ArgumentDramatis PersonaePrologueACT I
Scene 2
ACT II
Scene 2Scene 3
ACT III
Scene 2Scene 3Scene 4Scene 5
ACT IV
Scene 2Scene 3Scene 4
ACT V
Scene 2Scene 3Scene 4
EpilogueFootnotes
Captust in pugna Hegionis filius;
Alium quadrimum fugiens servus vendidit.
Pater captivos commercatur Aleos,
Tantum studens ut natum captum recuperet;
Et inibi emit olim amissum filium.
Is suo cum domino veste versa ac nomine
Vt amittatur fecit: ipsus plectitur;
Et is reduxit captum, et fugitivum simul,
Indicio cuius alium agnoscit filium.
ERGASILUS,a parasite.
HEGIO,an old gentleman.
SLAVE OVERSEER,belonging to Hegio.
PHILOCRATES,a young Elean captive.
TYNDARUS,his slave, captured with him.
ARISTOPHONTES,a young Elean captive.
A PAGE,in the service of Hegio.
PHILOPOLEMUS,Hegio's son.
STALAGMUS,Hegio's slave.
Hos quos videtis stare his captives duos,
illi qui astant,1hi stant ambo, non sedent;
hoc vos mihi testes estis me verum loqui.
senex qui his habitat Hegio est huius pater.
sed is quo pacto serviat suo sibi patri,
id ego hic apud vos proloquar, si operam datis.
seni huic fuerunt filii nati duo;
alterum quadrimum puerum servos surpuit
eumque hinc profugiens vendidit in Alide
patri huius. iam hoc tenetis?2optume est.10
negat hercle ille ultimus. accedito.
si non ubi sedeas locus est, est ubi ambules,
quando histrionem cogis mendicarier.
ego me tua causa, ne erres, non rupturus sum.
vos qui potestis ope vestra censerier,
accipite relicuom: alieno uti nil moror.
fugitivos ille, ut dixeram ante, huius patri
domo quem profugiens dominum abstulerat vendidit.
is postquam hunc emit, dedit eum huic gnato suo
20peculiarem, quia quasi una aetas erat.
hic nunc domi servit suo patri, nec scit pater;
enim vero di nos quasi pilas homines habent.
rationem habetis, quo modo unum amiserit.
postquam belligerant Aetoli cum Aleis,
ut fit in bello, capitur alter filius:
medicus Menarchus emit ibidem in Alide.
coepit captives commercari hic Aleos,
si quem reperire possit qui mutet suom,
illum captivom: hunc suom esse nescit, qui domist.
30et quoniam heri indaudivit, de summo loco
summoque genere captum esse equitem Aleum,
nil pretio parsit, filio dum parceret:
reconciliare ut facilius posset domum,
emit hosce e praeda ambos de quaestoribus.
hisce autem inter sese hunc confinxerunt dolum.
quo pacto hic servos suom erum hinc amittat domum.
itaque inter se commutant vestem et nomina;
illic vocatur Philocrates, hic Tyndarus:
huius illic, hic illius hodie fert imaginem.
40et hic hodie expediet hanc docte fallaciam,
et suom erum faciet libertatis compotem,
eodemque pacto fratrem servabit suom
reducemque faciet liberum in patriam ad patrem,
imprudens: itidem ut saepe iam in multis locis
plus insciens quis fecit quam prudens boni.
sed inscientes sua sibi fallacia
ita compararunt et confinxerunt dolum
itaque hi commenti, de sua sententia
ut in servitute hic ad suom maneat patrem:
50ita nunc ignorans suo sibi servit patri;
homunculi quanti sunt, quom recogito!
haec res agetur nobis, vobis fabula.
sed etiam est, paucis vos quod monitos voluerim.
profecto expediet fabulae huic operam dare.
non pertractate facta est neque item ut ceterae:
neque spurcidici insunt versus, immemorabiles;
hic neque periurus leno est nec meretrix mala
neque miles gloriosus; ne vereamini,
quia bellum Aetolis esse dixi cum Aleis:
60foris illic extra scaenam fient proelia.
nam hoc paene iniquomst, comico choragio
conari desubito agere nos tragoediam.
proin si quis pugnam expectat, litis contrahat:
valentiorem nactus adversarium
si erit, ego faciam ut pugnam inspectet non bonam,
adeo ut spectare postea omnis oderit.
abeo. valete, iudices iustissimi
domi duellique duellatores optumi.
Iuventus nomen indidit Scorto mihi,
70eo quia invocatus soleo esse in convivio.
scio absurde dictum hoc derisores dicere,
at ego aio recte. nam scortum in convivio
sibi amator, talos quom iacit, scortum invocat.
estne invocatum an non est? est planissume;
verum hercle vero nos parasiti planius,
quos numquam quisquam neque vocat neque invocat.
quasi mures semper edimus alienum cibum;
ubi res prolatae sunt, quom rus homines eunt,
simul prolatae res sunt nostris dentibus.
80quasi, cum caletur, cocleae in occulto latent,
suo sibi suco vivont, ros si non cadit,
item parasiti rebus prolatis latent
in occulto miseri victitant suco suo,
dum ruri rurant homines quos ligurriant.
prolatis rebus parasiti venatici
sumus, quando res redierunt, molossici
odiosicique et multum incommodestici.
et hic quidem hercle, nisi qui colaphos perpeti
potest parasitus frangique aulas in caput,
3ire extra portam Trigeminam ad saccum licet.90
quod mihi ne eveniat, non nullum periculum est.
nam postquam meus rex est potitus hostium—
ita nunc belligerant Aetoli cum Aleis;
nam Aetolia haec est, illic est captus in Alide,
Philopolemus, huius Hegionis filius
senis, qui hie habitat, quae aedes lamentariae
mihi sunt, quas quotienscumque conspicio fleo;
nunc hic occepit quaestum hunc fili gratia
inhonestum et maxime alienum ingenio suo:
100homines captives commercatur, si queat
aliquem invenire, suom qui mutet filium.
quod quidem ego nimis quam cupio4ut impetret:
nam ni illum recipit, nihil est quo me recipiam.
nam nulla est spes iuventutis, sese omnis amant;
ille demum antiquis est adulescens moribus,
cuius numquam voltum tranquillavi gratiis.
condigne pater est eius moratus moribus.
nunc ad eum pergam. sed aperitur ostium,
unde saturitate saepe ego exii ebrius.
110Advorte animum sis tu: istos captives duos,
heri quos emi de praeda a quaestoribus,
eis indito catenas singularias
istas, maiores, quibus sunt iuncti, demito;
sinito ambulare, si foris si intus volent,
sed uti adserventur magna diligentia.
liber captivos avis ferae consimilis est:
semel fugiendi si data est occasio,
satis est, numquam postilla possis prendere.
Omnes profecto liberi lubentius
sumus quam servimus.
120Non videre ita tu quidem.
Si non est quod dem, mene vis dem ipse—in pedes?
Si dederis, erit extemplo mihi quod dem tibi.
Avis me ferae consimilem faciam, ut praedicas.
Ita ut dicis: nam si faxis, te in caveam dabo.
sed satis verborumst. cura quae iussi atque abi.
ego ibo ad fratrem ad alios captives meos,
visam ne nocte hac quippiam turbaverint.
inde me continuo recipiam rursum domum.
Aegre est mi, hunc facere quaestum carcerarium
130propter sui gnati miseriam miserum senem.
sed si ullo pacto ille huc conciliari potest,
vel carnificinam hunc facere possum perpeti.
Quis hic loquitur?
Ego, qui tuo maerore maceror,
macesco, consenesco et tabesco miser;
ossa atque pellis sum miser a macritudine;
neque umquam quicquam me iuvat quod edo domi:
foris aliquantillum etiam quod gusto, id beat.
Ergasile, salve.
Di te bene ament, Hegio.
Ne fle.
Egone illum non fleam? egon non defleam
talem adulescentem?
140Semper sensi, filio
meo te esse amicum, et illum intellexi tibi.
Tum denique homines nostra intellegimus bona,
quom quae in potestate habuimus, ea amisimus.
ego, postquam gnatus tuos potitust hostium,
expertus quanti fuerit nunc desidero.
Alienus cum eius incommodum tam aegre feras,
quid me patrem par facerest, cui ille est unicus?
Alienus ego? alienus illi? aha, Hegio,
numquam istuc dixis neque animum induxis tuom;
150tibi ille unicust, mi etiam unico magis unicus.
Laudo, malum cum amici tuom ducis malum,
nunc habe bonum animum.
Eheu, huic illud dolet,
quia nunc remissus est edendi exercitus.
Nullumne interea nactu's, qui posset tibi
remissum quem dixti imperare exercitum?
Quid credis? fugitant omnes hanc provinciam,
quoi optigerat postquam captust Philopolemus tuos.
Non pol mirandum est fugitare hanc provinciam,
multis et multigeneribus opus est tibi
160militibus: primumdum opus est Pistorensibus:
eorum sunt aliquot genera Pistorensium:
opus Paniceis est, opus Placentinis quoque;
opus Turdetanis, opust Ficedulensibus;
iam maritumi omnes milites opus sunt tibi.
Ut saepe summa ingenia in occulto latent;
hic qualis imperator nunc privatus est.
Habe modo bonum animum, nam illum confido domum
in his diebus me reconciliassere.
nam eccum hic captivom adulescentem intus Aleum,
170prognatum genere summo et summis ditiis:
hoc illum me mutare confido pote.
Ita di deaeque faxint. sed num quo foras
vocatus es ad cenam?
Nusquam quod sciam
sed quid tu id quaeris?
Quia mi est natalis dies;
propterea te vocari ad te ad cenam volo
Facete dictum. sed si pauxillo potes,
contentus esse.
Ne perpauxillum modo,
nam istoc me assiduo victu delecto domi,
age sis, roga emptum. nisi qui meliorem adferet
180quae mi atque amicis placeat condicio magis,
quasi fundum vendam, meis me addicam legibus
Profundum vendis tu quidem, haud fundum, mihi
sed si venturu's, temperi.
Em, vel iam otium est.
I modo, venare leporem: nunc irim tenes;
nam meus scruposam victus commetat viam.
Numquam istoc vinces me, Hegio, ne postules:
cum calceatis dentibus veniam tamen.
Asper meus victus sane est.
Sentisne essitas?
Terrestris cena est.
Sus terrestris bestia est.
Multis holeribus.
190Curato aegrotos domi.
numquid vis?
Venias temperi.
Memorem mones.
Ibo intro atque intus subducam ratiunculam,
quantillum argenti mi apud trapezitam siet.
ad fratrem, quo ire dixeram, mox ivero.
Si di immortales id voluerunt, vos hanc aerumnam exsequi,
decet id pati animo aequo: si id facietis, levior labos erit.
domi fuistis, credo, liberi:
nunc servitus si evenit, ei vos morigerari mos bonust
et erili imperio eamque ingeniis vostris lenem reddere.
200indigna digna habenda sunt, erus quae facit.
Oh oh oh.
Eiulatione haud opus est, oculis haud5lacrimantibus:
in re mala animo si bono utare, adiuvat.
At nos pudet, quia cum catenis sumus.
At pigeat postea
nostrum erum, si vos eximat vinculis,
aut solutos sinat, quos argento emerit.
Quid a nobis metuit? scimus nos
nostrum officium quod est, si solutos sinat.
At fugam fingitis: sentio quam rem agitis.
Nos fugiamus? quo fugiamus?
In patriam.
Apage, haud nos id deceat.
fugitivos imitari.
210Immo edepol, si erit occasio, haud dehortor.
Unum exorare vos sinite nos.
Quidnam id est?
Ut sine hisce arbitris
atque vobis nobis detis locum loquendi.
Fiat. abscedite hinc: nos concedamus huc.
sed brevem orationem incipisse.
Em istuc mihi certum erat. concede huc.
Abite ab istis.
Obnoxii ambo
vobis sumus propter hanc rem, quom quae volumus nos
copia est; ea6facitis nos compotes.
Secede huc nunciam, si videtur, procul.
220ne arbitri dicta nostra arbitrari queant
neu permanet palam haec nostra fallacia.
nam doli non doli sunt, nisi astu colas,
sed malum maxumum, si id palam provenit.
nam si erus mihi es tu atque ego me tuom esse servom assimulo,
tamen viso opust, cauto est opus, ut hoc sobrie sineque arbitris
accurate agatur, docte et diligenter;
tanta incepta res est: haud somniculose hoc
agendum est.
Ero ut me voles esse.
Spero.
Nam tu nunc vides pro tuo caro capite
230carum offerre me meum caput vilitati.
Scio.
At scire memento, quando id quod voles habebis;
nam fere maxima pars morem hunc homines habent; quod sibi volunt,
dum id impetrant, boni sunt;
sed id ubi iam penes sese habent,
ex bonis pessimi et fraudulentissimi
fiunt: nunc ut mihi te volo esse autumo.7(236)
Pol ego si te audeam, meum patrem nominem:(238)nam secundum patrem tu es pater proximus.
Audio.
240Et propterea saepius te uti memineris moneo:
non ego erus tibi, sed servos sum; nunc obsecro te hoc unum—
quoniam nobis di immortales animum ostenderunt suom,
ut qui erum me tibi fuisse atque esse conservom velint,
quom antehac pro iure imperitabam meo, nunc te oro per precem—
per fortunam incertam et per mei te erga bonitatem patris,
perque conservitium commune, quod hostica evenit manu,
ne me secus honore honestes quam quom servibas mihi,
atque ut qui fueris et qui nunc sis meminisse ut memineris.
Scio quidem me te esse nunc et te esse me.
Em istuc si potes
250memoriter meminisse, inest spes nobis in hac astutia.
Iam ego revertar intro, si ex his quae volo exquisivero.
ubi sunt isti quos ante aedis iussi huc produci foras?
Edepol tibi ne in quaestione essemus cautum intellego,
ita vinclis custodiisque circum moeniti sumus.
Qui cavet ne decipiatur, vix cavet, cum etiam cavet;
etiam cum cavisse ratus est, saepe is cautor captus est.
an vero non iusta causa est, ut vos servem sedulo,
quos tam grandi sim mercatus praesenti pecunia?
Neque pol tibi nos, quia nos servas, aequomst vitio vortere,
260neque te nobis, si abeamus hinc, si fuat occasio.
Ut vos hic, itidem illic apud vos meus servatur filius.
Captus est?
Ita.
Non igitur nos soli ignavi fuimus.
Secede huc. nam sunt quae ex te solo scitari volo.
quarum rerum te falsilocum mi esse nolo.
Non ero
quod sciam. si quid nescibo, id nescium tradam tibi.
Nunc senex est in tostrina, nunc iam cultros attinet.
ne id quidem, involucrum inicere, voluit, vestem ut ne inquinet.
sed utrum strictimne adtonsurum dicam esse an per pectinem,
nescio; verum, si frugist, usque admutilabit probe.
270Quid tu? servosne esse an liber mavelis, memora mihi.
Proxumum quod sit bono quodque a malo longissume,
id volo; quamquam non multum fuit molesta servitus,
nec mihi secus erat quam si essem familiaris filius.
Eugepae, Thalem talento non emam Milesium,
nam ad sapientiam huius8nimius nugator fuit.
ut facete orationem ad servitutem contulit.
Quo de genere natust illic Philocrates?
Polyplusio:
quod genus illi est unum pollens atque honoratissumum.
Quid ipsus hic? quo honore est illic?
279Summo, atque ab summis viris.9
Quid divitiae, suntne opimae?
(281)Unde excoquat sebum senex.
Quid pater, vivitne?
Vivom, cum inde abimus, liquimus;
nunc vivatne necne, id Orcum scire oportet scilicet.
Salva res est, philosophatur quoque iam, non mendax modo est.
Quid erat ei nomen?
Thensaurochrysonicochrysides.
Videlicet propter divitias inditum id nomen quasi est.
Immo edepol propter avaritiam ipsius atque audaciam.10(287)
Quid tu ais? tenaxne pater est eius?
(289)Immo edepol pertinax;
290quin etiam ut magis noscas: Genio suo ubi quando sacruficat,
ad rem divinam quibus est opus, Samiis vasis utitur,
ne ipse Genius surripiat: proinde aliis ut credat vide.
Sequere hac me igitur. eadem ego ex hoc quae volo exquaesivero.
Philocrates, hic fecit, hominem frugi ut facere oportuit.
nam ego ex hoc quo genere gnatus sis scio, hic fassust mihi;
haec tu eadem si confiteri vis, tua ex re feceris:
quae tamen scio scire me ex hoc.
Fecit officium hic suom,
cum tibi est confessus verum, quamquam volui sedulo
meam nobilitatem occultare et genus et divitias meas,
300Hegio; nunc quando patriam et libertatem perdidi,
non ego istunc me potius quam te metuere aequom censeo.
vis hostilis cum istoc fecit meas opes aequabiles;
memini, cum dicto haud audebat: facto nunc laedat licet.
sed viden? fortuna humana fingit artatque ut lubet:
me, qui liber fueram servom fecit, e summo infimum;
qui imperare insueram, nunc alterius imperio obsequor.
et quidem si, proinde ut ipse fui imperator familiae,
habeam dominum, non verear ne iniuste aut graviter mi imperet.
Hegio, hoc te monitum, nisi forte ipse non vis, voluerim.
Loquere audacter.
310Tam ego fui ante liber quam gnatus tuos,
tam mihi quam illi libertatem hostilis eripuit manus.
tam ille apud nos servit, quam ego nunc his apud te servio.
est profecto deus, qui quae nos gerimus auditque et videt:
is, uti tu me his habueris, proinde illum illic curaverit;
bene merenti bene profuerit, male merenti par erit.
quam tu filium tuom, tam pater me meus desiderat.
Memini ego istuc. sed faterin eadem quae hic fassust mihi?
Ego patri meo esse fateor summas divitias domi
meque summo genere gnatum. sed te optestor, Hegio,
320ne tuom animum avariorem faxint divitiae meae:
ne patri, tam etsi sum unicus, decere videatur magis,
me saturum servire apud te sumptu et vestitu tuo
potius quam illi, ubi minime honestumst, mendicantem vivere.11(323)
(325)Non ego omnino lucrum omne esse utile homini existimo
scio ego, multos iam lucrum lutulentos homines reddidit,
est etiam ubi profecto damnum praestet facere quam lucrum.
odi ego aurum: multa multis saepe suasit perperam.
nunc hoc animum advorte, ut ea quae sentio pariter scias.
330filius meus illic apud vos servit captus Alide:
eum si reddis mihi, praeterea unum nummum ne duis;
et te et hunc amittam hinc. alio pacto abire non potes.
Optumum atque aequissumum oras optumusque hominum es homo.
sed is privatam servitutem servit illi an publicam?
Privatam medici Menarchi.
Pol is quidem huius est cliens.
tam hoc quidem tibi in proclivi quam amber est quando pluit.
Fac is homo ut redimatur.
Faciam. sed te id oro, Hegio—
Quid vis, dum ab re ne quid ores, faciam.
Ausculta, tum scies.
ego me amitti, donicum ille huc redierit, non postulo
340verum quaeso ut aestumatum bunc mihi des, quem mittam ad patrem
ut is homo redimatur illi.
Immo alium potius misero
hunc, ubi erant indutiae, illuc, tuom qui conveniat patrem,
qui tua quae tu iusseris mandata ita ut velis perferat.
At nihil est ignotum ad illum mittere: operam luseris.
hunc mitte, hic transactum reddet omne, si illuc venerit.
nec quemquam fideliorem neque cui plus credat potes
mittere ad eum nec qui magis sit servos ex sententia,
neque adeo cui suom concredat filium hodie audacius.
ne vereare, meo periclo huius ego experiar fidem,
350fretus ingenio eius, quod me esse scit erga se benevolum.
Mittam equidem istunc aestumatum tua fide, si vis.
Volo;
quam citissime potest, tam hoc cedere ad factum volo.
Num quae causa est quin, si ille huc non redeat, viginti minas
mihi des pro illo?
Optuma immo.
Solvite istum nunciam,
atque utrumque.
Di tibi omnis omnia optata offerant,
cum me tanto honore honestas cumque ex vinclis eximis.
hoc quidem haud molestumst, iam quod collus collari caret.
Quod bonis bene fit beneficium, gratia ea gravida est bonis.
nunc tu illum si illo es missurus, dice monstra praecipe
quae ad patrem vis nuntiari. vin vocem huc ad te?
360Voca.