170Erilis patria, salve, quam ego biennio,
postquam hinc in Ephesum abii conspicio lubens.
saluto te, vicine Apollo, qui aedibus
propinquos nostris accolis, veneroque te,
ne Nicobulum me sinas nostrum senem
prius convenire quam sodalem viderim
Mnesilochi Pistoclerum, quem ad epistulam
Mnesilochus misit super amica Bacchide.
Mirumst me ut redeam te opere tanto quaesere,
qui abire hinc nullo pacto possim, si velim
180ita me vadatum amore vinctumque adtines.
Pro di immortales, Pistoclerum conspicor.
o Pistoclere, salve.
Salve, Chrysale.
Compendi verba multa iam faciam tibi
venire tu me gaudes: ego credo tibi,
hospitium et cenam pollicere, ut convenit
peregre advenienti: ego autem venturum adnuc
salutem tibi ab sodali solidam nuntio
rogabis me ubi sit: vivit.
Nempe recte valet?
Istuc volebam ego ex te percontarier.
Qui scire possum?
Nullus plus.
190Quemnam ad modum?
Quia si illa inventa est, quam ille amat, recte valet,
si non inventa est, minus valet moribundusque est
animast amica amanti. si abest, nullus est;
si adest, res nullast. ipsus est—nequam et miser,
sed tu quid factitasti mandatis super?
Egon ut, quod ab illoc attigisset nuntius,
non impetratum id advenienti ei redderem?
regiones colere mavellem Acherunticas.
Eho, an invenisti Bacchidem?
199, 200Samiam quidem.
Vide quaeso, ne quis tractet illam indiligens;
scis tu ut confringi vas cito Samium solet.
Iamne ut soles?
Dic ubi ea nunc est, obsecro.
Hic, exeuntem me unde aspexisti modo.
Ut istuc est lepidum: proximae viciniae
habitat, ecquidnam meminit Mnesilochi?
Rogas?
immo unice unum plurimi pendit.
Papae.
Immo ut eam credis? misera amans desiderat.
Scitum istuc.
Immo, Chrysale, em, non tantulum
210umquam intermittit tempus quin eum nominet.
Tanto hercle melior.
Immo—
Immo hercle abiero
potius.
Num invitus rem bene gestam audis eri?
Non res, sed actor mihi cor odio sauciat.
etiam Epidicum, quam ego fabulam aeque ac me ipsum amo,
nullam aeque invitus specto, si agit Pellio.
sed Bacchis etiam fortis tibi visast?
Rogas?
ni nanctus Venerem essem, hanc Iunonem dicerem.
Edepol, Mnesiloche, ut hanc rem natam intellego,
quod ames paratumst: quod des inventost opus.
nam istic fortasse auro est opus.
220Philippeo quidem.
Atque eo fortasse iam opust.
Immo etiam prius:
nam iam huc adveniet miles.
Et miles quidem?
Qui de amittenda Bacchide aurum hic exiget.
Veniat quando volt, atque ita ne mihi sit morae.
domist: non metuo nec ego quoiquam supplico,
dum quidem hoc valebit pectus perfidia meum.
abi intro, ego hic curabo. tu intus dicito
Mnesilochum adesse Bacchidi.
Faciam ut iubes.
Negotium hoc ad me adtinet aurarium.
230mille et ducentos Philippum attulimus aureos
Epheso, quos hospes debuit nostro seni.
inde ego hodie aliquam machinabor machinam,
unde aurum efficiam amanti erili filio.
sed foris concrepuit nostra: quinam exit foras?
Ibo in Piraeum, visam ecquae advenerit
in portum ex Epheso navis mercatoria.
nam meus formidat animus, nostrum tam diu
ibi desidere neque redire filium.
Extexam ego illum pulchre iam, si di volunt.
240haud dormitandumst: opus est chryso Chrysalo.
adibo hunc, quem quidem ego hodie faciam hic arietem
Phrixi, itaque tondebo auro usque ad vivam cutem.
servos salutat Nicobulum Chrysalus.
Pro di immortales, Chrysale, ubi mist filius?
Quin tu salutem primum reddis quam dedi?
Salve. sed ubinamst Mnesilochus?
Vivit, valet.
Venitne?
Venit.
Euax, aspersisti aquam.
benene usque valuit?
Pancratice atque athletice.
Quid hoc? qua causa eum in Ephesum miseram,
250accepitne aurum ab hospite Archidemide?
Heu, cor meum et cerebrum, Nicobule, finditur,
istius hominis ubi fit quomque mentio.
tun hospitem illum nominas hostem tuom?
Quid ita, obsecro hercle?
Quia edepol certo scio,
Volcanus, Luna, Sol, Dies, dei quattuor,
scelestiorem nullum inluxere alterum.
Quamne Archidemidem?
Quam, inquam, Archidemidem.
Quid fecit?
Quid non fecit? quin tu id me rogas?
primumdum infitias ire coepit filio,
260negare se debere tibi triobolum.
continuo antiquom hospitem nostrum sibi
Mnesilochus advocavit, Pelagonem senem;
eo praesente homini extemplo ostendit symbolum.
quem tute dederas, ad eum ut ferret, filio.
Quid ubi ei ostendit symbolum?
Infit dicere
adulterinum et non eum esse symbolum.
quotque innocenti ei dixit contumelias!
adulterare eum aibat rebus ceteris.
Habetin aurum? id mihi dici volo.
270Postquam quidem praetor recuperatores dedit.
damnatus demum, vi coactus reddidit
ducentos et mille Philippum.
Tantum debuit.
Porro etiam ausculta pugnam quam voluit dare.
Etiamnest quid porro?
Em, accipitrina haec nunc erit.
Deceptus sum. Autolyco hospiti aurum credidi.
Quin tu audi.
Immo ingenium avidi haud pernoram hospitis.
Postquam aurum abstulimus, in navem conscendimus,
domi cupientes. forte ut adsedi in stega,
dum circumspecto, atque ego lembum conspicor
280longum. strigorem maleficum exornarier.
Perii hercle, lembus ille mihi laedit latus.
Is erat communis cum hospite et praedonibus.
Adeon me fuisse fungum, ut qui illi crederem,
cum mi ipsum nomen eius Archidemides
clamaret dempturum esse, si quid crederem?
Is lembus nostrae navi insidias dabat.
occepi ego observare eos quam rem gerant.
interea e portu nostra navis solvitur.
ubi portu eximus, homines remigio sequi,
290neque aves neque venti citius. quoniam sentio
quae res gereretur, navem extemplo statuimus.
quoniam vident nos stare, occeperunt ratem
tardare10in portu.
Edepol mortalis malos.
quid denique agitis?
Rursum in portum recipimus.
Sapienter factum a vobis. quid illi postea?
Revorsionem ad terram faciunt vesperi.
Aurum hercle auferre voluere: ei rei operam dabant.
Non me fefellit, sensi, eo exanimatus fui.
quoniam videmus auro insidias fieri,
300capimus consilium continuo; postridie
auferimus aurum omne illis praesentibus
palam atque aperte, ut illi id factum sciscerent.
Scite hercle. cedo quid illi?
Tristes ilico,
quom extemplo a portu ire nos cum auro vident,
subducunt lembum capitibus quassantibus.
nos apud Theotimum omne aurum deposivimus,
qui illic sacerdos est Dianae Ephesiae.
Quis istic Theotimust?
Megalobuli filius,
qui nunc in Ephesost Ephesiis carissimus.
310Ne ille hercle mihi sit multo tanto carior,
si me illo auro tanto circumduxerit.
Quin in eapse aede Dianai conditumst.
ibidem publicitus servant.
Occidistis me;
nimio hic privatim servaretur rectius.
sed nilne attulistis inde auri domum?
Immo etiam. verum quantum attulerit nescio.
Quid? nescis?
Quia Mnesilochus noctu clanculum
devenit ad Theotimum, nec mihi credere
nec cuiquam in navi voluit: eo ego nescio
320quantillum attulerit; verum haud permultum attulit.
Etiam dimidium censes?
Non edepol scio;
verum haud opinor.
Fertne partem tertiam?
Non hercle opinor; verum verum nescio.
profecto de auro nil scio nisi nescio.
nunc tibimet illuc navi capiundumst iter,
ut illud reportes aurum ab Theotimo domum.
atque heus tu.
Quid vis?
Anulum gnati tui
facito ut memineris ferre.
Quid opust anulo?
Quia id signumst cum Theotimo, qui eum illi adferet,
ei aurum ut reddat.
330Meminero, et recte mones.
sed divesne est istic Theotimus?
Etiam rogas?
quin auro habeat soccis subpactum solum?
Cur ita fastidit?
Tantas divitias habet;
nescit quid faciat auro.
Mihi dederit velim.
sed qui praesente id aurum Theotimo datumst?
Populo praesente: nullust Ephesi quin sciat.
Istuc sapienter saltem fecit filius,
cum diviti homini id aurum servandum dedit;
ab eo licebit quamvis subito sumere.
340Immo em tantisper numquam te morabitur
quin habeas illud quo die illuc veneris.
Censebam me effugisse a vita marituma,
ne navigarem tandem hoc aetatis senex;
id mi haud, utrum velim, licere intellego:
ita bellus hospes fecit Archidemides.
ubi nunc est ergo meus Mnesilochus filius?
Deos atque amicos iit salutatum ad forum.
At ego hinc eo ad illum, ut convenam quantum potest.
Ille est oneratus recte et plus iusto vehit.
350exorsa haec tela non male omnino mihi est:
ut amantem erilem copem facerem filium,
ita feci, ut auri quantum vellet sumeret,
quantum autem lubeat reddere ut reddat patri.
senex in Ephesum ibit aurum arcessere,
hic nostra agetur aetas in malacum modum,
siquidem hic relinquet neque secum abducet senex
med et Mnesilochum. quas ego hic turbas dabo!
sed quid futurumst, cum hoc senex resciverit,
cum se excucurisse illuc frustra sciverit
360nosque aurum abusos? quid mihi fiet postea?
credo hercle adveniens nomen mutabit mihi
facietque extemplo Crucisalum me ex Chrysalo.
aufugero hercle, si magis usus venerit.
si ero reprehensus, macto ego ilium infortunio:
si illi sunt virgae ruri, at mihi tergum domist.
nunc ibo, erili filio hanc fabricam dabo
super auro amicaque eius inventa Bacchide.
Pandite atque aperite propere ianuam hanc Orci, obsecro.
nam equidem haud aliter esse duco, quippe quo nemo advenit,
370nisi quem spes reliquere omnes, esse ut frugi possiet.
Bacchides non Bacchides, sed bacchae sunt acerrumae.
apage istas a me sorores, quae hominum sorbent sanguinem.
omnis ad perniciem instructa domus opime atque opipare—
quae ut aspexi, me continuo contuli protinam in pedes.
egone ut haec conclusa gestem clanculum? ut celem patrem,
Pistoclere, tua flagitia aut damna aut desidiabula?11(376)
(379)neque mei neque te tui intus puditumst factis quae facis,
380quibus tuom patrem meque una, amicos, adfinis tuos
tua infamia fecisti gerulifigulos flagiti.12
(383)de me hanc culpam demolibor iam et seni faciam palam,
ut eum ex lutulento caeno propere hinc eliciat foras.
Multimodis meditatus egomet mecum sum, et ita esse arbitror
homini amico, qui est amicus ita uti nomen possidet,
nisi deos ei nil praestare, id opera expertus sum esse ita
nam ut in Ephesum hinc abii—hoc factumst ferme abhinc biennium—
ex Epheso huc ad Pistoclerum meum sodalem litteras
390misi, amicam ut mi inveniret Bacchidem. illum intellego
invenisse, ut servos meus mi nuntiavit Chrysalus.
condigne is quam techinam de auro advorsum meum fecit patrem,
ut mi amanti copia esset13
nam pol quidem meo animo ingrato homine nihil inpensiust,
malefactorem amitti satius quam relinqui beneficum;
nimio inpendiosum praestat te quam ingratum dicier;
illum laudabunt boni, hunc etiam ipsi culpabunt mali.
qua me causa magis cum cura esse aecum, obvigilatost opus.
nunc, Mnesiloche, specimen specitur, nunc certamen cernitur,
400sisne necne ut esse oportet, malus, bonus quoivis modi,
iustus iniustus, malignus largus, comis incommodus.
cave sis te superare servom siris faciundo bene
utut eris, moneo, haud celabis. sed eccos video incedere
patrem sodalis et magistrum. hinc auscultabo quam rem agant.
Nunc experiar, sitne aceto tibi cor acre in pectore.
sequere.
Quo sequar? quo ducis nunc me?
Ad illam quae tuom
perdidit, pessum dedit tibi filium unice unicum
Heia, Lyde, leniter qui saeviunt sapiunt magis.
minus mirandumst, illaec aetas si quid illorum facit,
quam si non faciat. feci ego istaec itidem in adulescentia.
Ei mihi, ei mihi, istaec illum perdidit assentatio
nam absque te esset, ego illum haberem rectum ad ingenium bonum
nunc propter te tuamque pravos factus est fiduciam
Pistoclerus.
Di immortales, meum sodalem hic nominat.
quid hoc negoti est, Pistoclerum Lydus quod erum tam ciet?
Paulisper, Lyde est libido homini suo animo obsequi;
iam aderit tempus, cum sese etiam ipse oderit. morem geras;
dum caveatur, praeter aequom ne quid delinquat, sine.
Non sino, neque equidem illum me vivo corrumpi sinam.
420sed tu, qui pro tam corrupto dicis causam filio,
eademne erat haec disciplina tibi, cum tu adulescens eras?
nego tibi hoc annis viginti fuisse primis copiae,
digitum longe a paedagogo pedem ut efferres aedibus.
ante solem exorientem nisi in palaestram veneras,
gymnasi praefecto haud mediocris poenas penderes.
id quom optigerat, hoc etiam ad malum accersebatur malum:
et discipulus et magister perhibebantur improbi.
ibi cursu luctando hasta disco pugilatu pila
saliendo sese exercebant magis quam scorto aut saviis:
430ibi suam aetatem extendebant, non in latebrosis locis.
inde de hippodromo et palaestra ubi revenisses domum,
cincticulo praecinctus in sella apud magistrum adsideres
cum libro: cum legeres, si unam peccavisses syllabam,
fieret corium tam maculosum quam est nutricis pallium.
Propter me haec nunc meo sodali dici discrucior miser;
innocens suspicionem hanc sustinet causa mea.
Alii, Lyde, nunc sunt mores.
Id equidem ego certo scio.
nam olim populi prius honorem capiebat suffragio,
quam magistro desinebat esse dicto oboediens;
440at nunc, prius quam septuennis est, si attingas eum manu,
extemplo puer paedagogo tabula disrumpit caput.
cum patrem adeas postulatum, puero sic dicit pater:
"noster esto, dum te poteris defensare iniuria."
provocatur paedagogus: "eho senex minimi preti,
ne attigas puerum istac causa, quando fecit strenue."14(445)
(447)itur illinc iure dicto. hocine hic pacto potest
inhibere imperium magister, si ipsus primus vapulet?
Acris postulatio haec est. cum huius dicta intellego,
450mira sunt ni Pistoclerus Lydum pugnis contudit.
Sed quis hic est, quem astantem video ante ostium? o Philoxene,
deos propitios me videre quam illum haud mavellem mihi.
Quis illic est?
Mnesilochus, gnati tui sodalis.15
haud consimili ingenio atque ille est qui in lupanari accubat.
fortunatum Nicobulum, qui illum produxit sibi.
Salvos sis, Mnesiloche, salvom te advenire gaudeo.
Di te ament, Philoxene.
Hic enim rite productust patri:
in mare it, rem familiarem curat, custodit domum,
obsequens oboediensque est mori atque imperiis patris.
460hic sodalis Pistoclero iam puer puero fuit;
triduom non interest aetatis uter maior siet:
verum ingenium plus triginta annis maiust quam alteri.
Cave malo et compesce in illum dicere iniuste.
Tace.
stultus es qui illi male aegre patere dici qui facit.16(464)
(467)Quid sodalem meum castigas, Lyde, discipulum tuom?
Periit tibi sodalis.
Ne di sirint.
Sic est ut loquor.
quin ego cum peribat vidi, non ex audito arguo.
Quid factum est?
Meretricem indigne deperit.
470Non tu taces?
Atque acerrume aestuosam: absorbet ubi quemque attigit.
Ubi ea mulier habitat?
Hic.
Unde esse eam aiunt?
Ex Samo.
Quae vocatur?
Bacchis.
Erras, Lyde: ego omnem rem scio
quem ad modumst. tu Pistoclerum falso atque insontem arguis.
nam ille amico et benevolenti suo sodali sedulo
rem mandatam exsequitur. ipsus neque amat nec tu creduas.
Itane oportet rem mandatam gerere amici sedulo,
ut ipsus in gremio osculantem mulierem teneat sedens?
nullo pacto res mandata potest agi, nisi identidem
480manus ferat ei ad papillas, labra a labris nusquam auferat?
nam alia memorare quae illum facere vidi dispudet:
cum manum sub vestimenta ad corpus tetulit Bacchidi
me praesente, neque pudere quicquam. quid verbis opust?
mini discipulus, tibi sodalis periit, huic filius;
nam ego illum periisse dico quoi quidem periit pudor.17(485)
(489)Perdidisti me, sodalis. egone ut illam mulierem
490capitis non perdam? perire me malis malim modis.
satin ut quem tu habeas fidelem tibi aut cui credas nescias?
Viden ut aegre patitur gnatum esse corruptum tuom,
suom sodalem, ut ipsus sese cruciat aegritudine?
Mnesiloche, hoc tecum oro, ut illius animum atque ingenium regas;
serva tibi sodalem et mihi filium.
Factum volo.
Melius esset, me quoque una si cum illo relinqueres.
Adfatim est.
Mnesiloche, cura, ei, concastiga hominem probe,
qui dedecorat te, me amicosque alios flagitiis suis.
In te ego hoc onus omne impono. Lyde, sequere hac me.
Sequor.