1.Alius:est, opinor.2.Alibi:sceleratis.3.Alius:continere.4.Alii:Et quidem in eo capitalis.5.Alii:Marsingarum.FRIDERICUS: Si demus, eos qui falsam religionem colunt, justo errore excusari, quisnam1erroris justam causam impietati obtendere2jurequeat, cum servus ignavus perinde ut conscius voluntatis, qui jussa domini non impleverit, vapulaturus sit.1.Alibi:quis non.2.Alibi:obtrudere.SENAMUS: Ita quidem, si Lucae verbis assentiamur, sed quis adeo iniquus judex erit, tam crudelis tyrannus, qui principis edicta, quae subditis abdita fuere, violantes1capite plectere velit?1.Alii:violenter.CURTIUS: Si promulgatis legibus humanis omnes obligantur, nec juris ignorantia quenquam excusat1, quis divina lege2toto terrarum orbe toties ac tam diu promulgata ignorantiam excuset?1.Alius:quisquam excusatur.2.Alibi:divinae legis ... promulgatae.SENAMUS: Quodsi leges legibus contrariae sunt et legumlatores legumlatoribus1hostes, religio religioni, pontifices pontificibus pugnantes, quid miseri subditi facient, cum in sectas alii alias distrahantur?1.Alii:legumlatorum.TORALBA: In tanta legum ac religionum inter se dissidentium varietate statuendum1est, quae sit vera religio, qua re comperta etiam illud exploratum et compertum erit, quisnam ignorantiam aut animi morbum excusare poterit2?1.Alibi:scrutandum.2.Alius:possit.FRIDERICUS: Quis dubitet veram vel potius solam religionem esse Christianam?OCTAVIUS: Totus fere terrarum orbis, Asia quanta est, Africa pene tota, magna pars Europae ex infinita sectarum diversitate1, quam quisque adamaverit, eandem omnium formosissimam2ac praestantissimam esse arbitratur.1.Alibi:et infinitae sectarum varietates.2.Alius:fortissimam.CURTIUS: Non populorum multitudine optimum religionis genus, sed veritatis ponderibus, quae Deus ipse praescripsit, exigere oportet: hominis enim proprium est opinari, Dei vero scire1.1.Alibi:serviri.CORONAEUS: Quoniam in disputationem de religionibus1sensim delapsi videmur2, priusquam longius progrediamur, explicanda quaestio nobis est, hesterno die proposita: an scilicet viro bono de religionibus disputare liceat?1.Alius:religione.2.Alibi:sumus.TORALBA: Mihi quidem Plato1sapienter dixisse videtur: parentem universitatis invenire difficile est et cum inveneris pervulgare nefas:τὸν μὲν οὖν πατέρα τοῦ παντὸς εὑρεῖν τε ἔργον καὶ εὑρόντα εἰς πάντα ἀδυνατὸν λέγειν: non quia nefarium sit, ut plerique Tullium Platonis interpretem voluisse arbitrantur, sed ne minus latine redderetτὸ ἀδύνατονimpossibile, ut eodem sensu Horatius:Tu ne quaesieris, scire nefas, quem mihi, quem tibi finem Dî dederint, quia vulgus rerum sublimium splendorem oculis caligantibus ferre non potest, aut si quis acutius videat, nullius tamen est tanta vis eloquentiae, ut divinae majestatis arcana complectatur, sed multa peccari2necesse est. Ac propterea Plato3, cum de angelis, quos ubiqueDeos appellat, quaestio incidisset: Per Deos, inquit, quaestionem de Diis cohibeamus, de iis enim loqui metuo. Itaque praestabilius4est, omnino tacere, quam temere de re omnium sacratissima5aut non satis pro dignitate disputare.1.In Timaeo.2.Alibi:precari.3.In Cratylo.4.Alibi:probabilius.5.Alius:sanctissima.SALOMO: Mihi quoque de religione1sermonem serere, periculosum semper visum est, tum quia de Deo aliter quam pro dignitate loqui, grave scelus est, tum quia nefas est, cuiquam pietatis opinionem, qualiscunque etiam sit, eripere, aut religionem cujusquam argumentis in dubium vocare, nisi melius quiddam te2persuasurum3confidas. Omitto illud, quod multis exitio fuit, cum alios de suscepta religione deturbare conarentur, neque id praestare potuissent. Cujus rei cum multa sint exempla, tum vero nullum gravius, quam Flori, Judaeae praesidis, quem nostrae gentis pontifex maximus jure amicitiae cum ad unius aeterni Dei cultum pertrahere et ab inanibus idolis revocare conaretur neque id persuadere potuisset, capitales inimicitias cum potente adversario contraxit, unde gens nostra tot ac tantis bellis postea conflictari coepit, ut amissa libertate ac sedibus avorum, durissima servitute a Romanis opprimeretur.1.Alius:religionibus.2.Alius:nisi me quiddam a te.3.Alibi:persuasum.SENAMUS: Ut religio nova melior ac verior sit vetere, non tamen evulganda mihi videtur, quia non tantum utilitatis allatura videtur nova religio, quantum ex ipsius novitatis contemtu detrahitur de pietate veteri, aut certe de mortalibus necessario numinis metu. Ut si quis aedificii sua vetustate caduci lapides angulares mutare velit, temere fecerit. Illud1etiam periculosius, quod mutationem religionis sequatur2, fere conversio ac miserandi rerum publicarum exitus, gravissima bella, graviores etiam calamitates a popularibus morbis, a daemonum vexatione.1.Alibi:Id.2.Alius:sequitur.CORONAEUS: Haec certe mutationem religionis incommoda publica fere sequuntur, cujus rei causas non satis perspectas habeo.OCTAVIUS: An quia vetere religione de mentibus hominum detracta et novae religionis nondum insitae1contemtu homines verum inter et falsum ambigere ac pietatem omnem ex animis eruere consueverunt? Tunc enim a daemonibus exerceri ac obsideri solent.1.Alius:invitae.SALOMO: In ea dubitatione nullum est efficacius amuletum, quam precibus assiduis ab immortali Deo1petere, ut in rectum iter deducamur.1.Deest in alio codice.FRIDERICUS: Vulgo quidem colloquia de religione suscepta ac probata disputationis in modum serere, non minus periculosum, quam perniciosum, nisi quis divina potestate, ut Moses, aut armis, ut Muhammedes, plebem renitentem cogere vi possit. Sed inter eruditos privatim res divinas ingerere et explicare, fructuosissimum semper judicavi, quomodo Salomonem nostrum in eam disputationem saepe ante pertrahere sum conatus, nec potuitamen, nisi forsitan metuit, ut de suscepta religione discedere1cogatur. Sic enim aspides ajunt utramque aurem obturare, quo minus magorum illecebris capiantur.1.Alibi:decedere.Cum ad haec Salomo vultu demisso1nihil respondisset, quamquam sperabatur, TORALBA rupto silentio: Verius est, inquit, Salomonem a disputationibus de religione abhorrere, cum propter eas causas, quas aperuit, tum etiam ne vel avorum religionem ejurare videatur, si defensionem deserat, vel in offensionem cujusquam incurrat, si pertinacius illam tueri vellet2.1.Desunt haec duo verba antecedentia in alio codice.2.Alii:velit, vel:debeat.CORONAEUS: Quis in tanta voluntatum ac animorum conjunctione, quantam inter nos videmus, offensionem deserendo dare aut accipere possit? Illud quidem pro Salomone spondeo ac promitto, summam omnibus tum eruditionem, tum oblectationem sua oratione semper allaturum, nec quicquam gratius mihi futurum, quam ut inter nos summa quisque libertate de religionibus disserendo fruatur. Age igitur, Salomo, ut quae mente concepisti ac parturis, libere parias.SALOMO: Ista quidem vis est. Nam quid refert, qua me ratione cogatis1, cum aut ingratus sim, si de vestra erga me benevolentia dubitem, aut iniquus, si metuam argumentorum vi de sententia cadere2. Sed profecto nostris legibus ac moribus de religione disputare prohibemur. Majores quidem nostri synagogas publicas ac scholas religionis instituerunt, in quibus leges divinas diserte legere atque omni aetati ac sexui interpretari solent. Etenim in majorum commentariis legimus, Hierosolymam scholas 481 olim habuisse3; nusquam tamen de religione disputare cuiquam licebat, ne leges divinae in dubium vocari viderentur. Nam quaecunque disputantur, in opinionem cadunt; opinio autem verum inter et falsum ambigit, dubitatio rursus impietatis opinionem parit. Et quemadmodum nihil ineptius est, quam geometros suadere aut oratorum4dicendi copia5demonstrare velle: ita nihil perniciosius mihi videtur, quam ea, quae omnibus demonstrationibus certiora esse debeant et quibus salutis fundamenta nitantur, dubia disputatione concutere conari. Et quidem memini legisse me in Justini Martyris dialogo cum Tryphone Judaeo, quem adeo imperitum et ineptum fingit, ut me lectionis et ineptiarum scriptoris6valde pigeat (victoriam enim dialogistes, quasi miles gloriosus in theatro stans, decernit). Uno tamen loco Tryphonem seipsum objurgantem inducit, quod contra morem majorum de religione cum illo7disputaret. Tibi vero, Friderice, qui me pietatis officio de sententia dimovere cupis, magnam debeo gratiam; sed cum aetas ingravescat jam mea, vix est ut a majoribus insitam mihi religionem ex animo penitus evellere possim. Ut autem vos a vestra deducam, vetant non modonostrorum, sed etiam vestrorum pontificum decreta. Quis ergo disputationis fructus erit? Aut qua mente feretis, si quae sentiam, ut ratio disputandi postulat, libere dicam? Aut quo animo Deum erga me futurum sperem, si ejus oracula dissimulatione veri ejurare velim?1.Alius:rogatis.2.Alius:decedere.3.Ut scribit Optatus Afer Milevitanus lib. 8.4.Alii:oratores.5.Alii:cupidine.6.Deest in alio codice.7.Alibi:ipso.FREDERICUS: Si rerum divinarum perspicua veritas tam clara tibi est, Salomo, non video, cur metuere debeas, veris ac perspicuis argumentis cedere.SALOMO: Veritati quidem semper cessi, sed utcunque me cogatis1, iniquo Marte certabitur, si vobis omnibus obsistere velim. Nec acerbius quicquam mihi contingere2potest, quam ut vestram in me voluntatem disputationibus patiar extenuari.1.Alius:utcunque cogitatis.2.Alius:occidere.CORONAEUS: Hunc obsecro metum, mi Salomo, abjicere te velim: seu viceris seu vincare, nihil tamen de nostro singulari erga te amore detractum, etiam prae ceteris omnibus spondeo, recipio, promitto.Hic cum haesitasset1Salomo, SENAMUS eum intuens: Profecto Senensibus nostris2jam pridem senatus decreto licuit Academias habere, ea tamen lege posita3, ne de rebus divinis ac4pontificum5decretis disputaretur. Quo6edicto unius hominis temeritate violato et capitali poena secuta, seditiones in illa urbe ad hanc usque diem7conquieverunt.1.Alius:haesisset.2.Alius:Judaeis.3.Deest in alio codice.4.Alibi:aut.5.Alibi:pontificis.6.Desunt alibi sequentia haec verba usque ad finem interlocutionis.7.Alius:ad haec usque tempora.OCTAVIUS1: Persarum etiam ac Turcarum edictis cautum est, ne de religionibus ullae disputationes gerantur. Quod etiam reges ipsi Moscovitarum ac Germanorum principes, maximis Augustae comitiis, post exitialia diuturnaque bella edixerunt, ne Catholicos inter et Augustanae confessionis pontifices de religione disputaretur.1.Deest tota haec Octavii interlocutio in aliis codicibus.FRIDERICUS: Non tamen in publicis Academiarum scholis disputationes prohibentur, quae modo1inter ejusdem religionis theologos haberi consueverunt.1.Deest in alio codice.CURTIUS: Summa certe astutia dicam, an impietate, Mahummedes cum prospiceret, suae religionis arces ac fundamenta facillime1subversum iri, si admotis argumentis quasi machinis oppugnaretur, capitali poena interdixit, ne quis de legibus a se latis unquam2disputaret.1.Alius:facile.2.Alius:usquam.OCTAVIUS: Consimile habemus Justiniani Augusti interdictum, qui vetuit de Trinitate ac fide catholica publice contendere.SALOMO: Periculosius mihi videtur, de suscepta ac probata religione inter eos1, qui2semel probarunt, disserere, sive publice sive privatim, quam inter eos, qui varias sectas tueri proposuerunt, quoniam pro sua quisqueacerrime pugnat, qui3vero contra suam ipsius religionem disserit, eandem expugnare et dubitationibus propositis evertere conatur.1.Alibi:nos.2.Pro his tribus verbis legit alius:inter nos, quam.3.Pro his septem sequentibus verbis alius legit:qui vero suam ipsius religionem deserit.SENAMUS: Veteratorem quendam memini, Lugdunensium praesidem, qui cum sectas Lutheranorum inter se discrepantes per se ipsas convelli cuperet, sectarum alumnos quasi gladiatores1committere solebat, ut suis se gladiis mutuo jugularent, non aliter quam2antiqui Martis sacerdotes post exsecrationes3legitimas, facibus ardentibus inter utrasque acies injectis, proeliandi signum dare consueverunt, iidem4tamen belli periculis5repente seipsos subducebant, quos proptereaπυρσοφόρουςappellabant. Ita pleraque bellorum incendia maxime ex illis disputationibus excitari solent6, ad spectaculi fructum. Id etiam7fecisse videmus Julianum Augustum, cum Arianos ab exilio revocaret, ut Catholicorum vim frangeret, nec modo generi Judaeorum favebat, ut Christianorum, quos capitaliter oderat, potentiam enervaret ac debilitaret, sed etiam Jovis et Apollinis pontifices ac ritus paganorum8pene antiquatos ad usum revocabat. Idem statuas Deorum cum Caesaris statua sic copulabat, ut periculum declinari non posset, dum scilicet imperatori debitus honor cum daemonum cultu conjungebatur, aut principis contemtu majestatis crimen impendebat.1.Duo haec verba desunt in alio codice.2.Alibi:ac.3.Alius:exercitationes.4.Alibi:iisdem.5.Legit alius:iidem in bello periculoso.6.Alius:excitarunt.7.Alibi:Idem.8.Alibi:antiquorum.TORALBA: Apposite M. Tullius1illud usurpavit, impiam consuetudinem esse, de Diis disputare, sive ex animo id fiat, sive simulate, quia2nunquam de tanta re simulate agendum est, multo minus joco3, si seriam disputationem contra quam4sentias susceperis, tuae religionis eversionem moliaris necesse est.1.De natura Deorum.2.Haec sex sequentia verba omittunt alii et legunt:simulate quid agendum est.3.Alius:jocose.4.Alius:quem.FRIDERICUS: Quid si docendi vel discendi1causa fiat?1.Alius:disserendiveldocendi.TORALBA: Ne id quidem periculo vacat, quia religio versabitur vel in scientia, vel in opinione, vel in fide. Si1in opinione religio est, ambigua illa verum inter et falsum ambigit et disputationibus iniquis ac magnis2labefactatur. Si in scientia, demonstrationem esse oportet, certissimis principiis fundatam ac necessariis conclusionibus munitam. Quae autem stant3, ejusmodi disputationem nullam admittunt. At nemo est, opinor, qui religionis cujusque demonstrationes tradiderit, etiamsi nonnulli efficere hoc sint conati, sed frustra, quia tantum abest ut fides cum demonstratione ac scientia stare possit, ut funditus evertatur. Dicitur enim4Graece scientiaἐπιστήμη, ἀπὸ τοῦ ἐπιστάνειν τὸν νοῦν: quia mentem huc illuc distractam sola sistere possit. Hic fidem appello theologorum more, non dialecticorum, qui argumentis necessariis ac fidem facientibus dubiam5rei veritatem illustrant6. At theologi fidem in assensione pura, sine demonstratione, collocarunt, et quarum rerum, quamdiu hic vivitur, fidem habemus, coelestes animae scientiam adeptae sunt. Fidem autem hujusmodi aut infusam aut labore ac studio partam fecerunt, verbi gratia ejusmodi, quae lectione aut auditione percipiatur, cum ei assentiamur, quem virum bonum et eruditum arbitramur. Quam probitatis et eruditionis opinionem si rejicimus, fides amittitur, si vero assentiri pergamus, disputatio inanis est, quia hoc vel illud credere collibuit, sive verum sive falsum. Nam qui geometrica theoremata docenti assentitur, nec tamen intelligit, fidem quidem habet, non scientiam, si7vero plane intelligit, adipiscitur quidem scientiam, sed eodem momento fidem amittit. Fidem autem infusam theologi appellant virtutem theologalem, quae Deum tantum sui argumentum ac objectum habet. Ea vero8, fides divina munere ac concessu tributa, si tamen necessaria est et certa9, ut amitti nequeat, vis est, non fides. Si libera quadam assensione nititur, summae impietatis est, argumentis humanis doctrinam, quam Deus summa bonitate afflaverit, cuiquam10eripere conari. Quae cum ita sint, omnino disputationibus de religione abstinere oportet.1.Alius codex ita legit:Religio fit ambigua verum inter et falsum ac disputationibus magis magisque labefactatur. Si in scientia? demonstrationem subesse oportet.2.Alius:Magis ac magis.3.Alii:sunt.4.Eusebius in demonstratione evangelica. Scotus in proleg. sent. qu. 45.5.Alii:dubiae.6.Alibi:illustrarunt.7.Desiderantur haec septem sequentia verba in aliis codicibus.8.Alius:porro.9.Alibi:coacta.10.Deest in alio codice.OCTAVIUS: Florentinos accepimus in statu populari edixisse, ne de legibus semel susceptis ac probatis disputaretur, quam legem a Lycurgo olim latam meministis1. Quod si de legibus humanis controversias movere non licet, ne ullus ad perrumpendas2leges proposita disputatione aditus aperiatur, quanto minus in legibus divinis id fieri debet, aut si privatim periculosum3, quanto publice periculosius.1.Plutarchus in Lycurgo.2.Alibi:corrumpendas.3.Alibi:periculose.CURTIUS: Laudabile quidem est, ex antiquissimorum prophetarum institutis a disputationibus rerum divinarum abstinere, quod1de sua quemque religione interpretari oportet, nec Christianis liceat, summa suae religionis capita in dubium revocare, nec item Judaeis2inter ipsos, ut nec Ismaëtis3quidem inter sese. Sed Ismaëlitae hoc amplius, quod nec secum ipsi, nec cum Judaeis aut Christianis de sua religione disseri4patiantur, absurde illi quidem et malitiose. Nam si vera est illorum religio sive superstitio, quo verior aut certior, eo ad persuadendum facilior, aut si tantum bonum Christianis et Judaeis communicare nolunt, illud profecto est animi invidi ac ipsa malevolentia jejuni. Sed verius est, Ismaëlitas et Judaeos a disputationibus abhorrere, quod veritatis Christianae perspicuam5lucem lippis oculis intueri nequeant.1.Desunt haec septem sequentia verba in alio codice.2.Alibi:Judaeivel:Judaeos.3.Alibi:Ismaëlitae.4.Alius:discerni.5.Alibi:conspicuam.CORONAEUS: Curtii1sententia mihi probabilior fit, ne scilicet Christianis inter seipsos vel publice vel privatim de summae nostrae religionis, i.e. de fidei capitibus, contendere liceat, ne ambiguis et probabilibus argumentis huc illuc mentes distrahantur, ac variis erroribus implicentur2, cum3tamen divinae leges4omni sexui, omnibus ordinibus, omnibus aetatibus, omnibus locis ad legendum et intuendum proponantur, ut lege divina sanctissime cautum est5. Semper tamen licuit ac licebit, inter varias sectarum familias de optimo religionum genere disceptare ac Neophytos, Catechumenos, Energumenos, Ismaëlitas, Judaeos, Paganos et Epicureos a recta via oblique oberrantes, argumentis, auctoritate, antiquitate, eruditione, demonstrationibus perspicuis in rectam salutis viam deducere, pro ea6quae homini cum homine intercedit humanitatis et caritatis conjunctione.1.Alibi:Certum.2.Alii:impleantur.3.Alibi:dum.4.Alibi:divina lex ... proponatur.5.Deuteron. II. et III. Josua I. et XXIV.6.Alibi:per eam ... conjunctionem.SENAMUS: Disputationes istas de religionibus perspicio1ad nihilum recasuras. Quis enim arbiter tantae controversiae futurus est?1.Alius:prospicio.FRIDERICUS: Christus Deus1! Sic enim spopondit: Si tres in meo nomine fuerint coacti, in medio futurus sum.1.Alius minus bene:Christianis Deus!SENAMUS: At hoc ipsum caput est religionis totius, quod inter Christianos et Judaeos, item inter Ismaëlitas et Christianos contravertitur: Christus sitne Deus, necne?CURTIUS: Ad id confirmandum idoneis testibus ac tabulis uti oportet.SENAMUS: Illud etiam ambigitur, qui testes sint idonei, quae tabulae, qui fidejussores dari1possint, qui non egeant fidejussore, ut certa et minime dubia fides adhibeatur.1.Alibi:esse.CORONAEUS: Ecclesia judex erit. Scitum est ac pervulgatum1illud Augustini:Non crederem evangelium2, nisi id ipsum etiam ecclesia confirmaret.1.Alius:provulgatum.2.Alius:evangelio.SENAMUS: Gravior etiam controversia est, quaenam sit ecclesia vera? Judaei suam esse affirmant, Ismaëlitae infitiantur, Christianus contra sibi vindicat, pagani tota India sese antiquitate omnibus praedicant anteferri oportere. Itaque Nicolaus Cusanus Cardinalis, vir doctissimus, nihil de ecclesia christianorum sibi probandum scripsit, sed hoc, inquit, posito fundamento, quod ecclesia per unionem ad Christum constituatur, illud assumit, quod in praecipua quaestione positum est.SALOMO: Illud quidem Christiani ac Ismaëlitae confitentur1, et in eo potissimum cum Ebracis conveniunt, solam et veram Dei ecclesiam in gente Israëlitarum fuisse, quae sola toto terrarum orbe verissimum unius Dei aeterni cultum tuebatur, sola conservatrix foederis aeterni, quod Deidigito tabulis lapideis incisum est et sanguine sacratum erat, sola legis aeternae litterarumque sacratiorum custos.1.Alibi:profitentur.FREDERICUS: Ita vero ad Christum usque.OCTAVIUS: Judaei aeque ac Ismaëlitae N.T. tabulas repudiant1quasi a Christianis corruptas, tametsi Muhammedes evangelica testimonia citare2non dubitaverit3, potissimum in Alcorano Elmeide et in Azora duodecima, non tamen in4ea, quae in Christianorum manibus versatur.1.Alius:rejiciunt.2.Alibi:ciere, vel:adhibere.3.Alius:dubitat.4.Deest in aliis, qui loco vocisversaturlegunt:versantur.TORALBA: Si sola scriptorum auctoritate religionis verae fundamenta nituntur, expedita res erit Pythagoraeorum, vetere decreto:αὐτὸς ἔφαSin ea verborum obscuritas est, ut in varios sensus trahi possit, ad arbitros, i.e. ad sapientes, res deducenda erit.SENAMUS: Sed etiam illud dubitatur, qui sint sapientes? si enim aliorum, i.e. stultorum, judicio sapientes putantur, stulti sunt et suo judicio furiosi.TORALBA: De sua quemque arte peritum consulere solemus, neque etiam1opifices sine usu et certissimis rationibus credi sibi volunt; falli tamen possunt, si demonstratione vacant. Rerum autem divinarum fides ac constantia ab unius Dei auctoritate dependet, qui nec falli, nec fallere potest, quae quidem auctoritas omnibus omnium demonstrationibus, argumentis, tabulis ac testibus longe praeponderat.1.Alibi:enim.SENAMUS: Vera profecto sit religio, quae Deum auctorem habet, necesse est, sed num hujus legis1aut illius auctor sit, hoc opus, hic labor est.1.Deest in alio codice.SALOMO: Cum sacerdotes Apollinem1, quem Chaldaei Bahalem vocant, pro Deo colendo proponerent, Helias propheta coram Achabo rege periculum fieri jussit, ea conditione, ut is pro vero Deo haberetur, in cujus hostia flamma coelitus delapsa sacrificium consumsisset. Cum Apollinei pontifices Camarin2ardentissimo aestatis sole preces ac vota ingemerent3atque ex ipso vultu et venis cruorem elicerent4, Helias ironia eleganti cum altius vociferandum esse diceret, inclinante sole ad occasum ipse tribus verbis flammam de coelo detraxit, quae voracissime hostiam, altare, lapides derepente consumsit, aquas etiam in silices effusas celerrime hausit, cujus portenti spectaculo rex ipse cum populo attonitus, Deum aeternum confiteri, Helias vero 450 solis sacerdotes trucidari jussit. Paulo post imbres, quos toto triennio ac mensibus5sex Helias precatione sua cohibuerat, contraria rogatione abundanter effusi sunt.1.Alii:Apollinis.2.Ab habitu fumoso dicti.3.Alibi:ingeminarent.4.1 (3) Reg. 18.5.Alibi:et menses.FRIDERICUS: Optarem ego nunc Heliam quendam periculum coelesti prodigio spectantibus1regibus ac populis facere, quaenam ex tot ac tam multis religionibus optima sit.1.Alius:spectabilibus.SALOMO: Vetabat lex divina1, Deum, quis aut2qualis sit, experiri, nec nisi Deo jubente Helias id facturus fuisset. Nulla portenta perfidos, nulla prodigia movent sceleratos. Videtis hoc tanto ac tali prodigio Heliam nihil profecisse, nam paulo post ad cultum Bahalis relapsus est cum populo rex Achabus, Helias vero ab Isabella ad caedem designatus, nisi fuga sibi consuluisset. Nec vero usquequaque3terrarum tot ac tam stupenda miracula commemorantur, quam quae universo populo Israëlis spectante facta legimus. Quae probatio verae religionis certior fieri potest?1.Exodi 17. 1 Reg. 18.2.Alibi:qui et.3.Deest in alio codice.CURTIUS: Vera religio mihi probanda videtur ecclesiae auctoritate, sacrae scripturae veritate, antiquitate ipsa, oraculis divinis, prodigiis coelestibus, rationibus perspicuis.SALOMO: Rabbi Moses Rambam brevius rem contraxit ac tria1tantum nostris credenda proponit, scilicet demonstrationem, sensum2et oracula prophetarum; caetera, inquit, credi possunt, sed nulla necessitate.1.Alius:duo.2.Alius:sensuum.SENAMUS: Si fides oraculis habetur, extat vetus oraculum Apollinis, qui, consultus de infinita religionum varietate, quaenam esset optima, respondit uno verbo: Antiquissima. Cum rursus ambigeretur, quaenam esset antiquissima, respondit: Optima.TORALBA: Sic mihi persuasum, etiam si nullis oraculis testata res esset, optimam tamen religionem esse antiquissimam. Est enim tanta fides antiquitati1, ut sua se auctoritate facile sustentare possit. At novae religiones, nova sacrificia, nova sacramenta, novi ritus, novae leges, nova consilia2, novae ecclesiae, nova decreta, novi mores florentissimas quaeque civitates funditus everterunt.1.Alii:antiquitatis.2.Alius:concilia.CORONAEUS: Hoc quidem grave praejudicium est pro catholica romana ecclesia adversus novae religionis creatores1. Quamobrem decernatur, si placet, quae sit antiquissima religio, ut2etiam pateat, quae sit optima, nam altero cognito utrumque cognitum erit.1.Alibi:creaturas.2.Alius:vel etiam quae sit etc.SALOMO: Ne, obsecro, pergamus eo, quo itur, sed quo eundum est Nam divina lex1, quam Christiani et Israëlitae probant, sanctissime vetat, consulere daemones, aut Manium2Deorum oracula exquirere, aut fidem ullam iis habere. Ob id enim Ochosiae regi aegrotanti3nunciatum est ab Helia, male periturum, quod Bahalem, quem Graeci Apollinem appellant, de valetudine et salute consuluisset. Erat enim in more positum et optimis quibusque principibus consuetum, si qua de re dubitarent, aut aliquid gravius suscepturi essent, Deum consulere, quibus respondebatur in somniis et visionibus nocturnis, si prophetiae domum haberent, sin minus, per aliquem ex prophetis; si vates nullus esset, per pontificem. Propheta quidem orationeperspicua, quae divinitus acceperat, rogantibus respondebat, sed pontifex sacras vestes indutus ex4aurea tabula, in qua duodecim gemmae5, duodecim tribuum insculpta nomina continebantur6, quid futurum esset, conjectura quadam consequebatur7, ex insueto gemmarum fulgore, si felicem, vel obscuritate, si miserum exitum res esset habitura, vel etiam ex eminentia litterarum, ex quibus dictum infitians vel affirmans eliciebatur. Ac propterea Balaamus8vates populum Israëliticum beatum praedicavit, quod nulla daemonum aut magorum contagione violaretur, sed opportune oracula sua divinitus reddita exaudiret. Quodsi nefas est, daemonem Apollinem audire9, quanto sceleratius, religionis arbitrum10accipere, cum omnium religionum eversionem moliatur.1.Deut. 18. Levit, 20.2.Alii:inanium.3.Alibi:agonizanti.4.Alius:pontifex sacra veste indutus etetc.5.Alibi:gemmis.6.Josephus in antiqq. jud.7.Alibi:consequentia.8.Num. cap. 23 et seqq.9.Alius:consulere.10.Alius:arbitrium.SENAMUS: Imo1vestram, Salomo, religionem ut optimam probavit, sic etiam2de optimo religionum genere consultus respondit3:Μοῦνοι Χαλδαῖοι σοφίαν λάχον, αὔταρ ἙβραῖοιΑὐτογένητον ἄνακτα σεβαζόμενοι θεὸν ἁγνῶς,i.e. soli Chaldaei sapientiam nacti sunt, Ebraei vero Deum aeternum pie colunt. Item de Judaeorum gente4consultus, ita respondit:Ἥδε θεὸν βασιλῆα καὶ γεννητῆρα πρὸ πάντων,Ὃν τρέμεται καὶ γαῖα καὶ οὔρανοι ἠδὲ θάλασσα,Ταρτάριοι τὲ μυχοὶ καὶ δαίμονες ἐκφριττουσι,i.e.Illa Deum regem pure colit omnipotentem,Quem mare, quem tellus ingens, quem sidera coeli,Quem genii exhorrent, metuit quem maris5abyssus.1.Alius:Hinc.2.Alius:enim.3.Eusebius in praepar. evang. Lactantius. Justinus Martyr.4.Alibi:regno.5.Alius:immanis.SALOMO: Ista quidem sunt principum Christianorum seu discipulorum Christi, qui etiam genere Judaei et Judaeorum religionem vulgo profiteri putabantur1, inventa, ut antiquitatis speciem Christianae religioni conciliarent2, nec tamen, quod si3mille Apollines religionem Judaeorum optimam judicarent omnium, fidem ullam haberemus.1.Alius:profitebantur.2.Alius:ostenderent.3.Alii:nec si.FRIDERICUS1: Immo verius est, Apollinem2daemonem Hebraeorum et Chaldaeorum religionem ac sapientiam simul contulisse, ut ambiguitate proposita utramque aboleret, ut non ita pridem apud Juliacenses3in vico Laemi4quidam maleferiatus Curio daemonem rogavit5, cur puellam, quam possidebat6, tam sollicite ad missam urgeret? an sacrificium illud salutare hominum generi arbitraretur? Huic daemon: Amplius, inquit, deliberandum mihi censeo. Nam si respondisset, salutarem esse missam, Lutherani ob id ipsum rejiciendam esse censuissent; sin rejecisset,Catholici salutarem esse dixissent. Itaque ambiguo responso utrisque illusit. Alias idem sacrificulus daemonem rogavit, qui monachum7obsidebat, quisnam esset? Sum, inquit, Matthias Durensis Abbas, nec prius obsessum dimittam, quam Trevirim profectus8virginem Mariam placaverit, quod pictori statuae virginis non cumulate satisfecerit.1.Deest in aliis codicibus.2.Alibi:Apollineum.3.Alius:Julianenses.4.Alibi:Leoni.5.Wierus de praestigiis.6.Alius:obsidebat.7.Alibi:moechum.8.Alibi:Trevirini praefectus.OCTAVIUS: Ne Apollinis oracula cum responsis obsessorum confundamus, semper existimavi, oracula Christianae religionis primordio magna sui parte a Graecis conficta, prout quisque hanc vel illam religionem probaret aut improbaret, ut contraria legimus apud Porphyrium iis, quae ab Eusebio et Lactantio commemorantur; cujusmodi est illud: rogantibus1, qualis futurus esset Messias, respondisse fertur Apollo: Mortalis erit secundum carnem i.e.θνητὸς ἔσται κατὰ σάρκα. Simile2est etiam illud oraculum, quod Augusto patri redditum ferunt: Puer, inquit, Hebraeus Deus rex me fugere3cogit4; quasi Suetonius, Dio, Tacitus, qui levissima quaeque Augusti somnia scriptis prodiderunt, oraculum tanti ponderis ac momenti omissuri fuissent. At etiam M. Tullius5, qui nascente Augusto consulatum gerebat, scribit, Apollinis oracula pridem conticuisse, ut jam nihil contemtius esset. Si tantum erat silentium Apollinis ante Tullium, qui6trecentesimo7post anno8tot ac tam multa oracula, quae petita legimus, effudisset?1.Addit alius:Judaeis.2.Aliue:Consimile.3.Alii:facere, vel:tacere.4.Suidas verbo Augustus. Nicephorus Callistus l. 1 c. 17.5.Libr. de divinatione.6.Alibi:quod.7.Ita omnes codices.8.Alibi:trecentos post annos.CURTIUS: Quam1diuturni silentii causam Plutarchus2ad interitum daemonum referendam putavit. Porphyrius vero Apollinis oraculum editum de silentii causa non ad illum Deum Hebraeum et regem, sed ad Jovem traxit:Οἴχεται, inquit,οἴχεται Ἀπόλλων ἐπὶ φλογὸς καὶ βιάζεται οὐράνιος φῶς Ζεῦς ἐστὶ. Quis autem, nisi plano demens, foeminam a daemone obsessam ore furente ac rabie spumante, ut Plutarchus, Heraclitus ac Basilius scripsere, ambigua voce balbutientem de futuris rogare velit? saepius enim aures foeminarum pudendis admovere oportebat, ut responsa audirentur; cujusmodi3sagam Coelius Rhodiginus in oppido Rhegio se scripsit vidisse, quae pudendis obloquebatur, de praeteritis quidem perspicue, de futuris obscurissime respondebat. Eo tamen erupit amentiae4, ut talium sagarum responsa pro divinis oraculis venditarent5non modo imperiti homines, verum etiam ipsi, qui summam eruditionis ac sapientiae opinionem de se ipsis excitarant, Justinus, inquam, Eusebius, Lactantius, Porphyrius. Credite, inquit Justinus, credite vetustissimae Erythreae Sibyllae, cujus libros toto terrarum orbe servari contigit6. Quin etiam Sibyllarum oracula, versibus Graecis excusa, latine facere ac non ita pridem evulgare non dubitavit Castalio, in quibus biblica historia brevissime contracta est.1.Alius:Tam.2.In libro de oraculorum defectu.3.Alius:cujus.4.Alibi:amentia, vel:dementia.5.Alii:putarent.6.Alius:contingit.OCTAVIUS: Ego Sibyllas omnes daemonum contubernio infames esse non dubito, nec ullum impiae superstitionis argumentum majus1esse opinor, quam quod Sibyllarum oraculis quasi fatis2sustentatur. Atque in eo quidem Tertullianus3graviter mihi labi videtur, qui religionis Christianae probationem ex eo potissimum exquirit, quod daemones in obsessis occulta quaeque rogantibus Christianis proderent, Christi sapientiam et virtutem laudantes, caeteris vero paganorum sacerdotibus nihil responderent. Iisdem Sibyllarum responsis Dei nomen quadrisyllabum esse denunciatur, ac ne quis sacrum illud Hebraeis tetragrammaton aeterni Dei proprium cogitaret, tres priores syllabas duarum litterarum, postremam trium esse, ac totum quatuor vocalibus et quinque consonantibus constare, idque consistere numerum MDCCXI, quem4Cardanusἀρσενικὸνesse putavit, sed suo merito irrisus est, quod numeri litterarum minime congruant, tametsi caeteri conveniant; qui vero subtilius discusserunt, non aliud quam dictionemφαοσφόροςsyllabas quatuor, totidem vocales, quinque consonantes, tres priores syllabas duarum, quartam trium litterarum praescriptum numerum continere judicarunt. Quo quidem oraculo solem luciferum i.e.φαοσφόρονseu Apollinem miseris hominibus colendum quasi Deum proposuit daemon ipse Apollineus5.1.Alibi:magis.2.Alius:fundamentis.3.In Apologetico.4.Alii:quod.5.φ=500α=1ο=70ς=200φ=500φαοςφόροςο=70ρ=100ο=70ς=2001711SENAMUS: Ego vero nomenφαοσφόρουseu Luciferi, lacis totius creatori optime convenire judico, qui solus ab humanis mentibus tenebras ac caliginem dispellere possit.CURTIUS: Ea fraus est daemonum, falsa veris confundere, quo facilius imperitos fallere queant et admirationem sui concitare, nihil tamen nisi a furentibus respondebatur. Legistis1, in antro2Lepadio Trophonio, Mopsitanos3dormientes somniis perterritos ac furentibus similes oracula fudisse.1.Pausanias in Achalcis.2.Deest in alio codice.3.Alius:Mopsi fano.SENAMUS: At cum Epicuraei quidam oracula Mopsi coram Asiae Proconsule irriderent1, rusticum quendam ad Mopsum miserunt cum obsignata epistola, in qua nihil aliud quam illud, utrum bovem atrum, an album sibi mactari vellet? Rusticus2in fano obdormiverat, somno3excitatus, ad Epicuraeos cum epistola obsignata rediit, nihil tamen aliud se audisse retulit, quam vocem cujusdam susurrantis illud: Atrum. Quo audito proconsul impietatis Epicuraeos coarguit ac Mopso deinde sacra facere non destitit. Sed audiamus Herodotum4, cujus aetate loquacissimi fuere omnes Apollines. Is enim scribit: Cnidios, cum Isthmum Halicarnassi perfodere conarentur, nec quidquam proficerent, caementis in oculos obsilientibus, aut latomis se ipsos vulnerantibus, ad Pythiam5profectos responsum hoc tulisse: Isthmum neque aggerate, neque fodite; Jupiter namque ipse, si voluisset, fecisset insulam! Illi accepto responso ab opere destiterunt. Deum quidem ista6decrevisse argumento est, quod Demosthenes, Demetrius Poliorcetes7, Caligula, Nero, Domitianus, qui Isthmum Corinthi perfodere sunt conati, vel caesi vel capti, vel ab hostibus prostrati fuere, quod vel oracula divina contemnere, vel naturae statum et ordinem perrumpere conarentur. Quid? cum Athenienses, variis cladibus et morbis popularibus oppressi, Apollinem consulerent, respondit, suam aram duplicari oportere; erat enim cubica. Fabri cubum cubo supposuerunt8imperite9. Cum pestis multo magis quam antea grassaretur, iterum Apollo consultus respondit: aram non esse duplicatam. Itaque Geometras tota Graecia arcessiri oportuit, ut ara cubica duplicaretur, quod tandem10Plato cumμεσολάβῳpraestitisset, exhausta civibus urbe, caedes11conquievit. Advertite, obsecro, daemonemγεομετρικώτατονAtheniensibus rem omnium difficillimam proposuisse, scilicet cubum duplicare, quod mortalium nullus adhuc demonstratione, sed physica tantum ratione consequi potuit. Oportuisset enim duabus lineis, quibuscunque datis, duas medias proportionales invenire, quod nullus adhuc conficere potuit. Nicolaus Cusa12id tentavit, Orontius13id se esse assecutum jactavit14, ex eoqueτετραγωνισμὸνpenitus ignotum demonstrasse. Sed ejus paralogismum15Nonius16Lusitanus ac Buteo Delphinas perspicue17docuerunt. Sic Apollo admirabilitatem sui multo quam antea majorem excitavit, quam18Plato bona fide auxit19, cum ab Aegyptiis20eruditus praedicaret: Apollinem hoc responso Athenienses a luxu, libidine, crapula, rapinis ad honesta ingenuarum artium studia revocare voluisse.
1.Alius:est, opinor.2.Alibi:sceleratis.3.Alius:continere.4.Alii:Et quidem in eo capitalis.5.Alii:Marsingarum.
FRIDERICUS: Si demus, eos qui falsam religionem colunt, justo errore excusari, quisnam1erroris justam causam impietati obtendere2jurequeat, cum servus ignavus perinde ut conscius voluntatis, qui jussa domini non impleverit, vapulaturus sit.
1.Alibi:quis non.2.Alibi:obtrudere.
SENAMUS: Ita quidem, si Lucae verbis assentiamur, sed quis adeo iniquus judex erit, tam crudelis tyrannus, qui principis edicta, quae subditis abdita fuere, violantes1capite plectere velit?
1.Alii:violenter.
CURTIUS: Si promulgatis legibus humanis omnes obligantur, nec juris ignorantia quenquam excusat1, quis divina lege2toto terrarum orbe toties ac tam diu promulgata ignorantiam excuset?
1.Alius:quisquam excusatur.2.Alibi:divinae legis ... promulgatae.
SENAMUS: Quodsi leges legibus contrariae sunt et legumlatores legumlatoribus1hostes, religio religioni, pontifices pontificibus pugnantes, quid miseri subditi facient, cum in sectas alii alias distrahantur?
1.Alii:legumlatorum.
TORALBA: In tanta legum ac religionum inter se dissidentium varietate statuendum1est, quae sit vera religio, qua re comperta etiam illud exploratum et compertum erit, quisnam ignorantiam aut animi morbum excusare poterit2?
1.Alibi:scrutandum.2.Alius:possit.
FRIDERICUS: Quis dubitet veram vel potius solam religionem esse Christianam?
OCTAVIUS: Totus fere terrarum orbis, Asia quanta est, Africa pene tota, magna pars Europae ex infinita sectarum diversitate1, quam quisque adamaverit, eandem omnium formosissimam2ac praestantissimam esse arbitratur.
1.Alibi:et infinitae sectarum varietates.2.Alius:fortissimam.
CURTIUS: Non populorum multitudine optimum religionis genus, sed veritatis ponderibus, quae Deus ipse praescripsit, exigere oportet: hominis enim proprium est opinari, Dei vero scire1.
1.Alibi:serviri.
CORONAEUS: Quoniam in disputationem de religionibus1sensim delapsi videmur2, priusquam longius progrediamur, explicanda quaestio nobis est, hesterno die proposita: an scilicet viro bono de religionibus disputare liceat?
1.Alius:religione.2.Alibi:sumus.
TORALBA: Mihi quidem Plato1sapienter dixisse videtur: parentem universitatis invenire difficile est et cum inveneris pervulgare nefas:τὸν μὲν οὖν πατέρα τοῦ παντὸς εὑρεῖν τε ἔργον καὶ εὑρόντα εἰς πάντα ἀδυνατὸν λέγειν: non quia nefarium sit, ut plerique Tullium Platonis interpretem voluisse arbitrantur, sed ne minus latine redderetτὸ ἀδύνατονimpossibile, ut eodem sensu Horatius:Tu ne quaesieris, scire nefas, quem mihi, quem tibi finem Dî dederint, quia vulgus rerum sublimium splendorem oculis caligantibus ferre non potest, aut si quis acutius videat, nullius tamen est tanta vis eloquentiae, ut divinae majestatis arcana complectatur, sed multa peccari2necesse est. Ac propterea Plato3, cum de angelis, quos ubiqueDeos appellat, quaestio incidisset: Per Deos, inquit, quaestionem de Diis cohibeamus, de iis enim loqui metuo. Itaque praestabilius4est, omnino tacere, quam temere de re omnium sacratissima5aut non satis pro dignitate disputare.
1.In Timaeo.2.Alibi:precari.3.In Cratylo.4.Alibi:probabilius.5.Alius:sanctissima.
SALOMO: Mihi quoque de religione1sermonem serere, periculosum semper visum est, tum quia de Deo aliter quam pro dignitate loqui, grave scelus est, tum quia nefas est, cuiquam pietatis opinionem, qualiscunque etiam sit, eripere, aut religionem cujusquam argumentis in dubium vocare, nisi melius quiddam te2persuasurum3confidas. Omitto illud, quod multis exitio fuit, cum alios de suscepta religione deturbare conarentur, neque id praestare potuissent. Cujus rei cum multa sint exempla, tum vero nullum gravius, quam Flori, Judaeae praesidis, quem nostrae gentis pontifex maximus jure amicitiae cum ad unius aeterni Dei cultum pertrahere et ab inanibus idolis revocare conaretur neque id persuadere potuisset, capitales inimicitias cum potente adversario contraxit, unde gens nostra tot ac tantis bellis postea conflictari coepit, ut amissa libertate ac sedibus avorum, durissima servitute a Romanis opprimeretur.
1.Alius:religionibus.2.Alius:nisi me quiddam a te.3.Alibi:persuasum.
SENAMUS: Ut religio nova melior ac verior sit vetere, non tamen evulganda mihi videtur, quia non tantum utilitatis allatura videtur nova religio, quantum ex ipsius novitatis contemtu detrahitur de pietate veteri, aut certe de mortalibus necessario numinis metu. Ut si quis aedificii sua vetustate caduci lapides angulares mutare velit, temere fecerit. Illud1etiam periculosius, quod mutationem religionis sequatur2, fere conversio ac miserandi rerum publicarum exitus, gravissima bella, graviores etiam calamitates a popularibus morbis, a daemonum vexatione.
1.Alibi:Id.2.Alius:sequitur.
CORONAEUS: Haec certe mutationem religionis incommoda publica fere sequuntur, cujus rei causas non satis perspectas habeo.
OCTAVIUS: An quia vetere religione de mentibus hominum detracta et novae religionis nondum insitae1contemtu homines verum inter et falsum ambigere ac pietatem omnem ex animis eruere consueverunt? Tunc enim a daemonibus exerceri ac obsideri solent.
1.Alius:invitae.
SALOMO: In ea dubitatione nullum est efficacius amuletum, quam precibus assiduis ab immortali Deo1petere, ut in rectum iter deducamur.
1.Deest in alio codice.
FRIDERICUS: Vulgo quidem colloquia de religione suscepta ac probata disputationis in modum serere, non minus periculosum, quam perniciosum, nisi quis divina potestate, ut Moses, aut armis, ut Muhammedes, plebem renitentem cogere vi possit. Sed inter eruditos privatim res divinas ingerere et explicare, fructuosissimum semper judicavi, quomodo Salomonem nostrum in eam disputationem saepe ante pertrahere sum conatus, nec potuitamen, nisi forsitan metuit, ut de suscepta religione discedere1cogatur. Sic enim aspides ajunt utramque aurem obturare, quo minus magorum illecebris capiantur.
1.Alibi:decedere.
Cum ad haec Salomo vultu demisso1nihil respondisset, quamquam sperabatur, TORALBA rupto silentio: Verius est, inquit, Salomonem a disputationibus de religione abhorrere, cum propter eas causas, quas aperuit, tum etiam ne vel avorum religionem ejurare videatur, si defensionem deserat, vel in offensionem cujusquam incurrat, si pertinacius illam tueri vellet2.
1.Desunt haec duo verba antecedentia in alio codice.2.Alii:velit, vel:debeat.
CORONAEUS: Quis in tanta voluntatum ac animorum conjunctione, quantam inter nos videmus, offensionem deserendo dare aut accipere possit? Illud quidem pro Salomone spondeo ac promitto, summam omnibus tum eruditionem, tum oblectationem sua oratione semper allaturum, nec quicquam gratius mihi futurum, quam ut inter nos summa quisque libertate de religionibus disserendo fruatur. Age igitur, Salomo, ut quae mente concepisti ac parturis, libere parias.
SALOMO: Ista quidem vis est. Nam quid refert, qua me ratione cogatis1, cum aut ingratus sim, si de vestra erga me benevolentia dubitem, aut iniquus, si metuam argumentorum vi de sententia cadere2. Sed profecto nostris legibus ac moribus de religione disputare prohibemur. Majores quidem nostri synagogas publicas ac scholas religionis instituerunt, in quibus leges divinas diserte legere atque omni aetati ac sexui interpretari solent. Etenim in majorum commentariis legimus, Hierosolymam scholas 481 olim habuisse3; nusquam tamen de religione disputare cuiquam licebat, ne leges divinae in dubium vocari viderentur. Nam quaecunque disputantur, in opinionem cadunt; opinio autem verum inter et falsum ambigit, dubitatio rursus impietatis opinionem parit. Et quemadmodum nihil ineptius est, quam geometros suadere aut oratorum4dicendi copia5demonstrare velle: ita nihil perniciosius mihi videtur, quam ea, quae omnibus demonstrationibus certiora esse debeant et quibus salutis fundamenta nitantur, dubia disputatione concutere conari. Et quidem memini legisse me in Justini Martyris dialogo cum Tryphone Judaeo, quem adeo imperitum et ineptum fingit, ut me lectionis et ineptiarum scriptoris6valde pigeat (victoriam enim dialogistes, quasi miles gloriosus in theatro stans, decernit). Uno tamen loco Tryphonem seipsum objurgantem inducit, quod contra morem majorum de religione cum illo7disputaret. Tibi vero, Friderice, qui me pietatis officio de sententia dimovere cupis, magnam debeo gratiam; sed cum aetas ingravescat jam mea, vix est ut a majoribus insitam mihi religionem ex animo penitus evellere possim. Ut autem vos a vestra deducam, vetant non modonostrorum, sed etiam vestrorum pontificum decreta. Quis ergo disputationis fructus erit? Aut qua mente feretis, si quae sentiam, ut ratio disputandi postulat, libere dicam? Aut quo animo Deum erga me futurum sperem, si ejus oracula dissimulatione veri ejurare velim?
1.Alius:rogatis.2.Alius:decedere.3.Ut scribit Optatus Afer Milevitanus lib. 8.4.Alii:oratores.5.Alii:cupidine.6.Deest in alio codice.7.Alibi:ipso.
FREDERICUS: Si rerum divinarum perspicua veritas tam clara tibi est, Salomo, non video, cur metuere debeas, veris ac perspicuis argumentis cedere.
SALOMO: Veritati quidem semper cessi, sed utcunque me cogatis1, iniquo Marte certabitur, si vobis omnibus obsistere velim. Nec acerbius quicquam mihi contingere2potest, quam ut vestram in me voluntatem disputationibus patiar extenuari.
1.Alius:utcunque cogitatis.2.Alius:occidere.
CORONAEUS: Hunc obsecro metum, mi Salomo, abjicere te velim: seu viceris seu vincare, nihil tamen de nostro singulari erga te amore detractum, etiam prae ceteris omnibus spondeo, recipio, promitto.
Hic cum haesitasset1Salomo, SENAMUS eum intuens: Profecto Senensibus nostris2jam pridem senatus decreto licuit Academias habere, ea tamen lege posita3, ne de rebus divinis ac4pontificum5decretis disputaretur. Quo6edicto unius hominis temeritate violato et capitali poena secuta, seditiones in illa urbe ad hanc usque diem7conquieverunt.
1.Alius:haesisset.2.Alius:Judaeis.3.Deest in alio codice.4.Alibi:aut.5.Alibi:pontificis.6.Desunt alibi sequentia haec verba usque ad finem interlocutionis.7.Alius:ad haec usque tempora.
OCTAVIUS1: Persarum etiam ac Turcarum edictis cautum est, ne de religionibus ullae disputationes gerantur. Quod etiam reges ipsi Moscovitarum ac Germanorum principes, maximis Augustae comitiis, post exitialia diuturnaque bella edixerunt, ne Catholicos inter et Augustanae confessionis pontifices de religione disputaretur.
1.Deest tota haec Octavii interlocutio in aliis codicibus.
FRIDERICUS: Non tamen in publicis Academiarum scholis disputationes prohibentur, quae modo1inter ejusdem religionis theologos haberi consueverunt.
1.Deest in alio codice.
CURTIUS: Summa certe astutia dicam, an impietate, Mahummedes cum prospiceret, suae religionis arces ac fundamenta facillime1subversum iri, si admotis argumentis quasi machinis oppugnaretur, capitali poena interdixit, ne quis de legibus a se latis unquam2disputaret.
1.Alius:facile.2.Alius:usquam.
OCTAVIUS: Consimile habemus Justiniani Augusti interdictum, qui vetuit de Trinitate ac fide catholica publice contendere.
SALOMO: Periculosius mihi videtur, de suscepta ac probata religione inter eos1, qui2semel probarunt, disserere, sive publice sive privatim, quam inter eos, qui varias sectas tueri proposuerunt, quoniam pro sua quisqueacerrime pugnat, qui3vero contra suam ipsius religionem disserit, eandem expugnare et dubitationibus propositis evertere conatur.
1.Alibi:nos.2.Pro his tribus verbis legit alius:inter nos, quam.3.Pro his septem sequentibus verbis alius legit:qui vero suam ipsius religionem deserit.
SENAMUS: Veteratorem quendam memini, Lugdunensium praesidem, qui cum sectas Lutheranorum inter se discrepantes per se ipsas convelli cuperet, sectarum alumnos quasi gladiatores1committere solebat, ut suis se gladiis mutuo jugularent, non aliter quam2antiqui Martis sacerdotes post exsecrationes3legitimas, facibus ardentibus inter utrasque acies injectis, proeliandi signum dare consueverunt, iidem4tamen belli periculis5repente seipsos subducebant, quos proptereaπυρσοφόρουςappellabant. Ita pleraque bellorum incendia maxime ex illis disputationibus excitari solent6, ad spectaculi fructum. Id etiam7fecisse videmus Julianum Augustum, cum Arianos ab exilio revocaret, ut Catholicorum vim frangeret, nec modo generi Judaeorum favebat, ut Christianorum, quos capitaliter oderat, potentiam enervaret ac debilitaret, sed etiam Jovis et Apollinis pontifices ac ritus paganorum8pene antiquatos ad usum revocabat. Idem statuas Deorum cum Caesaris statua sic copulabat, ut periculum declinari non posset, dum scilicet imperatori debitus honor cum daemonum cultu conjungebatur, aut principis contemtu majestatis crimen impendebat.
1.Duo haec verba desunt in alio codice.2.Alibi:ac.3.Alius:exercitationes.4.Alibi:iisdem.5.Legit alius:iidem in bello periculoso.6.Alius:excitarunt.7.Alibi:Idem.8.Alibi:antiquorum.
TORALBA: Apposite M. Tullius1illud usurpavit, impiam consuetudinem esse, de Diis disputare, sive ex animo id fiat, sive simulate, quia2nunquam de tanta re simulate agendum est, multo minus joco3, si seriam disputationem contra quam4sentias susceperis, tuae religionis eversionem moliaris necesse est.
1.De natura Deorum.2.Haec sex sequentia verba omittunt alii et legunt:simulate quid agendum est.3.Alius:jocose.4.Alius:quem.
FRIDERICUS: Quid si docendi vel discendi1causa fiat?
1.Alius:disserendiveldocendi.
TORALBA: Ne id quidem periculo vacat, quia religio versabitur vel in scientia, vel in opinione, vel in fide. Si1in opinione religio est, ambigua illa verum inter et falsum ambigit et disputationibus iniquis ac magnis2labefactatur. Si in scientia, demonstrationem esse oportet, certissimis principiis fundatam ac necessariis conclusionibus munitam. Quae autem stant3, ejusmodi disputationem nullam admittunt. At nemo est, opinor, qui religionis cujusque demonstrationes tradiderit, etiamsi nonnulli efficere hoc sint conati, sed frustra, quia tantum abest ut fides cum demonstratione ac scientia stare possit, ut funditus evertatur. Dicitur enim4Graece scientiaἐπιστήμη, ἀπὸ τοῦ ἐπιστάνειν τὸν νοῦν: quia mentem huc illuc distractam sola sistere possit. Hic fidem appello theologorum more, non dialecticorum, qui argumentis necessariis ac fidem facientibus dubiam5rei veritatem illustrant6. At theologi fidem in assensione pura, sine demonstratione, collocarunt, et quarum rerum, quamdiu hic vivitur, fidem habemus, coelestes animae scientiam adeptae sunt. Fidem autem hujusmodi aut infusam aut labore ac studio partam fecerunt, verbi gratia ejusmodi, quae lectione aut auditione percipiatur, cum ei assentiamur, quem virum bonum et eruditum arbitramur. Quam probitatis et eruditionis opinionem si rejicimus, fides amittitur, si vero assentiri pergamus, disputatio inanis est, quia hoc vel illud credere collibuit, sive verum sive falsum. Nam qui geometrica theoremata docenti assentitur, nec tamen intelligit, fidem quidem habet, non scientiam, si7vero plane intelligit, adipiscitur quidem scientiam, sed eodem momento fidem amittit. Fidem autem infusam theologi appellant virtutem theologalem, quae Deum tantum sui argumentum ac objectum habet. Ea vero8, fides divina munere ac concessu tributa, si tamen necessaria est et certa9, ut amitti nequeat, vis est, non fides. Si libera quadam assensione nititur, summae impietatis est, argumentis humanis doctrinam, quam Deus summa bonitate afflaverit, cuiquam10eripere conari. Quae cum ita sint, omnino disputationibus de religione abstinere oportet.
1.Alius codex ita legit:Religio fit ambigua verum inter et falsum ac disputationibus magis magisque labefactatur. Si in scientia? demonstrationem subesse oportet.2.Alius:Magis ac magis.3.Alii:sunt.4.Eusebius in demonstratione evangelica. Scotus in proleg. sent. qu. 45.5.Alii:dubiae.6.Alibi:illustrarunt.7.Desiderantur haec septem sequentia verba in aliis codicibus.8.Alius:porro.9.Alibi:coacta.10.Deest in alio codice.
OCTAVIUS: Florentinos accepimus in statu populari edixisse, ne de legibus semel susceptis ac probatis disputaretur, quam legem a Lycurgo olim latam meministis1. Quod si de legibus humanis controversias movere non licet, ne ullus ad perrumpendas2leges proposita disputatione aditus aperiatur, quanto minus in legibus divinis id fieri debet, aut si privatim periculosum3, quanto publice periculosius.
1.Plutarchus in Lycurgo.2.Alibi:corrumpendas.3.Alibi:periculose.
CURTIUS: Laudabile quidem est, ex antiquissimorum prophetarum institutis a disputationibus rerum divinarum abstinere, quod1de sua quemque religione interpretari oportet, nec Christianis liceat, summa suae religionis capita in dubium revocare, nec item Judaeis2inter ipsos, ut nec Ismaëtis3quidem inter sese. Sed Ismaëlitae hoc amplius, quod nec secum ipsi, nec cum Judaeis aut Christianis de sua religione disseri4patiantur, absurde illi quidem et malitiose. Nam si vera est illorum religio sive superstitio, quo verior aut certior, eo ad persuadendum facilior, aut si tantum bonum Christianis et Judaeis communicare nolunt, illud profecto est animi invidi ac ipsa malevolentia jejuni. Sed verius est, Ismaëlitas et Judaeos a disputationibus abhorrere, quod veritatis Christianae perspicuam5lucem lippis oculis intueri nequeant.
1.Desunt haec septem sequentia verba in alio codice.2.Alibi:Judaeivel:Judaeos.3.Alibi:Ismaëlitae.4.Alius:discerni.5.Alibi:conspicuam.
CORONAEUS: Curtii1sententia mihi probabilior fit, ne scilicet Christianis inter seipsos vel publice vel privatim de summae nostrae religionis, i.e. de fidei capitibus, contendere liceat, ne ambiguis et probabilibus argumentis huc illuc mentes distrahantur, ac variis erroribus implicentur2, cum3tamen divinae leges4omni sexui, omnibus ordinibus, omnibus aetatibus, omnibus locis ad legendum et intuendum proponantur, ut lege divina sanctissime cautum est5. Semper tamen licuit ac licebit, inter varias sectarum familias de optimo religionum genere disceptare ac Neophytos, Catechumenos, Energumenos, Ismaëlitas, Judaeos, Paganos et Epicureos a recta via oblique oberrantes, argumentis, auctoritate, antiquitate, eruditione, demonstrationibus perspicuis in rectam salutis viam deducere, pro ea6quae homini cum homine intercedit humanitatis et caritatis conjunctione.
1.Alibi:Certum.2.Alii:impleantur.3.Alibi:dum.4.Alibi:divina lex ... proponatur.5.Deuteron. II. et III. Josua I. et XXIV.6.Alibi:per eam ... conjunctionem.
SENAMUS: Disputationes istas de religionibus perspicio1ad nihilum recasuras. Quis enim arbiter tantae controversiae futurus est?
1.Alius:prospicio.
FRIDERICUS: Christus Deus1! Sic enim spopondit: Si tres in meo nomine fuerint coacti, in medio futurus sum.
1.Alius minus bene:Christianis Deus!
SENAMUS: At hoc ipsum caput est religionis totius, quod inter Christianos et Judaeos, item inter Ismaëlitas et Christianos contravertitur: Christus sitne Deus, necne?
CURTIUS: Ad id confirmandum idoneis testibus ac tabulis uti oportet.
SENAMUS: Illud etiam ambigitur, qui testes sint idonei, quae tabulae, qui fidejussores dari1possint, qui non egeant fidejussore, ut certa et minime dubia fides adhibeatur.
1.Alibi:esse.
CORONAEUS: Ecclesia judex erit. Scitum est ac pervulgatum1illud Augustini:Non crederem evangelium2, nisi id ipsum etiam ecclesia confirmaret.
1.Alius:provulgatum.2.Alius:evangelio.
SENAMUS: Gravior etiam controversia est, quaenam sit ecclesia vera? Judaei suam esse affirmant, Ismaëlitae infitiantur, Christianus contra sibi vindicat, pagani tota India sese antiquitate omnibus praedicant anteferri oportere. Itaque Nicolaus Cusanus Cardinalis, vir doctissimus, nihil de ecclesia christianorum sibi probandum scripsit, sed hoc, inquit, posito fundamento, quod ecclesia per unionem ad Christum constituatur, illud assumit, quod in praecipua quaestione positum est.
SALOMO: Illud quidem Christiani ac Ismaëlitae confitentur1, et in eo potissimum cum Ebracis conveniunt, solam et veram Dei ecclesiam in gente Israëlitarum fuisse, quae sola toto terrarum orbe verissimum unius Dei aeterni cultum tuebatur, sola conservatrix foederis aeterni, quod Deidigito tabulis lapideis incisum est et sanguine sacratum erat, sola legis aeternae litterarumque sacratiorum custos.
1.Alibi:profitentur.
FREDERICUS: Ita vero ad Christum usque.
OCTAVIUS: Judaei aeque ac Ismaëlitae N.T. tabulas repudiant1quasi a Christianis corruptas, tametsi Muhammedes evangelica testimonia citare2non dubitaverit3, potissimum in Alcorano Elmeide et in Azora duodecima, non tamen in4ea, quae in Christianorum manibus versatur.
1.Alius:rejiciunt.2.Alibi:ciere, vel:adhibere.3.Alius:dubitat.4.Deest in aliis, qui loco vocisversaturlegunt:versantur.
TORALBA: Si sola scriptorum auctoritate religionis verae fundamenta nituntur, expedita res erit Pythagoraeorum, vetere decreto:αὐτὸς ἔφαSin ea verborum obscuritas est, ut in varios sensus trahi possit, ad arbitros, i.e. ad sapientes, res deducenda erit.
SENAMUS: Sed etiam illud dubitatur, qui sint sapientes? si enim aliorum, i.e. stultorum, judicio sapientes putantur, stulti sunt et suo judicio furiosi.
TORALBA: De sua quemque arte peritum consulere solemus, neque etiam1opifices sine usu et certissimis rationibus credi sibi volunt; falli tamen possunt, si demonstratione vacant. Rerum autem divinarum fides ac constantia ab unius Dei auctoritate dependet, qui nec falli, nec fallere potest, quae quidem auctoritas omnibus omnium demonstrationibus, argumentis, tabulis ac testibus longe praeponderat.
1.Alibi:enim.
SENAMUS: Vera profecto sit religio, quae Deum auctorem habet, necesse est, sed num hujus legis1aut illius auctor sit, hoc opus, hic labor est.
1.Deest in alio codice.
SALOMO: Cum sacerdotes Apollinem1, quem Chaldaei Bahalem vocant, pro Deo colendo proponerent, Helias propheta coram Achabo rege periculum fieri jussit, ea conditione, ut is pro vero Deo haberetur, in cujus hostia flamma coelitus delapsa sacrificium consumsisset. Cum Apollinei pontifices Camarin2ardentissimo aestatis sole preces ac vota ingemerent3atque ex ipso vultu et venis cruorem elicerent4, Helias ironia eleganti cum altius vociferandum esse diceret, inclinante sole ad occasum ipse tribus verbis flammam de coelo detraxit, quae voracissime hostiam, altare, lapides derepente consumsit, aquas etiam in silices effusas celerrime hausit, cujus portenti spectaculo rex ipse cum populo attonitus, Deum aeternum confiteri, Helias vero 450 solis sacerdotes trucidari jussit. Paulo post imbres, quos toto triennio ac mensibus5sex Helias precatione sua cohibuerat, contraria rogatione abundanter effusi sunt.
1.Alii:Apollinis.2.Ab habitu fumoso dicti.3.Alibi:ingeminarent.4.1 (3) Reg. 18.5.Alibi:et menses.
FRIDERICUS: Optarem ego nunc Heliam quendam periculum coelesti prodigio spectantibus1regibus ac populis facere, quaenam ex tot ac tam multis religionibus optima sit.
1.Alius:spectabilibus.
SALOMO: Vetabat lex divina1, Deum, quis aut2qualis sit, experiri, nec nisi Deo jubente Helias id facturus fuisset. Nulla portenta perfidos, nulla prodigia movent sceleratos. Videtis hoc tanto ac tali prodigio Heliam nihil profecisse, nam paulo post ad cultum Bahalis relapsus est cum populo rex Achabus, Helias vero ab Isabella ad caedem designatus, nisi fuga sibi consuluisset. Nec vero usquequaque3terrarum tot ac tam stupenda miracula commemorantur, quam quae universo populo Israëlis spectante facta legimus. Quae probatio verae religionis certior fieri potest?
1.Exodi 17. 1 Reg. 18.2.Alibi:qui et.3.Deest in alio codice.
CURTIUS: Vera religio mihi probanda videtur ecclesiae auctoritate, sacrae scripturae veritate, antiquitate ipsa, oraculis divinis, prodigiis coelestibus, rationibus perspicuis.
SALOMO: Rabbi Moses Rambam brevius rem contraxit ac tria1tantum nostris credenda proponit, scilicet demonstrationem, sensum2et oracula prophetarum; caetera, inquit, credi possunt, sed nulla necessitate.
1.Alius:duo.2.Alius:sensuum.
SENAMUS: Si fides oraculis habetur, extat vetus oraculum Apollinis, qui, consultus de infinita religionum varietate, quaenam esset optima, respondit uno verbo: Antiquissima. Cum rursus ambigeretur, quaenam esset antiquissima, respondit: Optima.
TORALBA: Sic mihi persuasum, etiam si nullis oraculis testata res esset, optimam tamen religionem esse antiquissimam. Est enim tanta fides antiquitati1, ut sua se auctoritate facile sustentare possit. At novae religiones, nova sacrificia, nova sacramenta, novi ritus, novae leges, nova consilia2, novae ecclesiae, nova decreta, novi mores florentissimas quaeque civitates funditus everterunt.
1.Alii:antiquitatis.2.Alius:concilia.
CORONAEUS: Hoc quidem grave praejudicium est pro catholica romana ecclesia adversus novae religionis creatores1. Quamobrem decernatur, si placet, quae sit antiquissima religio, ut2etiam pateat, quae sit optima, nam altero cognito utrumque cognitum erit.
1.Alibi:creaturas.2.Alius:vel etiam quae sit etc.
SALOMO: Ne, obsecro, pergamus eo, quo itur, sed quo eundum est Nam divina lex1, quam Christiani et Israëlitae probant, sanctissime vetat, consulere daemones, aut Manium2Deorum oracula exquirere, aut fidem ullam iis habere. Ob id enim Ochosiae regi aegrotanti3nunciatum est ab Helia, male periturum, quod Bahalem, quem Graeci Apollinem appellant, de valetudine et salute consuluisset. Erat enim in more positum et optimis quibusque principibus consuetum, si qua de re dubitarent, aut aliquid gravius suscepturi essent, Deum consulere, quibus respondebatur in somniis et visionibus nocturnis, si prophetiae domum haberent, sin minus, per aliquem ex prophetis; si vates nullus esset, per pontificem. Propheta quidem orationeperspicua, quae divinitus acceperat, rogantibus respondebat, sed pontifex sacras vestes indutus ex4aurea tabula, in qua duodecim gemmae5, duodecim tribuum insculpta nomina continebantur6, quid futurum esset, conjectura quadam consequebatur7, ex insueto gemmarum fulgore, si felicem, vel obscuritate, si miserum exitum res esset habitura, vel etiam ex eminentia litterarum, ex quibus dictum infitians vel affirmans eliciebatur. Ac propterea Balaamus8vates populum Israëliticum beatum praedicavit, quod nulla daemonum aut magorum contagione violaretur, sed opportune oracula sua divinitus reddita exaudiret. Quodsi nefas est, daemonem Apollinem audire9, quanto sceleratius, religionis arbitrum10accipere, cum omnium religionum eversionem moliatur.
1.Deut. 18. Levit, 20.2.Alii:inanium.3.Alibi:agonizanti.4.Alius:pontifex sacra veste indutus etetc.5.Alibi:gemmis.6.Josephus in antiqq. jud.7.Alibi:consequentia.8.Num. cap. 23 et seqq.9.Alius:consulere.10.Alius:arbitrium.
SENAMUS: Imo1vestram, Salomo, religionem ut optimam probavit, sic etiam2de optimo religionum genere consultus respondit3:
Μοῦνοι Χαλδαῖοι σοφίαν λάχον, αὔταρ ἙβραῖοιΑὐτογένητον ἄνακτα σεβαζόμενοι θεὸν ἁγνῶς,
i.e. soli Chaldaei sapientiam nacti sunt, Ebraei vero Deum aeternum pie colunt. Item de Judaeorum gente4consultus, ita respondit:
Ἥδε θεὸν βασιλῆα καὶ γεννητῆρα πρὸ πάντων,Ὃν τρέμεται καὶ γαῖα καὶ οὔρανοι ἠδὲ θάλασσα,Ταρτάριοι τὲ μυχοὶ καὶ δαίμονες ἐκφριττουσι,
i.e.
Illa Deum regem pure colit omnipotentem,Quem mare, quem tellus ingens, quem sidera coeli,Quem genii exhorrent, metuit quem maris5abyssus.
1.Alius:Hinc.2.Alius:enim.3.Eusebius in praepar. evang. Lactantius. Justinus Martyr.4.Alibi:regno.5.Alius:immanis.
SALOMO: Ista quidem sunt principum Christianorum seu discipulorum Christi, qui etiam genere Judaei et Judaeorum religionem vulgo profiteri putabantur1, inventa, ut antiquitatis speciem Christianae religioni conciliarent2, nec tamen, quod si3mille Apollines religionem Judaeorum optimam judicarent omnium, fidem ullam haberemus.
1.Alius:profitebantur.2.Alius:ostenderent.3.Alii:nec si.
FRIDERICUS1: Immo verius est, Apollinem2daemonem Hebraeorum et Chaldaeorum religionem ac sapientiam simul contulisse, ut ambiguitate proposita utramque aboleret, ut non ita pridem apud Juliacenses3in vico Laemi4quidam maleferiatus Curio daemonem rogavit5, cur puellam, quam possidebat6, tam sollicite ad missam urgeret? an sacrificium illud salutare hominum generi arbitraretur? Huic daemon: Amplius, inquit, deliberandum mihi censeo. Nam si respondisset, salutarem esse missam, Lutherani ob id ipsum rejiciendam esse censuissent; sin rejecisset,Catholici salutarem esse dixissent. Itaque ambiguo responso utrisque illusit. Alias idem sacrificulus daemonem rogavit, qui monachum7obsidebat, quisnam esset? Sum, inquit, Matthias Durensis Abbas, nec prius obsessum dimittam, quam Trevirim profectus8virginem Mariam placaverit, quod pictori statuae virginis non cumulate satisfecerit.
1.Deest in aliis codicibus.2.Alibi:Apollineum.3.Alius:Julianenses.4.Alibi:Leoni.5.Wierus de praestigiis.6.Alius:obsidebat.7.Alibi:moechum.8.Alibi:Trevirini praefectus.
OCTAVIUS: Ne Apollinis oracula cum responsis obsessorum confundamus, semper existimavi, oracula Christianae religionis primordio magna sui parte a Graecis conficta, prout quisque hanc vel illam religionem probaret aut improbaret, ut contraria legimus apud Porphyrium iis, quae ab Eusebio et Lactantio commemorantur; cujusmodi est illud: rogantibus1, qualis futurus esset Messias, respondisse fertur Apollo: Mortalis erit secundum carnem i.e.θνητὸς ἔσται κατὰ σάρκα. Simile2est etiam illud oraculum, quod Augusto patri redditum ferunt: Puer, inquit, Hebraeus Deus rex me fugere3cogit4; quasi Suetonius, Dio, Tacitus, qui levissima quaeque Augusti somnia scriptis prodiderunt, oraculum tanti ponderis ac momenti omissuri fuissent. At etiam M. Tullius5, qui nascente Augusto consulatum gerebat, scribit, Apollinis oracula pridem conticuisse, ut jam nihil contemtius esset. Si tantum erat silentium Apollinis ante Tullium, qui6trecentesimo7post anno8tot ac tam multa oracula, quae petita legimus, effudisset?
1.Addit alius:Judaeis.2.Aliue:Consimile.3.Alii:facere, vel:tacere.4.Suidas verbo Augustus. Nicephorus Callistus l. 1 c. 17.5.Libr. de divinatione.6.Alibi:quod.7.Ita omnes codices.8.Alibi:trecentos post annos.
CURTIUS: Quam1diuturni silentii causam Plutarchus2ad interitum daemonum referendam putavit. Porphyrius vero Apollinis oraculum editum de silentii causa non ad illum Deum Hebraeum et regem, sed ad Jovem traxit:Οἴχεται, inquit,οἴχεται Ἀπόλλων ἐπὶ φλογὸς καὶ βιάζεται οὐράνιος φῶς Ζεῦς ἐστὶ. Quis autem, nisi plano demens, foeminam a daemone obsessam ore furente ac rabie spumante, ut Plutarchus, Heraclitus ac Basilius scripsere, ambigua voce balbutientem de futuris rogare velit? saepius enim aures foeminarum pudendis admovere oportebat, ut responsa audirentur; cujusmodi3sagam Coelius Rhodiginus in oppido Rhegio se scripsit vidisse, quae pudendis obloquebatur, de praeteritis quidem perspicue, de futuris obscurissime respondebat. Eo tamen erupit amentiae4, ut talium sagarum responsa pro divinis oraculis venditarent5non modo imperiti homines, verum etiam ipsi, qui summam eruditionis ac sapientiae opinionem de se ipsis excitarant, Justinus, inquam, Eusebius, Lactantius, Porphyrius. Credite, inquit Justinus, credite vetustissimae Erythreae Sibyllae, cujus libros toto terrarum orbe servari contigit6. Quin etiam Sibyllarum oracula, versibus Graecis excusa, latine facere ac non ita pridem evulgare non dubitavit Castalio, in quibus biblica historia brevissime contracta est.
1.Alius:Tam.2.In libro de oraculorum defectu.3.Alius:cujus.4.Alibi:amentia, vel:dementia.5.Alii:putarent.6.Alius:contingit.
OCTAVIUS: Ego Sibyllas omnes daemonum contubernio infames esse non dubito, nec ullum impiae superstitionis argumentum majus1esse opinor, quam quod Sibyllarum oraculis quasi fatis2sustentatur. Atque in eo quidem Tertullianus3graviter mihi labi videtur, qui religionis Christianae probationem ex eo potissimum exquirit, quod daemones in obsessis occulta quaeque rogantibus Christianis proderent, Christi sapientiam et virtutem laudantes, caeteris vero paganorum sacerdotibus nihil responderent. Iisdem Sibyllarum responsis Dei nomen quadrisyllabum esse denunciatur, ac ne quis sacrum illud Hebraeis tetragrammaton aeterni Dei proprium cogitaret, tres priores syllabas duarum litterarum, postremam trium esse, ac totum quatuor vocalibus et quinque consonantibus constare, idque consistere numerum MDCCXI, quem4Cardanusἀρσενικὸνesse putavit, sed suo merito irrisus est, quod numeri litterarum minime congruant, tametsi caeteri conveniant; qui vero subtilius discusserunt, non aliud quam dictionemφαοσφόροςsyllabas quatuor, totidem vocales, quinque consonantes, tres priores syllabas duarum, quartam trium litterarum praescriptum numerum continere judicarunt. Quo quidem oraculo solem luciferum i.e.φαοσφόρονseu Apollinem miseris hominibus colendum quasi Deum proposuit daemon ipse Apollineus5.
1.Alibi:magis.2.Alius:fundamentis.3.In Apologetico.4.Alii:quod.
SENAMUS: Ego vero nomenφαοσφόρουseu Luciferi, lacis totius creatori optime convenire judico, qui solus ab humanis mentibus tenebras ac caliginem dispellere possit.
CURTIUS: Ea fraus est daemonum, falsa veris confundere, quo facilius imperitos fallere queant et admirationem sui concitare, nihil tamen nisi a furentibus respondebatur. Legistis1, in antro2Lepadio Trophonio, Mopsitanos3dormientes somniis perterritos ac furentibus similes oracula fudisse.
1.Pausanias in Achalcis.2.Deest in alio codice.3.Alius:Mopsi fano.
SENAMUS: At cum Epicuraei quidam oracula Mopsi coram Asiae Proconsule irriderent1, rusticum quendam ad Mopsum miserunt cum obsignata epistola, in qua nihil aliud quam illud, utrum bovem atrum, an album sibi mactari vellet? Rusticus2in fano obdormiverat, somno3excitatus, ad Epicuraeos cum epistola obsignata rediit, nihil tamen aliud se audisse retulit, quam vocem cujusdam susurrantis illud: Atrum. Quo audito proconsul impietatis Epicuraeos coarguit ac Mopso deinde sacra facere non destitit. Sed audiamus Herodotum4, cujus aetate loquacissimi fuere omnes Apollines. Is enim scribit: Cnidios, cum Isthmum Halicarnassi perfodere conarentur, nec quidquam proficerent, caementis in oculos obsilientibus, aut latomis se ipsos vulnerantibus, ad Pythiam5profectos responsum hoc tulisse: Isthmum neque aggerate, neque fodite; Jupiter namque ipse, si voluisset, fecisset insulam! Illi accepto responso ab opere destiterunt. Deum quidem ista6decrevisse argumento est, quod Demosthenes, Demetrius Poliorcetes7, Caligula, Nero, Domitianus, qui Isthmum Corinthi perfodere sunt conati, vel caesi vel capti, vel ab hostibus prostrati fuere, quod vel oracula divina contemnere, vel naturae statum et ordinem perrumpere conarentur. Quid? cum Athenienses, variis cladibus et morbis popularibus oppressi, Apollinem consulerent, respondit, suam aram duplicari oportere; erat enim cubica. Fabri cubum cubo supposuerunt8imperite9. Cum pestis multo magis quam antea grassaretur, iterum Apollo consultus respondit: aram non esse duplicatam. Itaque Geometras tota Graecia arcessiri oportuit, ut ara cubica duplicaretur, quod tandem10Plato cumμεσολάβῳpraestitisset, exhausta civibus urbe, caedes11conquievit. Advertite, obsecro, daemonemγεομετρικώτατονAtheniensibus rem omnium difficillimam proposuisse, scilicet cubum duplicare, quod mortalium nullus adhuc demonstratione, sed physica tantum ratione consequi potuit. Oportuisset enim duabus lineis, quibuscunque datis, duas medias proportionales invenire, quod nullus adhuc conficere potuit. Nicolaus Cusa12id tentavit, Orontius13id se esse assecutum jactavit14, ex eoqueτετραγωνισμὸνpenitus ignotum demonstrasse. Sed ejus paralogismum15Nonius16Lusitanus ac Buteo Delphinas perspicue17docuerunt. Sic Apollo admirabilitatem sui multo quam antea majorem excitavit, quam18Plato bona fide auxit19, cum ab Aegyptiis20eruditus praedicaret: Apollinem hoc responso Athenienses a luxu, libidine, crapula, rapinis ad honesta ingenuarum artium studia revocare voluisse.