insanum magnum molior negotium,
metuoque ut hodie possiem emolirier.
sed nunc truculento mi atque saevo usus senest;
nam non conducit huic sycophantiae
senem tranquillum esse ubi me aspexerit.
versabo ego illum hodie, si vivo, probe.
tam frictum ego illum reddam quam frictum est cicer.
adambulabo ad ostium, ut, quando exeat,
extemplo advenienti ei tabellas dem in manum.
770Nimium illaec res est magnae dividiae mihi,
supterfugisse sic mihi hodie Chrysalum.
Salvos sum, iratus est senex. nunc est mihi
adeundi ad hominem tempus.
Quis loquitur prope?
atque his quidem, opinor, Chrysalust.
Accessero.
Bone serve, salve. quid fit? quam mox navigo
in Ephesum, ut aurum repetam ab Theotimo domum?
taces? per omnis deos adiuro, ut ni meum
gnatum tam amem atque ei facta cupiam quae is velit,
779-780ut tua iam virgis latera lacerentur probe
ferratusque in pistrino aetatem conteras.
omnia rescivi scelera ex Mnesilocho tua.
Men criminatust? optimest: ego sum malus,
ego sum sacer, scelestus. specta rem modo;
ego verbum faciam nullum.
Etiam, carnufex,
minitare?
Nosces tu illum actutum qualis sit.
nunc has tabellas ferre me iussit tibi.
orabat, quod istic esset scriptum ut fieret.
Cedo.
Nosce signum.
Novi. ubi ipse est?
Nescio.
790nil iam me oportet scire. oblitus sum omnia.
scio me esse servom. nescio etiam id quod scio.
nunc ab trasenna his turdus lumbricum petit;
pendebit hodie pulcre, ita intendi tenus.
Mane dum parumper; iam exeo ad te, Chrysale.
Ut verba mihi dat, ut nescio quam rem gerat.
servos arcessit intus qui me vinciant.
bene navis agitatur, pulcre haec confertur ratis.
sed conticiscam, nam audio aperiri fores.
Constringe tu illi, Artamo, actutum manus.
Quid feci?
800Impinge pugnum, si muttiverit.
quid hae locuntur litterae?
Quid me rogas?
ut ab illo accepi, ad te obsignatas attuli.
Eho tu,22loquitatusne es gnato meo
male per sermonem, quia mi id aurum reddidit,
et te dixisti id aurum ablaturum tamen
per sycophantiam?
Egone istuc dixi?
Ita.
Quis homost qui dicat me dixisse istuc?
Tace,
nullus homo dicit: hae tabellae te arguont,
quas tu attulisti. em hae te vinciri iubent.
810Aha, Bellorophontem tuos me fecit filius:
egomet tabellas tetuli ut vincirer. sine.
Propterea hoc facio, ut suadeas gnato meo
ut pergraecetur tecum, tervenefice.
O stulte, stulte, nescis nunc venire te;
atque in eopse adstas lapide, ut praeco praedicat.
Responde: quis me vendit?
Quem di diligunt
adulescens moritur, dum valet sentit sapit.
hunc si ullus deus amaret, plus annis decem,
plus iam viginti mortuom esse oportuit:
820terrai odium ambulat, iam nil sapit
nec sentit, tantist quantist fungus putidus.
Tun terrae me odium esse autumas? abducite hunc
intro atque adstringite ad columnam fortiter.
numquam auferes hinc aurum.
At qui iam dabis.
Dabo?
Atque orabis me quidem ultro ut auferam,
cum illum rescisces criminatorem meum
quanto in periclo et quanta in pernicie siet.
tum libertatem Chrysalo largibere;
ego adeo numquam accipiam.
Dic, scelerum caput,
830dic, quo in periclo est meus Mnesilochus filius?
Sequere hac me, faxo iam scies.
Quo gentium?
Tres unos passus.
Vel decem.
Agedum tu, Artamo,
forem hanc pauxillum aperi; placide, ne crepa;
sat est. accede huc tu. viden convivium?
Video exadvorsum Pistoclerum et Bacchidem.
Qui sunt in lecto illo altero?
Interii miser.
Novistine hominem?
Novi.
Dic sodes mihi,
bellan videtur specie mulier?
Admodum.
Quid illam, meretricemne esse censes?
Quippini?
Frustra es.
Quis igitur obsecrost?
840Inveneris.
ex me quidem hodie numquam fies certior.
Meamne hic Mnesilochus, Nicobuli filius,
per vim ut retineat mulierem? quae haec factiost?
Quis illest?
Per tempus hic venit miles mihi.
Non me arbitratur militem, sed mulierem,
qui me meosque non queam defendere.
nam neque Bellona mi umquam neque Mars creduat,
ni illum exanimalem faxo, si convenero,
nive exheredem fecero vitae suae.
850Chrysale, quis ille est qui minitatur filio?
Vir hic est illius mulieris quacum accubat.
Quid, vir?
Vir, inquam.
Nuptanest illa, obsecro?
Scies haud multo post.
Oppido interii miser.
Quid nunc? scelestus tibi videtur Chrysalus?
age nunc vincito me, auscultato filio.
dixin tibi ego illum inventurum te qualis sit?
Quid nunc ego faciam?
Iube sis me exsolvi cito;
nam ni ego exsolvor, iam manufesto hominem opprimet.
Nihil est lucri quod me hodie facere mavelim,
860quam illum cubantem cum illa opprimere, ambo ut necem.
Audin quae loquitur? quin tu me exsolvi iubes?
Exsolvite istum. perii, pertimui miser.
Tum illam, quae corpus publicat volgo suom,
faxo se haud dicat nactam quem derideat.
Pacisci cum illo paulula pecunia
potes.
Pacisce ergo, obsecro, quid tibi lubet,
dum ne manifesto hominem opprimat neve enicet.
Nunc nisi ducenti Philippi redduntur mihi,
iam illorum ego animam amborum exsorbebo oppido.
870Em illuc pacisce, si potes; perge obsecro,
pacisce quid vis.
Ibo et faciam sedulo.
quid clamas?
Ubi erus tuos est?
Nusquam. nescio
vis tibi ducentos nummos iam promittier,
ut ne clamorem hie facias neu convicium?
Nihil est quod malim.
Atque ut tibi mala multa ingeram?
Tuo arbitratu.
Ut subblanditur carnufex.
Pater hic Mnesilochi est; sequere, is promittet tibi.
tu aurum rogato; ceterum verbum sat est.
Quid fit?
Ducentis Philippis rem pepigi.
Ah, salus
880mea, servavisti me. quam mox dico "dabo"?
Roga hunc tu, tu promitte huic.
Promitto, roga.
Ducentos nummos aureos Philippos probos
dabin?
"Dabuntur" inque. responde.
Dabo.
Quid nunc, impure? numquid debetur tibi?
quid illi molestu's? quid illum morte territas?
et ego te et ille mactamus infortunio.
si tibi est machaera, at nobis veruinast domi:
qua quidem te faciam, si tu me inritaveris,
confossiorem soricina nenia.
890iam dudum hercle equidem sentio, suspicio
quae te sollicitet: eum esse cum illa muliere.
Immo est quoque.
Ita me Iuppiter Iuno Ceres
Minerva23Latona Spes Opis Virtus Venus
Castor Polluces Mars Mercurius Hercules
Summanus Sol Saturnus dique omnes ament,
ut ille cum illa neque cubat neque ambulat
neque osculatur neque illud quod dici solet.
Ut iurat! servat me ille suis periuriis.
Ubi nunc Mnesilochus ergost?
Rus misit pater,
Minervae. nunc apertast. i, vise estne ibi.
Abeo ad forum igitur.
Vel hercle in malam crucem.
Hodie exigam aurum hoc?
Exige, ac suspende te:
ne supplicare hunc censeas tibi, nihili homo,
ille est amotus. sine me—per te, ere, opsecro
deos immortales—ire huc intro ad filium.
Quid eo intro ibis?
Ut eum dictis plurumis
castigem, cum haec sic facta ad hunc faciat modum.
Immo oro ut facias, Chrysale, et ted opsecro,
cave parsis in eum dicere.
910Etiam me mones?
satin est si plura ex me audiet hodie mala,
quam audivit umquam Clinia ex Demetrio?
Lippi illic oculi servos est simillimus:
si non est, nolis esse neque desideres;
si est, abstinere quin attingas non queas.
nam ni illic hodie forte fortuna his foret,
miles Mnesilochum cum uxore opprimeret sua
atque obtruncaret moechum manufestarium.
nunc quasi decentis Philippis emi filium,
920quos dare promisi militi: quos non dabo
temere etiam prius quam filium convenero.
numquam edepol quicquam temere credam Chrysalo;
verum lubet etiam ni has perlegere denuo:
aequomst tabellis consignatis credere.
Atridae duo frates eluent fecisse facinus maxumum,
quom Priami patriam Pergamum divina moenitum manu
armis, equis, exercitu atque eximiis bellatoribus
mille cum numero navium decumo anno post subegerunt.
non pedibus termento fuit praeut ego erum expugnabo meum
sine classe sineque exercitu et tanto numero militum.24930
(932)nunc prius quam huc senex venit, libet lamentari dum exeat.
o Troia, o patria, o Pergamum, o Priame periisti senex,
qui misere male mulcabere quadringentis Philippis aureis.
nam ego has tabellas obsignatas consignatas quas fero
non sunt tabellae, sed equos quem misere Achivi ligneum.25(936)
941tum quae his sunt scriptae litterae, hoc in equo insunt milites
armati atque animati probe. ita res successit mi usque adhuc.
atque hic equos non in arcem, verum in arcam faciet impetum;
exitium excidium exlecebra fiet hic equos hodie auro senis.
nostro seni huic stolido, ei profecto nomen facio ego Ilio;
miles Menelaust, ego Agamemno, idem Vlixes Lartius,
Mnesilochust Alexander, qui erit exitio rei patriae suae;
is Helenam avexit, cuia causa nunc facio obsidium Ilio.
nam illi itidem Vlixem audivi, ut ego sum, fuisse et audacem et malum:
950in dolis ego prensus sum, ille mendicans paene inventus interiit,
dum ibi exquirit fata Iliorum; adsimiliter mi hodie optigit.
vinctus sum. sed dolis me exemi: item se ille servavit dolis.
Ilio tria fuisse audivi fata quae illi forent exitio:
signum ex arce si periisset; alterum etiamst Troili mors;
tertium, cum portae Phrygiae limen superum scinderetur:
paria item tria eis tribus sunt fata nostro huic Ilio.
nam dudum primo ut dixeram nostro seni mendacium
et de hospite et de auro et de lembo, ibi signum ex arce iam abstuli.
iam duo restabant fata tunc, nec magis id ceperam oppidum.
960post ubi tabellas ad senem detuli, ibi occidi Troilum,
cum censuit Mnesilochum cum uxore esse dudum militis.26(961)
(966)post cum magnifico milite, urbes verbis qui mermus capit,
conflixi atque hominem reppuli; dein pugnam conserui seni:
eum ego adeo uno mendacio devici, uno ictu extempulo
cepi spolia. is nunc ducentos nummos Philippos militi,
970quos dare se promisit, dabit,
(972)nunc alteris etiam ducentis usus est, qui dispensentur
Ilio capto, ut sit mulsum qui triumphent milites.27
(978)sed Priamum adstantem eccum ante portam video. adibo atque adloquar.
Quoianam vox prope me sonat?
O Nicobule.
Quid fit?
quid quod te misi, ecquid egisti?
Rogas? congredere.
980Gradior.
Optumus sum orator. ad lacrumas coegi hominem castigando
maleque dictis, quae quidem quivi comminisci.
Quid ait?
Verbum
nullum fecit: lacrumans tacitus auscultabat quae ego loquebar;
tacitus conscripsit tabellas, obsignatas mi has dedit.
tibi me iussit dare, sed metuo, ne idem cantent quod priores.
nosce signum. estne eius?
Novi. libet perlegere has.
Perlege.
nunc superum limen scinditur, nunc adest exitium Ilio,
turbat equos lepide ligneus.
Chrysale, ades, dum ego has perlego.
Quid me tibi adesse opus est?
Volo,28
ut scias quae his scripta sient.
Nil moror neque scire volo.
Tamen ades.
Quid opust?
Taceas:
quod iubeo id facias.
990AAdero.
Euge litteras minutas.
Qui quidem videat parum;
verum, qui satis videat, grandes satis sunt.
990Animum advortito igitur.
Nolo inquam.
At volo inquam.
Quid opust?
At enim id quod te iubeo facias.
Iustumst ut tuos tibi servos tuo arbitratu serviat.
Hoc age sis nunciam.
Ubi lubet, recita: aurium operam tibi dico.
Cerae quidem haud parsit neque stilo;
sed quidquid est, pellegere certumst.
"Pater, ducentos Philippos quaeso Chrysalo
da, si esse salvom vis me aut vitalem tibi."
malum quidem hercle magnum.
Tibi dico.
Quid est?
Non prius salutem scripsit?
1000Nusquam sentio.
Non dabis, si sapies; verum si das maxume,
ne ille alium gerulum quaerat, si sapiet, sibi:
nam ego non laturus sum, si iubeas maxume.
sat sic suspectus sum, cum careo noxia.
Ausculta porro, dum hoc quod scriptumst perlego.
Inde a principio iam inpudens epistula est.
"Pudet prodire me ad te in conspectum, pater:
tantum flagitium te scire audivi meum,
quod cum peregrini cubui uxore militis."
1010pol haud derides; nam ducentis aureis
Philippis redemi vitam ex flagitio tuam.
Nihil est illorum quin ego illi dixerim.
"Stulte fecisse fateor, sed qaeso, pater,
ne me, in stultitia si deliqui, deseras.
ego animo cupido atque oculis indomitis fui;
persuasumst facere quoius me nunc facti pudet."
prius te cavisse ergo quam pudere aequom fuit.
Eadem istaec verba dudum illi dixi omnia.
"Quaeso ut sat habeas id, pater, quod Chrysalus
1020me obiurigavit plurumis verbis malis,
et me meliorem fecit praeceptis suis,
ut te ei habere gratiam aequom sit bonam."
Estne istuc istic scriptum?
Em specta, tum scies.
Ut qui deliquit supplex est ultro omnibus.
"Nunc si me fas est obsecrare abs te, pater,
da mihi ducentos nummos Philippos, te obsecro."
Ne unum quidem hercle, si sapis.
Sine perlegam.
"ego ius iurandum verbis conceptis dedi,
daturum id me hodie mulieri ante vesperum,
1030prius quam a me abiret. nunc, pater, ne perierem
cura atque abduce me hinc ab hac quantum potest,
quam propter tantum damni feci et flagiti.
cave tibi ducenti nummi dividiae fuant;
sescenta tanta reddam, si vivo, tibi.
vale atque haec cura." quid nunc censes, Chrysale?
Nihil ego tibi hodie consili quicquam dabo,
neque ego haud committam ut, si quid peccatum siet,
fecisse dicas de mea sententia.
verum, ut ego opinor, si ego in istoc sim loco,
1040dem potius aurum quam illum corrumpi sinam.
duae condiciones sunt: utram tu accipias vide:
vel ut aurum perdas vel ut amator perieret.
ego neque te iubeo neque veto, neque suadeo.
Miseret me illius.
Tuos est, non mirum facis.
si plus perdundum sit, periisse suaviust,
quam illud flagitium volgo dispalescere.
Ne ille edepol Ephesi multo mavellem foret,
dum salvos esset, quam revenisset domum.
quid ego istic? quod perdundumst properem perdere.
1050binos ducentos Philippos iam intus ecferam.
et militi quos dudum promisi miser
et istos. mane istic, iam exeo ad te, Chrysale.
Fit vasta Troia, scindunt proceres Pergamum.
scivi ego iam dudum fore me exitio Pergamo.
edepol qui me esse dicat cruciatu malo
dignum, ne ego cum illo pignus haud ausim dare;
tantas turbellas facio. sed crepuit foris:
ecfertur praeda ex Troia. taceam nunciam.
Cape hoc tibi aurum, Chrysale. i, fer filio.
1060ego ad forum autem hinc ibo, ut solvam militi.
Non equidem accipiam. proin tu quaeras qui ferat.
nolo ego mihi credi.
Cape vero, odiose facis.
Non equidem capiam.
At quaeso.
Dico ut res se habet.
Morare.
Nolo, inquam, aurum concredi mihi,
vel da aliquem qui servet me.
Nic.
Ohe, odiose facis.
Cedo, si necesse est.
Cura hoc. iam ego huc revenero.
Curatum est—esse te senem miserrumum.
hoc est incepta efficere pulcre: bellule
mi evenit, ut ovans praeda onustus incederem;
1070salute nostra atque urbe capta per dolum
domum reduco integrum omnem exercitum.
sed, spectatores, vos nunc ne miremini
quod non triumpho: pervolgatum est, nil moror;
verum tamen accipientur inulso milites.
nunc hanc praedam omnem iam ad quaestorem deferam.