Particula,tocoro, significat tempus in quo fit actio significata per uerbũ cui postponitur:taburu tocoro ni, quãdo comedebã,tabeta tocoroni, post prandium,tabeôzuru tocorõ ni, vel,tabeôzuru ni, quando eram comesturus: facit etiam eadem particula reduplicatiua denotando reduplicationem in quantum: v.g.jesu christo humanidad no uon tocoro ua, Iesus Christus in quantum homo,uonorẽga foxxezaru tocoro uo fõdocosu coto nacare, quod tibi non vis, alteri ne facias,fũdai no tocoro uo uo iurùsu, dono illi libertatem,fito no acu no tocoro ni ua dôxin xenu, non consentio hominum peccatis,utagǒ tocoro mo nai, non remanet locus dubij vel dubitandi,nocoru tocoro mo nai, nihil amplius restat,tçuini, sòno tocòro ie mairózu, denique ad hoc peruenit,fùmbet ni voiobanu tocoro gia, res sunt quæ non intelliguntur, vel ad quas intellectus non peruenit,nani mo naì tocoro vo iô qìcòximexe, comedat vestra dominatio ex hac paruitate, quæ est nihil: exemplis cognoscetur vis significationis.
Particulæ,tocòro,Made, vel,made de gozaru, solent postponi ad cadentiam; absque aliqua significatione, & idem est,còto de gozaru, v.g.naranu made, velnaranu còto de gozaru, est idem quod,naranu, non est possibile,guijèt tçucamatçuro to zonzuru còto va cacũgo ita sanu coto gia, amicitiam frangere neque in mentem mihi venit, hic,itasanu coto gia, est idem quod,itasanu, solum.
Particula verò,madeiò, vtuntur aliquando ad confirmationem eorum, quæ dicunt: v.g.caita madeio, quod scripsi scripsi.
Particula,toqi, postposita præsentibus, illa facit præterita imperfecta: v.g.jennìn tachi va saĩgo ni voiobi tamó tòqi va buji nĩ gozatta, quando sancti perueniebant ad mortis horam erãt pacifici & quieti.
Conuertendo,ta, præteritorum in,tçu; &,da, negatiuorum in,zzu, fit sensus; modo facio hoc; modo illud: v.g.mòno vo caitçu, iôzzu, nando xite curasu bacari gia, legendo, & scribendo, & alia faciendo, transigo vitam,tattçu itçu vocu iori zaxiqi ie ĩde zaxiqi iori vocu ie iri xitten battò xeraruru, stando & sedendo: intrando, & exeundo, surgit & cadit: eumdem sensum facit particula,ri, postposita præteritis: v.g.xeqen nò mòno va netari voqitari nôdari curasu bacari gia, homines mũdi,vitamaguntdormiendo, surgendo, & bibendo,mazzu ite ni ua uo mo facaxetari, cusa vo mo ficaxetari iroiro no xĩgoto vo atẽgote cosó mairozure, ibo & atrium verrere faciam, & herbas euellere, & denique ibo ad multa disponenda,ima còno io fuqe iuqẽba nome ia, vtaie ia fitó bìbo mõtçu, vtotçu sacamori suru, cum iam sit alta nox prouocando se ad bibendum & cantandum lætantur homines saltando & cantando &c.
Particula,ie, quæ est radix verbi,ie iuru, quod est possum, es, anteposita negatiuis significat non posse facere actionem significatam per verbum: v.g.ie iomanu, non possum legere, infinitiuis vero postponitur: v.g.iomu còto voienu, non possum legere: dicitur etiãiomi va ieĩde, veliomi mò ieĩde, cum legere non possim aut legere non valendo. Infinitiuum gerit vices aliquando suppositi verbi: v.g.xinuru cotova vosoròxij, terribile est mori.
Particula,tai, quæ significat volo, is, postposita radicibus verborum significat velle facere actionem significatam per verbum: v.g.mizzu vo nòmi tai, desidero aquam bibere, idem,mizzu uo nomi tõ gozaru, vel,mizzu uo nomi tõ zonzuru, sed istæ duæ vltimæ sunt nobiliores, & quibus coram nobilibus vtimur negatiui exemplũ est,tomo nai, v.g.mizzu uo nòmi tòmo nai, nolo aquam bibere idem est,mizzu uo nomi tomo gozaranu, mairi tó mo zonjenu, non habeo animum eundi. Si verò particula,tai, postponitur adiectiuis vel verbis significantibus actionem sensitiuam in secunda persona, conuertit,i, in,c, & postponitur verbum,ari,u, coniugatum secundum orationis exigentiam: v.g.cui tacatta, volui comedere. Si vero verbum loquatur de secunda, & tertia persona conuertit particula,i, in,g, & postponitur etiam,ari,u, vel cum honore secundum quòd persona meretur; vel sine particula honoris; sed absolute. Si vero sit persona inferior etiam si sit secunda vel tertia,i, conuertitur in,c, sicut dictum est de prima.
Particula,de, aliquando facit subiunctiui sensum adiuncta aliquibus nominibus substantiuis: v.g.uarãbẽ de xinda, mortuus est puer vel cumadhucesset puer,uarẽga buchó fóde tofo mo gozanai, cum ego sim negligens, & non curiosus, nihil erit, eo modo quo conueniebat, aptatum.
Particula,iǒ, quæ significat modum, potest poni radicibus verborum, & ipsis etiam verbis: quando radicibus, regit genitiuum;quando vero verbis regit eorum casus: v.g.cono qio uo iomi iǒv a, modus loquendi hunc librum, vel,cono qió uo iomu io ua, in prima oratione,qio, est in genitiuo cum particula,no, in secunda autem est in accusatiuo cum,uo, quia illud regit,iomu:tei, significat modum extraordinarium & admirationem causantem: v.g.machicanuru tei uo goron jerarei, videat vestra dominatio modum expectandi idest quo modo expectant:arisama, significat etiam modum: v.g.me mo aterare nu arisama gia, est modus & figura quæ nec prospici potest.
Sama, significat tempus quo fit actio verbi cui postponitur, regitque casum, quem verbum ex se petit, postponitur verò radicibus: v.g.saqe uo nomi sama ni, quando actualiter bibebat vinum,iado ie caieri sama ni, quando domum reuertebatur,fùne iori ãgari sama ni, quando actualiter exibate nauigio,funè ni nori sama ni, quandoactualiterconscendebat nauim.
Quando in oratione fuerint duo verba quorum actio per modum vnius fit, primum verbum debet esse in gerundio in do: v.g.mizzu uo motte coi, porta aquam, vel veni aquam portans,funè uo uoite coi, affer hic nauim, vel remis nauim trahendo veni,core uo totte iqe, porta hoc, vel tollendo hoc vade.
Gerundium in,do, adiunctum verbis, rogandi, dandi, aut gratiam faciendi significat rogare, vel petere rem significatam per verba quibus anteponitur: v.g.nifon guchi uo uoxiiète cureio, doce me linguam Iaponicam,so uoxerarete cudasaruru na, ne dicat hoc vestra dominatio,Deus no coto uo catatte tamore, facias mihi gratiam referendi res quæ ad deum pertinent.
Particula,mo, postposita gerundijs in,do, quæ in,te, vel,de, finiuntur significant, quamuis: v.g.so moxite mo, quamuis hoc dicas,so iuaĩde mo, quamuis hoc non dicas,ica fõdo susu mẽte mo, corobu mai, quantumcumque mihi persuadeas; fidem non abnegabo; etiam vtuntur hoc modo,so moxẽba attemo, etiam si hoc dicas, &doxitemo co xitemo, quodcumque facias &c.
Si particula,coso, de qua supra, postponatur gerundio in,do, affirmatiuo, & finiatur oratio in prædicta particula fit oratio negatiua: v.g.mite coso, nulla tenus vidi,atte coso, nullo modo est. Si vero oratio non finitur in,coso, est affirmatiua& emphatica: v.g.mite coso gozare, vidi profecto: finitur verbum in,e, secundum regulam supra positam quando egimus de particula,coso.
Quando verò gerundio in do negatiuo finito in,e,subsequunturvel,ua, vel,naranu, aut,cana uanu, dicit necessitatem, & impossibilitatem ad contrarium: v.g.mairaĩde cana uanu, est necessarium ire,iuaĩde uà nò còto narẽdomo, nànto xô ca?& si sit res quæ necessario debet dici; quid faciam?xitãgauaĩde naranu, est necessarium obedire; eundem etiam sensum, &si non cum tanta vi, facit futurum infinitiui; tam affirmatiuum: quam negatiuum, adiuncto tamen illi subiunctiuo permissiuo cum,dòmo: v.g.mairo còto de gozatta rẽdomò, quamuis ire debuissem,mairu mài querẽdomo, quãuis non essem iturus,mairo còto de gozanacattarẽdomò, quamuis non debuissem ire: vtuntur etiam gerundio in do negatiuo ad significandum, nisi: v.g.òracio uo mosaĩde cúna, ne comedas nisi prius orationem feceris.
Gerundium verò finitum in,e, significat actionem iam esse factam: v.g.mèxi cúte còi, venias post prandium,còno qiõga caitẽ gozàru, hic liber est scriptus,chichi ni fùmi uo cacaĩde cuiaxiũgozaru, pœnitet me non misisse Epistolam patri tuo,còno qiõga caitẽ gozaranu, non est scriptus hic liber.
Postposita particula,nagàra, radicibus verborum, quando subsequitur verbum significans actionem repugnantem aut aduersatiuam, facit gerundium in, do: v.g.Tõganin Deus iòri bàcutài no go uon, ò uqetate matçuri nagara; caiette somùqi tatematçuru, peccatores recipiendo vel etiam si à Deo accipiant benefitia maxima, loco gratitudinis; ipsum potius offendunt,jesu Cristo Deus de gozàri nagàrà, fito ni tàixitè cruzni càcaraxerareta, Iesus Christus cũ esset Deus crucifixus est propter hominem: postponitur etiam,nagàrà, nominibus: v.g.quantai nagarà, quamuis sit inurbanitas,sannin nagara, tres simul, vel etiam sisintres,aqiraca nagara, quamuis sit clarum, hic,aqiracanaamittit,na, & sic in adiectiuis quæ finiuntur inna.
Postposita particula,iàsui, radicibus verborum tam actiuorum; quam passiuorum facit illas supinum in,tu, v.g.iòmi iasui, facile lectu,còrosare iasui, facilis occisu, ad idem tendunt hi modi loquendi,iúte uàuosoroxij, est dictu tremendum,mite ua fuxĩguina, est res admirabilis visu,iú uo mòuosoroxij, est dictu tremendum.
Ex adiectiuis finitis in,ai, fiunt aduerbia conuertendo,ai, in,ó, v.g.fucǒ,profundè, ex finitis inoi, conuertendo illud in,ô, v.g.caxico, prudenter, ex finitis in,ei, conuertendo illud in,eô, v.g.xĩgueo, frequenter, ex finitis in,vi, conuertendo illud in,ú, v.g.aiau, periculose, ex finitis in,ij, conuertendo illud in,iú, v.g.cauaiú, miserabiliter.
Fiunt etiam alia aduerbia postposito,te, radicibus verborum v.g.sàdamète, determinate, vel probabiliter,aràvarete, manifeste &c.
Octo sunt aduerbia interrogandi,ĩzzucu,ĩzzucàta,donata,doco?dochi?dòchira?dòno tocòro,dòno fo?&significantquem locum? postponuntur autem illis particulæ,va,no,ni,ĩe,vo,cara, &iori, secundum casuum exigentiam: v.g. vnde? quo? quam? qua? vbi, &c. postponi etiam illis potest,màde, quod significat terminum vsque: v.g.docomade ie iqóca, vsque quo ibis? & quando vtcumque interrogatur, ponitur particula,ca?velzo, & melius,zo, quàm,ca, si in oratione sit aliqua particula interrogatiua: v.g.ĩzzucu ie maitta zo, quo iuisti,dòno tocòro uo to uòtta zo, quem locum transiuisti,doco iori itta zo, quà intrasti?dòchi càra qita zo?vnde venit?donata uà Pedro no iãdo zo, vbi est domus Petri?dòconi uòru zo?vbi vel in quo loco est? Respondetur multipliciter,còno tòcoro,còto mòto,còre,conàta,còchi,còchira,còco,còco ra,còno cata,còno fò, hic,sòno tòcoro,soco moto,sòre,sònata,sòchi,sochira,sòco,socora,sòno càta,sono foistic,ano tocòro,aso co mòto,are,anata,achi,àchira,asocò,àsocora,àno càta,ano fó, significat: illic, postponuntur his aduerbijs particulæ casuales. Aduerbia interrogandi cum particulis casualibus & postposito,mo, significant vbicumque: v.g. vel quacumque, vel quocumque: v.g.donotocòro ièmò tòuoro, transibo quocumque,doconimovbicumque,dòco cara mo, vndequaque. Si verò loco,mo, postponatur,nàri tomo, significat quemcumque locum diuisiue: v.g.dòcoie nàri tomò mairo, ibo ad quemcumque locum diuisiue: idem significat,cocozo, cum eisdem particulis casualibus & possunt poni inter,doco, &,zo, v.g.dòco ni zo àru fõdonĩ, si quidem est in aliquo loco,còco caxicò, significat hic & illic,doco mo caxico mo, significat omnem locum: particulæ casuales solent poni antemo, v.g.do còni mo caxico ni mo, in omni loco, aduerbio verò antecedenti postponuntur v.g.còco càxico ni, hic & illic,còco caxico ie dòco,caxico iori&c.
Particula,vie, significat supra; petit ante se suppositum in genitiuo: v.g.fàndai no uie ni uoqe, pone supra mensam,còno uie uà gozàru mai, non erit supra hoc: idest melius,sono uie ni, circa istud,sòno, uie no sàta uo catàriare, narra quæ circa hoc sunt,còre ua ĩzzure iori mò uie de gozaru, non inuenietur, quid hoc superius: idest hoc est supremum,xita, significat: infra: & regit eosdem casus, quos præcedens: v.g.fandai no xitani uòqe, pone sub mensa,micotõba no xita iori, quando rex: v.g. finiuit loqui,uoxita uo cudasarei, det mihi vestra dominatio reliquias sui potus, quæ superauerunt.
Particula,sòba, significat, latus & regit ante se genitiuum: v.g.fito no sòba uò fanaruru, separat se à latere alicuius.
Maie, significat ante: & regit ante se genitiuum: v.g.fito no maie uo touoru, transeo coram alio,cacũgò no maie, secundum dispositionem,funbet no maie, sicut credo vel cogito, vel iuxta sensum.
Mauari, significat circum circa in giro: & regit ante se genitiuum: v.g.iglẽsia no ma uari ni tçuchi uo nãgue sutçuru na, ne proijcias terram in circuitu Ecclesiæ.
Vchi, significat intra, & si ante se habet substantiuum debet esse in genitiuo: v.g.iglesia no uchi, intra Ecclesiam,ano fito ua; fito no uchi de uanai, ille homo non est inter homines, idestnon est homo,fùtacùchi cúta còto ua, cúta uchi deuanai, comedisse duas buccellas, non est comedisse.
Foca, significat foras, vel extra: & petit ante se genitiuum: v.g.iglesiano foca ni, extra Ecclesiam,fòcaie iqe, exi vel eas foras: aliquando loco particulæ genitiui, ponituriori, v.g.Deus uonãgo ichinin iori foca tçucùri tamauànu, Deus non creauit nisi vnam mulierem; idest nullam formauit extra vnam,Tèngu fito ni àcu uo susumùru iòri fòca uà, nài, Dæmon nihil facit nisi persuadere peccata hominibus,goxo uo tàsucàru tàme baptismo uo sazzucàru iòri fòca bechi no michĩ ga nai, non est alia via ad saluandum hominem extra baptismum; idest, absque baptismo nemo potest saluari,Deus no gracia iori foca, absque dei gratia.
Naca, significat medium in quantitatibus continuis vel discretis v.g.qinò nàca ni, in medio ligni,fito no nàca ni, in medio hominum.
Nacaba, significat medium in rebus successiuis: & vtrumque petit ante se genitiuum: v.g.dangui no nàcaba ni, in medio sermonis,sòre uo qijte, nacabà uà uosore; nacàba ua aqirete itaaudiens istud, & metuit & expauit, idest medium tempus consumpsit timendo &c.
Ato, significat retro, & regit ante se genitiuum: v.g.sonatà no àto càra mairo, veniam post te, idest, te sequar.
Vàqi, significat latus: et petit ante se genitiuum: v.g.Pedro no uaqi, ad latus Petri,misa no uaqi, finita missa,còno uaqihis diebus præteritis, omnia prædicta aduerbia requirunt post se casus quos petunt verba quibus subsequuntur.
Quare? vel qua de causa interrogatur multipliciter: v.g.nàjeni,nàjoni,nàni xini?nàni tote cà?nàni no iuie ni?nànto xita coto ni?nani nò xisài ni iotte?quomodo? dicitur,nànto xite?nànto ioni icàni to xite?Respondetur autem, quia vel ratio est: v.g.sono iuie ua, nà jeni to iúni, Quia, vero, etiam dicitur,tocorõ de, fodoni, ni iotte, sacàini, primumex his tribus dicit multam causalitatem, secundum verò non tantam: tertium autem minorem.
Vie va, significat: cum vel siquidem: v.g.tõganai vie ua qĩzzucaĩ ga nai, non timeo, quia, vel siquidem non habeo culpam, eundem sensum facit particula,cara, v.g.caiõni irò vo misùru càra va; càcusu còto va irànu, in vanum illud abscondere tentas, siquidem talem colorem ostendisti. Si quidem, quasi illatiuum significat,tòqi va, &,xicaru tòqi va:sari na garà, significat, sed;sàri tòte va, significat, adhuc:sàru tòte ua, significat, siquidem res ita se habet:sàrú tòte ua,qicoienu còto gja, si ita est, intollerabile videtur.
Quando interrogatur per,itçu, vel,itçũgoro, a quot diebus? interrogatur per,icca sàqi, vel,icca maie, a quot mensibus? interrogatur per,icutçuqi saqi?a quot annis interrogatur pernànnèn maie, solet addi,ni, quando verbum illud petit, & semper in fine interrogationis ponitur,ca, vel,zo, & melius,zo?
Respondetur: nunc,ima, vel,tãda ima, iam,mo, v.g.moiqe, eas iam, aliquoties dicitur,tòqi ni iotte, vel,jibùn ni iotte, postea dicitur,nochi,sòre cara, vel,sòre iòri, post istud,còre càra, vel,còre iòri, post hoc,àre iòri, vel,àre càra, post illud. Statim dicitur,iãgate, postea, vel deinceps dicitur,ĩma iòri nóchi, vel,ima iori xite uà, vel,ima iori ĩgo, vel,jĩgònĩgo: isto mane, diciturqèsa,connichi, vel,qiohodie,àsu, vel,miônichi, cras, cras manè,asa,àxitatô, vel,àsatòcu, cras nocte,miònia, antea,ijen, velsaqini, heriqinô, vel,sàcujit,nudiustertius,uototoi, velfùtçuca sàqĩ ni, diebus præteritiscòno giu,còno fõdo, vel,xenjìt, vice præterita: idemxendo: vice futura,còndo, ab hinc duobus diebus,asàtte, velmiõgo nichi, post tres dies,xiasàtte, velmió mió gonichi,qiônen, vel,còzo, anno præterito, hoc anno,còto xi, a tribus iam annis,vòto tòxi, vel,uotõdoxi, ab hinc vero quatuor annis.sanuruuotõdoxistatim,tàchi màqĩvel,socuij ni,sunauàchi, statim profecto,tànteqi, in illo momento.
Itçumade?vsque quando?itçu mademo; semper,itçu càraa quo tempore,itçu iori, ex quo tempore?
Iia, vel,iia, significat non,só deuanai, non est ita,iccanavel,iccanàgueni, nullatenus,iùme iùme, neque per somnium,sàrani, vel,ichiien,càtçutè, vel,càtçute mòtte, nullo modo,iò,iòmo, vel,iòmo iòmo, neque cogitatione: v.g.càtçute màiru mài, nullatenus ibo,iòmo sõ uà gozàru màineque in mentem venit quod ita erit; & quando prædicta iunguntur affirmatiuis faciunt etiam sensum negatiuum, v.g.iomo iòmo to mòxitarẽba uo màiri atta, cum dixisses te non iturum: iuisti tamen,io mairõ, nullo modo ibo.
Nacanàca, significat: ita est,uõ, significat: sic, assentiendo,gueni, vel,gueni gueni, sic se habet: v.g.guèni guèni só mo aró, absque dubio sic se habebit res,chõdo, significat, omnino,saiòni,sòno bùn,sòno gotòqu,so de gozaru,sò re sóre,màsso gia,xicato, significat: ita est,mòttomò, significat rationabiliter loquitur,guioi nõ gotoqu, sicut vestra credit vel dicit dominatio,mòchi ron, non cadit sub dubio seu disputatione,nàcanàca nàru còto de gozaranu, verè non est possibile,nàcanàca no còto, res est cui potest assentiri seu fides adhiberi,ma còtoni, verè, & idem significat,xinjit, vel,xinjit ni,xei mon, iuramento confirmo,isasàca, vel,isasàca mòttenec parum quidem,issai, velixxetnulla via, nullo modo, & quando iunguntur affirmatiuis significant prorsus in omni euentu.
Iori,iòri mò,iòri mo nà uo, significat magis comparatiuè, persona quæ comparatur est in Nominatiuo; cui comparatur verò in ablatiuo cum aliqua ex prædictis particulis: v.g.Pedro ua juan iòri mò gàcuxõ de gozaru, Petrus est doctior Ioanne,sòcoie nobòru iòri ua; mairanũgà màxi gia, melius est non ire; quam ascendere isthuc:gotòqu,màma,ioni, sunt aduerbia similitudinis, & petunt ante se genitiuum rei cui fit assimilatio: v.g.Pedro nõ gotòqu, sicut Petrus. Si verò antecedit verbum, non petunt genitiuum; v.g.no iama ìe nari tomò qi tài màmani qite, nururẽba, nũgui suteraruru, etiam si eant ad campum, & montes se induunt, si volunt tali veste, & illam exuuntquandoaqua madefit,uomô màma ni, vel,uomô gotoquvel,uomô ioni, sicut cogito,conòmi no màma ni, secundum desiderium & ad eius mensuram,fõdo, significat, tantum, vel quasi; & proportionem: v.g.qifèn ano fito fõdo no gacuxõ de gozaru, tam doctus es sicut ille,farãga cũdàru fòdo iòi, in tantum erit sanus in quantum habuerit ventris purgationem,mĩchi uò arùqu fõdo cutabituru, sicut ambulo, sic deficio,acai fõdo ioi, dum est rubicundius, tanto melius,xinùru fõdo no vazzurai de uanai, infirmitas hæc non est ad mortem idest mortis causatiua,funè ni mesaruru fõdo narãba uare mo norǒzu, si vestra dominatio tantum vult assumere laborem vt nauim ascendat; ego etiam,tamèxi mo naĩ fõdo ni atta to mosu, dicunt fuisse sicut numquam,uoqùru fòdo arãba sòre ĩe mairozu, si ad statum perueniam quod possim è lecto surgere conferam me ad vos,chicara no fõdo uo mite, videns virium proportionemfõdo nǒ tçuita, peruenit in istanti,core fõdo, sicut hoc,sòre fõdo, sicut istud,are fõdo, sicut illud,uouoi fõdodum magis vel plus,sucunai fõdo, dum minus.
Vie,significatrem supremam: v.g.christianno voxiie ua izzure iori mo vie de gozaru, doctrina & fides Christiana est suprema & super omnes,còno saqe no uie ua nai, non est melius vinum isto,ichi: vel,daiichi, est supremum & vnicum: v.g.gacuxo no uchi ni Sancto Thomas daiichi de gòzatta, inter doctores SanctusThomasest supremus,còre ua are iori vie, hoc est superius illo: particulaxita, est contraria,uie, significat verò inferius: v.g.xiqitai ua anima iori xita de gozaru, corpus est inferius anima.
Ichidan,chicãgoro,icco, significant valde: v.g.chicãgoro no uo cocorõ gaqe de gozaru, est maxima cura & diligentia, &c.sòre ua icco uarui còto gia, istud est valde malum,bexxite, significat præcipue,tòri uaqe, significat in particulari vel specialiter,coto no foca, raro, & extraordinarie,icanimo, significat, valde,amari ni, significat nimis, & denique ex adiectiuis formantur aduerbia modo supra dicto, quæ significant aduerbialiter quod adiectiua absolute: v.g. exfucai, quod est, profundus, a, um,fuco, quòd est profundè,icani mo xizzucanivalde quietè,tani coto ni, extraordinariè,xitàtacani, vel,guiǒ sanni, formidabiliter idest, nimis: vide in dictionario.
Voxinabete, significat vniuersaliter,sôbet, communiter, idem significant,tçune ni, vel,sojite,feijeini, regulariter,voioso,tabùn,vòcata,ioppõdoni, significant: maiori exparte,qèccu, vel,caiette, significant, quin potius, vel,tènnèn, significat forsan, & idem significant,xijen,icasama,sadamete, significãt probabiliter,canarazu, absque dubio indefectibiliter,moxi xjien, si forte,xotocu, naturaliter,jinen, casu,xĩdai xĩdai ni, vel,jèn jenni, vel,xĩdai ni, successiueleniter,vonozzu cara, per se absque alio.
Ficqio, &,tçuini, denique, significant vel resolutorie,tçũgo, summatim,no no, non est ita? v.g.nòno icani qicaxeraruru ca?heus audis ne?moxi, significat etiam; heus; sed est vocabulum vrbanum: v.g.moxi Padre sama, heus reuerende pater,iare, est etiam heus, cum inferioribus: v.g.iare taro quaja to iiẽbadicens heus,taro quaja:iaisignificat etiam heus sed vilius: v.g.iai sochi ga mòtta mono ua nanĩzo?heus tu quid est quod portas? idem significat,ia, v.g.ia uo tòno barã domo ùa nani uo sauãgu zo?heus vos milites & boni homines quid turbamini? ad eundem sensum tendit particulaai, postposita v.g.izzure mo mina iô qiqe ai, heus vos omnes audite.
Particula,ca, &,zo, vt supra dictum est, sunt ad interrogandum, idem habent munus particulæia, velcaia, sed sunt humiliores: v.g.are ua tare caia?quis est ille?còre ia, istud?io suqète tare ca ua tazzuneô zo?cum sit alta nox, quis potest interrogare, & querere?sòre de aro ca toiú còto gia, dico, si erit istud?
No?petit consensum: v.g.gozaro ca no?veniet? nonne?mairo to uoxerareta no?non ne dixit quod veniet?no Pedro dono?non est ita domine Petre?na, significat idem; sed est inferius: v.g.soqiita na, nonne sic audisti? aliquando in oratione vbi estzo, solet poni;baxi; quæ est particula dubitandi: v.g.nanto xita xisaĩ de baxi gozaru zo?qua de causa accidit hoc?sate nanto iú uoqiacu de baxi gozaru zo, quomodo vocatur vester iste hospes?goiô baxĩ gozaruca?est ne tibi aliquid necessarum?
Io, vel,zo; affirmant & faciunt cadentiam orationis: v.g.caita zo, vere scripsit,maitta io, venit profecto,sono tòqi vare va ichi dan varui tçucai vo xiraruite gozaru io, tunc profecto mala nuntia seu missiones sumexequutus& feci,bacari, significat, tantum vel solummodo,sóre ni cãguitte, istud solum,còre ni cãguirazu, non hoc solùm: aliquando,bacari, significat magis vel minus: v.g.fiacu bacari, erunt centum,fiacunin bacari corosareta, centum vsque homines occisi sunt,nó,nóte,naqu xite,naqute, significant sine vel absque: v.g.raxximo nó, absque ratione, & ordine,cacũgò nó, absque præparatione.
Aduerbia sonus sunt multiplicia secundum diuersitatem quam Iapones in sonus terminatione percipiunt, & illis,to, solent postponere: v.g.ua ua to xite, vociferando dicentes,ua ua, & si illis postponiturmeqi,u, significat talem strepitum facere: v.g.ua meqi,u, va dicendo vociferor, aris, &c.
Tame, significat ni vel erga: v.g.sonata no tame, tibi, regit ante se genitiuum,nanno tame, ad quid,nanini naru ca?ad quid est?nani ni xô ca?ad quid faciendum habes illud?nani no iô ni tatçu ca?ad quid est necessarium vel proficuum?maitte no iô ua?quæ ne necessitas est eundi?
Tai xite, significat propter, vel contra, v.g.tenguni tai xite te qito, pugnare contra dæmonem & ei resistere,Deus ni tai xite cũguio uo coraiuru, suffero labores propter Deum,uie iori, significat etiam, propter: v.g.uon jifi no uie iori, propter suam misericordiam.
Ni iotte, significat etiam causam quare: v.g.Deus iori fito no jento acu ni iotte go fempô uo ataie saxerareozu, deus tribuet hominibus secundum opera eorum vel vitij vel virtutis, deriuatur a verbo,ìori,u.
Nitçuite, significat circa, & deriuatur a verbo,tçuqi,u, v.g.còre ni tçuite, velcòre ni tçuqi, vel,còre ni tçuqete, circa hoc,sono gui ni uoite ua zonjenu, nihil circa hoc negotium scio,vôxe uamottomo narẽdomo uãgami ni totte ua canaĩ gatai, bene dicit vestra dominatio; sed quod ad me attinet estfactu difficile,Dai quan ni itatte ua ichinin bacari sadameio, quod ad economum seu maiordomum attinet, vnum tantum constitue, hæc omnia,itatte, v.g.tòtte, sunt gerundia verborum sicut & præcedentia, etiam solent dicere,Padre còto uaquod at patrem attinet,uarera còto ua, circa meas res, vel quod ad me attinet,xitãgatte, vel,xitãgote, significãt iuxta, & sunt gerundia verborum,xitãgari:u, &,xitãgai:ó, vnde ante se regunt datiuum sicut eorum verba: v.g.guioi ni xitãgatte, velxitãgote, secundum quod vestra præcipit dominatio,xĩdaisignificat idem: v.g.conata xĩdai, sicut volueris, aliquando etiam iungitur radicibus verborum: v.g.mairi xĩdai, secundum quod venerit vel eius aduentum.
Ni, significat locum in quo: idem significat,ni uoite, sed permanentius: v.g.go fatto ua fuximi ni uoite uôxeĩdasareta, hanc legem posuit dum esset in ciuitate,fuximi Bungo funai ni itatte, in ciuitate Funairegni de Bungo:iglesia ni uoru, est in Ecclesia.
De, significat locum in quo fit actio: v.g.michĩde Pedro ni uota, obuium habui Petrum in via; eædem particulæ,de, &uomotte, significant instrumentum quo fit actio,bo uomotte Pedro uo uchi coròita, ligno Petrum cecidit,Padre sama catararetãde nauo qicoieta, ex quo pater reuerendus illud narrauit melius fuit intellectum,necqi de xinda, mortuus est febri.
Cara, veliori, significat locum e quo vel vnde: v.g.iglesia cara, ex Ecclesia, etiam dicunt,fune cara maitta, nauigio venit,cachi cara maitta, pedes venit,funẽ de maitta, est idem quod,fune cara maitta, &fune ninotte maitta:fana cara me cara mĩguruxij mòno gia, est indecorus oculis & naribus,iori, significat locum per quem: v.g.sama iori faitta, intrauit per fenestram.
Tomoni, significat; simul: v.g.sonata to tomoni mairozuibo simul tecum,mosu totomoni,simul ac dixit.
Ie, significat locum ad quem: v.g.achiie mairo, ibo illuc,mi aco ni saite mairo, velmiiaco ni muqete mairo, ibo directe ad curiam,miiaco no cataie noboru, ascendit ad curiam idem,miiaco no foie noboru, aliqui dicunt,miiaco no iori, velmiiaco sana, velmiiaco no gotoqu noboru, sed non est bonus loquendi modus; sed rusticorum.
De, significat materiam ex qua: v.g.tçuchĩ de ca uàra uo tçuquru,regulasex terra vel limo construere,nànde còre uo tçuqùru ca?ex quo hoc facis?
Vie, significat erga: v.g.zuĩbun cõdomo no vie uo fito ni mo nàxi marasuru ioni to cocòrõ gaqe marasuru; omni cum diligentia curo circa vel erga vel de meis filijs, quomodo illos faciam homines.
Sònata no fiquànno vo saiban mesarèio, habeto curamde tuisseruis?
Made, significat vsque: v.g.àsumade, vsque mane,inòchi vo vxino màde aru mai, non ammittet vitam vel vsque ad vitæ amissionem non perueniet,sore made vomoi mo ioranu gui gia, non peruenit ad mentem meam vsque adhuc,cocòro zaxi arẽba canauanumàde mo xei uo iruru, quando aliquid desideratur, adhibentur vires vsque ad impossibile,mosu màde mo nai, non est necessarium dicere,còno tocòro made maitta, hucusque veni.
To,significat, &, copulatiue: v.g.Pedroto juantoNagasaqi ie ita, Petrus & Ioannes ierunt Nagasaquim,còreto, àreto uò tòru, accipio hoc & illud: idem significat,mo, v.g.Pedro mo juan mo Nãgasaqi càra mõdotta, Petrus & Ioannes redierunt e Nagasaqui,naqu mono mo ari, uaró mòno mo aru, sunt qui flent, & sunt etiam qui rident,mo, anteponitur multoties negatiuis: v.g.nanĩgoto mo gozaranu ca?non est aliquid noui?
Mata, significat, &, vbicumque inueniatur siue inter nomina siue verba,ca, significat vel: v.g.Pedro ca; juan ca coi to iie, dic quod veniat Petrus vel Ioannes,arui ua, significat etiam vel: v.g.arui ua Pedro, arui ua juan, vel Petrus, vel Ioannes,arui ua iomu, arui uamono uo caqu, vel lego vel scribo,moxi ua, significat si vero in medio orationis: v.g.móxi ua cànẽga nai naraba, &c. si vero non habeas argentum.
Ad orationum contexturam vtuntur,mata ua, & præter hocvel præterea: v.g.arui ua iamaĩga uocoru ca, mata na isõgui no fumi qita ruca &c.vel accidit aliqua infirmitas, præter hoc si venit aliqua epistola.
Xicarẽba, significat: cum res ita se habeant,sari nagara, sed,so arutocorõde, cum hoc ita sit,saraba, cum hoc ita se habeat,sarẽba sareba, cum ergo &c.ca?significat si? v.g.maitta camiio, vide si venit vel iuit,maitta ca xiranu, nescio si venit,iara, significat si diuisiue: v.g.fito iara chicuxo iara xiranu, nescio vtrum sit homo vel animal,nani iara to moxita, nescio quod dixerit.
Ex particulis,nanica, &tòcàcu, intromissis alijs particulis fiunt quædam quasi disiunctiua seu exageratiua: v.g.nani ia ca ia?quæ res? idem est,nani iara ca iara?&nànto iara cato iara?nanto xite,ca toxite, quomodo?nanto mo ca tòmo, nullo modo,nanimo camo, nihil,nanĩgoto mo cãgotomo, mina içtuuari naruzo, denique omnia sunt mendacia,nanino canovelnanto, xite cato xite, modus excusandi se,nanino cano to iúte, dicens hoc & illud,domo como, quomodocumque sit idem,doxitema co xitemo doxiteco xite, faciendo diuersa hoc & illud,do xôcô xô, faciam hoc & illud.
Tòmo cacumo, in omnibus, idem,toni cacuni, idem etiamtonimo cacuni mo, veltotemo cacutemo,còre to ij;care to ij, hoc & illud dicens: idest excusationes,care core, illud & hoccoco caxico, hic & illuc,conata canata, istic & illic,uomo xirô, uocaxu, accommodando se quasi adulari.
Si particula,mòtte, postponatur particulis,catçute,isasaca,tomoni,nani,nani nani iori, adiungitur illis efficacia & energia: v.g.catçute motte so aru mai, nullo modo erit talis res.
Sate,satesate,satemo satemo, sunt interiectiones admirantis: v.g.satemo Deus no uôqinaru uonjificana, o magna misericordia Dei!
Auare, est interiectio miserentis: v.g.auare mutçucaxij iò no naca cana, o mundus repletus miserijs.
Ha!est interiectio pœnitentis: v.g.Ha faxĩ demo uomoxiroĩga; tocoro niiote qi coie canuru, o labor sonus & cantus harmonia est valde gracilis; sed non bene omnia percipiuntur!
Iara!est interiectio tam lætitiæ; quam tristitiæ: v.g.iara iara medetaia, o quantum gaudeo &c. idem,ia, v.g.satemo iiaxii iatçũbaraia!o quam vilis & abiectus!gongo dodan fuxĩguina xisai cana!o quam rara & ridicula ratio,iei, est interiectio mirantis: v.g.iei Padre sama cochĩ gozaru io, hic est pater!
Hat, est interiectio eius qui repente terretur: v.g.Benqei core uo mite hat coto naxi to zonjite, sono màma niuani bo uo voroxi &c.videns hoc benquei &c.
Nominatiuum ponitur in principio orationis, verbum vero in fine, reliqua vero secundum cadentiam: v.g.Pedro ua Nagasaqĩ de xutrai xita iqi iqi nitçuite juan uo coroita, Petrus occidit Ioannem circa vel in quadam differentia quæ fuit vel accidit Nagasaqui: in aliquibus orationibus grauibus verbi suppositum ipsi postponitur; sed raro: v.g.tare mo cana uanu futari noqimi ni tçucoro còto ua, nemo potest duobus dominis seruire hic,tçucoru coto ua, est verbi suppositum,core niiote tanomi tatematçuru itçumo uirgen, ideo præcor Beatam Mariam semperVirginem.
Orationes subiunctiui absoluti vel permissiui, & infinitiui, & conditionales, & causales semper anteponuntur orationibus de indicatiuo aut imperatiuo; etiam si in linguis Latina aut Europæis non fiat sic sensus: v.g.achi cara tomeraruru tomo; tomaru na, ne remaneas etiam si illinc detinere te velint,sòre uo qiitarẽba, fara uotatete mõdotta; cum hæc audisset, iratus reuersus est,taxicani uqetamotta niiotte coso, móxiãguemaraxitare, fideliter audiui, ideo retuli & dixi,faio gozatta raba uo mexi uo xinjô mono uo, si cito venisses dedissem tibi manducare.
Quando sunt duo verba eiusdem temporis in eadem oratione,primum erit in gerundio in,e, & alterum in tempore quod orationis sensus exiget: v.g.còre uo tòtte giqini mĩga como no ni uataxe, accipe hoc & trade seruitori meo.
Quando vero fuerint duæ vel plures orationes quæloquunturde eodem subiecto vel tempore, solum vltimum verbum erit in tempore, quod orationis sensus petierit, reliquorum vero aliqua erunt in radicibus: alia autem in gerundio in,e, v.g.touazunba cotaiezu, voxe arãba tçuxxinde qiqe, si te non interrogant ne respondeas, si loquantur audias attente,Deus no uo còto uo macotoni uqe, go uoqite mo cama uaĩde, sono mama inferno ni uochita, neque in Deum credidit, neque eius mandata seruauit: vnde cecidit in infernum.
Verbum semper sequitur in honore tertiam personam; nullus enim se honorat nisi sit rex qui de se loquens dicit,iorocõbi ni nòboximesu, gaudeo plane.
Quando fuerint multa adiectiua omnia erunt aduerbialiter præter vltimum: v.g.qe nango, iro curô, icanimo vtçucuxij mono, erat speciosus valde, habens pilos longos & colorem nigrum &c.
Anteposita particula,to, verbis significantibus intelligere, credere, audire &c. supplet verbum sumes fui, & significat: quod v.g.fito tozonjita, credidi vel putaui quòd esset hommo,qixó uo jennin to vomo uô ca?credam te esse sanctum?amata no fito xini no fonouo ni moiuru uo misaxerareô, videbis multos homines iræ flammis ardentes: hic suppletur particulato, amoiuru uoquod est verbi suppositum: quando verò postponunt,mo, adto, tunc tenaciter affirmant quod dicunt: v.g.mairõ tomo, omnino ibo vel iturus sum.
Particula,to, in primo sensu suppletur aliquando per,ioni, v.g.ãgueta ioni gozaru, dicunt quod obtulit,ica iona fito to ua xiranu, nescio quis homo sit ille. aliquando verbum substantiuum supplet particulam,tov.g.mairó de gozatta, dixit quod veniet,xô de ua naqerẽdomo, quamuis non dico quod faciam &c.
Qiuzo còre uo mite, ima uo saĩgo no coto dearẽba, videns hoc,quiuzo, credensque horam mortis iam adesse, hic verbum substantiuum supplet,to& fit quasi verbum actiuum regens accusatiuum,ima uo, supplet etiam,to, particulæ,sona&guenasignificat, videtur,sona, postponitur radicibus verborum:v.g.dèqi sona, videtur quod finietur, si verò illi postponatur aliquod verbum substantiuum mutat,a, in,i, v.g.dèqisonigozaruvidetur quod perficietur,deqi soni mo zonjenu, credo quod non finietur: postponitur etiam,sona, adiectiuis finitis in,i, & illud amittunt: v.g.io sona, videtur bonus vel quod sit bonus,xĩguè sona, videtur frequens,a iau sona, videtur periculosum, si vero postponatur adiectiuis finitis in,na, illud amittunt, v.g.aqi raca sona, videtur quod sit clarum.
Particula,guèna, postponitur nominibus & verbis iam formatis: v.g.maittã guena, credo quod venit: si autem illi postponatur verbum substantiuum, mutat,a, in,i, v.g.maittã guenĩ gozaru, credo quod venit,sona, significat, videtur, &guena, credo; sed vtraque vtuntur in occasionibus in exemplis expressis.
Quando in oratione fuerint duo præterita, primum erit in tali voce; secundum vero in voce futuri: v.g.qesa càra so uôxerareta raba mo faia de maraxô, si hoc dixisses isto mane; iam recessissem.
Quando refertur id quod alius dixit, dicitur hoc modo,Padre mósàruru ua: iãgate sonatàie mairó to mosaruru, Pater dixit se statim huc venturum, aliquando quando se excusant, solet suppleri,to, perno, v.g.asu no,raĩguàt no,nàndo to noburu nane differas dicendo quod cras; vel mense venturo &c.
Quando post,n, sequitur,uo, amittitur,u, v.g.go uono uqe tatema tçutta, benefitia accepi.
Aduerbia semper anteponuntur verbis; præter aduerbia temporis, quæ in principio orationis constituuntur: v.g.sore uo qijte iccó xicàri maràxita, audiens istud iratus est valde,qiô nen espana carà uatàttà tòqi, quando anno præterito ex Hispania transfretaui: omne verbum requirit ante se nominatiuum expressum aut sub intellectum: v.g.uare iqe, uel,iqe, in quo subintelligitur,uare, vade, in aliquibus autem orationibus uidetur hæc regula deficere: u.g.xisai uõba core ni uà mósàre maràxozu, hic causam & rationem refert seu dabit: hic nullum uidetur nominatiuum, quin potius,are ni ua, est datiuum aut ablatiuum,àre ni uà, nauo uoixri atta, ille melius scit: in ista etiam oratione,àre ni ua, deberet esse nominatiuum,cacàru uo ni uà cõganeno cusari uo icusũgi mo tcuqeta dõgu de gozàru, pro torque habebat catenam auream multos habentem anulos.
Core ni ua gozonji aru mài, non cognoscet de hoc uestra dominatio, hic,còre ni ua, uidetur supplere accusatiuum quod regit,zonji:uru.
Verbum impersonale aut infinitum petit ante se nominatiuum; u.g.Pedro ua màitta to mósu, dicunt quod Petrus uenit.
Verbum,iri:u, pro indigeo, es, regit duo nominatiua,rei, & personæ indigentis: u.g.uatacuxi uà còno cànẽga iru, ego indigeo uel habeo necessitatem huius argenti: etiam regit datiuum de persona: u.g.sono tame ni ua cànẽga iranu, non indiget argento seu nummis.
Verbum actiuum petit ante se accusatiuum pro supposito: u.g.càne uo motànu, non habeo pecunias.
Aliqua nomina,cobitaseucoie, quæ ut supra dictum est, sunt mẽdicata a lingua Chinensi: regunt eosdem casus quos verba Iaponica quæ illis correspondent; v.g.ni uauo qenbutnoaĩdani mèxi uo coxiraie io, præpara cibum dum hortum videmus, hic nomenqenbut, regit accusatiuum,ni ua uo, quia,mi:ru, quod est video, es, regit accusatiuum,fito ni guenzan suru, est idem quodfito ni uó, obuium video hominem, & regit,guenzan, datiuum sicut,ai,ó.
Quando vocabulum cobitum ex duobus componitur, cognoscetur esse verbum, si primum, verbi significationem habeat: v.g.jóten, est verbum, & significat in cælum ascendere, quiajo, est ascẽdo, is,tenjo, vero est nomen, quia,jo, postponitur & anteponitur,ten, quod significat cælum.
Verba passiua petunt ablatiuum pro persona agente: v.g.Pedro carà còròsàreta, occisus est a Petro, sed melius regunt datiuum: v.g.Pedro ni corosareta,Pedro ua nusu bito ni càne uo torareta, latrones furati sunt pecunias Petri.
Sunt etiam aliqua neutra, quæ accusatiuum regunt sicut actiua: v.g.xiqitai uo fanaruru, discedere a corpore, seu moriaxi uo uãzzuró, dolere pedes, &,nĩgue uru, pro eo quod est fugio, is,nogàre,uru, euado, is:de,uru, exeo, is:nòqe,uru, recedo, is:touorì,u: transeo, is:nori,u, nauigo, as, v.g.caixo uo noru, nauigo mare,iuqi:u, ambulo, as,michi uo iuqu, viam ambulo,uo uari:ufinior, iris,mairi:u;xǒgui uo mairuad tabulam latrũculariam ludo,iorocobi,u:cocoro uo iorocòbu: lætifico cor:abi,uru,mizzu uo abiru, lauo me aqua vel aquam supra infundo,auàremi,u, misereor, eris,canàximi,u,tristor, aris,còie,uru, transeo, is,fabacari,u, verecundor, aris,facarai,o, prouideo, es,faxiri,u, velo nauigo, as, v.g.caixo, vo,faxiru, velo mare nauigo;fãgi,zzuru, verecundor, aris,fedate,tçuru, secedo, is,fe,uru, transigo, is, v.g.ficazu vo furu, multos dies transigo,dori uo fumaiuru, fundari in ratione vel rationem pro fundamento habere,itàmi,u, doleo, es,ma vari,u, circuo, is: v.g.còno còto vàri uo mǒxi mauattà, multoties & per circuitum dixit nuntium, hic & ibi: idem significat & regit,mẽguri,u,nãgusami,u, recreo, as,cocoro vò nãgusamu, cor lætifico, as,naqì,u, ploro, as,tasucàri,u, saluo, as,inochi vo tasucaru, periculum vitæ euado,goxo vo tasu caru, saluari in uita futura,tachi tçu, recedo, is, v.g.tocòro vo tatçu, de sero locum vel a loco recedo,tomurai,ó, defunctis exequias facio, is,vcãgai,õdubitando inquiro, is,voximi,u, æstimo, as,vràmi,u, quæror, eris,xinobi,u, occulte expecto quasi insidiose: v.g.fito nò mè vò xinòbu, attendo siquis me videt, aliqua ex prædictis quæ requirunt accusatiuum loci, admittunt etiam ablatiuum cum particulis,cara, vel,iori, v.g.tocòro vo tatçu, est idem quod,tocòro iori tatçu, a loco recedo.
Aliqua etiam sunt actiua verba quæ duos casus accusatiuos petunt: v.g.fori,u,daxi,u,fanaxi,u,tate,tçuru, v.g.Pedro vo socò vo voi idaita, Petrum eduxerunt ab isto loco: potest etiam regere ablatiuum loci: v.g.Pedro vo socò cara voi daita, aliqua petunt vel Datiuum vel accusatiuum v.g.fito vo, vel,fito ni sanare,uruab hominibus recedo, is,Deus vo, velDeus ni somùqi,u, Deum offendok is, verba huiusmodi sunt, quæ significant timere, offendere, & recedere.
Multa vero verba quæ significant auxilium præstare, commodum, damnum, obedientiam, superioritatem, subiectionem, seruitutem, victoriam, & similia, regunt Datiuum: v.g.chiie saicacu ioni coieta, excedit alios sapientia & industria.
Verba verò dandi, & promittendi regunt accusatiuum rei & datiuum personæ: v.g.fito ni càne vo curùru, dare pecunias alicui.
Multa sunt verba, quæ admittunt ante se radices aliorũ verborum immutatas; & tunc prædictæ radices habent sensum quasi infinitiui: v.g.qiqi faji me,uru, audire incipio, is, verba vero sunt,nare,urù, assuefio, is, seu assuesco, is, & idem,tçuqe,uru,fate,tçuru, finior, iris,narai,ó, disco, is,sòme,uru, incipio, is,tõdoqe,uru, perseuero, as, vel prosequor, eris,ate tçuru, dirigo, is,atàri,u, casu reperio, is,vaqe uru, diuido, is,càne,uru, dificile possum, es,soconai,o, erro, as,sumaxi,u, perficio; is,sũgoxi,u, excedo, is,fãgue maxi,u, multum & intense laboro, as,àqi,u, fastidio, is,tai, volo, is, &tomonai, nollo, is, si vero radices verborum anteponantur adiectiuis finitis ini, faciunt quasi supinum intu, v.g.iòmi iasui, facile lectu &c.
Nomina numeralia si subsequatur illis nomen substantiuum debent esse in genitiuo: v.g.fito tçu no tõga, vnum peccatum, idem petit particula,fõdo, quando significat omnis, e, v.g.àru fõdo no fito, quotquot sunt homines, idem petit particula,ioriv.g.Nanban iòri no mono, res Europæ; sed hic est relatiuum. petunt etiam genitiuum numeralia, seu nomina quæ dicunt multitudinem vel paucitatem: v.g.amàta no fito, multi homines, sunt autem nomina prædicta,bechi, alter, a, um,fon, proprius a, um,cazucazu, multi, æ, a,sama zama, multi modus, a, um,iro iro, multus, a,iorõzzu, quilibet &c.ĩzzure, quis, æ,issai, omnis, e, idem,vòno vòno, &cotõgotoqu,reqi reqi, personæ nobiles,igue, quod subsequitur,nocori, quod remanet,itçumo, semper: v.g.itçumo no coto, id quod semper:tçune, ordinarius, a, um,ima, mòdo,isasaca, parum: idem,sòto, velsucoxi,xótocu, naturaliter,sòno fòca, extra: prædicta petunt ante se genitiuum si illis subsequatur nomen substantiuum, & tunc adiectiua debent reputari si verò non subsequatur substantiuum nomen; sed verbum; tale genitiuum non petunt: v.g.iorõzzu danco xite iocaro, bonum erit si omnes faciatis consilium.
Duo sunt modi numerandi in lingua ista Iaponica primus est per numeralia communia propria ipsius linguæ, quæ vocant,iomi, & hæc perueniunt solum vsque ad decem: v.g.fitòtçuvnum, & solent hoc vti ad dicendum parum: v.g.sàqe fitotçu nòmaxete tamóre, da mihi bibere parum vini,futatçu, duo,mitçu, tria,iòtcu, quatuor,itçutçu, quinque,mutçu, sex,nanatçu, septem,iàtçu, octo,coco notçu, nouem,to vo, decem,icutçu, significat, quot? in rebus quæ non habent propriam numerationem.
Secundus modus numerandi est per vocabula,coie, idest mẽdicata a lingua Chinensi, hoc verò non vtuntur vsque ad decem per se; nisi rebus numeratis adiungantur, quæ quidem res debent significari vocabulis etiam Chinẽsibus; & non Iaponijs: termini numerales sunt,ichi, vnum,ni, duo,san, tria,xi, quatuor,go, quinque,ròcu, sex,xichi, septem,sachi, octo,cù, nouem,jǔ, decem vtuntur per se istis a numero vndecimo & supra, est autem vndecim,juich,juni, duodecim,jusan, tredecim,júcù, decem & nouem, & numeris denarijs anteponuntur numeri vsque ad decem: v.g.nijǔ, viginti,sànju, triginta,sanju ichi, triginta vnum,cùju, nonaginta,fiacu, vero significat centum,fiacu ichicentum & vnumfiacu ju, centum & decem,fiacu sanju, centum & triginta,ni fiacu, ducenta,sàmbiàcu, trecentum,xen, autem significat mille,xen ichi, mille & vnum,xen roppiacu sànju ichi, mille sexcenti triginta vnum.
Numeri vero Iaponij antepositi vocabulis Iaponiæ, quæ vocantiomi, et ablato,tçu, a numeralibus prædictis, siue sint nomina siue radices verborum quibus iunguntur numerãt res significatas per talia vocabula: v.g.fito cotõba, vnum verbum,futa coto vari, duæ rationes,miàmi, tria retia vel tres retis missiones,iocama, coquere quatuor vicibus in caldaria,itçucàqe, quinque aggressiones,mùcasàne, sex vestes seu cooperturæ,nànà catanaseptem vulnerationes gladio:ià catãgue, octo onera,cùca varinovem transmutationes,tò cusa, decem differentiæ: post numerum vero decimum, hoc modo numerandi non vtuntur; sed dicunt,iro jǔichi, veljúichi no iro, vndecim colores: ad interrogandum vero est verbum,icùtçu, si verò res de qua interrogatur postponatur, debet addi numeralibus particula,no, v.g.itçucu no qi zoquot ligna sunt? idem,qi icutçu zo?et respondetur,futatçu, duo,mitçu, tria etc: interrogatur etiam per,icutçuablato,tçuposita vero re numerata de qua interrogatur: v.g.icù tocoro, quot loca?icu toqi, quot horæ?fito fanaxi, vnus sermo vel conversatio,futasugi, duæ lineæ,iote, quatuor manus inter digladiatores:v.g.itçutçu bu, quinque grana,mu tocoro, sex loca,iamavari, sex circuitiones,cuninai, nouem onera eo modo quo Iapones onus portant ante & retro in ligno,tò vatari, decem transitiones: v.g. & alia omnia quæ numerari possunt, idem autem est dicere,mu tocoroquòd,mutçu notocoro& quod,tocoro mutçu, sex loca,fito ie, significat rem simplicem,futa ie, duplicem seu duplicatam,miie, triplicatam &c. idem fit cum numeralibus chinensibus seu,coye, adiunctis vocabulis etiam chinẽsibus: & aliquandoin istanumeratione nihilammittuntnumeri aut res numeratæ; aliquoties autem vel alterumvelvtrumque aliquid ammittit vel mutat, & præcipuè in numeris primo, secundo, tertio, sexto, decimo, & centesimo: & aliæ sunt mutationes: hic autem ponentur communiores; quando verò in particulari nihil fuerit adnotatum, est signum quod nulla est transmutatio.
Interrogatio de hominibus fit per,icutari?quot homines? Responsio verò fit postponendo,nin, numeralibus chinensibus: v.g.ichi nin, vnus homo,ninin, duo,iottari, vero significat quatuor: quia,xinin, significat hominem mortuum.
Interrogatio de diebus fit per,icca, quot dies? & vnus dicitur,fi fitoi, quia,ichinichì, significat diem solarem integrum,futçuca, duo dies,micca, tres,iocca, quatuor,itçuca, quinque,muìca, sex,nànucà, septem,iòca, octo,còconoca, nouem,toca, decem,fatçuca, viginti reliqui numeri dierum sunt per numeralia,coie.
Numerus noctium, est postponendo,ìanumeralibus,coie, v.g.ichi ia, vna nox,ni ia, duæ &c. fit etiam postposito,io, quod significat Iaponice noctem numeralibus,iomi,icuio, quot noctes?futaio, duæ,nanàio, septem noctes &c.
Numeratio mensium anni fit postposito,guat, numeralibus,coie, sed prima luna vocatur,xõguat, secunda vero,nĩguat, tertia,sãguat, quarta,xĩguat, vndecima verò dicitur,ximò tçuqi, duodecima verò & vltima dicitur,xi vàsu, si autem velimus numerare menses absolutè postponimus,tçuqĩ, quod lunam significat numeralibus,iomi, ablato,tçu, interrogamus vero,icutçuqi?quot menses? & respondetur,fito tçuqi, vnus, vsque ad decem, quod est,totçuqi, post decem verò fit numeratio per numeralia,coie, v.g.jú ichĩguat, vndecim menses, ad interrogandum verò de mense quisnam sit; Ianuarius ne an Februarius?fit per,nànguat, Primus autem mensis anni Iaponensis est luna Martij.
Annumeratio annorum fit postposito,nen, numeralibus,coie: interrogatio fit anteposito,nen, v.g.nànnèn, quot anni? Respondetur autem,ichinen, vnus,ionen, quatuor,sanganen, tres,sò ionèn, tres vel quatuor,sò xi júnèn, triginta vel quadraginta anni,fatàchi, significat viginti annos in hominibus, idẽni junen, vel,ni ju no toxi, veltòxi ni jú, interrogant autem,icutoxi, veltòxi icùtçu, quot annos habet? numerant etiam annos hominum & animalium perfectorum, boum scilicet, & equorum &c. postponendo,sai, numeralibus,coie, v.g.issai, vnus,ni saiduo,san zài, tres anni.
Annumeratio vicium fit postposito,do, numeralibus,coie, v.g.nàndo, quot vices?ichĩdo, vnaiõdo, quatuor,gõdo, quinquies,sai san, bisvel ter.
Annumeratio nauium fit postposito,sô, numeralibus,coie, v.g.nànzo, quot naues? Respondetur:issô, vna,nisò, duæ,san zô, tresfassô, octo,jússô, decem.
Ichiren, vna linea, duæniren,sarentres lineæ v.g. ficorum, margaritarum, &c.
Annumeratio orationum, tractatuum, vel repetitionum eiusdẽ rei fit postposito,fen, numeralibus: v.g.ippen, vna,nifen, duæ,sanben, tresaue mariafiàcu gojippèn, centum quinquaginta aue maria.
Annumeratio argenteorum fit postponendo,momme, numeralibus v.g.ichi mòmme, vnus,ni mòmme, duo,san mòme, tres: vnus autem argenteus diuiditur in decem quæ vocantippùnitaque,ippùn, significat decimam partem argentei,nifùn, duæ ex prædictis partibus,gofùn, media dragma,roppun, sex ex prædictis decem partibus.
Decima quoque verò pars argentei diuiditur adhuc in alijs decem quarum vnam vocant,ichirin,nirin,farin,iòrin,gorin,rocurin,xichirin,fachirin,curin, & statim est,ippun, quod est argentei decima pars,fiacu me, sunt centum argenteos,fiacu ichi momme, centum & vnus,icquan me, mille,jicquanmedecem mille: sunt etiam aliæ monetæ ex ære, quarum annumeratio, fit postposito,mai, velmon, numeralibus: v.g.ichi mon, vna ex illis monetis,nì mon, duæsan mai, tres centum veroex istismonetis faciunt nondum dimidium argenteum; mille vero exprædictis monetis vocant,icquan,jicquan, verò decem mille &c.
Còreua ica fõdo ni suru, quantum valet hoc vel,ica fõdo ni vru, quanti pretij est & venditur?ni momme suru, decem argenteos valet,ni mòmme ni iàsui, plus duabus dragmis vendi potest: vel duabus dragmis si vendatur est vile.
Annumeratio mensurarum tam rerum liquidarum, quam non fit postposito,xô, numeralibus ad faciendam mensuram modij: v.g.ixxo, vna,nixo, duæ,sango, tres: decem verò dicunt,itto, postposito,to,nitò, viginti,sando, triginta: vnam vero dicunt,ittò, quã diuidunt adhuc in decem partes, qùarum annumeratio fit postpositogo, numeralibus v.g.ichĩgo, vna,nĩgo, duæ,sangotres,ixxô gõgo, una mensura & dimidia ex mensura,fatto, octoginta mensuræ existis: centum verò dicunt,ichi cocu, postpositocòcu, numeralibus,ni còcu, ducentæ,sangocu, trecentæjiccòcu, mille,xèngocu, decem mille,ichi mangocu, centum mille.
Annumeratio mensuræ statuum hominis fit postposito,fitò, numeralibus,iomi, v.g.fitò firò, vna:futa firò, duæ,jippiro, decem: mensuram verò palmorum faciunt postposito,xacu, numeralibus,coie, v.g.ìxxacu, vnus palmus seu tertia quam Hispani vocantsanjacu, tres,goxacu, vero facit vnum statum qui vocatur vt dictum est,fito firo, sex vero ex mensuris quæ vocatur,xàcu, & est tertia, faciunt mensuram unam quæ uocatur,ìcqen, una,nicqen, duæ,jicqen, decem,sanguen, tres: exsexagintauero ex istis fit alia mensura quam uocant,icchó, idest unus callis,nicchoduo,jicchiodecem,sangio, tres: ex sexaginta uerò tribus ex istis fit una leuca seu miliare ex miliaribus partis superioris Iaponiæ, quod uocant,ichiri, postposito,ri, numeralibus,coie:niri, duo miliaria,sanri, tria,gòri, quinque,júri, decem,iori, quatuor: quiaxiri, significatanum,fan michi, dimidiam leucam dicunt: u.g.iòco fan miqi tate ichirì, uia recta habet una leucam; ex transuerso uero dimidiamfaba icqen, latitudo est sex tertiarumio fo futa firo, habet duos status in quadro.
Numeri cardinales primus secundus &c. fiunt postposito,bannumeralibus,coie, u.g.ichi ban, primus,nibansecundus ad significandum uerò terminum additur,me, prædictis: u.g.xiban me, quartus: fit etiam numerus cardinalis anteponendo,dai,numeris,coie: u.g.daiichi, primus,daini, secundus, &c.
Annumeratio duplicium sit postposito,bai, numeralibus: u.g.ichi bai, duplum,nibaitriplum,sanbài, quadruplum,fiàcuzõbai, centuplum.
Annumeratio partium ex tot una, fit anteponendo numeralia ad,buichi, u.g.ni buichi, ex duabus partibus una,san buichiex tribus una.
Ad decimandum uerò postponitur,vàri, numeralibus: u.g.ichi vàri; ex decem partibus una,xi vàri gobu, ex decem partibus quatuor & dimidiam,ju buichi, autem coincidit cum,ichi vàri.
Numeratio remorum arcabusiorum & eorum quæ sunt longa ut ligna fit postposito,chõ, numeralibus: u.g.icchóunum,nichó, duo,sangio, tria,jichió, decem.
Annumeratia piscium & lignorum ad comburendum &c. fit postpositocon, numeralibus: u.g.ìccon, unussangontresjiccon, decem,fiaccon, centum,fiacu go ju sangon, centum quinquaginta tres: tot prendidit Sãnctus Petrus & cum tanti essent non est scissum rete.
Annumeratio foliorum papiri, uittarum argenti &c. fit postpositomai, numeralibus: u.g.ichi mai, una,cami gomaiquinque folia papiri.
Annumeratio tabulatorum quæ sunt pauimenta domus fit postposito,cai, numeralibus: u.g.nicai, unus,sangaiduo,xicaitres,gocaiquatuor sicut habent domus Matriti.
Annumeratio uerò uasorum et calicum quibus bibunt fit postposito,fai, numeralibus: u.g.ippai, unus potus, uel unum haustum,ni faiduo,sanbaitria,jippai, decem etc.
Annumeratio telarum ex sericis: u.g. et aliorum similium fit postposito,tan, numeralibus: u.g.irtàn, unum,ni tan, duo,sandantres,jittandecem,xichitan bunè, uocant nauigium quod uelo petit septem.
Dicitur etiam postposito,mai, numeralibus: u.g.gomai, quinque,gomai bunè, nauicula quæ pro uelo petit quinque.
Annumeratio animalium quadrupedum fit postposito,fiqi, numeralibus: u.g.ippiqi, unumnifiqi, duosanbiqi, triaroppiqi, sexjippiqi, decem,fiappiqi, centum,xenbiqi, mille.
Annumeratio imaginum, picturarum, & medicinarum fit postposito,fucu, numeralibus: v.g.ippùcu, vna,nifucu, duæsànbucu, tres,roppucu, sex,jippucu, decem; ita annumerãtur etiam acus.
Annumeratio librarum fit postpositoqin, numeralibus: v.g.icqin, vna libra,niqin, duæ,sanguin, tres,ròcqin, sex,jicqindecem,fiàcqin, centum:xenguin, mille.