At nos, qui regem uoto meliore ueremur,Iungamus cuneos stabiles, tutisque phalangemOrdinibus mensi, qua rex præcepit, eamusQui natum Bøki Røricum strauit auari,Implicuitque uirum leto uirtute carentem.Ille quidem præstans opibus, habituque fruendiPauper erat, probitate minus quam fœnore pollens;Aurum militia potius ratus, omnia lucroPosthabuit, laudisque carens congessit aceruosÆris, et ingenuis uti contempsit amicis.Cumque lacessitus Roluonis classe fuisset,Egestum cistis aurum deferre ministrosIussit, et in primas urbis diffundere portas.Dona magis quam bella parans, quia militis expersMunere, non armis, tentandum credidit hostem;Tanquam opibus solis bellum gesturus, et usuRerum, non hominum, Martem producere posset.Ergo graues loculos et ditia claustra resoluitArmillas teretes et onustas protulit arcas,Exitii fomenta sui, ditissimus æris,Bellatoris inops, hostique adimenda relinquensPignora, quæ patriis præbere pepercit amicis.Annellos ultro metuens dare, maxima nolensPondera fudit opum, ueteris populator acerui.Rex tamen hunc prudens, oblataque munera spreuit,Rem pariter uitamque adimens; nec profuit hostiCensus iners, quem longo auidus cumulauerat æuo.Hunc pius inuasit Roluo, summasque peremptiCepit opes, inter dignos partitus amicos,Quicquid auara manus tantis congesserat annis;Irrumpensque opulenta magis quam fortia castra,Præbuit eximiam sociis sine sanguine prædam.Cui nil tam pulchrum fuit, ut non funderet illud,Aut carum, quod non sociis daret, æra fauillisAssimulans, famaque annos, non fœnore mensus.Unde liquet, regem claro iam funere functumPræclaros egisse dies, speciosaque fatiTempora, præteritos decorasse uiriliter annos.Nam uirtute ardens, dum uiueret, omnia uicit,Egregio dignas sortitus corpore uires.Tam præceps in bella fuit, quam concitus amnisIn mare decurrit, pugnamque capessere promptusUt ceruus rapidum bifido pede tendere cursum.
At nos, qui regem uoto meliore ueremur,Iungamus cuneos stabiles, tutisque phalangemOrdinibus mensi, qua rex præcepit, eamusQui natum Bøki Røricum strauit auari,Implicuitque uirum leto uirtute carentem.Ille quidem præstans opibus, habituque fruendiPauper erat, probitate minus quam fœnore pollens;Aurum militia potius ratus, omnia lucroPosthabuit, laudisque carens congessit aceruosÆris, et ingenuis uti contempsit amicis.Cumque lacessitus Roluonis classe fuisset,Egestum cistis aurum deferre ministrosIussit, et in primas urbis diffundere portas.Dona magis quam bella parans, quia militis expersMunere, non armis, tentandum credidit hostem;Tanquam opibus solis bellum gesturus, et usuRerum, non hominum, Martem producere posset.Ergo graues loculos et ditia claustra resoluitArmillas teretes et onustas protulit arcas,Exitii fomenta sui, ditissimus æris,Bellatoris inops, hostique adimenda relinquensPignora, quæ patriis præbere pepercit amicis.Annellos ultro metuens dare, maxima nolensPondera fudit opum, ueteris populator acerui.Rex tamen hunc prudens, oblataque munera spreuit,Rem pariter uitamque adimens; nec profuit hostiCensus iners, quem longo auidus cumulauerat æuo.Hunc pius inuasit Roluo, summasque peremptiCepit opes, inter dignos partitus amicos,Quicquid auara manus tantis congesserat annis;Irrumpensque opulenta magis quam fortia castra,Præbuit eximiam sociis sine sanguine prædam.Cui nil tam pulchrum fuit, ut non funderet illud,Aut carum, quod non sociis daret, æra fauillisAssimulans, famaque annos, non fœnore mensus.Unde liquet, regem claro iam funere functumPræclaros egisse dies, speciosaque fatiTempora, præteritos decorasse uiriliter annos.Nam uirtute ardens, dum uiueret, omnia uicit,Egregio dignas sortitus corpore uires.Tam præceps in bella fuit, quam concitus amnisIn mare decurrit, pugnamque capessere promptusUt ceruus rapidum bifido pede tendere cursum.
At nos, qui regem uoto meliore ueremur,
Iungamus cuneos stabiles, tutisque phalangem
Ordinibus mensi, qua rex præcepit, eamus
Qui natum Bøki Røricum strauit auari,
Implicuitque uirum leto uirtute carentem.
Ille quidem præstans opibus, habituque fruendi
Pauper erat, probitate minus quam fœnore pollens;
Aurum militia potius ratus, omnia lucro
Posthabuit, laudisque carens congessit aceruos
Æris, et ingenuis uti contempsit amicis.
Cumque lacessitus Roluonis classe fuisset,
Egestum cistis aurum deferre ministros
Iussit, et in primas urbis diffundere portas.
Dona magis quam bella parans, quia militis expers
Munere, non armis, tentandum credidit hostem;
Tanquam opibus solis bellum gesturus, et usu
Rerum, non hominum, Martem producere posset.
Ergo graues loculos et ditia claustra resoluit
Armillas teretes et onustas protulit arcas,
Exitii fomenta sui, ditissimus æris,
Bellatoris inops, hostique adimenda relinquens
Pignora, quæ patriis præbere pepercit amicis.
Annellos ultro metuens dare, maxima nolens
Pondera fudit opum, ueteris populator acerui.
Rex tamen hunc prudens, oblataque munera spreuit,
Rem pariter uitamque adimens; nec profuit hosti
Census iners, quem longo auidus cumulauerat æuo.
Hunc pius inuasit Roluo, summasque perempti
Cepit opes, inter dignos partitus amicos,
Quicquid auara manus tantis congesserat annis;
Irrumpensque opulenta magis quam fortia castra,
Præbuit eximiam sociis sine sanguine prædam.
Cui nil tam pulchrum fuit, ut non funderet illud,
Aut carum, quod non sociis daret, æra fauillis
Assimulans, famaque annos, non fœnore mensus.
Unde liquet, regem claro iam funere functum
Præclaros egisse dies, speciosaque fati
Tempora, præteritos decorasse uiriliter annos.
Nam uirtute ardens, dum uiueret, omnia uicit,
Egregio dignas sortitus corpore uires.
Tam præceps in bella fuit, quam concitus amnis
In mare decurrit, pugnamque capessere promptus
Ut ceruus rapidum bifido pede tendere cursum.
Saxo, Book II, ed. Ascensius, fol. xxi a; ed. Holder, p. 67, l. 1.
Hanc maxime exhortationum seriem idcirco metrica ratione compegerim, quod earundem sententiarum intellectus Danici cuiusdam carminis compendio digestus a compluribus antiquitatis peritis memoriter usurpatur.Contigit autem, potitis uictoria Gothis, omne Roluonisagmen occumbere, neminemque, excepto Wiggone, ex tanta iuuentute residuum fore. Tantum enim excellentissimis regis meritis ea pugna a militibus tributum est, ut ipsius cædes omnibus oppetendæ mortis cupiditatem ingeneraret, eique morte iungi uita iucundius duceretur.Lætus Hiartuarus prandendi gratia positis mensis conuiuium pugnæ succedere iubet, uictoriam epulis prosecuturus. Quibus oneratus magnæ sibi ammirationi esse dixit, quod ex tanta Roluonis militia nemo, qui saluti fuga aut captione consuleret, repertus fuisset. Unde liquidum fuisse quanto fidei studio regis sui caritatem coluerint, cui superstites esse passi non fuerint. Fortunam quoque, quod sibi ne unius quidem eorum obsequium superesse permiserit, causabatur, quam libentissime se talium uirorum famulatu usurum testatus. Oblato Wiggone perinde ac munere gratulatus, an sibi militare uellet, perquirit. Annuenti destrictum gladium offert. Ille cuspidem refutans, capulum petit, hunc morem Roluoni in porrigendo militibus ense extitisse præfatus. Olim namque se regum clientelæ daturi, tacto gladii capulo obsequium polliceri solebant. Quo pacto Wiggo capulum complexus, cuspidem per Hiartuarum agit, ultionis compos, cuius Roluoni ministerium pollicitus fuerat. Quo facto, ouans irruentibus in se Hiartuari militibus cupidius corpus obtulit, plus uoluptatis se ex tyranni nece quam amaritudinis ex propria sentire uociferans. Ita conuiuio in exequias uerso, uictoriæ gaudium funeris luctus insequitur. Clarum ac semper memorabilem uirum, qui, uoto fortiter expleto, mortem sponte complexus suo ministerio mensas tyranni sanguine maculauit. Neque enim occidentium manus uiuax animi uirtus expauit, cum prius a se loca, quibus Roluo assueuerat, interfectoris eius cruore respersa cognosceret. Eadem itaque dies Hiartuari regnum finiuit ac peperit. Fraudulenter enim quæsitæ res eadem sorte defluunt, qua petuntur, nullusque diuturnus est fructus, qui scelere ac perfidia partus fuerit. Quo euenit ut Sueones, paulo ante Daniæ potitores, ne suæ quidem salutis potientes existerent. Protinus enim a Syalandensibus deleti læsis Roluonis manibus iusta exsoluere piacula. Adeo plerunque fortunæ sæuitia ulciscitur, quod dolo ac fallacia patratur.
Hanc maxime exhortationum seriem idcirco metrica ratione compegerim, quod earundem sententiarum intellectus Danici cuiusdam carminis compendio digestus a compluribus antiquitatis peritis memoriter usurpatur.
Contigit autem, potitis uictoria Gothis, omne Roluonisagmen occumbere, neminemque, excepto Wiggone, ex tanta iuuentute residuum fore. Tantum enim excellentissimis regis meritis ea pugna a militibus tributum est, ut ipsius cædes omnibus oppetendæ mortis cupiditatem ingeneraret, eique morte iungi uita iucundius duceretur.
Lætus Hiartuarus prandendi gratia positis mensis conuiuium pugnæ succedere iubet, uictoriam epulis prosecuturus. Quibus oneratus magnæ sibi ammirationi esse dixit, quod ex tanta Roluonis militia nemo, qui saluti fuga aut captione consuleret, repertus fuisset. Unde liquidum fuisse quanto fidei studio regis sui caritatem coluerint, cui superstites esse passi non fuerint. Fortunam quoque, quod sibi ne unius quidem eorum obsequium superesse permiserit, causabatur, quam libentissime se talium uirorum famulatu usurum testatus. Oblato Wiggone perinde ac munere gratulatus, an sibi militare uellet, perquirit. Annuenti destrictum gladium offert. Ille cuspidem refutans, capulum petit, hunc morem Roluoni in porrigendo militibus ense extitisse præfatus. Olim namque se regum clientelæ daturi, tacto gladii capulo obsequium polliceri solebant. Quo pacto Wiggo capulum complexus, cuspidem per Hiartuarum agit, ultionis compos, cuius Roluoni ministerium pollicitus fuerat. Quo facto, ouans irruentibus in se Hiartuari militibus cupidius corpus obtulit, plus uoluptatis se ex tyranni nece quam amaritudinis ex propria sentire uociferans. Ita conuiuio in exequias uerso, uictoriæ gaudium funeris luctus insequitur. Clarum ac semper memorabilem uirum, qui, uoto fortiter expleto, mortem sponte complexus suo ministerio mensas tyranni sanguine maculauit. Neque enim occidentium manus uiuax animi uirtus expauit, cum prius a se loca, quibus Roluo assueuerat, interfectoris eius cruore respersa cognosceret. Eadem itaque dies Hiartuari regnum finiuit ac peperit. Fraudulenter enim quæsitæ res eadem sorte defluunt, qua petuntur, nullusque diuturnus est fructus, qui scelere ac perfidia partus fuerit. Quo euenit ut Sueones, paulo ante Daniæ potitores, ne suæ quidem salutis potientes existerent. Protinus enim a Syalandensibus deleti læsis Roluonis manibus iusta exsoluere piacula. Adeo plerunque fortunæ sæuitia ulciscitur, quod dolo ac fallacia patratur.
B.Hrólfs Saga Kraka, cap. 23
(ed. Finnur Jónsson, København, 1904, p. 65 ff.)
Síðan fór Bǫðvarr leið sína til Hleiðargarðs. Hann kemr til konungs atsetu. Bǫðvarr leiðir síðan hest sinn á stall hjá konungs hestum hinum beztu ok spyrr engan at; gekk síðan inn í hǫllina, ok var þar fátt manna. Hann sez utarliga, ok sem hann hefir verit þar litla hríð, heyrir hann þrausk nǫkkut utar í hornit í einhverjum stað. Bǫðvarr lítr þangat ok sér, at mannshǫnd kemr upp úr mikilli beinahrúgu, er þar lá; hǫndin var svǫrt mjǫk. Bǫðvarr gengr þangat til ok spyrr, hverr þar væri í beinahrúgunni; þá var honum svarat ok heldr óframliga: "Hǫttr heiti ek, Bokki sæll." "Hví ertu hér, segir Bǫðvarr, eða hvat gerir þú?" Hǫttr segir: "ek geri mér skjaldborg, Bokki sæll." Bǫðvarr sagði: "vesall ertu þinnar skjaldborgar." Bǫðvarr þrífr til hans ok hnykkir honum upp úr beinahrúgunni. Hǫttr kvað þá hátt við ok mælti: "nú viltu mér bana, ger eigi þetta, svá sem ek hefi nú vel um búiz áðr, en þú hefir nú rótat í sundr skjaldborg minni, ok hafða ek nú svá gert hana háva utan at mér, at hún hefir hlíft mér við ǫllum hǫggum ykkar, sváatengi hǫgg hafa komit á mik lengi, en ekki var hún enn svá búin, sem ek ætlaði hún skyldi verða." Bǫðvarr mælti: "ekki muntu fá skjaldborgina lengr." Hǫttr mælti ok grét: "skaltu nú bana mér, Bokki sæll?" Bǫðvarr bað hann ekki hafa hátt, tók hann upp síðan ok bar hann út úr hǫllinni ok til vats nǫkkurs, sem þar var í nánd, ok gáfu fáir at þessu gaum, ok þó hann upp allan. Síðan gekk Bǫðvarr til þess rúms, sem hann hafði áðr tekit, ok leiddi eptir sér Hǫtt ok þar setr hann Hǫtt hjá sér, en hann er svá hræddr, at skelfr á honum leggr ok liðr, en þó þykkiz hann skilja, at þessi maðr vill hjálpa sér. Eptir þat kveldar ok drífa menn í hǫllina ok sjá Hrólfs kappar, at Hǫttr er settr á bekk upp, ok þykkir þeim sá maðr hafa gert sik ærit djarfan, er þetta hefir til tekit. Ilt tillit hefir Hǫttr, þáerhann sér kunningja sína, þvíathann hefir ilt eitt af þeim reynt; hann vill lifa gjarnan ok fara aptr í beinahrúgu sína, en Bǫðvarr heldr honum, sváathann náir ekki í burtu at fara, þvíathann þóttiz ekki jafnberr fyrir hǫggum þeira, ef hann næði þangatat komaz sem hann er nú. Hirðmenn hafa nú sama vanda, ok kasta fyrst beinum smám um þvert gólfit til Bǫðvars ok Hattar. Bǫðvarr lætr, sem hann sjái eigi þetta. Hǫttr er svá hræddr, at hann tekr eigi mat né drukk, ok þykkir honum þá ok þá sem hann muni vera lostinn; ok nú mælti Hǫttr til Bǫðvars: "Bokki sæll, nú ferr at þér stór hnúta, ok mun þetta ætlat okkr til nauða." Bǫðvarr bað hann þegja; hann setr við holan lófann ok tekr svá við hnútunni; þar fylgir leggrinn með; Bǫðvarr sendi aptr hnútuna ok setr á þann, sem kastaði ok rétt framan í hann með svá harðri svipan, at hann fekk bana; sló þá miklum ótta yfir hirðmennina. Kemr nú þessi fregn fyrir Hrólf konung ok kappa hans upp í kastalann, at maðr mikilúðligr sé kominn til hallarinnar ok hafi drepit einn hirðmann hans, ok vildu þeir láta drepa manninn. Hrólfr konungr spurðiz eptir, hvárt hirðmaðrinn hefði verit saklauss drepinn. "Því var næsta," sǫgðu þeir. Kómuz þá fyrir Hrólf konung ǫll sannindi hér um. Hrólfr konungr sagði þat skyldu fjarri, at drepa skyldi manninn—"hafi þit hér illan vanda upp tekit, at berja saklausa menn beinum; er mér í því óvirðing, en yðr stór skǫmm, at gera slíkt; hefi ek jafnan rætt um þetta áðr, ok hafi þit at þessu engan gaum gefit, ok hygg ek, at þessi maðr muni ekki alllítill fyrir sér, er þér hafið nú á leitat, ok kallið hann til mín, sváatek viti, hverr hann er." Bǫðvarr gengr fyrir konung ok kveðr hann kurteisliga. Konunga spyrr hann at nafni. "Hattargriða kalla mik hirðmenn yðar, en Bǫðvarr heiti ek." Konungr mælti: "hverjar bætr viltu bjóða mér fyrir hirðmann minn?" Bǫðvarr segir: "til þess gerði hann, sem hann fekk." Konungr mælti: "viltu vera minn maðr ok skipa rúm hans?" Bǫðvarr segir: "ekki neita ek, at vera yðarr maðr, ok munu vit ekki skiljaz svá búit, vit Hǫttr, ok dveljaz nær þér báðir, heldr en þessi hefir setit, elligar vit fǫrum burt báðir." Konungr mælti: "eigi sé ek at honum sæmd en ek spara ekki mat við hann." Bǫðvarr gengr nú til þess rúms, sem honum líkaði, en ekki vill hann þat skipa, sem hinn hafði áðr; hann kippir upp í einhverjum stað þremr mǫnnum, ok síðan settuz þeir Hǫttr þar niðr ok innar í hǫllinni en þeim var skipat. Heldr þótti mǫnnum ódælt við Bǫðvar, ok er þeim hinn mesti íhugi at honum. Ok sem leið at jólum,gerðuz menn ókátir. Bǫðvarr spyrr Hǫtt, hverju þetta sætti; hann segir honum, at dýr eitt hafi þar komit tvá vetr í samt, mikit ok ógurligt—"ok hefir vængi á bakinu ok flýgr þat jafnan; tvau haust hefir þat nú hingat vitjat ok gert mikinn skaða; á þat bíta ekki vápn, en kappar konungs koma ekki heim, þeir sem at eru einna mestir." Bǫðvarr mælti: "ekki er hǫllin svá vel skipuð, sem ek ætlaði, ef eitt dýr skal hér eyða ríki ok fé konungsins." Hǫttr sagði: "þat er ekki dýr, heldr er þat hit mesta trǫll." Nú kemr jólaaptann; þá mælti konungr: "nú vil ek, at menn sé kyrrir ok hljóðir í nótt, ok banna ek ǫllum mínum mǫnnum at ganga í nǫkkurn háska við dýrit, en fé ferr eptir því sem auðnar; menn mína vil ek ekki missa." Allir heita hér góðu um, at gera eptir því, sem konungr bauð. Bǫðvarr leyndiz í burt um nóttina; hann lætr Hǫtt fara með sér, ok gerir hann þat nauðugr ok kallaði hann sér stýrt til bana. Bǫðvarr segir, at betr mundi til takaz. Þeir ganga í burt frá hǫllinni, ok verðr Bǫðvarr at bera hann; svá er hann hræddr. Nú sjá þeir dýrit; ok því næst æpir Hǫttr slíkt, sem hann má, ok kvað dyrit mundu gleypa hann. Bǫðvarr bað bikkjuna hans þegja ok kastar honum niðr í mosann, ok þar liggr hann ok eigi með ǫllu óhræddr; eigi þorir hann heim at fara heldr. Nú gengr Bǫðvarr móti dýrinu; þat hæfir honum, at sverðit er fast í umgjǫrðinni, er hann vildi bregða því. Bǫðvarr eggjar nú fast sverðit ok þá bragðar í umgjǫrðinni, ok nú fær hann brugðit umgjǫrðinni, sváatsverðit gengr úr slíðrunum, ok leggr þegar undir bægi dýrsins ok svá fast, at stóð í hjartanu, ok datt þá dýrit til jarðar dautt niðr. Eptir þat ferr hann þangat sem Hǫttr liggr. Bǫðvarr tekr hann upp ok berr þangat, sem dýrit liggr dautt. Hǫttr skelfr ákaft. Bǫðvarr mælti: "nú skaltu drekka blóð dýrsins." Hann er lengi tregr, en þó þorir hann víst eigi annat. Bǫðvarr lætr hann drekka tvá, sopa stóra; hann lét hann ok eta nǫkkut af dýrshjartanu; eptir þetta tekr Bǫðvarr til hans, ok áttuz þeir við lengi. Bǫðvarr mælti: "helzt ertu nú sterkr orðinn, ok ekki vænti ek, et þú hræðiz nú hirðmenn Hrólfs konungs." Hǫttr sagði: "eigi mun ek þá hræðaz ok eigi þik upp frá þessu." "Vel er þá orðit, Hǫttr félagi; fǫru vit nú til ok reisum upp dýrit ok búum svá um, at aðrir ætli at kvikt muni vera."Þeir gera nú svá. Eptir þat fara þeir heim ok hafa kyrt um sik, ok veit engi maðr, hvat þeir hafa iðjat. Konungr spyrr um morguninn, hvat þeir viti til dýrsins, hvárt þat hafi nǫkkut þangat vitjat um nóttina; honum var sagt, at fé alt væri heilt í grindum ok ósakat. Konungr bað menn forvitnaz, hvárt engi sæi líkindi til, at þat hefði heim komit. Varðmenn gerðu svá ok kómu skjótt aptr ok sǫgðu konungi, at dýrit færi þar ok heldr geyst at borginni. Konungr bað hirðmenn vera hrausta ok duga nú hvern eptir því, sem hann hefði hug til, ok ráða af óvætt þenna; ok svá var gert, sem konungr bauð, at þeir bjuggu sik til þess. Konungr horfði á dýrit ok mælti síðan: "enga sé ek fǫr á dýrinu, en hverr vill nú taka kaup einn ok ganga í móti því?" Bǫðvarr mælti: "þat væri næsta hrausts manns forvitnisbót. Hǫttr félagi, rektu nú af þér illmælit þat, at menn láta, sem engi krellr né dugr muni í þer vera; far nú ok drep þú dýrit; máttu sjá, at engi er allfúss til annarra." "Já," sagði Hǫttr, "ek mun til þessa ráðaz." Konungr mælti: "ekki veit ek, hvaðan þessi hreysti er at þér komin, Hǫttr, ok mikit hefir um þik skipaz á skammri stundu." Hǫttr mælti: "gef mér til sverðit Gullinhjalta, er þú heldr á, ok skal ek þá fella dýrit eða fá bana." Hrólf konungr mælti: "þetta sverð er ekki beranda nema þeim manni, sem bæði er góðr drengr ok hraustr." Hǫttr sagði: "svá skaltu til ætla, at mér sé svá háttat." Konungr mælti: "hvat má vita, nema fleira hafi skipz um hagi þína, en sjá þykkir, en fæstir menn þykkjaz þik kenna, at þú sér enn sami maðr; nú tak við sverðinu ok njót manna bezt, ef þetta er til unnit." Síðan gengr Hǫttr at dýrinu alldjarfliga ok høggr til þess, þáerhann kemr í hǫggfæri, ok dýrit fellr niðr dautt. Bǫðvarr mælti: "sjáið nú, herra, hvat hann hefir til unnit." Konungr segir: "víst hefir hann mikit skipaz, en ekki hefir Hǫttr einn dýrit drepit, heldr hefir þú þat gert." Bǫðvarr segir: "vera má, at svá sé." Konungr segir: "vissa ek, þáerþú komt hér, at fáir mundu þínir jafningjar vera, en þat þykki mér þó þitt verk frægiligast, at þú hefir gert hér annan kappa, þarerHǫttr er, ok óvænligr þótti til mikillar giptu; ok nú vil ekathann heiti eigi Hǫttr lengr ok skal hann heita Hjalti upp frá þessu; skaltu heita eptir sverðinu Gullinhjalta."
Then Bothvar went on his way to Leire, and came to the king's dwelling.
Bothvar stabled his horse by the king's best horses, without asking leave; and then he went into the hall, and there were few men there. He took a seat near the door, and when he had been there a little time he heard a rummaging in a corner. Bothvar looked that way and saw that a man's hand came up out of a great heap of bones which lay there, and the hand was very black. Bothvar went thither and asked who was there in the heap of bones.
Then an answer came, in a very weak voice, "Hott is my name, good fellow."
"Why art thou here?" said Bothvar, "and what art thou doing?"
Hott said, "I am making a shield-wall for myself, good fellow."
Bothvar said, "Out on thee and thy shield-wall!" and gripped him and jerked him up out of the heap of bones.
Then Hott cried out and said, "Now thou wilt be the death of me: do not do so. I had made it all so snug, and now thou hast scattered in pieces my shield-wall; and I had built it so high all round myself that it has protected me against all your blows, so that for long no blows have come upon me, and yet it was not so arranged as I meant it should be."
Then Bothvar said, "Thou wilt not build thy shield-wall any longer."
Hott said, weeping, "Wilt thou be the death of me, good fellow?" Bothvar told him not to make a noise, and then took him up and bore him out of the hall to some water which was close by, and washed him from head to foot. Few paid any heed to this.
Then Bothvar went to the place which he had taken before, and led Hott with him, and set Hott by his side. But Hott was so afraid that he was trembling in every limb, and yet he seemed to know that this man would help him.
After that it grew to evening, and men crowded into the hall: and Rolf's warriors saw that Hott was seated upon the bench. And it seemed to them that the man must be boldenough, who had taken upon himself to put him there. Hott had an ill countenance when he saw his acquaintances, for he had received naught but evil from them. He wished to save his life and go back to his bone-heap, but Bothvar held him tightly so that he could not go away. For Hott thought that, if he could get back into his bone-heap, he would not be as much exposed to their blows as he was.
Now the retainers did as before; and first of all they tossed small bones across the floor towards Bothvar and Hott. Bothvar pretended not to see this. Hott was so afraid that he neither ate nor drank; and every moment he thought he would be smitten.
And now Hott said to Bothvar, "Good fellow, now a great knuckle bone is coming towards thee, aimed so as to do us sore injury." Bothvar told him to hold his tongue, and put up the hollow of his palm against the knuckle bone and caught it, and the leg bone was joined on to the knuckle bone. Then Bothvar sent the knuckle bone back, and hurled it straight at the man who had thrown it, with such a swift blow that it was the death of him. Then great fear came over the retainers.
Now news came to King Rolf and his men up in the castle that a stately man had come to the hall and killed a retainer, and that the retainers wished to kill the man. King Rolf asked whether the retainer who had been killed had given any offence. "Next to none," they said: then all the truth of the matter came up before King Rolf.
King Rolf said that it should be far from them to kill the man: "You have taken up an evil custom here in pelting men with bones without quarrel. It is a dishonour to me and a great shame to you to do so. I have spoken about it before, and you have paid no attention. I think that this man whom you have assailed must be a man of no small valour. Call him to me, so that I may know who he is."
Bothvar went before the king and greeted him courteously. The king asked him his name. "Your retainers call me Hott's protector, but my name is Bothvar."
The king said, "What compensation wilt thou offer me for my retainer?"
Bothvar said, "He only got what he asked for."
The king said, "Wilt thou become my man and fill his place?"
Bothvar said, "I do not refuse to be your man, but Hott and I must not part so. And we must sit nearer to thee than this man whom I have slain has sat; otherwise we will both depart together." The king said, "I do not see much credit in Hott, but I will not grudge him meat." Then Bothvar went to the seat that seemed good to him, and would not fill that which the other had before. He pulled up three men in one place, and then he and Hott sat down there higher in the hall than the place which had been given to them. The men thought Bothvar overbearing, and there was the greatest ill will among them concerning him.
And when it drew near to Christmas, men became gloomy. Bothvar asked Hott the reason of this. Hott said to him that for two winters together a wild beast had come, great and awful, "And it has wings on its back, and flies. For two autumns it has attacked us here and done much damage. No weapon will wound it: and the champions of the king, those who are the greatest, come not back."
Bothvar said, "This hall is not so well arrayed as I thought, if one beast can lay waste the kingdom and the cattle of the king." Hott said, "It is no beast: it is the greatest troll."
Now Christmas-eve came; then said the king, "Now my will is that men to-night be still and quiet, and I forbid all my men to run into any peril with this beast. It must be with the cattle as fate will have it: but I do not wish to lose my men." All men promised to do as the king commanded. But Bothvar went out in secret that night; he caused Hott to go with him, but Hott did that only under compulsion, and said that it would be the death of him. Bothvar said that he hoped that it would be better than that. They went away from the hall, and Bothvar had to carry Hott, so frightened was he. Now they saw the beast; and thereupon Hott cried out as loud as he could, and said that the beast would swallow him. Bothvar said, "Be silent, thou dog," and threw him down in the mire. And there he lay in no small fear; but he did not dare to go home, any the more.
Now Bothvar went against the beast, and it happened that his sword was fast in his sheath when he wished to draw it. Bothvar now tugged at his sword, it moved, he wrenched the scabbard so that the sword came out. And at once he plunged it into the beast's shoulder so mightily that it pierced him to the heart, and the beast fell down dead to the earth. After that Bothvar went where Hott lay. Bothvar took him up and bore him to where the beast lay dead. Hott was trembling all over. Bothvar said, "Now must thou drink the blood of the beast." For long Hott was unwilling, and yet he did not dare to do anything else. Bothvar made him drink two great sups; also he made him eat somewhat of the heart of the beast.
After that Bothvar turned to Hott, and they fought a long time.
Bothvar said, "Thou hast now become very strong, and I do not believe that thou wilt now fear the retainers of King Rolf."
Hott said, "I shall not fear them, nor thee either, from now on."
"That is good, fellow Hott. Let us now go and raise up the beast, and so array him that others may think that he is still alive." And they did so. After that they went home, and were quiet, and no man knew what they had achieved.
In the morning the king asked what news there was of the beast, and whether it had made any attack upon them in the night. And answer was made to the king, that all the cattle were safe and uninjured in their folds. The king bade his men examine whether any trace could be seen of the beast having visited them. The watchers did so, and came quickly back to the king with the news that the beast was making for the castle, and in great fury. The king bade his retainers be brave, and each play the man according as he had spirit, and do away with this monster. And they did as the king bade, and made them ready.
Then the king faced towards the beast and said, "I see no sign of movement in the beast. Who now will undertake to go against it?"
Bothvar said, "That would be an enterprise for a man of true valour. Fellow Hott, now clear thyself of that ill-repute,in that men hold that there is no spirit or valour in thee. Go now and do thou kill the beast; thou canst see that there is no one else who is forward to do it."
"Yea," said Hott, "I will undertake this."
The king said, "I do not know whence this valour has come upon thee, Hott; and much has changed in thee in a short time."
Hott said, "Give me the sword Goldenboss, Gullinhjalti, which thou dost wield, and I will fell the beast or take my death." Rolf the king said, "That sword cannot be borne except by a man who is both a good warrior and valiant." Hott said, "So shalt thou ween that I am a man of that kind." The king said, "How can one know that more has not changed in thy temper than can be seen? Few men would know thee for the same man. Now take the sword and have joy of it, if this deed is accomplished." Then Hott went boldly to the beast and smote at it when he came within reach, and the beast fell down dead. Bothvar said, "See now, my lord, what he has achieved." The king said, "Verily, he has altered much, but Hott has not killed the beast alone, rather hast thou done it." Bothvar said, "It may be that it is so." The king said, "I knew when thou didst come here that few would be thine equals. But this seems to me nevertheless thy most honourable work, that thou hast made here another warrior of Hott, who did not seem shaped for much luck. And now I will that he shall be called no longer Hott, but Hjalti from this time; thou shalt be called after the sword Gullinhjalti (Goldenboss)."
C. Extracts fromGrettis Saga
(ed. G. Magnússon, 1853; R. C. Boer, 1900)
(a)Glam episode(caps. 32-35)
Þórhallr hét maðr, er bjó á Þórhallsstǫðum í Forsæludal. Forsæludalr er upp af Vatnsdal. Þórhallr var Grímsson, Þórhallssonar, Friðmundarsonar, er nam Forsæludal. Þórhallr átti þá konu, er Guðrún hét. Grímr hét sonr þeira, en Þuríðr dóttir; þau váru vel á legg komin. Þórhallr var vel auðigrmaðr, ok mest at kvikfé, svá at engi maðr átti jafnmart ganganda fé, sem hann. Ekki var hann hǫfðingi, en þó skilríkr bóndí. Þar var reimt mjǫk, ok fekk hann varla sauðamann, svá at honum þœtti duga. Hann leitaði ráðs við marga vitra menn, hvat hann skyldi til bragðs taka; en engi gat þat ráð til gefit, er dygði. Þórhallr reið til þings hvert sumar. Hann átti hesta góða. Þat var eitt sumar á alþingi, at Þórhallr gekk til búðar Skapta lǫgmanns, Þóroddssonar. Skapti var manna vitrastr, ok heilráðr, ef hann var beiddr. Þat skildi með þeim feðgum: Þóroddr var forspár ok kallaðr undirhyggjumaðr af sumum mǫnnum, en Skapti lagði þat til með hverjum manni, sem hann ætlaði at duga skyldi, ef eigi væri af því brugðit; því var hann kallaðr betrfeðrungr. Þórhallr gekk í búð Skapta; hann fagnaði vel Þórhalli, því hann vissi, at hann var ríkr maðr at fé, ok spurði hvat at tíðendum væri.
Þórhallr mælti: "Heilræði vilda ek af yðr þiggja."
"Í litlum fœrum em ek til þess," sagði Skapti; "eða hvat stendr þik?"
Þórhallr mælti: "Þat er svá háttat, at mér helz lítt á sauðamǫnnum. Verðr þeim heldr klakksárt, en sumir gera engar lyktir á. Vill nú engi til taka, sá er kunnigt er til, hvat fyrir býr."
Skapti svarar: "Þar mun liggja meinvættr nǫkkur, er menn eru tregari til at geyma síðr þíns fjár en annarra manna. Nú fyrir því, at þú hefir at mér ráð sótt, þá skal ek fá þér sauðamann, þann er Glámr heitir, ættaðr ór Svíþjóð, ór Sylgsdǫlum, er út kom í fyrra sumar, mikill ok sterkr, ok ekki mjǫk við alþýðu skap."
Þórhallr kvaz ekki um þat gefa, ef hann geymdi vel fjárins; Skapti sagði ǫðrum eigi vænt horfa, ef hann geymdi eigi fyrir afls sakir ok áræðis; Þórhallr gekk þá út. Þetta var at þinglausnum.
Þórhalli var vant hesta tveggja ljósbleikra, ok fór sjálfr at leita; af því þykkjaz menn vita, at hann var ekki mikilmenni. Hann gekk upp undir Sleðás ok suðr með fjalli því, er Ármannsfell heitir. Þá sá hann, hvar maðr fór ofan ór Goðaskógi ok bar hrís á hesti. Brátt bar saman fund þeira; Þórhallr spurði hann at nafni, en hann kvez Glámr heita. Þessi maðrvar mikill vexti ok undarligr í yfirbragði, bláeygðr ok opineygðr, úlfgrár á hárslit. Þórhalli brá nǫkkut í brún, er hann sá þenna mann; en þó skildi hann, at honum mundi til þessa vísat.
"Hvat er þér bezt hent at vinna?" segir Þórhallr.
Glámr kvað sér vel hent at geyma sauðfjár á vetrum.
"Viltu geyma sauðfjár míns?" segir Þórhallr; "gaf Skapti þik á mitt vald."
"Svá mun þér hentust mín vist, at ek fari sjálfráðr; því ek em skapstyggr, ef mér líkar eigi vel," sagði Glámr.
"Ekki mun mér mein at því," segir Þórhallr, "ok vil ek, at þú farir til mín."
"Gera má ek þat," segir Glámr; "eða eru þar nǫkkur vandhœfi á?"
"Reimt þykkir þar vera," sagði Þórhallr.
"Ekki hræðumz ek flykur þær," sagði Glámr, "ok þykkir mér at ódauflig[r]a."
"Þess muntu við þurfa," segir Þórhallr, "ok hentar þar betr, at vera eigi alllítill fyrir sér."
Eptir þat kaupa þeir saman, ok skal Glámr koma at vetrnóttum. Siðan skildu þeir, ok fann Þórhallr hesta sína, þar sem hann hafði nýleitat. Reið Þórhallr heim, ok þakkaði Skapta sinn velgerning.
Sumar leið af, ok frétti Þórhallr ekki til sauðamanns, ok engi kunni skyn á honum. En at ánefndum tíma kom hann á Þórhallsstaði. Tekr bóndi við honum vel, en ǫllum ǫðrum gaz ekki at honum, en húsfreyju þó minst. Hann tók við fjárvarðveizlu, ok varð honum lítit fyrir því; hann var hljóðmikill ok dimmraddaðr, ok féit stǫkk allt saman, þegar hann hóaði. Kirkja var á Þórhallsstǫðum; ekki vildi Glámr til hennar koma; hann var ósǫngvinn ok trúlauss, stirfinn ok viðskotaillr; ǫllum var hann hvimleiðr.
Nú leið svá þar til er kemr atfangadagr jóla. Þá stóð Glámr snemma upp ok kallaði til matar síns.
Húsfreyja svarar: "Ekki er þat háttr kristinna manna, at mataz þenna dag, þvíat á morgin er jóladagr hinn fyrsti," segir hon, "ok er því fyrst skylt at fasta í dag."
Hann svarar: "Marga hindrvitni hafi þér, þá er ek sé til enskis koma. Veit ek eigi, at mǫnnum fari nú betr at, heldren þá, er menn fóru ekki með slíkt. Þótti mér þá betri siðr, er menn váru heiðnir kallaðir; ok vil ek mat minn en engar refjur."
Húsfreyja mælti: "Víst veit ek, at þér mun illa faraz í dag, ef þú tekr þetta illbrigði til."
Glámr bað hana taka mat í stað; kvað henni annat skyldu vera verra. Hon þorði eigi annat, en at gera, sem hann vildi. Ok er hann var mettr, gekk hann út, ok var heldr gustillr. Veðri var svá farit, at myrkt var um at litaz, ok flǫgraði ór drífa, ok gnýmikit, ok versnaði mjǫk sem á leið daginn. Heyrðu menn til sauðamanns ǫndverðan daginn, en miðr er á leið daginn. Tók þá at fjúka, ok gerði á hríð um kveldit; kómu menn til tíða, ok leið svá fram at dagsetri; eigi kom Glámr heim. Var þá um talat, hvárt hans skyldi eigi leita; en fyrir því, at hríð var á ok niðamyrkr, þá varð ekki af leitinni. Kom hann eigi heim jólanóttina; biðu menn svá fram um tíðir. At œrnum degi fóru menn í leitina, ok fundu féit víða í fǫnnum, lamit af ofviðri eða hlaupit á fjǫll upp. Þvínæst kómu þeir á traðk mikinn ofarliga í dalnum. Þótti þeim því líkt, sem þar hefði glímt verit heldr sterkliga, þvíat grjótit var víða upp leyst, ok svá jǫrðin. Þeir hugðu at vandliga ok sá, hvar Glámr lá, skamt á brott frá þeim. Hann var dauðr, ok blár sem Hel, en digr sem naut. Þeim bauð af honum óþekt mikla, ok hraus þeim mjǫk hugr við honum. En þó leituðu þeir við at fœra hann til kirkju, ok gátu ekki komit honum, nema á einn gilsþrǫm þar skamt ofan frá sér; ok fóru heim við svá búit, ok sǫgðu bónda þenna atburð. Hann spurði, hvat Glámi mundi hafa at bana orðit. Þeir kváðuz rakit hafa spor svá stór, sem keraldsbotni væri niðr skelt þaðan frá, sem traðkrinn var, ok upp undir bjǫrg þau, er þar váru ofarliga í dalnum, ok fylgðu þar með blóðdrefjar miklar. Þat drógu menn saman, at sú meinvættr, er áðr hafði [þar] verit, mundi hafa deytt Glám; en hann mundi fengit hafa henni nǫkkurn áverka, þann er tekit hafi til fulls, þvíat við þá meinvætti hefir aldri vart orðit síðan. Annan jóladag var enn til farit at fœra Glám til kirkju. Váru eykir fyrir beittir, ok gátu þeir hvergi fœrt hann, þegar sléttlendit var ok eigi var forbrekkis at fara. Gengu nú frá við svá búit. Hinn þriðja dag fór prestr með þeim, ok leituðu allan daginn,ok Glámr fannz eigi. Eigi vildi prestr optar til fara; en sauðamaðr fannz, þegar prestr var eigi í ferð. Létu þeir þá fyrir vinnaz, at fœra hann til kirkju; ok dysjuðu hann þar, sem þá var hann kominn. Lítlu síðar urðu menn varir við þat, at Glámr lá eigi kyrr. Varð mǫnnum at því mikit mein, svá at margir fellu í óvit, ef sá hann, en sumir heldu eigi vitinu. Þegar eptir jólin þóttuz menn sjá hann heima þar á bœnum. Urðu menn ákafliga hræddir; stukku þá margir menn í brott. Þvinæst tók Glámr at ríða húsum á nætr, svá at lá við brotum. Gekk hann þá náliga nætr ok daga. Varla þorðu menn at fara upp í dalinn, þóat ætti nóg ørendi. Þótti mǫnnum þar í heraðinu mikit mein at þessu.
Um várit fekk Þórhallr sér hjón ok gerði bú á jǫrðu sinni. Tók þá at minka aptrgangr, meðan sólargangr var mestr. Leið svá fram á miðsumar. Þetta sumar kom út skip í Húnavatni; þar var á sá maðr, er Þorgautr hét. Hann var útlendr at kyni, mikill ok sterkr; hann hafði tveggja manna afl; hann var lauss ok einn fyrir sér; hann vildi fá starfa nǫkkurn, því(at) hann var félauss. Þórhallr reið til skips ok fann Þorgaut; spurði ef hann vildi vinna fyrir honum; Þorgautr kvað þat vel mega vera, ok kvez eigi vanda þat.
"Svá skaltu við búaz," segir Þórhallr, "sem þar sé ekki veslingsmǫnnum hent at vera, fyrir aptrgǫngum þeim, er þar hafa verit um hríð, en ek vil ekki þik á tálar draga."
Þorgautr svarar: "Eigi þykkjumz ek upp gefinn, þóat ek sjá smáváfur; mun þá eigi ǫðrum dælt, ef ek hræðumz; ok ekki bregð ek vist minni fyrir þat."
Nú semr þeim vel kaupstefnan, ok skal Þorgautr gæta sauðfjár at vetri.
Leið nú af sumarit. Tók Þorgautr við fénu at vetrnáttum. Vel líkaði ǫllum við hann. Jafnan kom Glámr heim ok reið húsum. Þat þótti Þorgauti allkátligt, ok kvað, "þrælinn þurfa mundu nær at ganga, ef ek hræðumz." Þórhallr bað hann hafa fátt um; "er bezt, at þit reynið ekki með ykkr."
Þorgautr mælti: "Sannliga er skekinn þróttr ór yðr; ok dett ek eigi niðr milli dœgra við skraf þetta."
Nú fór svá fram um vetrinn allt til jóla. Atfangakveld jóla fór sauðamaðr til fjár.
Þá mælti húsfreyja: "Þurfa þœtti mér, at nú fœri eigi at fornum brǫgðum."
Hann svarar: "Ver eigi hrædd um þat, húsfreyja," sagði hann; "verða mun eitthvert sǫguligt, ef ek kem ekki aptr." Síðan gekk hann aptr til fjár síns. Veðr var heldr kalt, ok fjúk mikit. Því var Þorgautr vanr, at koma heim, þá er hálfrøkkvat var; en nú kom hann ekki heim í þat mund. Kómu tíðamenn, sem vant var. Þat þótti mǫnnum eigi ólíkt á horfaz sem fyrr. Bóndi vildi leita láta eptir sauðamanni, en tíðamenn tǫlduz undan, ok sǫgðuz eigi mundu hætta sér út í trǫllahendr um nætr; ok treystiz bóndi eigi at fara, ok varð ekki af leitinni. Jóladag, er menn váru mettir, fóru menn til ok leituðu sauðamanns. Gengu þeir fyrst til dysjar Gláms, þvíat menn ætluðu af hans vǫldum mundi orðit um hvarf sauðamanns. En er þeir kómu nær dysinni, sáu þeir þar mikil tíðendi, ok þar fundu þeir sauðamann, ok var hann brotinn á háls, ok lamit sundr hvert bein í honum. Síðan fœrðu þeir hann til kirkju, ok varð engum manni mein at Þorgauti síðan. En Glámr tók at magnaz af nýju. Gerði hann nú svá mikit af sér, at menn allir stukku brott af Þórhallsstǫðum, útan bóndi einn ok húsfreyja. Nautamaðr hafði þar verit lengi hinn sami. Vildi Þórhallr hann ekki lausan láta fyrir góðvilja sakir ok geymslu. Hann var mjǫk við aldr, ok þótti honum mikit fyrir, at fara á brott; sá hann ok, at allt fór at ónytju, þat er bóndi átti, ef engi geymdi. Ok einn tíma eptir miðjan vetr var þat einn morgin, at húsfreyja fór til fjóss, at mjólka kýr eptir tíma. Þá var alljóst, þvíat engi treystiz fyrr úti at vera annarr en nautamaðr; hann fór út, þegar lýsti. Hon heyrði brak mikit í fjósit, ok beljan ǫskurliga; hon hljóp inn œpandi ok kvaz eigi vita, hver ódœmi um væri í fjósinu. Bóndi gekk út ok kom til nautanna, ok stangaði hvert annat. Þótti honum þar eigi gott, ok gekk innar at hlǫðunni. Hann sá, hvar lá, nautamaðr, ok hafði hǫfuðit í ǫðrum bási en fœtr í ǫðrum; hann lá á bak aptr. Bóndi gekk at honum ok þreifaði um hann; finnr brátt, at hann er dauðr ok sundr hryggrinn í honum. Var hann brotinn um báshelluna. Nú þótti bónda eigi vært, ok fór í brott af bœnum með allt þat, sem hann mátti í brott flytja. En allt kvikfé þat, sem eptir var, deyddi Glámr. Ok þvinæst fórhann um allan dalinn ok eyddi alla bœi upp frá Tungu. Var Þórhallr þá með vinum sínum þat [sem] eptir var vetrarins. Engi maðr mátti fara upp í dalinn með hest eðr hund, þvíat þat var þegar drepit. En er váraði, ok sólargangr var sem mestr, létti heldr aptrgǫngunum. Vildi Þórhallr nú fara aptr til lands síns. Urðu honum ekki auðfengin hjón, en þó gerði hann bú á Þórhallsstǫðum. Fór allt á sama veg sem fyrr; þegar at haustaði, tóku at vaxa reimleikar. Var þá mest sótt at bóndadóttur; ok svá fór, at hon léz af því. Margra ráða var í leitat, ok varð ekki at gǫrt. Þótti mǫnnum til þess horfaz, at eyðaz mundi allr Vatnsdalr, ef eigi yrði bœtr á ráðnar.
Nú er þar til at taka, at Grettir Ásmundarson sat heima at Bjargi um haustit, síðan þeir Vígabarði skildu á Þóreyjargnúpi. Ok er mjǫk var komit at vetrnóttum, reið Grettir heiman norðr yfir hálsa til Víðidals, ok gisti á Auðunarstǫðum. Sættuz þeir Auðunn til fulls, ok gaf Grettir honum øxi góða, ok mæltu til vináttu með sér. Auðunn bjó lengi á Auðunarstǫðum ok var kynsæll maðr. Hans sonr var Egill, er átti Úlfheiði, dóttur Eyjólfs Guðmundarsonar, ok var þeira sonr Eyjólfr, er veginn var á alþingi. Hann var faðir Orms, kapiláns Þorláks biskups. Grettir reið norðr til Vatnsdals ok kom á kynnisleit í Tungu. Þar bjó þá Jǫkull Bárðarson, móðurbróðir Grettis; Jǫkull var mikill maðr ok sterkr ok hinn mesti ofsamaðr. Hann var siglingamaðr, ok mjǫk ódæll, en þó mikilhœfr maðr. Hann tók vel við Gretti, ok var hann þar þrjár nætr. Þá var svá mikit orð á aptrgǫngum Gláms, at mǫnnum var ekki jafntíðrœtt sem þat. Grettir spurði inniliga at þeim atburðum, er hǫfðu orðit; Jǫkull kvað þar ekki meira af sagt en til væri hœft; "eða er þér forvitni á, frændi! at koma þar?"
Grettir sagði, at þat var satt.
Jǫkull bað hann þat eigi gera, "því þat er gæfuraun mikil; en frændr þínir eiga mikit í hættu, þar sem þú ert," sagði hann; "þykkir oss nú engi slíkr af ungum mǫnnum sem þú; en illt mun af illum hljóta, þar sem Glámr er. Er ok miklu betra, at fáz við mennska menn en við óvættir slíkar."
Grettir kvað sér hug á, at koma á Þórhallsstaði, ok sjá, hversu þar væri um gengit.
Jǫkull mælti: "Sé ek nú, at eigi tjáir at letja þik; en satt er þat sem mælt er, at sitt er hvárt, gæfa eða gervigleikr."
"Þá er ǫðrum vá fyrir dyrum, er ǫðrum er inn um komit; ok hygg at, hversu þér mun fara sjálfum, áðr lýkr," kvað Grettir.
Jǫkull svarar: "Vera kann, at vit sjáim báðir nǫkkut fram, en hvárrgi fái við gǫrt."
Eptir þat skildu þeir, ok líkaði hvárigum annars spár.
Grettir reið á Þórhallsstaði, ok fagnaði bóndi honum vel. Hann spurði, hvert Grettir ætlaði at fara; en hann segiz þar vilja vera um nóttina, ef bónda líkaði, at svá væri. Þórhallr kvaz þǫkk fyrir kunna, at hann væri þar, "en fám þykkir slœgr til at gista hér um tíma; muntu hafa heyrt getit um, hvat hér er at væla. En ek vilda gjarna, at þú hlytir engi vandræði af mér. En þóat þú komiz heill á brott, þá veit ek fyrir víst, at þú missir hests þíns; því engi heldr hér heilum sínum fararskjóta, sá er kemr."
Grettir kvað gott til hesta, hvat sem af þessum yrði.
Þórhallr varð glaðr við, er Grettir vildi þar vera, ok tók við honum báðum hǫndum. Var hestr Grettis læstr í húsi sterkliga. Þeir fóru til svefns, ok leið svá af nóttin, at ekki kom Glámr heim.
Þá mælti Þórhallr: "Vel hefir brugðit við þína kvámu, þvíat hverja nótt er Glámr vanr at ríða húsum eða brjóta upp hurðir, sem þú mátt merki sjá."
Grettir mælti: "Þá mun vera annathvárt, at hann mun ekki lengi á sér sitja, eða mun af venjaz meirr en eina nótt. Skal ek vera hér nótt aðra ok sjá, hversu ferr."
Siðan gengu þeir til hests Grettis, ok var ekki við hann glez. Allt þótti bónda at einu fara. Nú er Grettir þar aðra nótt, ok kom ekki þrællinn heim. Þá þótti bónda mjǫk vænkaz. Fór hann þá, at sjá hest Grettis. Þá var upp brotit húsit, er bóndi kom til, en hestrinn dreginn til dyra útar, ok lamit í sundr í honum hvert bein.
Þórhallr sagði Gretti, hvar þá var komit, ok bað hann forða sér: "þvíat víss er dauðinn, ef þú bíðr Gláms."
Grettir svarar: "Eigi má ek minna hafa fyrir hest minn, en at sjá þrælinn."
Bóndi sagði, at þat var eigi bati, at sjá hann, "þvíat hann er ólíkr nǫkkurri mannligri mynd; en góð þykki mér hver sú stund, er þú vilt hér vera."
Nú líðr dagrinn; ok er menn skyldu fara til svefns, vildi Grettir eigi fara af klæðum, ok lagðiz niðr í setit gegnt lokrekkju bónda. Hann hafði rǫggvarfeld yfir sér, ok knepti annat skautit niðr undir fœtr sér, en annat snaraði hann undir hǫfuð sér, ok sá út um hǫfuðsmáttina. Setstokkr var fyrir framan setit, mjǫk sterkr, ok spyrndi hann þar í. Dyraumbúningrinn allr var frá brotinn útidyrunum, en nú var þar fyrir bundinn hurðarflaki, ok óvendiliga um búit. Þverþilit var allt brotit frá skálanum, þat sem þar fyrir framan hafði verit, bæði fyrir ofan þvertréit ok neðan. Sængr allar váru ór stað fœrðar. Heldr var þar óvistuligt. Ljós brann í skálanum um nóttina. Ok er af mundi þriðjungr af nótt, heyrði Grettir út dynur miklar. Var þá farit upp á húsin, ok riðit skálanum ok barit hælunum, svá at brakaði í hverju tré. Þvi gekk lengi; þá var farit ofan af húsunum ok til dyra gengit. Ok er upp var lokit hurðunni, sá Grettir, at þrællinn rétti inn hǫfuðit, ok sýndiz honum afskræmiliga mikit ok undarliga stórskorit. Glámr fór seint ok réttiz upp, er hann kom inn í dyrnar; hann gnæfaði ofarliga við ræfrinu; snýr at skálanum ok lagði handleggina upp á þvertréit, ok gægðiz inn yfir skálann. Ekki lét bóndi heyra til sín, þvíat honum þótti œrit um, er hann heyrði, hvat um var úti. Grettir lá kyrr ok hrœrði sik hvergi. Glámr sá, at hrúga nǫkkur lá í setinu, ok réz nú innar eptir skálanum ok þreif í feldinn stundarfast. Grettir spyrndi í stokkinn, ok gekk því hvergi. Glámr hnykti í annat sinn miklu fastara, ok bifaðiz hvergi feldrinn. Í þriðja sinn þreif hann í með báðum hǫndum svá fast, at hann rétti Gretti upp ór setinu; kiptu nú í sundr feldinum í millum sín. Glámr leit á slitrit, er hann helt á, ok undraðiz mjǫk, hverr svá, fast mundi togaz við hann. Ok í því hljóp Grettir undir hendr honum, ok þreif um hann miðjan, ok spenti á honum hrygginn sem fastast gat hann, ok ætlaði hann, at Glámr skyldi kikna við. En þrællinn lagði at handleggjum Grettis svá fast, at hann hǫrfaði allr fyrir orku sakir. Fór Grettir þá undan í ýms setin. Gengu þá frá stokkarnir, ok allt brotnaði, þat sem fyrir varð. VildiGlámr leita út, en Grettir fœrði við fœtr, hvar sem hann mátti. En þó gat Glámr dregit hann fram ór skálanum. Áttu þeir þá allharða sókn þvíat þrællinn ætlaði at koma honum út ór bœnum; en svá illt sem var at eiga við Glám inni, þá sá Grettir, at þó var verra, at fáz við hann úti; ok því brauz hann í móti af ǫllu afli at fara út. Glámr fœrðiz í aukana, ok knepti hann at sér, er þeir kómu í anddyrit. Ok er Grettir sér, at hann fekk eigi við spornat, hefir hann allt eitt atriðit, at hann hleypr sem harðast í fang þrælnum ok spyrnir báðum fótum í jarðfastan stein, er stoð í dyrunum. Við þessu bjóz þrællinn eigi; hann hafði þá togaz við at draga Gretti at sér; ok því kiknaði Glámr á bak aptr, ok rauk ǫfugr út á dyrnar, svá at herðarnar námu uppdyrit, ok ræfrit gekk í sundr, bæði viðirnir ok þekjan frerin; fell hann svá opinn ok ǫfugr út ór húsunum, en Grettir á hann ofan. Tunglskin var mikit úti ok gluggaþykkn; hratt stundum fyrir, en stundum dró frá. Nú í því, er Glámr fell, rak skýit frá tunglinu, en Glámr hvesti augun upp í móti. Ok svá, hefir Grettir sagt sjálfr, at þá eina sýn hafi hann sét svá, at honum brygði við. Þá sigaði svá at honum af ǫllu saman, mœði ok því, er hann sá at Glámr gaut sínum sjónum harðliga, at hann gat eigi brugðit saxinu, ok lá náliga í milli heims ok heljar. En því var meiri ófagnaðarkraptr með Glámi en flestum ǫðrum aptrgǫngumǫnnum, at hann mælti þá á þessa leið: "Mikit kapp hefir þú á lagit, Grettir," sagði hann, "at finna mik. En þat mun eigi undarligt þykkja, þóat þú hljótir ekki mikit happ af mér. En þat má ek segja þér, at þú hefir nú fengit helming afls þess ok þroska, er þér var ætlaðr, ef þú hefðir mik ekki fundit. Nú fæ ek þat afl eigi af þér tekit, er þú hefir áðr hrept; en því má ek ráða, at þú verðr aldri sterkari en nú ertu, ok ertu þó nógu sterkr, ok at því mun mǫrgum verða. Þú hefir frægr orðit hér til af verkum þínum; en heðan af munu falla til þín sektir ok vígaferli, en flest ǫll verk þín snúaz þér til ógæfu ok hamingjuleysis. Þú munt verða útlægr gǫrr, ok hljóta jafnan úti at búa einn samt. Þá legg ek þat á við þik, at þessi augu sé þér jafnan fyrir sjónum, sem ek ber eptir; ok mun þér erfitt þykkja, einum at vera; ok þat mun þér til dauða draga."
Ok sem þrællinn hafði þetta mælt, þá rann af Gretti ómegin,þat sem á honum hafði verit. Brá hann þá saxinu ok hjó hǫfuð af Glámi ok setti þat við þjó honum. Bóndi kom þá út, ok hafði klæz, á meðan Glámr lét ganga tǫluna; en hvergi þorði hann nær at koma, fyrr en Glámr var fallinn. Þórhallr lofaði guð fyrir, ok þakkaði vel Gretti, er hann hafði unnit þenna óhreina anda. Fóru þeir þá til, ok brendu Glám at kǫldum kolum. Eptir þat [báru þeir ǫsku hans í eina hít ok] grófu þar niðr, sem sízt váru fjárhagar eða mannavegir. Gengu heim eptir þat, ok var þá mjǫk komit at degi. Lagðiz Grettir niðr, þvíat hann var stirðr mjǫk. Þórhallr sendi menn á næstu bœi eptir mǫnnum; sýndi ok sagði, hversu farit hafði. Ǫllum þótti mikils um vert um þetta verk, þeim er heyrðu. Var þat þá almælt, at engi væri þvílíkr maðr á ǫllu landinu fyrir afls sakir ok hreysti ok allrar atgervi, sem Grettir Ásmundarson.
Þórhallr leysti Gretti vel af garði ok gaf honum góðan hest ok klæði sœmilig, því[at] þau váru ǫll sundr leyst, er hann hafði áðr borit. Skildu þeir með vináttu. Reið Grettir þaðan í Ás í Vatnsdal, ok tók Þorvaldr við honum vel ok spurði inniliga at sameign þeira Gláms; en Grettir segir honum viðskipti þeira, ok kvaz aldri í þvílíka aflraun komit hafa, svá langa viðreign sem þeir hǫfðu saman átt.
Þorvaldr bað hann hafa sik spakan, "ok mun þá vel duga, en ella mun þér slysgjarnt verða."
Grettir kvað ekki batnat hafa um lyndisbragðit, ok sagðiz nú miklu verr stiltr en áðr, ok allar mótgerðir verri þykkja. Á því fann hann mikla muni, at hann var orðinn maðr svá myrkfælinn, at hann þorði hvergi at fara einn saman, þegar myrkva tók. Sýndiz honum þá hvers kyns skrípi; ok þat er haft síðan fyrir orðtœki, at þeim ljái Glámr augna eðr gefi glámsýni, er mjǫk sýniz annan veg, en er. Grettir reið heim til Bjargs, er hann hafði gǫrt ørendi sín, ok sat heima um vetrinn.
(b)Sandhaugar episode(caps. 64-66)
Steinn hét prestr, er bjó at Eyjardalsá í Bárðardal. Hann var búþegn góðr ok ríkr at fé. Kjartan hét son hans, rǫskr maðr ok vel á legg kominn. Þorsteinn hvíti hét maðr, erbjó at Sandhaugum, suðr frá Eyjardalsá. Steinvǫr hét kona hans, ung ok glaðlát. Þau áttu bǫrn, ok váru þau ung í þenna tíma. Þar þótti mǫnnum reimt mjǫk sakir trǫllagangs. Þat bar til, tveim vetrum fyrr en Grettir kom norðr í sveitir, at Steinvǫr húsfreyja at Sandhaugum fór til jólatíða til Eyjardalsár eptir vana, en bóndi var heima. Lǫgðuz menn niðr til svefns um kveldit; ok um nóttina heyrðu menn brak mikit í skálann, ok til sængr bónda. Engi þorði upp at standa at forvitnaz um, þvíat þar var fáment mjǫk. Húsfreyja kom heim um morguninn, ok var bóndi horfinn, ok vissi engi, hvat af honum var orðit. Liðu svá hin næstu misseri. En annan vetr eptir, vildi húsfreyja fara til tíða; bað hon húskarl sinn heima vera. Hann var tregr til; en bað hana ráða. Fór þar allt á sǫmu leið, sem fyrr, at húskarl var horfinn. Þetta þótti mǫnnum undarligt. Sáu menn þá blóðdrefjar nǫkkurar í útidyrum. Þóttuz menn þat vita, at óvættir mundu hafa tekit þá báða. Þetta fréttiz víða um sveitir. Grettir hafði spurn af þessu. Ok með því at honum var mjǫk lagit at koma af reimleikum eða aptrgǫngum, þá gerði hann ferð sína til Bárðardals, ok kom atfangadag jóla til Sandha[u]ga. Hann duldiz ok nefndiz Gestr. Húsfreyja sá, at hann var furðu mikill vexti, en heimafólk var furðu hrætt við hann. Hann beiddiz þar gistingar. Húsfreyja kvað honum mat til reiðu, "en ábyrgz þik sjálfr."
Hann kvað svá vera skyldu. "Mun ek vera heima," segir hann, "en þú far til tíða, ef þú vilt."
Hon svarar: "Mér þykkir þú hraustr, ef þú þorir heima at vera."
"Eigi læt ek mér at einu getit," sagði hann.
"Illt þykkir mér heima at vera," segir hon, "en ekki komumz ek yfir ána."
"Ek skal fylgja þér yfir," segir Gestr.
Síðan bjóz hon til tiða, ok dóttir hennar með henni, lítil vexti. Hláka mikil var úti, ok áin í leysingum; var á henni jakafǫr.
Þá mælti húsfreyja: "Ófœrt er yfir ána, bæði mǫnnum ok hestum."
"Vǫð munu á vera," kvað Gestr; "ok verið eigi hræddar."
"Ber þú fyrst meyna," kvað húsfreyja, "hon er léttari."
"Ekki nenni ek at gera tvær ferðir at þessu," segir Gestr, "ok mun ek bera þik á handlegg mér."
Hon signdi sik ok mælti: "Þetta er ófœra; eða hvat gerir þú þá af meyjunni?"
"Sjá mun ek ráð til þess," segir hann; ok greip þær upp báðar ok setti hina yngri í kné móður sinnar, ok bar þær svá á vinstra armlegg sér; en hafði lausa hina hœgri hǫnd ok óð svá, út á vaðit. Eigi þorðu þær at œpa, svá váru þær hræddar. En áin skall þegar upp á brjósti honum. Þá rak at honum jaka mikinn; en hann skaut við hendi þeiri, er laus var, ok hratt frá sér. Gerði þá svá djúpt, at strauminn braut á ǫxlinni. Óð hann sterkliga, þar til er hann kom at bakkanum ǫðrum megin, ok fleygir þeim á land. Síðan sneri hann aptr, ok var þá hálfrøkkvit, er hann kom heim til Sandhauga; ok kallaði til matar. Ok er hann var mettr, bað hann heimafólk fara innar í stofu. Hann tók þá borð ok lausa viðu, ok rak um þvera stofuna, ok gerði bálk mikinn, svá at engi heimamaðr komz fram yfir. Engi þorði í móti honum at mæla, ok í engum skyldi kretta. Gengit var í hliðvegginn stofunnar inn við gaflhlaðit; ok þar þverpallr hjá. Þar lagðiz Gestr niðr ok fór ekki af klæðunum. Ljós brann í stofunni gegnt dyrum. Liggr Gestr svá fram á nóttina.
Húsfreyja kom til Eyjardalsár til tíða, ok undruðu menn um ferðir hennar yfir ána. Hon sagðiz eigi vita, hvárt hana hefði yfir flutt maðr eða trǫll. Prestr kvað mann víst vera mundu, þóat fárra maki sé; "ok látum hljótt yfir," sagði hann; "má vera, at hann sé ætlaðr til at vinna bót á vandræðum þínum." Var húsfreyja þar um nóttina.
Nú er frá Gretti þat at segja, at þá er dró at miðri nótt, heyrði hann út dynur miklar. Þvínæst kom inn í stofuna trǫllkona mikil. Hon hafði í hendi trog, en annarri skálm, heldr mikla. Hon litaz um, er hon kom inn, ok sá, hvar Gestr lá, ok hljóp at honum, en hann upp í móti, ok réðuz á grimmliga ok sóttuz lengi í stofunni. Hon var sterkari, en hann fór undan kœnliga. En allt þat, sem fyrir þeim varð, brutu þau, jafnvel þverþilit undan stofunni. Hon dró hann fram yfir dyrnar, ok svá í anddyrit; þar tók hann fast í móti. Honvildi draga hann út ór bœnum, en þat varð eigi fyrr en þau leystu frá allan útidyraumbúninginn ok báru hann út á herðum sér. Þœfði hon þá ofan til árinnar ok allt fram at gljúfrum. Þá var Gestr ákafliga móðr, en þó varð annathvárt at gera: at herða sik, ella mundi hon steypa honum í gljúfrin. Alla nóttina sóttuz þau. Eigi þóttiz hann hafa fengiz við þvílíkan ófagnað fyrir afls sakir. Hon hafði haldit honum svá fast at sér, at hann mátti hvárigri hendi taka til nǫkkurs, útan hann helt um hana miðja k[ett]una. Ok er þau kómu á árgljufrit, bregðr hann flagðkonunni til sveiflu. Í því varð honum laus hin hœgri hǫndin. Hann þreif þá skjótt til saxins, er hann var gyrðr með, ok bregðr því; høggr þá á ǫxl trǫllinu, svá at af tók hǫndina hœgri, ok svá, varð hann lauss. En hon steyptiz í gljúfrin ok svá í fossinn. Gestr var þá bæði stirðr ok móðr, ok lá þar lengi á hamrinum. Gekk hann þá heim, er lýsa tók, ok lagðiz í rekkju. Hann var allr þrútinn ok blár.
Ok er húsfreyja kom frá tíðum, þótti henni heldr raskat um hýbýli sín. Gekk hon þá til Gests ok spurði, hvat til hefði borit, er allt var brotit ok bœlt. Hann sagði allt, sem farit hafði. Henni þótti mikils um vert, ok spurði, hverr hann var. Hann sagði þá til hit sanna, ok bað sœkja prest ok kvaz vildu finna hann. Var ok svá gǫrt. En er Steinn prestr kom til Sandhauga, varð hann brátt þess víss, at þar var kominn Grettir Ásmundarson, er Gestr nefndiz. Prestr spurði, hvat hann ætlaði af þeim mǫnnum mundi vera orðit, er þar hǫfðu horfit. Grettir kvaz ætla, at í gljúfrin mundu þeir hafa horfit. Prestr kvaz eigi kunna at leggja trúnað á sagnir hans, ef engi merki mætti til sjá. Grettir segir, at sífðar vissi þeir þat gørr. Fór prestr heim. Grettir lá í rekkju margar nætr. Húsfreyja gerði við hann harðla vel; ok leið svá af jólin. Þetta er sǫgn Grettis, at trǫllkonan steypðiz í gljúfrin við, er hon fekk sárit; en Bárðardalsmenn segja, at hana dagaði uppi, þá er þau glímdu, ok spryngi, þá er hann hjó af henni hǫndina, ok standi þar enn í konu líking á bjarginu. Þeir dalbúarnir leyndu þar Gretti.
Um vetrinn eptir jól var þat einn dag, at Grettir fór til Eyjardalsár. Ok er þeir Grettir funduz ok prestr, mælti Grettir: "Sé ek þat, prestr," segir hann, "at þú leggr lítinntrúnað á sagnir mínar. Nú vil ek at þú farir með mér til árinnar, ok sjáir, hver líkendi þér þykkir á vera."
Prestr gerði svá. En er þeir kómu til fossins, sáu þeir skúta upp undir bergit; þat var meitilberg svá mikit, at hvergi mátti upp komaz, ok nær tíu faðma ofan at vatninu. Þeir hǫfðu festi með sér.
Þá mælti prestr: "Langt um ófœrt sýniz mér þér niðr at fara."
Grettir svarar: "Fœrt er víst; en þeim mun bezt þar, sem ágætismenn eru. Mun ek forvitnaz, hvat í fossinum er, en þú skalt geyma festar."
Prestr bað hann ráða, ok keyrði niðr hæl á berginu, ok bar at grjót, [ok sat þar hjá].
Nú er frá Gretti at segja, at hann lét stein í festaraugat ok lét svá síga ofan at vatninu.
"Hvern veg ætlar þú nú," segir prestr, "at fara?"
"Ekki vil ek vera bundinn," segir Grettir, "þá er ek kem í fossinn; svá boðar mér hugr um."
Eptir þat bjó hann sik til ferðar, ok var fáklæddr, ok gyrði sik með saxinu, en hafði ekki fleiri vápn. Síðan hljóp hann af bjarginu ok niðr í fossinn. Sá prestr í iljar honum, ok vissi síðan aldri, hvat af honum varð. Grettir kafaði undir fossinn, ok var þat torvelt, þvíat iða var mikil, ok varð hann allt til grunns at kafa, áðr en hann kœmiz upp undir fossinn. Þar var forberg nǫkkut, ok komz hann inn þar upp á. Þar var hellir mikill undir fossinum, ok fell áin fram af berginu. Gekk hann þá inn í hellinn, ok var þar eldr mikill á brǫndum. Grettir sá, at þar sat jǫtunn ǫgurliga mikill; hann var hræðiligr at sjá. En er Grettir kom at honum, hljóp jǫtunninn upp ok greip flein einn ok hjó til þess, er kominn var, þvíat bæði mátti hǫggva ok leggja með [honum]. Tréskapt var í; þat kǫlluðu menn þá heptisax, er þannveg var gǫrt. Grettir hjó á móti með saxinu, ok kom á skaptit, svá at í sundr tók. Jǫtunninn vildi þá seilaz á bak sér aptr til sverðs, er þar hekk í hellinum. Í því hjó Grettir framan á brjóstit, svá at náliga tók af alla bringspelina ok kviðinn, svá at iðrin steyptuz ór honum ofan í ána, ok keyrði þau ofan eptir ánni. Ok er prestr sat við festina, sá hann, at slyðrur nǫkkurar rak ofan eptir strengnum blóðugarallar. Hann varð þá lauss á velli, ok þóttiz nú vita, at Grettir mundi dauðr vera. Hljóp hann þá frá festarhaldinu ok fór heim. Var þá komit at kveldi, ok sagði prestr vísliga, at Grettir væri dauðr; ok sagði, at mikill skaði væri eptir þvílíkan mann.
Nú er frá Gretti at segja; hann lét skamt hǫggva í milli, þar til er jǫtunninn dó. Gekk Grettir þá innar eptir hellinum. Hann kveikti ljós ok kannaði hellinn. Ekki er frá því sagt, hversu mikit fé hann fekk í hellinum; en þat ætla menn, at verit hafi nǫkkut. Dvaldiz honum þar fram á nóttina. Hann fann þar tveggja manna bein, ok bar þau í belg einn. Leitaði hann þá ór hellinum ok lagðiz til festarinnar, ok hristi hana, ok ætlaði, at prestr mundi þar vera. En er hann vissi, at prestr var heim farinn, varð hann þá at handstyrkja upp festina, ok komz hann svá upp á bjargit. Fór hann þá heim til Eyjardalsár ok kom í forkirkju belginum þeim, sem beinin váru í, ok þar með rúnakefli því, er vísur þessar váru forkunnliga vel á ristnar: