500Inimiciorem nunc utrum credam magis
sodalemne esse an Bacchidem, incertum admodumst.
ilium exoptavit potius? habeat. optumest.
ne illa illud hercle cum malo fecit suo;
nam mihi divini numquam quisquam creduat,
ni ego illam exemplis plurumis planeque—amo.
ego faxo hau dicet nactam quem derideat.
nam iam domum ibo atque—aliquid surrupiam patri.
id isti dabo. ego istanc multis ulciscar modis.
adeo ego illam cogam usque ut mendicet—meus pater.
sed satine ego animum mente sincera gero,
510qui ad hunc modum haec his quae futura fabulor?
amo hercle opinor, ut pote quod pro certo sciam.
verum quam illa umquam de mea pecunia
ramenta fiat plumea propensior,
mendicum malim mendicando vincere.
numquam edepol viva me inridebit. nam mihi
decretumst renumerare iam omne aurum patri.
igitur mi inani atque inopi subblandibitur
tum quom blandiri nihilo pluris referet
quam si ad sepulcrum mortuo narres logos.18(519)
520profecto stabilest me patri aurum reddere.
eadem exorabo, Chrysalo causa mea
pater ne noceat, neu quid ei suscenseat
mea causa de auro quod eum ludificatus est;
nam illi aequomst me consulere, qui causa mea
mendacium ei dixit. vos me sequimini.
Rebus aliis antevortar, Bacchis, quae mandas mihi:
Mnesilochum ut requiram atque ut eum mecum ad te adducam simul.
nam illud animus meus miratur, si a me tetigit nuntius,
quid remoretur. ibo ut visam huc ad eum, si forte est domi.
530Reddidi patri omne aurum. nunc ego illam me velim
convenire, postquam inanis sum, contemptricem meam.
sed veniam mihi quam gravate pater dedit de Chrysalo;
verum postremo impetravi, ut ne quid ei suscenseat.
Estne hic meus sodalis?
Estne hic hostis, quem aspicio, meus?
Certe is est.
Is est.
Adibo contra et contollam gradum.
salvos sis, Mnesiloche.
Salve.
Salvos quom peregre advenis,
cena detur.
Non placet mi cena quae bilem movet.
Numquae advenienti aegritudo obiecta est?
Atque acerruma.
Unde?
Ab homine quem mi amicum esse arbitratus sum antidhac.
540Multi more isto atque exemplo vivont, quos cum censeas
esse amicos, reperiuntur falsi falsimoniis,
lingua factiosi, inertes opera, sublesta fide.
nullus est quoi non invideant rem secundam optingere;
sibi ne invideatur, ipsi ignavia recte cavent.
Edepol ne tu illorum mores perquam meditate tenes.
sed etiam unum hoc: ex ingenio malo malum inveniunt suo:
nulli amici sunt, inimicos ipsi in sese omnis habent.
ei se cum frustrantur, frustrari alios stolidi existumant.
sicut est his, quem esse amicum ratus sum atque ipsus sum mihi:
550ille, quod in se fuit, accuratum habuit quod posset mali
faceret in me, inconciliaret copias omnis meas.
Improbum istunc esse oportet hominem.
Mnes.
Ego ita esse arbitror.
Obsecro hercle loquere, quis is est?
Benevolens vivit tibi.
nam ni ita esset, tecum orarem ut ei quod posses mali
facere faceres.
Dic modo hominem qui sit sit: non fecero
ei male aliquo pacto, me esse dicito ignavissimum.
Nequam homost, verum hercle amicus est tibi.
Tanto magis
dic quis est; nequam hominis ego parvi pendo gratiam.
Video non potesse quin tibi eius nomen eloquar.
560Pistoclere, perdidisti me sodalem funditus.
Quid istuc est?
Quid est? misine ego ad te ex Epheso epistulam
super amica, ut mi invenires?
Fateor factum, et repperi.
Quid? tibi non erat meretricum aliarum Athenis copia
quibuscum haberes rem, nisi cum illa quam ego mandassem tibi
occiperes tute19amare et mi ires consultum male?
Sanun es?
Rem repperi omnem ex tuo magistro. ne nega.
perdidisti me.
Etiamne ultro tuis me prolectas probris?
Quid? amas Bacchidem?
Duas ergo his intus eccas Bacchides.
Quid? duas?
Atque ambas sorores.
Loqueris nunc nugas sciens.
570Postremo, si pergis parvam mihi fidem arbitrarier,
tollam ego ted in collum atque intro hinc auferam.
Immo ibo, mane.
Non maneo, neque tu me habebis falso suspectum.
Sequor.
Parasitus ego sum hominis nequam atque improbi,
militis, qui amicam secum avexit ex Samo.
nunc me ire iussit ad eam et percontarier,
utrum aurum reddat anne eat secum semul.
tu dudum, puere, cum illae usque isti semul:
quae harum sunt aedes, pulta. adi actutum ad fores.
recede hinc dierecte. ut pulsat propudium!
580comesse panem tris pedes latum potes,
fores pultare nescis. ecquis in aedibust?
heus, ecquis his est? ecquis hoc aperit ostium?
ecquis exit?
Quid istuc? quae istaec est pulsatio?
20quae te mala crux agitat, qui ad istunc modum
alieno viris tuas extentes ostio?
fores paene exfregisti. quid nunc vis tibi?
Adulescens, salve.
Salve, sed quem quaeritas?
Bacchidem.
Utram ergo?
Nil scio nisi Bacchidem.
paucis: me misit miles ad eam Cleomachus,
590vel ut ducentos Philippos reddat aureos
vel ut hinc in Elatiam hodie eat secum semul.
Non it. negat se ituram. abi et renuntia.
alium illa amat, non illum. due te ab aedibus.
Nimis iracunde.
At scin quam iracundus siem?
ne tibi hercle haud longe est os ab infortunio,
ita dentifrangibula haec meis manibus gestiunt.
Cum ego huius verba interpretor, mihi cautiost,
ne nucifrangibula excussit ex malis meis.
tuo ego istaec igitur dicam illi periculo.
Quid ais tu?
Ego istuc illi dicam.
600Dic mihi,
quis tu es?
Illius sum integumentum corporis.
Nequam esse oportet cui tu integumentum improbu's.
Sufflatus ille huc veniet.
Dirrumptum velim.
Numquid vis?
Abeas. celeriter factost opus.
Vale, dentifrangibule.
Et tu, integumentum, vale.
in eum nunc haec res venit locum, ut quid consili
dem meo sodali super amica nesciam,
qui iratus renumeravit omne aurum patri,
neque nummus ullust qui reddatur militi.
610sed huc concedam, nam concrepuerunt fores.
Mnesilochus eccum maestus progreditur foras.
Petulans, protervo iracundo animo, indomito incogitato,
sine modo et modestia sum, sine bono iure atque honore,
incredibilis imposque animi, inamabilis inlepidus vivo,
malevolente ingenio natus. postremo id mi est quod volo
ego esse aliis. credibile hoc est?
nequior nemost neque indignior quoi
di bene faciant neque quem quisquam
homo aut amet aut adeat.
inimicos quam amicos aequomst med habere,
malos quam bonos par magis me iuvare.
omnibus probris, quae improbis viris
620digna sunt, dignior nullus est homo;
qui patri reddidi omne aurum amans, mihi
quod fuit prae manu. sumne ego homo miser?
perdidi me simulque operam Chrysali.
Consolandus his mist, ibo ad eum.
Mnesiloche, quid fit?
Perii.
Di melius faciant.
Perii.
Non taces, insipiens?
Taceam?
Sanus satis non est.
Perii.
multa mala mi in pectore nunc acria atque acerba eveniunt.
criminin me habuisse fidem? immerito tibi iratus fui.
Heia, bonum habe animum.
630Unde habeam? mortuos pluris pretist
quam ego sum.
Militis parasitus venerat modo aurum petere hinc,
eum ego meis dictis malis his foribus atque hac platea abegi;
reppuli, reieci hominem.
Quid mi id prodest? quom ipse veniet,
quid faciam? nil habeo miser. ille quidem hanc abducet, scio.
Si mihi sit, non pollicear.
Scio, dares, novi tuom.
sed nisi ames, non habeam tibi fidem tantam; eo quod amas tamen
nunc agitas sat tute tuarum rerum; sin liber sies
egone ut opem mi ferre posse putem inopem te? non potest.
Tace modo: deus respiciet nos aliquis.
Nugae. vale.
Mane.
Quid est?
Tuam copiam eccam Chrysalum video. tace.
Chrys.
640Hunc hominem decet auro expendi, huic decet statuam statui ex auro;
nam duplex hodie facinus feci, duplicibus spoliis sum adfectus.
erum maiorem meum ut ego hodie lusi lepide, ut ludificatust.
callidum senem callidis dolis
compuli et perpuli, mi omnia ut crederet.
nunc amanti ero filio senis,
quicum ego bibo, quicum edo et amo,
regias copias aureasque optuli,
ut domo sumeret neu foris quaereret.
non mihi isti placent Parmenones, Syri,
650qui duas aut tris minas auferunt eris.
nequius nil est quam egens consili servos, nisi habet multipotens pectus:
ubicumque usus siet, pectore expromat suo.
nullus frugi esse potest homo,
nisi qui et bene et male facere tenet.
improbis cum improbus sit, harpaget, furibus
furetur quod queat,
vorsipellem frugi convenit esse hominem,
659-660pectus quoi sapit: bonus sit bonis, malus sit malis;
utcumque res sit, ita animum habeat.
sed lubet scire quantum aurum erus sibi
dempsit et quid suo reddidit patri.
si frugi est, Herculem fecit ex patre:
decimam partem ei dedit, sibi novem abstulit.
sed quem quaero optume eccum obviam mihi est.
num qui nummi exciderunt, ere, tibi,
quod sic terram optuere?
quid vos maestos tam tristesque esse conspicor?
670non placet nec temere est etiam. quin mihi respondetis?
Chrysale, occidi.
Fortassis tu auri dempsisti parum?
Quam, malum, parum? immo vero nimio minus multo parum.
Quid igitur, stulte? an tu, quoniam occasio ad eam rem fuit
mea virtute parta, ut quantum velles tantum sumeres,
sic hoc digitulis duobus sumebas primoribus?
an nescibas quam eius modi homini raro tempus se daret?
Erras.
At quidem tute errasti, cum parum immersti ampliter.
Pol tu quam nunc med accuses magis, si magis rem noveris.
occidi.
Animus iam istoc dicto plus praesagitur mali.
Perii.
Quid ita?
680Quia patri omne cum ramento reddidi.
Reddidisti?
Reddidi.
Omnene?
Oppido.
Occisi sumus.
qui in mentem venit tibi istuc facinus facere tam malum?
Bacchidem atque hunc suspicabar propter crimen, Chrysale,
mi male consuluisse: ob eam rem omne aurum, iratus reddidi
meo patri.
Quid, ubi reddebas aurum, dixisti patri?
Me id aurum accepisse extemplo ab hospite Archidemide.
Em,
istoc dicto dedisti hodie in cruciatum Chrysalum;
nam ubi me aspiciet, ad carnuficem rapiet continuo senex.
Ego patrem exoravi.
Nempe ergo hoc ut faceret quod loquor?
690Immo tibi ne noceat neu quid ob eam rem suscenseat;
atque aegre impetravi. nunc hoc tibi curandumst, Chrysale.
Quid vis curem?
Ut ad senem etiam alteram facias viam.
compara, fabricare finge quod lubet, conglutina,
ut senem hodie doctum docte fallas aurumque auferas.
Vix videtur fieri posse.
Perge, ac facile ecfeceris.
Quam, malum, facile, quem mendaci prendit manufesto modo?
quem si orem ut mihi nil credat, id non ausit credere.
Immo si audias quae dicta dixit me adversum tibi.
Quid dixit?
Si tu illum solem sibi solem esse diceres,
700se illum lunam credere esse et noctem qui nunc est dies.
Emungam hercle hominem probe hodie, ne id nequiquam dixerit.
Nunc quid nos vis facere?
Enim nil nisi ut ametis impero.
ceterum quantum lubet me poscitote aurum: ego dabo.
quid mihi refert Chrysalo esse nomen, nisi factis probo?
sed nunc quantillum usust auri tibi, Mnesiloche? dic mihi.
Militi nummis ducentis iam usus est pro Bacchide.
Ego dabo.
Tum nobis opus est sumptu.
Ah, placide volo
unum quidque agamus: hoc ubi egero, tum istuc agam.
de ducentis nummis primum intendam ballistam in senem;
710ea ballista si pervortam turrim et propugnacula,
recta porta invadam extemplo in oppidum anticum et vetus:
si id capso, geritote amicis vostris aurum corbibus,
sicut animus sperat.
Apud test animus noster, Chrysale.
Nunc tu abi intro, Pistoclere, ad Bacchidem, atque ecfer cito.
Quid?
Stilum, ceram et tabellas, linum.
Iam faxo his erunt.
Quid nunc es facturus? id mihi dice.
Coctumst prandium?
vos duo eritis atque amica tua erit tecum tertia?
Sicut dicis.
Pistoclero nulla amica est?
Immo adest.
alteram ille amat sororem, ego alteram, ambas Bacchides.
Quid tu loquere?
Hoc, ut futuri sumus.
720Ubist biclinium
vobis stratum?
Quid id exquaeris?
Res itast, dici volo.
nescis quid ego acturus sim nec facinus quantum exordiar.
Cedo manum ac subsequere propius me ad fores. intro inspice.
Euax, nimis bellus atque ut esse maxume optabam locus.
Quae imperavisti. imperatum bene bonis factum ilicost.
Quid parasti?
Quae parari tu iussisti omnia.
Cape stilum propere et tabellas tu has tibi.
Quid postea?
Quod iubebo scribito istic. nam propterea te volo
720scribere, ut pater cognoscat litteras quando legat.
scribe.
Quid scribam?
Salutem tuo patri verbis tuis.
Quid si potius morbum mortem scribat? id erit rectius.
Ne interturba.
Iam imperatum in cera inest.
Dic quem ad modum.
"Mnesilochus salutem dicit suo patri."
Adscribe hoc cito:
"Chrysalus mihi usque quaque loquitur nec recte, pater,
quia tibi aurum reddidi et quia non te fraudaverim."
Mane dum scribit.
Celerem oportet esse amatoris manum.
21At quidem hercle est ad perdundum magis quam ad scribundum cita.
Loquere. hoc scriptumst.
"Nunc, pater mi, proin tu ab eo ut caveas tibi,
740sycophantias componit, aurum ut abs ted auferat;
et profecto se ablaturum dixit." plane adscribito.
Dic modo.
"Atque id pollicetur se daturum aurum mihi,
quod dem scortis quodque in lustris comedim congraecem, pater,
sed, pater, vide ne tibi hodie verba det: quaeso cave."
Loquere porro.
Adscribe dum etiam—
Loquere quid scribam modo.
"Sed, pater, quod promisisti mihi, te quaeso ut memineris,
ne illum verberes; verum apud te vinctum adservato domi."
cedo tu ceram ac linum actutum. age obliga, obsigna cito.
Obsecro, quid istis ad istunc usust conscriptis modum,
750ut tibi ne quid credat atque ut vinctum te adservet domi?
Quia mi ita lubet. potin ut cures te atque ut ne parcas mihi?
mea fiducia opus conduxi et meo periclo rem gero.
Aequom dicis.
Cedo tabellas.
Accipe.
Animum advortite.
Mnesiloche et tu, Pistoclere, iam facite in biclinio
cum amica sua uterque accubitum eatis, ita negotiumst,
atque ibidem ubi nunc sunt lecti strati potetis cito.
Numquid aliud?
Hoc, atque etiam: ubi erit accubitum semel,
ne quoquam exsurgatis, donec a me erit signum datum.
O imperatorem probum!
Iam bis bibisse oportuit.
Fugimus.
760Vos vostrum curate officium, ego efficiam meum.