Die coninc ontbiet hu voer al dit,Dat ghi sonder eeneghe mesdaetReynaerde moghet torenendequaetDoen endealle zine maghen,Waer so ghise moghet belaghen.3455Dese twee groete verheden94Wille hu die coninc gheuenhedenTe vryen leene eewelike.Endehier-binnenwilt die conincrikeDat ghi hem zweert vaste hulde.3460Hine wille oec bi sinensculdeNemmermeer ieghenhu mesdoen.Dit biedt hu de coninc Lyoen.Dit neemt, endeleeft met ghenaden.Bi Gode, ic dart hu wel raden!’3465Isingrijn sprac toten beere:‘Wat sechdire toe, Brune heere?’Brune sprac: ‘ic hebbe lieuerin de rijsereDan hier te ligghene int ysere.Laet ons totenconinc gaen3470Endesinen pays daer ontfaen.’(fo. 213b)Met Syrapeel datsi ghinghenEndemaecten pays van allen dinghen.
Al tgoet datmenhemnoyt dede.Ghi moghet hu ziele an mi scoyen.Doet Haersenden miere moyen2865Gheuen twee van harenscoen.Dit moghedi wel met eerendoen:So bliuet thuus in haer ghemac.’‘Gherne,’ die coninghinne sprac,‘Reynaert, ghine mochtes nietombeeren,2870Ghine hebt scoen: ghi moetet varenHutenlande in des Gods ghewoutOuer berghe endeint wout,Ende terdenstruke endesteene.Dinenaerbeit wert niet cleene:2875Hets dijn noet dattu hebs scoen.Ic wilre gherne mijn macht toe doen.Die Ysingrijns warenhu wel ghemicke:Si zijn so vaste endeso dicke,Die Ysingrijn draghet endezijn wijf.2880Al sout hemgaenan haer lijf,Elkerlijc moet hu gheuentwee scoen,Daer ghi hu vaert mede moet doen.’(fo. 209d)Dus heuet die valsche peelgrijnBeworuendat dher Ysingrijn2885Al toten knien heuet verlorenAn80beede sine voetenvorenDat vel al gader totenclaeuwen.Ghine saecht noint voghel braeuwen,Die stilre hilt al sine leden2890Dan Ysingrijn de zine dede.Doemen so iammerlike ontscoyde,Dat hem dat bloet tenteen af vloyde.Doe Ysingrijn ontscoyt was,Moeste gaen ligghenvp dat gras2895Vrauwe Hersuint die wulfinneMet eenen wel drouuenzinne,Endeliet haer af doendat velEndedie claeuwenalso wel,Bachtenvan beede harenvoeten.2900Dese daet dede wel soetenReynaerde sinendrouuenmoet.Nu hoert wat claghenhi noch doet.‘Moye,’ seit hi, ‘moye,In hoe meneghenvernoye2905Hebdi dor minen wille ghewesen!Dats mi al leet, sondervan desenEist mi lief, ic segghe hu twi.Ghi zijt (des ghelouet mi)Een die liefste van minenmaghen:2910Bedi sal ic hu scoen an draghen.Godweet, dats al huwe bate:Ghi sult an hoghen aflateDeelenendean al dat pardoen,Lieue moye, dat ic in hu scoen2915Sal beiaghenouer zee.’Vrauwe Hersuindenwas so weeDatso cume mochte spreken:‘Ay Reynaert, God moete mi wreken,Dat ghi ouer ons siet huwenwille!’2920Ysingrijn balch endezweech stilleEndezijn gheselle Brune, ne wareHem was te moede arde zware.Si laghenghebondenendeghewont.Hadde oec doe ter seluer stont(fo. 210a)2925Tybeert die cater ghewesen daer,Ic dar wel segghenouer waer:Hi hadde so vele ghedaente voren,Hine waers nietbleuensonder toren.VVat helpt dat ict hu maecte lanc!2930Des ander daghes, voer de zonne vp-gancDede Reynaert zijn scoen snoeren,Die Ysingrijns warente vorenEndezijns wijfs, vrauwe Hersenden,Endehadse vaste ghedaen benden2935Om zine voeten, endeghincDaer hi vant denconincEndezijn wijf die coninghinne.Hi sprac met eenensoeten zinne:‘Heere, God gheue hu goedendach2940Endemier vrauwen, die ic machPrijs gheuenmet rechte.Nu doet Reynaert gheuen, huwenknechte,Palster ende scerpe endelaet mi gaen.Doe dede die coninchaesten saen2945Dencapelaen, Belin de ram.Endeals hi bi denconinc quam,Sprac die coninc: ‘hier esDese peelgrijn, leest hemeengheles,Endegheuet hemscaerpe endestaf.’2950Belin denconincandwoerde gaf:‘Heere, in dar des doenniet.Reynaert heuet selue beghiet,Dat hi es in spaeus ban.’Die conincsprac: ‘Belin, wats dan?’2955Meester Jufroet doet ons verstaen:Hadde een man alleene ghedaenAlso vele zondenalse alle die leuen,Endewildi aercheit al begheuenEndete biechtengaen2960Endepenitencie daer-af ontfaen,Dat hi ouer zee wille varen,Hi mochte hem wel selue claren.’Belin sprac tenconincecht:‘Ic endoere toe crom no recht2965Van gheestelikerdinc altoes,Ghine wilt mi quitenscadeloes(fo. 210b)Ieghenbisscop endeieghendendeken.’Die coninc sprac: ‘in .viij. wekenSone wane ic hu biddenso vele.2970Oec haddic lieuer dat huwe keleHinghe, dan ic hu hedenbat.’Ende alse Belin hoerde dat,Dat die conincbalch te hem waert,Wart Belin so veruaert2975Dat hi beefde van vare,Endeghinc ghereedenzine autare,Endebegan zinghenende lesenAl dat hem goet dochte wesen.Doe Belin die capelaen2980Oemoedelike hadde ghedaenDat ghetijde van dendaghe,Doe hinc hi an zine cragheEene scaerpe van Bruuns velle.Oec gaf hi denfellengheselle2985Denpalster in de hant daer-biTe zinenghevoughe: doe was hiAl ghereet te ziere vaert.Doe sach hi tenconinc waert.Hemliepen die gheveinsde tranen2990Neder neuenzine granen,Alse oft hi jammerlike in sine herteVan rauwen hadde grote smerte.Dit was bedi endeanders nietDat hi hem allen, die hi daerliet,2995Niet hadde beradenal sulke pineAlse BrunenendeYsingrine,Haddet moghengheuallen.Nochtan stont hi endebat hemallenDatsi ouer hembiddensouden3000Also ghetrauwelike als si wouden81Dat hi ouer hemallen bade.Dat orlof nemendochte hemspade,Want hi gherne danenware:Hi was altoes zeere in vare,3005Als die hemseluensculdich weet.Doe sprac die coninc: ‘mi es leet,Reynaert, dat ghi dus haestich zijt.’‘Neen, heere, het es tijt:Men sal gheene weldaet sparen.(fo. 210c)3010Huwen orlof, ic wille varen.’Die coninc sprac: ‘Gods orlof!’Doe gheboet die conincal dat hofMet Reynaerde huut-waert te ghane,Sonder alleene die gheuane.3015Nv wart Reynaert peelgrijn.Endezijn oemYsingrijnEndeBrune die ligghenghebondenEndeziec van zeerenwonden.Mi dinct endeic wane des3020Dat niement so onspellic esTusschenPollanenendeScouden,Die hem van lachene hadde onthoudenDor82rauwe die hem mochte ghescien,Hadde hi Reynaerde doe ghesien:3025Hoe wonderlic hi henenghincEndehoe ghemackelic dat hemhincScaerpe endepalster omme denhals,Endedie scoen, als endeals,Die hi drouch an zine been3030Ghebonden, so dat hi sceenEen peelgrijn licht ghenouch.Reynaerts herte binnenlouch,Dor datsi alle met hemghinghenMet so groter zameninghen,3035Die hem te vorenwarenwreet.Doe sprac hi: ‘coninc, mi es leetDat ghi so verre met mi gaet:Ic vruchte, het mach hu wesen quaet.Ghi hebt gheuaen.ij. mordenaren.3040Gheualt datsi hu ontvaren,Ghi hebt hu te wachtene meerDan ghi noint hadt eer.Blijft ghesont endelaet mi gaen.’Na dese tale ghinc hi staen3045Vp sine .ij. achterste voetenEnde maende die diere, cleene endegrote,Datsi alle voer hembaden,Of si alle an sine weldadenRecht deel nemenwouden.3050Si seiden alle datsi souden(fo. 210d)Sijns ghedinckenin haer ghebede.Nu hoert voert wat Reynaert dede,Daer hi van denconinc sciet:So drouuelic hi hemgheliet,3055Dat hem somen zeere ontfaremde.Cuwaert den haze hi becaremde:‘O wy, Cuwaert, sullen wi sceeden!Of God wilt, ghi sult mi gheleedenEndemijn vrient Belin de ram:3060Ghi twee, ghine daedt mi noint gram.Ghi moet mi bet voert bringhen.Ghi zijt van zoeter wandelinghenEnde onberoupenendegoedertierenEndeombeclaghet van allen dieren.3065Ghestade es huwerbeeder zede,Als ic doe ten tijdendede,Als ic clusenare was:Hebdi louere endegras,Ghine doet ne gheenenheesch3070Noch om broet, no omvleesch,Noch om sonderlinghe spijse.’Met aldus ghedanenprijseHeuet Reynaert dese .ij. verdoort,Datsi met hemghinghenvoort3075Tote dat hi quam voer zijn huusEndevoer de porte van Manpertuus.Alse Reynaert voer de porte quam,Doe sprac hi: ‘neve Belin de ram,83Ghi moet alleene butenstaen,3080Ic moet in mine veste gaen:Cuaert sal in gaenmet mi.Heere Belin, bidt hemdat hiTroeste wel vrauwe HermelinenMet harencleenenwelpkinen,3085Als ic orlof an hem neme.’Belin sprac: ‘ic bids heme,Dat hise alleene troeste wale.’Reynaert ghinc met scoenre taleSo smeekenendelosengieren3090In so menegher manieren,Dat hi bi barate brochteCuwaerde in sine haghedochte.(fo. 211a)Als si in dat hol quamen,Cuaert endeReynaert tsamen,3095Doe vonden si vrauwe HermelinenMet haren cleenenwelpkinen.Die was in zorghenendein vare,Want so waent dat Reynaert wareVerhanghen, endeso vernam3100Dat hi weder thuus waert quamEnde palster ende scerpe drouch:Dit dochte haer wonders ghenouch.So was blide endesprac saen:‘Reynaert, hoe sidi ontgaen?’3105‘Ic bem wordenpeelgrijn:Heere Brune endeheere YsengrijnSijn wordenghisele ouer mi.Die coninc heuet (danc hebbe hi!)Cuaerde ghegheuenin rechter zoene,3110Al onsen wille mede te doene.Die conincdie lyede das,Dat Cuaert die eerste wasDie ons verriet ieghenhem.Endebi der trauwendie ic bem3115Sculdich hu, vrauwe Hermeline,Cuaerde naket eene groete pine.Ic bem vp hem met rechte gram.’Endealse dat Caert vernam,Keerdi hemomme endewaende vlien.3120Maer dat ne conste hemnietghescien,Want Reynaert hadde hemondergaenDie porte endeghegreepene saenBi der kelen mordadelike.EndeCuaert riep ghenadelike:3125‘Helpt mi, Belin, waersidi?Dese peelgrijn verbijt mi.’Dat roupenwas sciere ghedaen,Bedi Reynaert hadde saenSine kele ontwee ghebeten.3130Doe sprac Reynaert: ‘nu gaenwi hetenDesen goeden vettenhase.’Die welpine liepenten hase84Endeghinghenhetenal ghemeene.Haren rauwe was wel cleene(fo. 211b)3135Dat Cuaert hadde verlorentlijf.Ermeline, Reynaerts wijf,Hat dat vleesch endedranc des bloets.85Ay, hoe dicke dancte so goetsDen coninc, die dor sine doghet3140Die cleene welpkine hadde verhoghetSo wel met eenengoedenmale!Reynaert sprac: ‘hi jans hu wale.Ic weet wel, moet die conincleuen,Hi soude ons gherne ghiftengheuen,3145Die hi selue nietne woudeHebbenom .vij. maerc van goude.’‘Wat ghiften es dat?’ sprac Hermeline.Reynaert sprac: ‘hets eene lijneEnde eene vorst endetwee micken.3150Maer maghic, ic sal hemontscricken,Hopic, eer lijdendaghentwee,Dat ic omme zijn daghenmeeNe gaue dan hi omme tmijn.’Soe sprac: ‘Reynaert, wat mach dat zijn?’3155Reynaert sprac: ‘vrauwe, ic secht hu.Ic weet een wildernesse nuVan langhenhaghenendevan heede.Endedie so nes niet onghereedeVan goedenligghene endevan spijsen.3160Daer wonenhoenre endepertrijsenEndemenegherande vogheline.Wildi doen, vrauwe Ermeline,Dat ghi gaen wilt met mi daer,Wi moghendaer wonen.vij. jaer,3165Willen wi, wandelenonderdie scadeEndehebbendaer groete ghenade,Eer wi wordendaer bespiet.Al seidic meer, in loghe niet.’‘Ay Reynaert,’ sprac vrauwe Hermeline,3170‘Dit dinct mi wesen eene pineDie al gader ware verloren.Nu hebdi dit lant verzworenIn te wonennemmermee,Eer ghi comt ouer zee,3175Endehebt palster endescerpe ontfaen.’Reynaert andwoerde vele saen:‘So meer ghezworen, so meer verloren.(fo. 211c)Mi seide een goet man hier te voren,In rade dat hi mi riet:3180‘Bedwonghene86trauwe ne diedet niet.’Al vuldade ic dese vaert,En holpe mi niet,’ sprac Reynaert,‘In waers een ey niet te bat.Ic hebbe denconinceenenscat3185Belouet, die mi es onghereet.Endeals hi des de waerheit weetDat ic hemal hebbe gheloghenEndehi bi mi es bedroghen,87So sal hi mi hatenvele meere3190Dan hi noint dede eere.Daer-bi peinsic in minenmoet,Dat varenes mi also goetAlse dit bliuen,’ sprac Reynaert,‘Endegodsat hebbe mijn rode baert3195(Ghedoe hoe ic ghedoe),Of mi troestet mee daer-toeNo die cater no die das,No Bruun, die na mijn oem was,No dor ghewin no dor scade,3200Dat ic in sconinxghenadeNe comme, dat ic leue lancst!Ic hebbe ledenso meneghenanxt.’So zeere balch die ram BelijnDat Cuaert, die gheselle zijn,3205In dat hol so langhe merrede.Hi riep, als die hemzeere errede:‘Cuaert, lates denduuel wouden!Hoe langhe sal hu daerReynaert houden?Twine comdi huut! endelaet ons gaen.’3210Alse Reynaert dit hadde verstaen,Doe ghinc hi hute tote BelineEndesprac al stillekine:‘Ay heere, twi so belghedi?Al sprac Cuwaert ieghenmi3215Endeieghenziere moyen,Waer omme mach hu dus vernoyen?Cuaert dede mi verstaen:Ghi moghet wel sachte voerengaen,(fo. 211d)Ne wildi hier nietlangher zijn.3220Hi moet hier merreneenlettelkijnMet siere moyen HermelinenEndemet haren welpkinen,Die seere weenenendemesbaren,Om dat ic hem sal ontfaren.’3225Belin sprac: ‘nu secht mi,Heere Reynaert, wat hebdiCuaerde te leede ghedaen?Also als ic conste verstaen,So riep hi arde hulpe vp mi.’3230Reynaert sprac: ‘wat sechdi?Belin, God moete hu beraden!Ic segghe hu wat wi doe daden:Doe ic in huus gheganghenquamEndeErmeline an mi vernam3235Dat ic wilde varenouer zee,Ten eerstenwart haer so weeDatso langhe in ommacht lach.Endealse Cuaert dat ghesach,Doe riep hi lude: ‘helet vry,3240Com hare endehelpt miMiere moyen lauen! so es in ommacht.’Doe riep hi met groeter cracht.Dit waren die woerde endeniethel.’‘En trauwenic verstont oec wel3245Dat Cuaert dreef groet mesbare:Ic waende hemyet mesvallenware.’Reynaert sprac: ‘Belin, neent niet.Mi ware lieuer,88mesquame hemyet,Minenkindrenof minenwiue,3250Dan mijns neuenCuwaerts liue.’Reynaert sprac: ‘vernaemdi yetDat mi de coninc ghistrenhietVoer arde vele hoeghe liede,Als ic hutenlande sciede,3255Dat ic hem een paer lettrenscreue?Suldijt hemdraghen, Belin neve?Het es ghescreuenendeal ghereet.’Belin sprac: ‘endeic ne weet.Reynaert, wistic hu ghedichte3260Dat ghetrauwe ware, ghi mochtet lichte(fo. 212a)Ghebiddendat ict denconincDroughe, haddic eeneghe dincDaer icse mochte in steken.’Reynaert sprac: ‘hu ne sal nietghebreken,3265Eer des coninx lettrenhier bleuen,Ic soude hu dese scerpe eer gheuen,Heere Belin, die ic draghe,Endehanghense an huwe craghe,Endedes conincs lettrendaerin.3270Ghi sulter al hebbengroet ghewin,Des conincs danc endegroet eere.Ghi sult denconinc minenheereHarde willecomme zijn.’Dit loofde mijn heere Belijn.3275Reynaert ghinc in die aghedochteEndekeerde weder endebrochteSinenvrient Beline ieghenDat hoeft van Cuaerde ghedreghen,In die scerpe ghesteken,3280Ende hinc bi sinenquadentrekenDie scerpe Belin an denhals,Endebeual hemals endehalsDat hi die lettrennietne soudeBesien, of hi gherne woude3285Denconinc teenenvriende89maken,Endeseide hem dat die lettrenstakenIn die scerpe verholenlike,Endeof hi wesen wilde rikeEndesinen heere denconinchadde lief,3290Dat hi seide dat desen briefBi hem alleene ware ghescreuen,Endehiere raet toe hadde ghegheuen.Die coninc souts hemwetendanc.Dat hoerde Belin endespranc3295Van der stede, daerhi vp stoet,Meer dan eenenhaluenvoet:So blide was hi van der dinc,Die hem te toerne sint verghinc.Doe sprac Reynaert: ‘Belin heere,3300Nu weetic wel dat ghi doet eereHu seluenendedie zijn int hof.Men saels hu sprekengroetenlof,(fo. 212b)Alsmenweet dat ghi coont dichtenMet sconenwoerden endemet lichten,3305Also als90ics niet ne can.Men seit dicken: hets menich manGroete eere ghesciet, dat hemGod ionste,Van dinghendie hi lettel conste.’Hier na sprac Belin: ‘Reynaert,3310Wats hu raet? wille CuaertMet mi weder te houe gaen?’‘Neen hi,’ sprac Reynaert, ‘hi sal hu saenVolghenbi desen seluenpade:Hine heuet noch ne gheene stade.3315Nu gaet vorenmet ghemake.Ic sal Cuaerde sulke sakeOntdecken die noch es verholen.’‘Reynaert, so bliuet Gode volen!’Sprac Belin, endedede hemvp de vaert.3320Nu hoert wat hi doet, Reynaert:Hi keerde in sine haghedochteEndesprac: ‘hier naect ons gherochte,Bliuen wi hier, endegrote pine.Ghereet hu, vrauwe Hermeline,3325Ende mine kindre also al gader,Volghet mi: ic bem hu vader.Endepinenwi ons dat wi ontfaren!’Doene was daer91gheenlangher sparen,Si dadenhem alle vp die vaert,3330Ermeline endeheere ReynaertEndehare jonghe welpkine,Dese ane-vaerdendie woestine.Nv heuet Belin die ramSoe gheloepen, dat hi quam3335Te houe een lettel na middach.Als die conincBelin ghesach,Die de scerpe weder brochte,Daer Brune die beere so onsochteTe vorenommewas ghedaen,3340Doe sprac hi te Belin saen:‘Heere Belin, wanencomedi?Waer es Reynaert? hoe comt dat hiDese scerpe nietmet hemdraghet?’Belin sprac: ‘coninc, ic maghet(fo. 212c)3345Hu segghen also ict weet.Doe Reynaert al was ghereetEndehi den casteel rumensoude,Doe seide hi mi dat hi hu woudeEen paer lettren, coninc vry,3350Senden, endedoe bat hi miDat icse droughe dor huwe lieue.Ic seide, meer dan .vij. brieueSoudic dor huwenwille draghen.Doe ne conste Reynaert nietbeiaghen3355Daer ic de brieue in draghenmochte.Dese scerpe hi mi brochteEndedie lettrendaer in ghesteken.Coninc, ghine horet noint sprekenVan betren dichtre dan ic bem:3360Dese lettrendichte ic hem,Gaet mi te goede of te quade,Dese lettrensijn92bi minenradeAldus ghemaect endeghescreuen.’Doe hiet hem die conincgheuen3365Den brief Botsaerde sinenclerc:Dat was hi, die ant wercBet conste dan yement die daerwas.Botsaert plach emmer dat hi lasDie lettrendie te houe quamen.3370Bruneel endehi die namenDie scerpe van denhalse Belijns,Die bi der dompheit zijnsHier toe hadde gheseit so verre,Dat hi snieme sal werden erre.3375Die scerpe ontfinc Botsaert de clerc.Doe moeste blikenReynaerts werc.Alse hi dat hoeft voert trac,Botsaert, endesach dat, hi sprac:93‘Helpe, wat lettrenzijn dit!3380Heere coninc, bi miere wit,Dit es dat hoeft van Cuaerde.O wach, dat ghi noint Reynaerde,Coninc, ghetrauwet so verre!’Doe mochtemendrouue sienendeerre3385Dien coninc entie coninghinne.Die coninc stont in drouuenzinne(fo. 212d)Endeslouch zijn hoeft neder.Ouer lanc hief hijt wederVp endebegonste werpenhuut3390Een dat vreeselicste gheluut,Dat noint van diere ghehoort waert.Ghene dierenwarenveruaert.Doe spranc voert SyrapeelDie lubaert, hi was eendeel3395Des coninx maech, hi mocht wel doen.Hi sprac: ‘heere coninc Lyoen,Twi drijfdi dus groet ongheuouch?Ghi mesliet hu ghenouch,Al ware de coninghinne doot.3400Doet wel endewijsheit grootEndeslaect huwen rauwe eendeel.’Die coninc sprac: ‘heere Sierapeel,Mi heuet een quaet wicht so verreBedroghen, dat ics bemerre,3405Endeint strec gheleet bi barate,Dat ic recht mi seluenhateEndeic mine eere hebbe verloren.Die mine vriende warente voren,Die stoute heere Brune endeheere Ysingrijn,3410Die rouet mi een valsch peelgrijn.Dat gaet miere hertenna so zeereDat het gaensal an mine eereEndean mijn leuen, het es recht.’Doe sprac Syrapeel echt:3415‘Es ghedaen mesdaet, mensaelt zoenenMensal denwulf entenbeere doen comenEnde vrauwe Hersendenalso welEndebetrenhemhare mesdaet snel,Endeouer harentorenendeouer hare pine3420Versoenen mettenram Beline,Na dat hi selue heeft ghelyetDat hi Cuaerde verriet.Endedaer na sullenwi alle loepen(Hi heeft mesdaen, hi moet becoepen)3425Na Reynaerde endesulne vanghenEndesullen sine kele hanghenSonder vonnesse, hets recht.’Doe andwoerde die coninc hecht:(fo. 213a)‘O wy, heere Syrapeel,3430Mochte dit ghescien, so ware eendeelGhesocht den rauwe die mi slaet.’Syrapeel sprac: ‘heere jaet.Ic wille gaenmaken die zoene.’Doe ghinc Syrapeel die coene3435Daer hi die gheuanghene vant.Ic wane dat hise teerst ontbant,Endedaerna sprac hi: ‘ghi heeren beede,Ic bringhe hu vrede endegheleede.Mine heere de coninc groet hu,3440Endehem berauwet zeere nuDat hi ieghenhu heeft mesdaen.Hi biet hu, wildijt ontfaen,Wie so blide si ofte gram,Hi wille hu gheuenBelin denram3445Endealle sheere Belins magheVan nu toten doms-daghe.Eist int velt, eist int wout,Hebse alle in hu ghewout,Endeghise ghewilleghelike verbit.3450Die coninc ontbiet hu voer al dit,Dat ghi sonder eeneghe mesdaetReynaerde moghet torenendequaetDoen endealle zine maghen,Waer so ghise moghet belaghen.3455Dese twee groete verheden94Wille hu die coninc gheuenhedenTe vryen leene eewelike.Endehier-binnenwilt die conincrikeDat ghi hem zweert vaste hulde.3460Hine wille oec bi sinensculdeNemmermeer ieghenhu mesdoen.Dit biedt hu de coninc Lyoen.Dit neemt, endeleeft met ghenaden.Bi Gode, ic dart hu wel raden!’3465Isingrijn sprac toten beere:‘Wat sechdire toe, Brune heere?’Brune sprac: ‘ic hebbe lieuerin de rijsereDan hier te ligghene int ysere.Laet ons totenconinc gaen3470Endesinen pays daer ontfaen.’(fo. 213b)Met Syrapeel datsi ghinghenEndemaecten pays van allen dinghen.
Al tgoet datmenhemnoyt dede.Ghi moghet hu ziele an mi scoyen.Doet Haersenden miere moyen2865Gheuen twee van harenscoen.Dit moghedi wel met eerendoen:So bliuet thuus in haer ghemac.’‘Gherne,’ die coninghinne sprac,‘Reynaert, ghine mochtes nietombeeren,2870Ghine hebt scoen: ghi moetet varenHutenlande in des Gods ghewoutOuer berghe endeint wout,Ende terdenstruke endesteene.Dinenaerbeit wert niet cleene:2875Hets dijn noet dattu hebs scoen.Ic wilre gherne mijn macht toe doen.Die Ysingrijns warenhu wel ghemicke:Si zijn so vaste endeso dicke,Die Ysingrijn draghet endezijn wijf.2880Al sout hemgaenan haer lijf,Elkerlijc moet hu gheuentwee scoen,Daer ghi hu vaert mede moet doen.’(fo. 209d)Dus heuet die valsche peelgrijnBeworuendat dher Ysingrijn2885Al toten knien heuet verlorenAn80beede sine voetenvorenDat vel al gader totenclaeuwen.Ghine saecht noint voghel braeuwen,Die stilre hilt al sine leden2890Dan Ysingrijn de zine dede.Doemen so iammerlike ontscoyde,Dat hem dat bloet tenteen af vloyde.Doe Ysingrijn ontscoyt was,Moeste gaen ligghenvp dat gras2895Vrauwe Hersuint die wulfinneMet eenen wel drouuenzinne,Endeliet haer af doendat velEndedie claeuwenalso wel,Bachtenvan beede harenvoeten.2900Dese daet dede wel soetenReynaerde sinendrouuenmoet.Nu hoert wat claghenhi noch doet.‘Moye,’ seit hi, ‘moye,In hoe meneghenvernoye2905Hebdi dor minen wille ghewesen!Dats mi al leet, sondervan desenEist mi lief, ic segghe hu twi.Ghi zijt (des ghelouet mi)Een die liefste van minenmaghen:2910Bedi sal ic hu scoen an draghen.Godweet, dats al huwe bate:Ghi sult an hoghen aflateDeelenendean al dat pardoen,Lieue moye, dat ic in hu scoen2915Sal beiaghenouer zee.’Vrauwe Hersuindenwas so weeDatso cume mochte spreken:‘Ay Reynaert, God moete mi wreken,Dat ghi ouer ons siet huwenwille!’2920Ysingrijn balch endezweech stilleEndezijn gheselle Brune, ne wareHem was te moede arde zware.Si laghenghebondenendeghewont.Hadde oec doe ter seluer stont(fo. 210a)2925Tybeert die cater ghewesen daer,Ic dar wel segghenouer waer:Hi hadde so vele ghedaente voren,Hine waers nietbleuensonder toren.VVat helpt dat ict hu maecte lanc!2930Des ander daghes, voer de zonne vp-gancDede Reynaert zijn scoen snoeren,Die Ysingrijns warente vorenEndezijns wijfs, vrauwe Hersenden,Endehadse vaste ghedaen benden2935Om zine voeten, endeghincDaer hi vant denconincEndezijn wijf die coninghinne.Hi sprac met eenensoeten zinne:‘Heere, God gheue hu goedendach2940Endemier vrauwen, die ic machPrijs gheuenmet rechte.Nu doet Reynaert gheuen, huwenknechte,Palster ende scerpe endelaet mi gaen.Doe dede die coninchaesten saen2945Dencapelaen, Belin de ram.Endeals hi bi denconinc quam,Sprac die coninc: ‘hier esDese peelgrijn, leest hemeengheles,Endegheuet hemscaerpe endestaf.’2950Belin denconincandwoerde gaf:‘Heere, in dar des doenniet.Reynaert heuet selue beghiet,Dat hi es in spaeus ban.’Die conincsprac: ‘Belin, wats dan?’2955Meester Jufroet doet ons verstaen:Hadde een man alleene ghedaenAlso vele zondenalse alle die leuen,Endewildi aercheit al begheuenEndete biechtengaen2960Endepenitencie daer-af ontfaen,Dat hi ouer zee wille varen,Hi mochte hem wel selue claren.’Belin sprac tenconincecht:‘Ic endoere toe crom no recht2965Van gheestelikerdinc altoes,Ghine wilt mi quitenscadeloes(fo. 210b)Ieghenbisscop endeieghendendeken.’Die coninc sprac: ‘in .viij. wekenSone wane ic hu biddenso vele.2970Oec haddic lieuer dat huwe keleHinghe, dan ic hu hedenbat.’Ende alse Belin hoerde dat,Dat die conincbalch te hem waert,Wart Belin so veruaert2975Dat hi beefde van vare,Endeghinc ghereedenzine autare,Endebegan zinghenende lesenAl dat hem goet dochte wesen.Doe Belin die capelaen2980Oemoedelike hadde ghedaenDat ghetijde van dendaghe,Doe hinc hi an zine cragheEene scaerpe van Bruuns velle.Oec gaf hi denfellengheselle2985Denpalster in de hant daer-biTe zinenghevoughe: doe was hiAl ghereet te ziere vaert.Doe sach hi tenconinc waert.Hemliepen die gheveinsde tranen2990Neder neuenzine granen,Alse oft hi jammerlike in sine herteVan rauwen hadde grote smerte.Dit was bedi endeanders nietDat hi hem allen, die hi daerliet,2995Niet hadde beradenal sulke pineAlse BrunenendeYsingrine,Haddet moghengheuallen.Nochtan stont hi endebat hemallenDatsi ouer hembiddensouden3000Also ghetrauwelike als si wouden81Dat hi ouer hemallen bade.Dat orlof nemendochte hemspade,Want hi gherne danenware:Hi was altoes zeere in vare,3005Als die hemseluensculdich weet.Doe sprac die coninc: ‘mi es leet,Reynaert, dat ghi dus haestich zijt.’‘Neen, heere, het es tijt:Men sal gheene weldaet sparen.(fo. 210c)3010Huwen orlof, ic wille varen.’Die coninc sprac: ‘Gods orlof!’Doe gheboet die conincal dat hofMet Reynaerde huut-waert te ghane,Sonder alleene die gheuane.3015Nv wart Reynaert peelgrijn.Endezijn oemYsingrijnEndeBrune die ligghenghebondenEndeziec van zeerenwonden.Mi dinct endeic wane des3020Dat niement so onspellic esTusschenPollanenendeScouden,Die hem van lachene hadde onthoudenDor82rauwe die hem mochte ghescien,Hadde hi Reynaerde doe ghesien:3025Hoe wonderlic hi henenghincEndehoe ghemackelic dat hemhincScaerpe endepalster omme denhals,Endedie scoen, als endeals,Die hi drouch an zine been3030Ghebonden, so dat hi sceenEen peelgrijn licht ghenouch.Reynaerts herte binnenlouch,Dor datsi alle met hemghinghenMet so groter zameninghen,3035Die hem te vorenwarenwreet.Doe sprac hi: ‘coninc, mi es leetDat ghi so verre met mi gaet:Ic vruchte, het mach hu wesen quaet.Ghi hebt gheuaen.ij. mordenaren.3040Gheualt datsi hu ontvaren,Ghi hebt hu te wachtene meerDan ghi noint hadt eer.Blijft ghesont endelaet mi gaen.’Na dese tale ghinc hi staen3045Vp sine .ij. achterste voetenEnde maende die diere, cleene endegrote,Datsi alle voer hembaden,Of si alle an sine weldadenRecht deel nemenwouden.3050Si seiden alle datsi souden(fo. 210d)Sijns ghedinckenin haer ghebede.Nu hoert voert wat Reynaert dede,Daer hi van denconinc sciet:So drouuelic hi hemgheliet,3055Dat hem somen zeere ontfaremde.Cuwaert den haze hi becaremde:‘O wy, Cuwaert, sullen wi sceeden!Of God wilt, ghi sult mi gheleedenEndemijn vrient Belin de ram:3060Ghi twee, ghine daedt mi noint gram.Ghi moet mi bet voert bringhen.Ghi zijt van zoeter wandelinghenEnde onberoupenendegoedertierenEndeombeclaghet van allen dieren.3065Ghestade es huwerbeeder zede,Als ic doe ten tijdendede,Als ic clusenare was:Hebdi louere endegras,Ghine doet ne gheenenheesch3070Noch om broet, no omvleesch,Noch om sonderlinghe spijse.’Met aldus ghedanenprijseHeuet Reynaert dese .ij. verdoort,Datsi met hemghinghenvoort3075Tote dat hi quam voer zijn huusEndevoer de porte van Manpertuus.Alse Reynaert voer de porte quam,Doe sprac hi: ‘neve Belin de ram,83Ghi moet alleene butenstaen,3080Ic moet in mine veste gaen:Cuaert sal in gaenmet mi.Heere Belin, bidt hemdat hiTroeste wel vrauwe HermelinenMet harencleenenwelpkinen,3085Als ic orlof an hem neme.’Belin sprac: ‘ic bids heme,Dat hise alleene troeste wale.’Reynaert ghinc met scoenre taleSo smeekenendelosengieren3090In so menegher manieren,Dat hi bi barate brochteCuwaerde in sine haghedochte.(fo. 211a)Als si in dat hol quamen,Cuaert endeReynaert tsamen,3095Doe vonden si vrauwe HermelinenMet haren cleenenwelpkinen.Die was in zorghenendein vare,Want so waent dat Reynaert wareVerhanghen, endeso vernam3100Dat hi weder thuus waert quamEnde palster ende scerpe drouch:Dit dochte haer wonders ghenouch.So was blide endesprac saen:‘Reynaert, hoe sidi ontgaen?’3105‘Ic bem wordenpeelgrijn:Heere Brune endeheere YsengrijnSijn wordenghisele ouer mi.Die coninc heuet (danc hebbe hi!)Cuaerde ghegheuenin rechter zoene,3110Al onsen wille mede te doene.Die conincdie lyede das,Dat Cuaert die eerste wasDie ons verriet ieghenhem.Endebi der trauwendie ic bem3115Sculdich hu, vrauwe Hermeline,Cuaerde naket eene groete pine.Ic bem vp hem met rechte gram.’Endealse dat Caert vernam,Keerdi hemomme endewaende vlien.3120Maer dat ne conste hemnietghescien,Want Reynaert hadde hemondergaenDie porte endeghegreepene saenBi der kelen mordadelike.EndeCuaert riep ghenadelike:3125‘Helpt mi, Belin, waersidi?Dese peelgrijn verbijt mi.’Dat roupenwas sciere ghedaen,Bedi Reynaert hadde saenSine kele ontwee ghebeten.3130Doe sprac Reynaert: ‘nu gaenwi hetenDesen goeden vettenhase.’Die welpine liepenten hase84Endeghinghenhetenal ghemeene.Haren rauwe was wel cleene(fo. 211b)3135Dat Cuaert hadde verlorentlijf.Ermeline, Reynaerts wijf,Hat dat vleesch endedranc des bloets.85Ay, hoe dicke dancte so goetsDen coninc, die dor sine doghet3140Die cleene welpkine hadde verhoghetSo wel met eenengoedenmale!Reynaert sprac: ‘hi jans hu wale.Ic weet wel, moet die conincleuen,Hi soude ons gherne ghiftengheuen,3145Die hi selue nietne woudeHebbenom .vij. maerc van goude.’‘Wat ghiften es dat?’ sprac Hermeline.Reynaert sprac: ‘hets eene lijneEnde eene vorst endetwee micken.3150Maer maghic, ic sal hemontscricken,Hopic, eer lijdendaghentwee,Dat ic omme zijn daghenmeeNe gaue dan hi omme tmijn.’Soe sprac: ‘Reynaert, wat mach dat zijn?’3155Reynaert sprac: ‘vrauwe, ic secht hu.Ic weet een wildernesse nuVan langhenhaghenendevan heede.Endedie so nes niet onghereedeVan goedenligghene endevan spijsen.3160Daer wonenhoenre endepertrijsenEndemenegherande vogheline.Wildi doen, vrauwe Ermeline,Dat ghi gaen wilt met mi daer,Wi moghendaer wonen.vij. jaer,3165Willen wi, wandelenonderdie scadeEndehebbendaer groete ghenade,Eer wi wordendaer bespiet.Al seidic meer, in loghe niet.’‘Ay Reynaert,’ sprac vrauwe Hermeline,3170‘Dit dinct mi wesen eene pineDie al gader ware verloren.Nu hebdi dit lant verzworenIn te wonennemmermee,Eer ghi comt ouer zee,3175Endehebt palster endescerpe ontfaen.’Reynaert andwoerde vele saen:‘So meer ghezworen, so meer verloren.(fo. 211c)Mi seide een goet man hier te voren,In rade dat hi mi riet:3180‘Bedwonghene86trauwe ne diedet niet.’Al vuldade ic dese vaert,En holpe mi niet,’ sprac Reynaert,‘In waers een ey niet te bat.Ic hebbe denconinceenenscat3185Belouet, die mi es onghereet.Endeals hi des de waerheit weetDat ic hemal hebbe gheloghenEndehi bi mi es bedroghen,87So sal hi mi hatenvele meere3190Dan hi noint dede eere.Daer-bi peinsic in minenmoet,Dat varenes mi also goetAlse dit bliuen,’ sprac Reynaert,‘Endegodsat hebbe mijn rode baert3195(Ghedoe hoe ic ghedoe),Of mi troestet mee daer-toeNo die cater no die das,No Bruun, die na mijn oem was,No dor ghewin no dor scade,3200Dat ic in sconinxghenadeNe comme, dat ic leue lancst!Ic hebbe ledenso meneghenanxt.’So zeere balch die ram BelijnDat Cuaert, die gheselle zijn,3205In dat hol so langhe merrede.Hi riep, als die hemzeere errede:‘Cuaert, lates denduuel wouden!Hoe langhe sal hu daerReynaert houden?Twine comdi huut! endelaet ons gaen.’3210Alse Reynaert dit hadde verstaen,Doe ghinc hi hute tote BelineEndesprac al stillekine:‘Ay heere, twi so belghedi?Al sprac Cuwaert ieghenmi3215Endeieghenziere moyen,Waer omme mach hu dus vernoyen?Cuaert dede mi verstaen:Ghi moghet wel sachte voerengaen,(fo. 211d)Ne wildi hier nietlangher zijn.3220Hi moet hier merreneenlettelkijnMet siere moyen HermelinenEndemet haren welpkinen,Die seere weenenendemesbaren,Om dat ic hem sal ontfaren.’3225Belin sprac: ‘nu secht mi,Heere Reynaert, wat hebdiCuaerde te leede ghedaen?Also als ic conste verstaen,So riep hi arde hulpe vp mi.’3230Reynaert sprac: ‘wat sechdi?Belin, God moete hu beraden!Ic segghe hu wat wi doe daden:Doe ic in huus gheganghenquamEndeErmeline an mi vernam3235Dat ic wilde varenouer zee,Ten eerstenwart haer so weeDatso langhe in ommacht lach.Endealse Cuaert dat ghesach,Doe riep hi lude: ‘helet vry,3240Com hare endehelpt miMiere moyen lauen! so es in ommacht.’Doe riep hi met groeter cracht.Dit waren die woerde endeniethel.’‘En trauwenic verstont oec wel3245Dat Cuaert dreef groet mesbare:Ic waende hemyet mesvallenware.’Reynaert sprac: ‘Belin, neent niet.Mi ware lieuer,88mesquame hemyet,Minenkindrenof minenwiue,3250Dan mijns neuenCuwaerts liue.’Reynaert sprac: ‘vernaemdi yetDat mi de coninc ghistrenhietVoer arde vele hoeghe liede,Als ic hutenlande sciede,3255Dat ic hem een paer lettrenscreue?Suldijt hemdraghen, Belin neve?Het es ghescreuenendeal ghereet.’Belin sprac: ‘endeic ne weet.Reynaert, wistic hu ghedichte3260Dat ghetrauwe ware, ghi mochtet lichte(fo. 212a)Ghebiddendat ict denconincDroughe, haddic eeneghe dincDaer icse mochte in steken.’Reynaert sprac: ‘hu ne sal nietghebreken,3265Eer des coninx lettrenhier bleuen,Ic soude hu dese scerpe eer gheuen,Heere Belin, die ic draghe,Endehanghense an huwe craghe,Endedes conincs lettrendaerin.3270Ghi sulter al hebbengroet ghewin,Des conincs danc endegroet eere.Ghi sult denconinc minenheereHarde willecomme zijn.’Dit loofde mijn heere Belijn.3275Reynaert ghinc in die aghedochteEndekeerde weder endebrochteSinenvrient Beline ieghenDat hoeft van Cuaerde ghedreghen,In die scerpe ghesteken,3280Ende hinc bi sinenquadentrekenDie scerpe Belin an denhals,Endebeual hemals endehalsDat hi die lettrennietne soudeBesien, of hi gherne woude3285Denconinc teenenvriende89maken,Endeseide hem dat die lettrenstakenIn die scerpe verholenlike,Endeof hi wesen wilde rikeEndesinen heere denconinchadde lief,3290Dat hi seide dat desen briefBi hem alleene ware ghescreuen,Endehiere raet toe hadde ghegheuen.Die coninc souts hemwetendanc.Dat hoerde Belin endespranc3295Van der stede, daerhi vp stoet,Meer dan eenenhaluenvoet:So blide was hi van der dinc,Die hem te toerne sint verghinc.Doe sprac Reynaert: ‘Belin heere,3300Nu weetic wel dat ghi doet eereHu seluenendedie zijn int hof.Men saels hu sprekengroetenlof,(fo. 212b)Alsmenweet dat ghi coont dichtenMet sconenwoerden endemet lichten,3305Also als90ics niet ne can.Men seit dicken: hets menich manGroete eere ghesciet, dat hemGod ionste,Van dinghendie hi lettel conste.’Hier na sprac Belin: ‘Reynaert,3310Wats hu raet? wille CuaertMet mi weder te houe gaen?’‘Neen hi,’ sprac Reynaert, ‘hi sal hu saenVolghenbi desen seluenpade:Hine heuet noch ne gheene stade.3315Nu gaet vorenmet ghemake.Ic sal Cuaerde sulke sakeOntdecken die noch es verholen.’‘Reynaert, so bliuet Gode volen!’Sprac Belin, endedede hemvp de vaert.3320Nu hoert wat hi doet, Reynaert:Hi keerde in sine haghedochteEndesprac: ‘hier naect ons gherochte,Bliuen wi hier, endegrote pine.Ghereet hu, vrauwe Hermeline,3325Ende mine kindre also al gader,Volghet mi: ic bem hu vader.Endepinenwi ons dat wi ontfaren!’Doene was daer91gheenlangher sparen,Si dadenhem alle vp die vaert,3330Ermeline endeheere ReynaertEndehare jonghe welpkine,Dese ane-vaerdendie woestine.Nv heuet Belin die ramSoe gheloepen, dat hi quam3335Te houe een lettel na middach.Als die conincBelin ghesach,Die de scerpe weder brochte,Daer Brune die beere so onsochteTe vorenommewas ghedaen,3340Doe sprac hi te Belin saen:‘Heere Belin, wanencomedi?Waer es Reynaert? hoe comt dat hiDese scerpe nietmet hemdraghet?’Belin sprac: ‘coninc, ic maghet(fo. 212c)3345Hu segghen also ict weet.Doe Reynaert al was ghereetEndehi den casteel rumensoude,Doe seide hi mi dat hi hu woudeEen paer lettren, coninc vry,3350Senden, endedoe bat hi miDat icse droughe dor huwe lieue.Ic seide, meer dan .vij. brieueSoudic dor huwenwille draghen.Doe ne conste Reynaert nietbeiaghen3355Daer ic de brieue in draghenmochte.Dese scerpe hi mi brochteEndedie lettrendaer in ghesteken.Coninc, ghine horet noint sprekenVan betren dichtre dan ic bem:3360Dese lettrendichte ic hem,Gaet mi te goede of te quade,Dese lettrensijn92bi minenradeAldus ghemaect endeghescreuen.’Doe hiet hem die conincgheuen3365Den brief Botsaerde sinenclerc:Dat was hi, die ant wercBet conste dan yement die daerwas.Botsaert plach emmer dat hi lasDie lettrendie te houe quamen.3370Bruneel endehi die namenDie scerpe van denhalse Belijns,Die bi der dompheit zijnsHier toe hadde gheseit so verre,Dat hi snieme sal werden erre.3375Die scerpe ontfinc Botsaert de clerc.Doe moeste blikenReynaerts werc.Alse hi dat hoeft voert trac,Botsaert, endesach dat, hi sprac:93‘Helpe, wat lettrenzijn dit!3380Heere coninc, bi miere wit,Dit es dat hoeft van Cuaerde.O wach, dat ghi noint Reynaerde,Coninc, ghetrauwet so verre!’Doe mochtemendrouue sienendeerre3385Dien coninc entie coninghinne.Die coninc stont in drouuenzinne(fo. 212d)Endeslouch zijn hoeft neder.Ouer lanc hief hijt wederVp endebegonste werpenhuut3390Een dat vreeselicste gheluut,Dat noint van diere ghehoort waert.Ghene dierenwarenveruaert.Doe spranc voert SyrapeelDie lubaert, hi was eendeel3395Des coninx maech, hi mocht wel doen.Hi sprac: ‘heere coninc Lyoen,Twi drijfdi dus groet ongheuouch?Ghi mesliet hu ghenouch,Al ware de coninghinne doot.3400Doet wel endewijsheit grootEndeslaect huwen rauwe eendeel.’Die coninc sprac: ‘heere Sierapeel,Mi heuet een quaet wicht so verreBedroghen, dat ics bemerre,3405Endeint strec gheleet bi barate,Dat ic recht mi seluenhateEndeic mine eere hebbe verloren.Die mine vriende warente voren,Die stoute heere Brune endeheere Ysingrijn,3410Die rouet mi een valsch peelgrijn.Dat gaet miere hertenna so zeereDat het gaensal an mine eereEndean mijn leuen, het es recht.’Doe sprac Syrapeel echt:3415‘Es ghedaen mesdaet, mensaelt zoenenMensal denwulf entenbeere doen comenEnde vrauwe Hersendenalso welEndebetrenhemhare mesdaet snel,Endeouer harentorenendeouer hare pine3420Versoenen mettenram Beline,Na dat hi selue heeft ghelyetDat hi Cuaerde verriet.Endedaer na sullenwi alle loepen(Hi heeft mesdaen, hi moet becoepen)3425Na Reynaerde endesulne vanghenEndesullen sine kele hanghenSonder vonnesse, hets recht.’Doe andwoerde die coninc hecht:(fo. 213a)‘O wy, heere Syrapeel,3430Mochte dit ghescien, so ware eendeelGhesocht den rauwe die mi slaet.’Syrapeel sprac: ‘heere jaet.Ic wille gaenmaken die zoene.’Doe ghinc Syrapeel die coene3435Daer hi die gheuanghene vant.Ic wane dat hise teerst ontbant,Endedaerna sprac hi: ‘ghi heeren beede,Ic bringhe hu vrede endegheleede.Mine heere de coninc groet hu,3440Endehem berauwet zeere nuDat hi ieghenhu heeft mesdaen.Hi biet hu, wildijt ontfaen,Wie so blide si ofte gram,Hi wille hu gheuenBelin denram3445Endealle sheere Belins magheVan nu toten doms-daghe.Eist int velt, eist int wout,Hebse alle in hu ghewout,Endeghise ghewilleghelike verbit.3450Die coninc ontbiet hu voer al dit,Dat ghi sonder eeneghe mesdaetReynaerde moghet torenendequaetDoen endealle zine maghen,Waer so ghise moghet belaghen.3455Dese twee groete verheden94Wille hu die coninc gheuenhedenTe vryen leene eewelike.Endehier-binnenwilt die conincrikeDat ghi hem zweert vaste hulde.3460Hine wille oec bi sinensculdeNemmermeer ieghenhu mesdoen.Dit biedt hu de coninc Lyoen.Dit neemt, endeleeft met ghenaden.Bi Gode, ic dart hu wel raden!’3465Isingrijn sprac toten beere:‘Wat sechdire toe, Brune heere?’Brune sprac: ‘ic hebbe lieuerin de rijsereDan hier te ligghene int ysere.Laet ons totenconinc gaen3470Endesinen pays daer ontfaen.’(fo. 213b)Met Syrapeel datsi ghinghenEndemaecten pays van allen dinghen.
Al tgoet datmenhemnoyt dede.
Ghi moghet hu ziele an mi scoyen.
Doet Haersenden miere moyen
2865Gheuen twee van harenscoen.
Dit moghedi wel met eerendoen:
So bliuet thuus in haer ghemac.’
‘Gherne,’ die coninghinne sprac,
‘Reynaert, ghine mochtes nietombeeren,
2870Ghine hebt scoen: ghi moetet varen
Hutenlande in des Gods ghewout
Ouer berghe endeint wout,
Ende terdenstruke endesteene.
Dinenaerbeit wert niet cleene:
2875Hets dijn noet dattu hebs scoen.
Ic wilre gherne mijn macht toe doen.
Die Ysingrijns warenhu wel ghemicke:
Si zijn so vaste endeso dicke,
Die Ysingrijn draghet endezijn wijf.
2880Al sout hemgaenan haer lijf,
Elkerlijc moet hu gheuentwee scoen,
Daer ghi hu vaert mede moet doen.’(fo. 209d)
Dus heuet die valsche peelgrijn
Beworuendat dher Ysingrijn
2885Al toten knien heuet verloren
An80beede sine voetenvoren
Dat vel al gader totenclaeuwen.
Ghine saecht noint voghel braeuwen,
Die stilre hilt al sine leden
2890Dan Ysingrijn de zine dede.
Doemen so iammerlike ontscoyde,
Dat hem dat bloet tenteen af vloyde.
Doe Ysingrijn ontscoyt was,
Moeste gaen ligghenvp dat gras
2895Vrauwe Hersuint die wulfinne
Met eenen wel drouuenzinne,
Endeliet haer af doendat vel
Endedie claeuwenalso wel,
Bachtenvan beede harenvoeten.
2900Dese daet dede wel soeten
Reynaerde sinendrouuenmoet.
Nu hoert wat claghenhi noch doet.
‘Moye,’ seit hi, ‘moye,
In hoe meneghenvernoye
2905Hebdi dor minen wille ghewesen!
Dats mi al leet, sondervan desen
Eist mi lief, ic segghe hu twi.
Ghi zijt (des ghelouet mi)
Een die liefste van minenmaghen:
2910Bedi sal ic hu scoen an draghen.
Godweet, dats al huwe bate:
Ghi sult an hoghen aflate
Deelenendean al dat pardoen,
Lieue moye, dat ic in hu scoen
2915Sal beiaghenouer zee.’
Vrauwe Hersuindenwas so wee
Datso cume mochte spreken:
‘Ay Reynaert, God moete mi wreken,
Dat ghi ouer ons siet huwenwille!’
2920Ysingrijn balch endezweech stille
Endezijn gheselle Brune, ne ware
Hem was te moede arde zware.
Si laghenghebondenendeghewont.
Hadde oec doe ter seluer stont(fo. 210a)
2925Tybeert die cater ghewesen daer,
Ic dar wel segghenouer waer:
Hi hadde so vele ghedaente voren,
Hine waers nietbleuensonder toren.
VVat helpt dat ict hu maecte lanc!
2930Des ander daghes, voer de zonne vp-ganc
Dede Reynaert zijn scoen snoeren,
Die Ysingrijns warente voren
Endezijns wijfs, vrauwe Hersenden,
Endehadse vaste ghedaen benden
2935Om zine voeten, endeghinc
Daer hi vant denconinc
Endezijn wijf die coninghinne.
Hi sprac met eenensoeten zinne:
‘Heere, God gheue hu goedendach
2940Endemier vrauwen, die ic mach
Prijs gheuenmet rechte.
Nu doet Reynaert gheuen, huwenknechte,
Palster ende scerpe endelaet mi gaen.
Doe dede die coninchaesten saen
2945Dencapelaen, Belin de ram.
Endeals hi bi denconinc quam,
Sprac die coninc: ‘hier es
Dese peelgrijn, leest hemeengheles,
Endegheuet hemscaerpe endestaf.’
2950Belin denconincandwoerde gaf:
‘Heere, in dar des doenniet.
Reynaert heuet selue beghiet,
Dat hi es in spaeus ban.’
Die conincsprac: ‘Belin, wats dan?’
2955Meester Jufroet doet ons verstaen:
Hadde een man alleene ghedaen
Also vele zondenalse alle die leuen,
Endewildi aercheit al begheuen
Endete biechtengaen
2960Endepenitencie daer-af ontfaen,
Dat hi ouer zee wille varen,
Hi mochte hem wel selue claren.’
Belin sprac tenconincecht:
‘Ic endoere toe crom no recht
2965Van gheestelikerdinc altoes,
Ghine wilt mi quitenscadeloes(fo. 210b)
Ieghenbisscop endeieghendendeken.’
Die coninc sprac: ‘in .viij. weken
Sone wane ic hu biddenso vele.
2970Oec haddic lieuer dat huwe kele
Hinghe, dan ic hu hedenbat.’
Ende alse Belin hoerde dat,
Dat die conincbalch te hem waert,
Wart Belin so veruaert
2975Dat hi beefde van vare,
Endeghinc ghereedenzine autare,
Endebegan zinghenende lesen
Al dat hem goet dochte wesen.
Doe Belin die capelaen
2980Oemoedelike hadde ghedaen
Dat ghetijde van dendaghe,
Doe hinc hi an zine craghe
Eene scaerpe van Bruuns velle.
Oec gaf hi denfellengheselle
2985Denpalster in de hant daer-bi
Te zinenghevoughe: doe was hi
Al ghereet te ziere vaert.
Doe sach hi tenconinc waert.
Hemliepen die gheveinsde tranen
2990Neder neuenzine granen,
Alse oft hi jammerlike in sine herte
Van rauwen hadde grote smerte.
Dit was bedi endeanders niet
Dat hi hem allen, die hi daerliet,
2995Niet hadde beradenal sulke pine
Alse BrunenendeYsingrine,
Haddet moghengheuallen.
Nochtan stont hi endebat hemallen
Datsi ouer hembiddensouden
3000Also ghetrauwelike als si wouden81
Dat hi ouer hemallen bade.
Dat orlof nemendochte hemspade,
Want hi gherne danenware:
Hi was altoes zeere in vare,
3005Als die hemseluensculdich weet.
Doe sprac die coninc: ‘mi es leet,
Reynaert, dat ghi dus haestich zijt.’
‘Neen, heere, het es tijt:
Men sal gheene weldaet sparen.(fo. 210c)
3010Huwen orlof, ic wille varen.’
Die coninc sprac: ‘Gods orlof!’
Doe gheboet die conincal dat hof
Met Reynaerde huut-waert te ghane,
Sonder alleene die gheuane.
3015Nv wart Reynaert peelgrijn.
Endezijn oemYsingrijn
EndeBrune die ligghenghebonden
Endeziec van zeerenwonden.
Mi dinct endeic wane des
3020Dat niement so onspellic es
TusschenPollanenendeScouden,
Die hem van lachene hadde onthouden
Dor82rauwe die hem mochte ghescien,
Hadde hi Reynaerde doe ghesien:
3025Hoe wonderlic hi henenghinc
Endehoe ghemackelic dat hemhinc
Scaerpe endepalster omme denhals,
Endedie scoen, als endeals,
Die hi drouch an zine been
3030Ghebonden, so dat hi sceen
Een peelgrijn licht ghenouch.
Reynaerts herte binnenlouch,
Dor datsi alle met hemghinghen
Met so groter zameninghen,
3035Die hem te vorenwarenwreet.
Doe sprac hi: ‘coninc, mi es leet
Dat ghi so verre met mi gaet:
Ic vruchte, het mach hu wesen quaet.
Ghi hebt gheuaen.ij. mordenaren.
3040Gheualt datsi hu ontvaren,
Ghi hebt hu te wachtene meer
Dan ghi noint hadt eer.
Blijft ghesont endelaet mi gaen.’
Na dese tale ghinc hi staen
3045Vp sine .ij. achterste voeten
Ende maende die diere, cleene endegrote,
Datsi alle voer hembaden,
Of si alle an sine weldaden
Recht deel nemenwouden.
3050Si seiden alle datsi souden(fo. 210d)
Sijns ghedinckenin haer ghebede.
Nu hoert voert wat Reynaert dede,
Daer hi van denconinc sciet:
So drouuelic hi hemgheliet,
3055Dat hem somen zeere ontfaremde.
Cuwaert den haze hi becaremde:
‘O wy, Cuwaert, sullen wi sceeden!
Of God wilt, ghi sult mi gheleeden
Endemijn vrient Belin de ram:
3060Ghi twee, ghine daedt mi noint gram.
Ghi moet mi bet voert bringhen.
Ghi zijt van zoeter wandelinghen
Ende onberoupenendegoedertieren
Endeombeclaghet van allen dieren.
3065Ghestade es huwerbeeder zede,
Als ic doe ten tijdendede,
Als ic clusenare was:
Hebdi louere endegras,
Ghine doet ne gheenenheesch
3070Noch om broet, no omvleesch,
Noch om sonderlinghe spijse.’
Met aldus ghedanenprijse
Heuet Reynaert dese .ij. verdoort,
Datsi met hemghinghenvoort
3075Tote dat hi quam voer zijn huus
Endevoer de porte van Manpertuus.
Alse Reynaert voer de porte quam,
Doe sprac hi: ‘neve Belin de ram,83
Ghi moet alleene butenstaen,
3080Ic moet in mine veste gaen:
Cuaert sal in gaenmet mi.
Heere Belin, bidt hemdat hi
Troeste wel vrauwe Hermelinen
Met harencleenenwelpkinen,
3085Als ic orlof an hem neme.’
Belin sprac: ‘ic bids heme,
Dat hise alleene troeste wale.’
Reynaert ghinc met scoenre tale
So smeekenendelosengieren
3090In so menegher manieren,
Dat hi bi barate brochte
Cuwaerde in sine haghedochte.(fo. 211a)
Als si in dat hol quamen,
Cuaert endeReynaert tsamen,
3095Doe vonden si vrauwe Hermelinen
Met haren cleenenwelpkinen.
Die was in zorghenendein vare,
Want so waent dat Reynaert ware
Verhanghen, endeso vernam
3100Dat hi weder thuus waert quam
Ende palster ende scerpe drouch:
Dit dochte haer wonders ghenouch.
So was blide endesprac saen:
‘Reynaert, hoe sidi ontgaen?’
3105‘Ic bem wordenpeelgrijn:
Heere Brune endeheere Ysengrijn
Sijn wordenghisele ouer mi.
Die coninc heuet (danc hebbe hi!)
Cuaerde ghegheuenin rechter zoene,
3110Al onsen wille mede te doene.
Die conincdie lyede das,
Dat Cuaert die eerste was
Die ons verriet ieghenhem.
Endebi der trauwendie ic bem
3115Sculdich hu, vrauwe Hermeline,
Cuaerde naket eene groete pine.
Ic bem vp hem met rechte gram.’
Endealse dat Caert vernam,
Keerdi hemomme endewaende vlien.
3120Maer dat ne conste hemnietghescien,
Want Reynaert hadde hemondergaen
Die porte endeghegreepene saen
Bi der kelen mordadelike.
EndeCuaert riep ghenadelike:
3125‘Helpt mi, Belin, waersidi?
Dese peelgrijn verbijt mi.’
Dat roupenwas sciere ghedaen,
Bedi Reynaert hadde saen
Sine kele ontwee ghebeten.
3130Doe sprac Reynaert: ‘nu gaenwi heten
Desen goeden vettenhase.’
Die welpine liepenten hase84
Endeghinghenhetenal ghemeene.
Haren rauwe was wel cleene(fo. 211b)
3135Dat Cuaert hadde verlorentlijf.
Ermeline, Reynaerts wijf,
Hat dat vleesch endedranc des bloets.85
Ay, hoe dicke dancte so goets
Den coninc, die dor sine doghet
3140Die cleene welpkine hadde verhoghet
So wel met eenengoedenmale!
Reynaert sprac: ‘hi jans hu wale.
Ic weet wel, moet die conincleuen,
Hi soude ons gherne ghiftengheuen,
3145Die hi selue nietne woude
Hebbenom .vij. maerc van goude.’
‘Wat ghiften es dat?’ sprac Hermeline.
Reynaert sprac: ‘hets eene lijne
Ende eene vorst endetwee micken.
3150Maer maghic, ic sal hemontscricken,
Hopic, eer lijdendaghentwee,
Dat ic omme zijn daghenmee
Ne gaue dan hi omme tmijn.’
Soe sprac: ‘Reynaert, wat mach dat zijn?’
3155Reynaert sprac: ‘vrauwe, ic secht hu.
Ic weet een wildernesse nu
Van langhenhaghenendevan heede.
Endedie so nes niet onghereede
Van goedenligghene endevan spijsen.
3160Daer wonenhoenre endepertrijsen
Endemenegherande vogheline.
Wildi doen, vrauwe Ermeline,
Dat ghi gaen wilt met mi daer,
Wi moghendaer wonen.vij. jaer,
3165Willen wi, wandelenonderdie scade
Endehebbendaer groete ghenade,
Eer wi wordendaer bespiet.
Al seidic meer, in loghe niet.’
‘Ay Reynaert,’ sprac vrauwe Hermeline,
3170‘Dit dinct mi wesen eene pine
Die al gader ware verloren.
Nu hebdi dit lant verzworen
In te wonennemmermee,
Eer ghi comt ouer zee,
3175Endehebt palster endescerpe ontfaen.’
Reynaert andwoerde vele saen:
‘So meer ghezworen, so meer verloren.(fo. 211c)
Mi seide een goet man hier te voren,
In rade dat hi mi riet:
3180‘Bedwonghene86trauwe ne diedet niet.’
Al vuldade ic dese vaert,
En holpe mi niet,’ sprac Reynaert,
‘In waers een ey niet te bat.
Ic hebbe denconinceenenscat
3185Belouet, die mi es onghereet.
Endeals hi des de waerheit weet
Dat ic hemal hebbe gheloghen
Endehi bi mi es bedroghen,87
So sal hi mi hatenvele meere
3190Dan hi noint dede eere.
Daer-bi peinsic in minenmoet,
Dat varenes mi also goet
Alse dit bliuen,’ sprac Reynaert,
‘Endegodsat hebbe mijn rode baert
3195(Ghedoe hoe ic ghedoe),
Of mi troestet mee daer-toe
No die cater no die das,
No Bruun, die na mijn oem was,
No dor ghewin no dor scade,
3200Dat ic in sconinxghenade
Ne comme, dat ic leue lancst!
Ic hebbe ledenso meneghenanxt.’
So zeere balch die ram Belijn
Dat Cuaert, die gheselle zijn,
3205In dat hol so langhe merrede.
Hi riep, als die hemzeere errede:
‘Cuaert, lates denduuel wouden!
Hoe langhe sal hu daerReynaert houden?
Twine comdi huut! endelaet ons gaen.’
3210Alse Reynaert dit hadde verstaen,
Doe ghinc hi hute tote Beline
Endesprac al stillekine:
‘Ay heere, twi so belghedi?
Al sprac Cuwaert ieghenmi
3215Endeieghenziere moyen,
Waer omme mach hu dus vernoyen?
Cuaert dede mi verstaen:
Ghi moghet wel sachte voerengaen,(fo. 211d)
Ne wildi hier nietlangher zijn.
3220Hi moet hier merreneenlettelkijn
Met siere moyen Hermelinen
Endemet haren welpkinen,
Die seere weenenendemesbaren,
Om dat ic hem sal ontfaren.’
3225Belin sprac: ‘nu secht mi,
Heere Reynaert, wat hebdi
Cuaerde te leede ghedaen?
Also als ic conste verstaen,
So riep hi arde hulpe vp mi.’
3230Reynaert sprac: ‘wat sechdi?
Belin, God moete hu beraden!
Ic segghe hu wat wi doe daden:
Doe ic in huus gheganghenquam
EndeErmeline an mi vernam
3235Dat ic wilde varenouer zee,
Ten eerstenwart haer so wee
Datso langhe in ommacht lach.
Endealse Cuaert dat ghesach,
Doe riep hi lude: ‘helet vry,
3240Com hare endehelpt mi
Miere moyen lauen! so es in ommacht.’
Doe riep hi met groeter cracht.
Dit waren die woerde endeniethel.’
‘En trauwenic verstont oec wel
3245Dat Cuaert dreef groet mesbare:
Ic waende hemyet mesvallenware.’
Reynaert sprac: ‘Belin, neent niet.
Mi ware lieuer,88mesquame hemyet,
Minenkindrenof minenwiue,
3250Dan mijns neuenCuwaerts liue.’
Reynaert sprac: ‘vernaemdi yet
Dat mi de coninc ghistrenhiet
Voer arde vele hoeghe liede,
Als ic hutenlande sciede,
3255Dat ic hem een paer lettrenscreue?
Suldijt hemdraghen, Belin neve?
Het es ghescreuenendeal ghereet.’
Belin sprac: ‘endeic ne weet.
Reynaert, wistic hu ghedichte
3260Dat ghetrauwe ware, ghi mochtet lichte(fo. 212a)
Ghebiddendat ict denconinc
Droughe, haddic eeneghe dinc
Daer icse mochte in steken.’
Reynaert sprac: ‘hu ne sal nietghebreken,
3265Eer des coninx lettrenhier bleuen,
Ic soude hu dese scerpe eer gheuen,
Heere Belin, die ic draghe,
Endehanghense an huwe craghe,
Endedes conincs lettrendaerin.
3270Ghi sulter al hebbengroet ghewin,
Des conincs danc endegroet eere.
Ghi sult denconinc minenheere
Harde willecomme zijn.’
Dit loofde mijn heere Belijn.
3275Reynaert ghinc in die aghedochte
Endekeerde weder endebrochte
Sinenvrient Beline ieghen
Dat hoeft van Cuaerde ghedreghen,
In die scerpe ghesteken,
3280Ende hinc bi sinenquadentreken
Die scerpe Belin an denhals,
Endebeual hemals endehals
Dat hi die lettrennietne soude
Besien, of hi gherne woude
3285Denconinc teenenvriende89maken,
Endeseide hem dat die lettrenstaken
In die scerpe verholenlike,
Endeof hi wesen wilde rike
Endesinen heere denconinchadde lief,
3290Dat hi seide dat desen brief
Bi hem alleene ware ghescreuen,
Endehiere raet toe hadde ghegheuen.
Die coninc souts hemwetendanc.
Dat hoerde Belin endespranc
3295Van der stede, daerhi vp stoet,
Meer dan eenenhaluenvoet:
So blide was hi van der dinc,
Die hem te toerne sint verghinc.
Doe sprac Reynaert: ‘Belin heere,
3300Nu weetic wel dat ghi doet eere
Hu seluenendedie zijn int hof.
Men saels hu sprekengroetenlof,(fo. 212b)
Alsmenweet dat ghi coont dichten
Met sconenwoerden endemet lichten,
3305Also als90ics niet ne can.
Men seit dicken: hets menich man
Groete eere ghesciet, dat hemGod ionste,
Van dinghendie hi lettel conste.’
Hier na sprac Belin: ‘Reynaert,
3310Wats hu raet? wille Cuaert
Met mi weder te houe gaen?’
‘Neen hi,’ sprac Reynaert, ‘hi sal hu saen
Volghenbi desen seluenpade:
Hine heuet noch ne gheene stade.
3315Nu gaet vorenmet ghemake.
Ic sal Cuaerde sulke sake
Ontdecken die noch es verholen.’
‘Reynaert, so bliuet Gode volen!’
Sprac Belin, endedede hemvp de vaert.
3320Nu hoert wat hi doet, Reynaert:
Hi keerde in sine haghedochte
Endesprac: ‘hier naect ons gherochte,
Bliuen wi hier, endegrote pine.
Ghereet hu, vrauwe Hermeline,
3325Ende mine kindre also al gader,
Volghet mi: ic bem hu vader.
Endepinenwi ons dat wi ontfaren!’
Doene was daer91gheenlangher sparen,
Si dadenhem alle vp die vaert,
3330Ermeline endeheere Reynaert
Endehare jonghe welpkine,
Dese ane-vaerdendie woestine.
Nv heuet Belin die ram
Soe gheloepen, dat hi quam
3335Te houe een lettel na middach.
Als die conincBelin ghesach,
Die de scerpe weder brochte,
Daer Brune die beere so onsochte
Te vorenommewas ghedaen,
3340Doe sprac hi te Belin saen:
‘Heere Belin, wanencomedi?
Waer es Reynaert? hoe comt dat hi
Dese scerpe nietmet hemdraghet?’
Belin sprac: ‘coninc, ic maghet(fo. 212c)
3345Hu segghen also ict weet.
Doe Reynaert al was ghereet
Endehi den casteel rumensoude,
Doe seide hi mi dat hi hu woude
Een paer lettren, coninc vry,
3350Senden, endedoe bat hi mi
Dat icse droughe dor huwe lieue.
Ic seide, meer dan .vij. brieue
Soudic dor huwenwille draghen.
Doe ne conste Reynaert nietbeiaghen
3355Daer ic de brieue in draghenmochte.
Dese scerpe hi mi brochte
Endedie lettrendaer in ghesteken.
Coninc, ghine horet noint spreken
Van betren dichtre dan ic bem:
3360Dese lettrendichte ic hem,
Gaet mi te goede of te quade,
Dese lettrensijn92bi minenrade
Aldus ghemaect endeghescreuen.’
Doe hiet hem die conincgheuen
3365Den brief Botsaerde sinenclerc:
Dat was hi, die ant werc
Bet conste dan yement die daerwas.
Botsaert plach emmer dat hi las
Die lettrendie te houe quamen.
3370Bruneel endehi die namen
Die scerpe van denhalse Belijns,
Die bi der dompheit zijns
Hier toe hadde gheseit so verre,
Dat hi snieme sal werden erre.
3375Die scerpe ontfinc Botsaert de clerc.
Doe moeste blikenReynaerts werc.
Alse hi dat hoeft voert trac,
Botsaert, endesach dat, hi sprac:93
‘Helpe, wat lettrenzijn dit!
3380Heere coninc, bi miere wit,
Dit es dat hoeft van Cuaerde.
O wach, dat ghi noint Reynaerde,
Coninc, ghetrauwet so verre!’
Doe mochtemendrouue sienendeerre
3385Dien coninc entie coninghinne.
Die coninc stont in drouuenzinne(fo. 212d)
Endeslouch zijn hoeft neder.
Ouer lanc hief hijt weder
Vp endebegonste werpenhuut
3390Een dat vreeselicste gheluut,
Dat noint van diere ghehoort waert.
Ghene dierenwarenveruaert.
Doe spranc voert Syrapeel
Die lubaert, hi was eendeel
3395Des coninx maech, hi mocht wel doen.
Hi sprac: ‘heere coninc Lyoen,
Twi drijfdi dus groet ongheuouch?
Ghi mesliet hu ghenouch,
Al ware de coninghinne doot.
3400Doet wel endewijsheit groot
Endeslaect huwen rauwe eendeel.’
Die coninc sprac: ‘heere Sierapeel,
Mi heuet een quaet wicht so verre
Bedroghen, dat ics bemerre,
3405Endeint strec gheleet bi barate,
Dat ic recht mi seluenhate
Endeic mine eere hebbe verloren.
Die mine vriende warente voren,
Die stoute heere Brune endeheere Ysingrijn,
3410Die rouet mi een valsch peelgrijn.
Dat gaet miere hertenna so zeere
Dat het gaensal an mine eere
Endean mijn leuen, het es recht.’
Doe sprac Syrapeel echt:
3415‘Es ghedaen mesdaet, mensaelt zoenen
Mensal denwulf entenbeere doen comen
Ende vrauwe Hersendenalso wel
Endebetrenhemhare mesdaet snel,
Endeouer harentorenendeouer hare pine
3420Versoenen mettenram Beline,
Na dat hi selue heeft ghelyet
Dat hi Cuaerde verriet.
Endedaer na sullenwi alle loepen
(Hi heeft mesdaen, hi moet becoepen)
3425Na Reynaerde endesulne vanghen
Endesullen sine kele hanghen
Sonder vonnesse, hets recht.’
Doe andwoerde die coninc hecht:(fo. 213a)
‘O wy, heere Syrapeel,
3430Mochte dit ghescien, so ware eendeel
Ghesocht den rauwe die mi slaet.’
Syrapeel sprac: ‘heere jaet.
Ic wille gaenmaken die zoene.’
Doe ghinc Syrapeel die coene
3435Daer hi die gheuanghene vant.
Ic wane dat hise teerst ontbant,
Endedaerna sprac hi: ‘ghi heeren beede,
Ic bringhe hu vrede endegheleede.
Mine heere de coninc groet hu,
3440Endehem berauwet zeere nu
Dat hi ieghenhu heeft mesdaen.
Hi biet hu, wildijt ontfaen,
Wie so blide si ofte gram,
Hi wille hu gheuenBelin denram
3445Endealle sheere Belins maghe
Van nu toten doms-daghe.
Eist int velt, eist int wout,
Hebse alle in hu ghewout,
Endeghise ghewilleghelike verbit.
3450Die coninc ontbiet hu voer al dit,
Dat ghi sonder eeneghe mesdaet
Reynaerde moghet torenendequaet
Doen endealle zine maghen,
Waer so ghise moghet belaghen.
3455Dese twee groete verheden94
Wille hu die coninc gheuenheden
Te vryen leene eewelike.
Endehier-binnenwilt die conincrike
Dat ghi hem zweert vaste hulde.
3460Hine wille oec bi sinensculde
Nemmermeer ieghenhu mesdoen.
Dit biedt hu de coninc Lyoen.
Dit neemt, endeleeft met ghenaden.
Bi Gode, ic dart hu wel raden!’
3465Isingrijn sprac toten beere:
‘Wat sechdire toe, Brune heere?’
Brune sprac: ‘ic hebbe lieuerin de rijsere
Dan hier te ligghene int ysere.
Laet ons totenconinc gaen
3470Endesinen pays daer ontfaen.’(fo. 213b)
Met Syrapeel datsi ghinghen
Endemaecten pays van allen dinghen.