8.Sexcentēsimō octōgēsimō prīmō annō urbis conditae, P.Cornēliō Lentulō et Cn. Aufidiō Oreste cōnsulibus, duo tantumgravia bella in imperiō Rōmānō erant, Mithradāticumet Macedonicum. Haec duo Lūcullī agēbant, L. Lūculluset M. Lūcullus. L. ergō Lūcullus post pūgnam Cȳzicēnam,30quā vīcerat Mithradātēn, et nāvālem, quā ducēs ēius oppresserat,persecūtus est eum et receptā Paphlagoniā atqueBīthȳniā etiam rēgnum ēius invāsit, Sinōpēn et Amīson,cīvitātēs Pontī nōbilissimās, cēpit. Secundō proeliō apudCabīra cīvitātem, quō ingentēs cōpiās ex omnī rēgnō addūxerat5Mithradātēs, cumXXXmīlia lēctissima rēgis ā quīnquemīlibus Rōmānōrum vāstāta essent, Mithradātēs fugātusest, castra ēius dīrepta. Armenia quoque Minor, quamtenuerat, eīdem sublāta est. Susceptus tamen est Mithradātēspost fugam ā Tigrāne, Armeniae rēge, quī tum ingentī10glōriā imperābat, Persās saepe vīcerat, Mesopotamiam occupāveratet Syriam et Phoenīcēs partem.Battle of Tigranocerta, 69B.C.9.Ergō Lūcullus repetēns hostem fugātum etiam rēgnumTigrānis ingressus est. Tigrānocertam, cīvitātem Arzanēnae,nōbilissimam rēgnī Armeniacī, cēpit, ipsum rēgem15cum septem mīlibus quīngentīs clībanāriīs et centum mīlibussagittāriōrum et armātōrum venientem decem et octōmīlia mīlitum habēns ita vīcit ut māgnam partem Armeniōrumdēlēverit. Inde Nisibīn profectus eam quoquecīvitātem cum rēgis frātre cēpit. Sed hī quōs in Pontō20Lūcullus relīquerat cum exercitūs parte, ut regīōnēs victāset iam Rōmānōrum tuērentur, neglegenter sē et avārēagentēs occāsiōnem iterum Mithradātī in Pontum inrumpendī[118]dedērunt, atque ita bellum renovātum est. Lūcullōparantī captā Nisibī contrā Persās expeditiōnem successor25est missus.10.Alter autem Lūcullus, quī Macedoniam administrābat,Bessīs prīmus Rōmānōrum intulit bellum atque eōs ingentīproeliō in Haemō monte superāvit. Oppidum Uscudamam,quod Bessī habitābant, eōdem diē quō aggressus est vīcit,Cabylēn cēpit, ūsque ad Dānuvium penetrāvit. Inde multāssuprā Pontum positās cīvitātēs aggressus est. Illīc Apolloniamēvertit, Callatim, Parthenopolim, Tomos, Histrum,5Burziaonem cēpit bellōque cōnfectō Rōmam rediit. Ambōtriumphāvērunt, tamen Lūcullus, quī contrā Mithradātēnpūgnāverat, māiōre glōriā, cum tantōrum rēgnōrum[119]victorredisset.11.Confectō bellō Macedonicō, manente Mithradāticō,10quod recedente Lūcullō rēx conlēctīs auxiliīs reparāverat,bellum Crēticum ortum est. Ad id missus Q. Caecilius Metellusingentibus proeliīs intrā triennium omnem prōvinciamcēpit, appellātusque est Crēticus atque ex īnsulā triumphāvit.Quō tempore Libya quoque Rōmānō imperiō per15testāmentum Appiōnis, quī rēx ēius fuerat, accessit, in quāinclutae urbēs erant Berenīcē, Ptolemāïs, Cȳrēnē.Cn. Pompey takes command, 66B.C.12.Dum haec geruntur, pīrātae omnia maria īnfestābantita ut Rōmānīs tōtō orbe victōribus sōla nāvigātiō tūta nōnesset. Quārē id bellum Cn. Pompēiō dēcrētum est. Quod20intrā paucōs mēnsēs ingentī et fēlicitāte et celeritāte cōnfēcit.Mox eī dēlātum etiam bellum contrā Mithradātēn etTigrānēn. Quō susceptō Mithradātēn in Armeniā Minōrenocturnō proeliō vīcit, castra dīripuit, quadrāgintā mīliaēius occīdit, vīgintī tantum dē exercitū[120]suō perdidit et25duōs centuriōnēs. Mithradātēs cum uxōre fūgit et duōbuscomitibus. Neque multō post, cum in suōs saevīret, Pharnacis,fīliī suī, apud mīlitēs sēditiōne ad mortem coāctusvenēnum hausit. Hunc fīnem habuit Mithradātēs. Periitautem apud Bosporum, vir ingentis industriae[121]cōnsiliīque.Rēgnāvit annīs sexāgintā, vīxit septuāgintā duōbus, contrāRōmānōs bellum habuit annīs quadrāgintā.513.Tigrānī deinde Pompēius bellum intulit. Ille sē eīdēdidit et in castra Pompēī sextō decimō mīliāriō ab Artaxatāvēnit ac diadēma suum, cum prōcubuisset ad genuaPompēī, in manibus ipsīus conlocāvit. Quod eī Pompēiusreposuit honōrificēque eum habitum rēgnī tamen parte10multāvit et grandī pecūniā. Adēmpta est eī[122]Syria, Phoenīcē,Sophanēnē; sex mīlia praetereā talentōrum argentīindicta, quae populō Rōmānō daret, quia bellum sine causāRōmānīs commōvisset.[123]Pompey subdues Syria and Palestine, 64B.C.14.Pompēius mox etiam Albānīs bellum intulit et eōrum15rēgem Orōdēn ter vīcit, postrēmō per epistulās ac mūnerarogātus veniam eī ac pācem dedit. Hibēriae quoque rēgemArtacēn vīcit aciē et in dēditiōnem accēpit. ArmeniamMinōrem Dēiotarō, Galatiae rēgī, dōnāvit, quia socius bellīMithradāticī fuerat. Attalō et Pylaemēnī Paphlagoniam20reddidit. Aristarchum Colchīs rēgem imposuit. Mox Itūraeōset Arabās vīcit. Et cum vēnisset in Syriam, Seleucīam,vīcīnam Antiochīae[124]cīvitātem, lībertāte[125]dōnāvit,quod rēgem Tigrānēn nōn recēpisset.[123]Antiochēnsibusobsidēs reddidit. Aliquantum agrōrum Daphnēnsibus dedit,25quō lūcus ibi spatiōsior fieret,[126]dēlectātus locī amoenitāteet aquārum abundantiā. Inde ad Iūdaeam trānsgressusest, Hierosolyma, caput gentis, tertiō mēnse cēpitXIImīlibusIūdaeōrum occīsīs, cēterīs in fidem accēptīs. Hīs gestīsin Asiam sē recēpit et fīnem antīquissimō bellō dedit.5Cicero Consul. Conspiracy of Catiline, 63B.C.15.M. Tulliō Cicerōne ōrātōre et C. Antōniō cōnsulibus,annō ab urbe conditā sexcentēsimō octōgēsimō nōnō, L.Sergius Catilīna, nōbilissimī generis vir, sed ingeniī prāvissimī,ad dēlendam patriam[127]coniūrāvit cum quibusdamclārīs quidem sed audācibus virīs. Ā Cicerōne urbe expulsus10est. Sociī ēius dēprehēnsī in carcere strangulātīsunt. Ab Antōniō, alterō cōnsule, Catilīna ipse victusproeliō est interfectus.Triumphs of Metellus and Pompey, 62B.C.16.Sexcentēsimō nōnāgēsimō annō urbis conditae D. IūniōSīlānō et L. Mūrēnā cōnsulibus Metellus dē Crētā triumphāvit,15Pompēius dē bellō pīrāticō et Mithradāticō. Nūllaumquam pompa triumphī similis fuit. Ductī sunt anteēius currum fīliī Mithradātis, fīlius Tigrānis et Aristobūlus,rēx Iūdaeōrum; praelāta est ingēns pecūnia et aurī atqueargentī īnfīnītum. Hōc tempore nūllum per orbem terrārum20grave bellum erat.Caesar Consul, 59B.C.Governor of Gaul, 58-49B.C.17.Annō urbis conditae sexcentēsimō nōnāgēsimō tertiōC. Iūlius Caesar, quī posteā imperāvit, cum L. Bibulōcōnsul est factus. Dēcrēta est eī Gallia et Īllyricum cumlegiōnibus decem. Is prīmus vīcit Helvētiōs, quī nuncSēquanī appellantur, deinde vincendō[128]per bella gravissimaūsque ad Ōceanum Britannicum prōcessit. Domuit autemannīs nōvem ferē omnem Galliam, quae inter Alpēs, flūmen5Rhodanum, Rhēnum et Ōceanum est et circuitū patet adbis et trīciēs centēna mīlia[129]passuum. Britannīs mox bellumintulit, quibus ante eum nē nōmen quidem Rōmānōrum cognitumerat, eōsque victōs obsidibus acceptīs stīpendiāriōsfēcit. Galliae[130]autem tribūtī nōmine annuum imperāvit10stīpendium quadringentiēs, Germānōsque trāns Rhēnumaggressus immanissimīs proeliīs vīcit. Inter tot successūster male pūgnāvit, apud Arvērnōs semel praesēns et absēnsin Germāniā bis. Nam lēgātī ēius duo, Titūrius et Aurunculēius,per īnsidiās caesī sunt.15Battle of Carrae; M. Licinius Crassus slain, 53B.C.18.Circā eadem tempora, annō urbis conditae sexcentēsimōnōnāgēsimō septimō, M. Licinius Crassus, conlēga Cn. PompēīMāgnī in cōnsulātū secundō, contrā Parthōs missus estet cum circā Carrās contrā ōmen et auspicia dīmicāsset, āSurēnā Orōdis rēgis duce victus ad postrēmum interfectusest cum fīliō, clārissimō et praestantissimō iuvene.20Reliquiae exercitus per C. Cassium quaestōrem servātae sunt,quī singulārī animō[131]perditās rēs tantā virtūte restituit utPersās rediēns trāns Euphrātēn crēbrīs proeliīs vinceret.[132]The Civil War between Caesar and Pompey, 49-45B.C.Caesar invades Italy, Pompey flees to Greece, 49B.C.19.Hinc iam bellum cīvīle successit exsecrandum[133]etlacrimābile, quō praeter calamitātēs, quae in proeliīs accidērunt,etiam populī Rōmānī fortūna mūtāta est. Caesar enimrediēns ex Galliā victor coepit poscere alterum cōnsulātumatque ita, ut sine dubietāte aliquā eī dēferrētur. Contrādictum5est ā Mārcellō cōnsule, ā Bibulō, ā Pompēiō, ā Catōne,iussusque dīmissīs exercitibus ad urbem redīre. Propterquam iniūriam ab Arīminō, ubi mīlitēs congregātōs habēbat,adversum patriam cum exercitū vēnit. Cōnsulēs cum Pompēiōsenātusque omnis atque ūniversa nōbilitās ex urbe10fūgit[134]et in Graeciam trānsiit. Apud Ēpīrum, Macedoniam,Achaeam Pompēiō duce senātus contrā Caesarem bellumparāvit.Caesar crosses to Spain.20.Caesar vacuam urbem ingressus dictātōrem sē fēcit.Inde Hispāniās petiit. Ibi Pompēī exercitūs validissimōs et15fortissimōs cum tribus ducibus, L. Āfraniō, M. Petrēiō, M.Varrōne, superāvit. Inde regressus in Graeciam trānsiit,adversum Pompēium dīmicāvit. Prīmō proeliō victus estet fugātus, ēvāsit tamen, quia nocte interveniente Pompēiussequī nōluit, dīxitque Caesar nec Pompēium scīre vincere20et illō tantum diē sē potuisse superārī. Deinde in Thessaliāapud Palaeopharsālum prōductīs utrimque ingentibuscōpiīs dīmicāvērunt. Pompēī aciēs habuitXLmīlia peditum,equitēs in sinistrō cornū sexcentōs, in dextrō quīngentōs,praetereā tōtīus Orientis auxilia, tōtam nōbilitātem,25innumerōs senātōrēs, praetōriōs, cōnsulārēs et quī māgnōrumiam bellōrum victōrēs fuissent.[135]Caesar in aciē suā habuitpeditum nōn integraXXXmīlia, equitēs mīlle.Battle of Pharsalus. Pompey is defeated, flees to Egypt, and is slain, 48B.C.21.Numquam adhūc Rōmānae cōpiae in ūnum nequemāiōrēs neque meliōribus ducibus convēnerant, tōtum terrārum5orbem facile subāctūrae,[136]sī contrā barbarōs dūcerentur.[137]Pūgnātum tum est ingentī contentiōne, victusque ad postrēmumPompēius et castra ēius dīrepta sunt. Ipse fugātusAlexandrīam petiit, ut ā rēge Aegyptī, cuī tūtor ā senātūdatus fuerat propter iuvenīlem ēius aetātem, acciperet auxilia.10Quī fortūnam magis quam amīcitiam secūtus occīditPompēium, caput ēius et ānulum Caesarī mīsit. Quō cōnspectōCaesar etiam lacrimās fūdisse dīcitur, tantī virī intuēnscaput et generī quondam suī.Caesar defeats Ptolemy.22.Mox Caesar Alexandrīam vēnit. Ipsī quoque Ptolemaeus15parāre voluit īnsidiās, quā causā bellum rēgī inlātumest. Victus in Nīlō periit inventumque est ēius corpus cumlōrīcā aureā. Caesar Alexandrīā[138]potītus rēgnum Cleopatraededit, Ptolemaeī sorōrī. Rediēns inde Caesar Pharnacēn,Mithradātis Māgnī fīlium, quī Pompēiō in auxilium apud20Thessaliam fuerat, rebellantem in Pontō et multās populīRōmānī prōvinciās occupantem vīcit aciē, posteā ad mortemcoēgit.Battle of Thapsus, 46B.C.23.Inde Rōmam regressus tertiō sē cōnsulem fēcit cumM. Aemiliō Lepidō, quī eī magister equitum dictātōrī anteannum[139]fuerat. Inde in Āfricam profectus est, ubi īnfīnītanōbilitās cum Iubā, Mauretāniae rēge, bellum reparāverat.Ducēs autem Rōmānī erant P. Cornēlius Scīpiō ex genere5antīquissimō Scīpiōnis Āfricānī (hīc etiam socer PompēīMāgnī fuerat), M. Petrēius, Q. Vārus, M. Porcius Catō,L. Cornēlius Faustus, Sullae dictātōris fīlius. Contrā hōscommissō proeliō post multās dīmicātiōnēs victor fuit Caesar.Catō, Scīpiō, Petrēius, Iuba ipsī sē occīdērunt. Faustus,10Sullae quondam dictātōris fīlius, Pompēī gener, āCaesare interfectus est.Battle of Munda, 45B.C.24.Post annum[139]Caesar Rōmam regressus quārtō sē cōnsulemfēcit et statim ad Hispāniās est profectus, ubi Pompēīfīliī, Cn. Pompēius et Sex. Pompēius, ingēns bellum15praeparāverant. Multa proelia fuērunt, ultimum apud[140]Mundamcīvitātem, in quō adeō Caesar paene victus est ut fugientibussuīs sē voluerit occīdere, nē post tantam reī mīlitārisglōriam in potestātem adulēscentium nātus annōs sex etquīnquāgintā vēnīret. Dēnique revocātīs suīs vīcit. Ex20Pompēī fīliīs māior occīsus est, minor fūgit.Caesar Monarch, 45B.C.Caesar Assassinated, 44B.C.25.Inde Caesar bellīs cīvīlibus tōtō orbe compositīs Rōmamrediit. Agere īnsolentius[141]coepit et contrā cōnsuētūdinemRōmānae lībertātis. Cum ergō et honōrēs ex suāvoluntāte praestāret, quī ā populō anteā dēferēbantur, necsenātuī ad sē venientī adsurgeret aliaque rēgia ac paenetyrannica faceret, coniūrātum est[142]in eum ā sexāgintā velamplius senātōribus equitibusque Rōmānīs. Praecipuī fuērunt5inter coniūrātōs duo Brūtī ex eō genere Brūtī, quī prīmusRōmae cōnsul fuerat et rēgēs expulerat, et C. Cassius etServīlius Casca. Ergō Caesar, cum senātūs diē inter cēterōsvēnisset ad cūriam, tribus et vīgintī vulneribus cōnfossus est.LIBER SEPTIMUSFrom the Assassination of Caesar to the Death of the Emperor Domitian,44B.C.-96A.D.Civil War with Hirtius and Pansa, 44-43B.C.1.Annō urbis septingentēsimō ferē ac nōnō interfectō10Caesare cīvīlia bella reparāta sunt. Percussōribus[143]enimCaesaris senātus favēbat. Antōnius cōnsul partium Caesariscīvīlibus bellīs opprimere eōs cōnābātur. Ergō turbātā rēpūblicā multa Antōnius scelera committēns ā senātū hostisiūdicātus est. Missī ad eum persequendum duo cōnsulēs,15Pānsa et Hīrtius, et Octāviānus adulēscēns annōsXetVIIInātus, Caesaris nepōs, quem ille testāmentō hērēdem relīqueratet nōmen suum ferre iusserat. Hīc est, quī posteāAugustus est dictus et rērum[144]potītus. Quī profectī contrāAntōnium trēs ducēs vīcērunt eum. Ēvēnit tamen ut victōrēs20cōnsulēs ambō morerentur. Quārē trēs exercitūs ūnīCaesarī Augustō pāruērunt.The Second Triumvirate, 43B.C.2.Fugātus Antōnius āmissō exercitū cōnfūgit ad Lepidum,quī Caesarī[145]magister equitum fuerat et tum mīlitum cōpiāsgrandēs habēbat, ā quō susceptus est. Mox Lepidō operam5dante Caesar pācem cum Antōniō fēcit et quasi vindicātūruspatris suī mortem, ā quō per testāmentum fuerat adoptātus,Rōmam cum exercitū profectus extorsit ut sibi vīcēsimōannō cōnsulātus darētur. Senātum prōscrīpsit, cum Antōniōac Lepidō rem pūblicam armīs tenēre coepit. Per hōs[146]10etiam Cicero ōrātor occīsus est multīque aliī nōbilēs.The Battle of Philippi, 42B.C.3.Intereā Brūtus et Cassius, interfectōrēs Caesaris, ingēnsbellum mōvērunt. Erant enim per Macedoniam etOrientem multī exercitūs, quōs occupāverant. Profectī suntigitur contrā eōs Caesar Octāviānus Augustus et M. Antōnius;15remānserat enim ad dēfendendam Ītaliam Lepidus.Apud Philippōs, Macedoniae urbem, contrā eōs pūgnāvērunt.Prīmō proeliō victī sunt Antōnius et Caesar, periittamen dux nōbilitātis Cassius, secundō Brūtum et īnfīnītamnōbilitātem, quae cum illīs bellum gesserat, victam20interfēcērunt. Ac sīc inter eōs dīvīsa est rēs pūblica, ut AugustusHispāniās, Galliās et Ītaliam tenēret, Antōnius Asiam,Pontum, Orientem. Sed in Ītaliā L. Antōnius cōnsul bellumcīvīle commōvit, frāter ēius, quī cum Caesare contrāBrūtum et Cassium dīmicāverat. Is apud Perusiam, Tusciae25cīvitātem, victus et captus est, neque occīsus.War with Sextus Pompey.4.Interim ā Sex. Pompēiō, Cn. Pompēī Māgnī fīliō, ingēnsbellum in Siciliā commōtum est, hīs quī superfuerantex partibus Brūtī Cassiīque ad eum cōnfluentibus. Bellātumper Caesarem Augustum Octāviānum et M. Antōnium adversusSex. Pompēium est. Pāx postrēmō convēnit.55.Eō tempore M. Agrippa in Aquītāniā rem prōsperēgessit et L. Ventidius Bassus inrumpentēs in Syriam Persāstribus proeliīs vīcit. Pacorum, rēgis Orōdis fīlium, interfēciteō ipsō diē quō ōlim Orōdēs, Persārum rēx, per ducemSurēnam Crassum occīderat. Hīc prīmus dē Parthīs iūstissimum10triumphum Rōmae ēgit.6.Interim Pompēius pācem rūpit et nāvālī proeliō victusfugiēns ad Asiam interfectus est. Antōnius, quī Asiam etOrientem tenēbat, repudiātā sorōre Caesaris Augustī OctāviānīCleopatram, rēgīnam Aegyptī, dūxit uxōrem. Contrā15Persās etiam ipse pūgnāvit. Prīmīs eōs proeliīs vīcit, regrediēnstamen famē et pestilentiā labōrāvit et, cum īnstārentParthī fugientī, ipse prō victō recessit.Civil War between Augustus and Antonius. The Battle of Actium, 31B.C.7.Hīc quoque ingēns bellum cīvīle commōvit cōgenteuxōre Cleopatrā, rēgīnā Aegyptī, dum cupiditāte muliebrī20optat etiam in urbe rēgnāre. Victus est ab Augustō nāvālīpūgnā clārā et inlūstrī apud Actium, quī locus in Ēpīrō est,ex quā fūgit in Aegyptum et dēspērātīs rēbus, cum omnēs[147]ad Augustum trānsīrent, ipse sē interēmit. Cleopatra sibi[148]aspidem admīsit et venēnō ēius exstincta est. Aegyptus per25Octāviānum Augustum imperiō Rōmānō adiecta est praepositusqueeī C. Cornēlius Gallus. Hunc prīmum AegyptusRōmānum iūdicem habuit.Imperial Government Established, 31B.C.8.Ita bellīs tōtō orbe cōnfectīs Octāviānus Augustus Rōmamrediit, duodecimō annō[149]quam cōnsul fuerat. Ex eō5rem pūblicam per quadrāgintā et quattuor annōs sōlus obtinuit.Ante enim duodecim annīs cum Antōniō et Lepidōtenuerat. Ita ab initiō prīncipātūs ēius ūsque ad fīnemquīnquāgintā et sex annī fuērunt. Obiit autem septuāgēsimōsextō annō morte commūnī in oppidō Campāniae10Ātellā. Rōmae in campō Mārtiō sepultus est, vir, quī nōnimmeritō ex māximā parte deō[150]similis est putātus. Nequeenim facile ūllus eō[151]aut in bellīs fēlīcior fuit aut in pācemoderātior. Quadrāgintā et quattuor annīs, quibus sōlusgessit imperium, cīvīlissimē vīxit, in cūnctōs līberālissimus,15in amīcōs fīdissimus, quōs tantīs ēvēxit honōribus ut paeneaequāret fastīgiō suō.Extension of the Empire.9.Nūllō tempore ante eum magis rēs Rōmāna floruit.Nam exceptīs cīvīlibus bellīs, in quibus invictus fuit, Rōmānōadiēcit imperiō Aegyptum, Cantabriam, Dalmatiam saepe20ante vīctam, sed penitus tunc subāctam, Pannoniam, Aquītāniam,Īllyricum, Raetiam, Vindelicōs et Salassōs in Alpibus,omnēs Pontī maritimās cīvitātēs, in hīs nōbilissimāsBosporum et Panticapaeum. Vīcit autem multīs proeliīsDācōs. Germānōrum ingentēs cōpiās cecīdit, ipsōs quoque25trāns Albim fluvium summōvit, quī in Barbaricō longē ultrāRhēnum est. Hōc tamen bellum per Drūsum, prīvīgnumsuum, administrāvit, sīcut per Tiberium, prīvīgnum alterum,Pannonicum, … quō bellōXLcaptīvōrum mīlia ex Germāniātrānstulit et suprā ripam Rhēnī in Galliā conlocāvit.5Armeniam ā Parthīs recēpit. Obsidēs, quod nūllī anteā,Persae eī dedērunt. Reddidērunt etiam sīgna Rōmāna,quae Crassō victō adēmerant.Death of Augustus, 14A.D.10.Scythae et Indī, quibus anteā Rōmānōrum nōmen incognitumfuerat, mūnera et lēgātōs ad eum mīsērunt. Galatia10quoque sub hōc prōvincia facta est, cum anteā rēgnum fuisset,prīmusque eam M. Lollius prō praetōre administrāvit.Tantō autem amōre[152]etiam apud barbarōs fuit ut rēgēspopulī Rōmānī amīcī in honōrem ēius conderent cīvitātēs,quās Caesarēās nōminārent. Multī autem rēgēs ex rēgnīs15suīs vēnērunt, ut eī obsequerentur, et habitū Rōmānō, togātīscīlicet, ad vehiculum vel equum ipsīus cucurrērunt. MoriēnsDīvus appellātus. Rem pūblicam beātissimam Tiberiōsuccessōrī relīquit, quī prīvīgnus eī, mox gener, postrēmōadoptiōne fīlius fuerat.20Tiberius Emperor, 14-37A.D.11.Sed Tiberius ingentī sōcordiā imperium gessit, gravīcrūdēlitāte, scelestā avāritiā, turpī libīdine. Nam nūsquamipse pūgnāvit, bella per lēgātōs gessit suōs. Quōsdam rēgēsad sē per blanditiās ēvocātōs numquam remīsit, in quibusArchelāum Cappadocem, cūius etiam rēgnum in prōvinciae25fōrmam redēgit et māximam cīvitātem appellārī nōminesuō iussit, quae nunc Caesarēa dīcitur, cum Māzaca anteāvocārētur. Hīc tertiō et vīcēsimō imperiī annō, aetātis septuāgēsimōoctāvō, ingentī omnium gaudiō mortuus est inCampāniā.Caligula Emperor, 37-41A.D.12.Successit eī C. Caesar, cognōmentō Caligula, Drūsī,5prīvīgnī Augustī, et ipsīus Tiberī nepōs, scelerātissimus acfūnestissimus et quī etiam Tiberī dēdecōra pūrgāverit.[153]Bellum contrā Germānōs suscēpit et ingressus Suēviamnihil strēnuē fēcit. Cum adversum cūnctōs ingentī avāritiā,libīdine, crūdēlitāte saevīret, interfectus in Palātiō est annō10aetātis vīcēsimō nōnō, imperiī tertiō, mēnse decimō diēqueoctāvō.Claudius Emperor, 41-54A.D.13.Post hunc Claudius fuit, patruus Caligulae, Drūsī,quī apud Mogontiacum monumentum habet, fīlius, cūius etCaligula nepōs erat. Hīc mediē imperāvit, multa gerēns15tranquillē atque moderātē, quaedam crūdēliter et īnsulsē.Britannīs intulit bellum, quam nūllus Rōmānōrum postC. Caesarem attigerat, eāque dēvictā per Cn. Sentium etA. Plautium, inlūstrēs ac nōbilēs virōs, triumphum celebremēgit. Quāsdam īnsulās etiam ultrā Britanniās in20Ōceanō positās imperiō Rōmānō addidit, quae appellanturOrchadēs, fīliō autem suō Britannicī nōmen imposuit.Tam cīvīlis autem circā quōsdam amīcōs exstitit, ut etiamPlautium, nōbilem virum, quī expeditiōne Britannicā multaēgregiē fēcerat, triumphantem ipse prōsequerētur et25cōnscendentī Capitōlium laevus incēderet. Is vīxit annōsIVetLX, imperāvitXIV. Post mortem cōnsecrātus est Dīvusqueappellātus.Nero Emperor, 54-68A.D.14.Successit huic Nerō, Caligulae, avunculō suō, simillimus,quī Rōmānum imperium et dēfōrmāvit et minuit, inūsitātaelūxuriae[154]sūmptuumque, et quī exemplō C. Caligulae incalidīs et frīgidīs lavāret unguentīs, rētibus aureīs piscārētur,quae blattinīs fūnibus extrahēbat. Īnfīnītam senātus5partem interfēcit, bonīs[155]omnibus hostis fuit. Ad postrēmumsē tantō dēdecōre prōstituit ut et saltāret et cantāretin scaenā citharoedicō habitū vel tragicō. Parricīdia multacommīsit frātre, uxōre, sorōre, mātre interfectīs. UrbemRōmam incendit, ut spectāculī ēius imāginem cerneret, quālī10ōlim Trōia capta ārserat. In rē mīlitārī nihil omnīnō aususBritanniam paene āmīsit. Nam duo sub eō nōbilissimaoppida capta illīc atque ēversa sunt. Armeniam Parthīsustulērunt legiōnēsque Rōmānās sub iugum mīsērunt.Duae tamen sub eō prōvinciae factae sunt, Pontus Polemōniacus15concedente rēge Polemōne et Alpēs Cottiae Cottiōrēge dēfūnctō.15.Per haec Rōmānō orbī exsecrābilis ab omnibus simuldēstitūtus est et ā senātū hostis iūdicātus; cum quaererēturad poenam, quae poena erat tālis, ut nūdus per pūblicum20ductus furcā capitī ēius īnsertā virgīs ūsque ad mortemcaederētur atque ita praecipitārētur ā saxō, ē Palātiō fūgitet in suburbānō sē lībertī suī, quod inter Salariam et Nōmentānamviam ad quārtum urbis mīliārium est, interfēcit.Is aedificāvit Rōmae thermās, quae ante Nerōniānae dictae25nunc Alexandriānae appellantur. Obiit trīcēsimō et alterōaetātis annō, imperiī quārtō decimō, atque in eō omnisAugustī familia cōnsūmpta est.Galba Emperor, 68-69A.D.16.Huic Serv. Galba successit, antīquissimae nōbilitātissenātor, cum septuāgēsimum et tertium annum ageret aetātis,ab Hispānīs et Gallīs imperātōr ēlēctus, mox ab ūniversōexercitū lībenter acceptus. Nam privāta ēius vītaīnsīgnis fuerat mīlitāribus et cīvīlibus rēbus. Saepe cōnsul,5saepe prō cōnsule, frequenter dux in gravissimīs bellīs.Hūius breve imperium fuit et quod bona habēret exōrdia,nisi ad sevēritātem prōpēnsior vidērētur.[156]Īnsidiīs tamenOthōnis occīsus est imperiī mēnse septimō. Iugulātus inforō Rōmae sepultusque in hortīs suīs, quī sunt Aurēliā viā10nōn longē ab urbe Rōmā.Otho Emperor, 69A.D.17.Otho occīsō Galbā invāsit imperium, māternō genere[157]nōbilior quam paternō, neutrō tamen obscūrō. In privātāvītā mollis et Nerōnī familiāris, in imperiō documentumsuī nōn potuit ostendere. Nam cum īsdem temporibus,15quibus Otho Galbam occīderat, etiam Vitellius factus essetā Germāniciānīs exercitibus imperātōr, bellō contrā eumsusceptō cum apud Bēdriacum in Ītaliā levī proeliō victusesset, ingentēs tamen cōpiās ad bellum habēret, sponte sēmet[158]occīdit. Petentibus mīlitibus nē tam cito dē bellī dēspērāret20ēventū, cum tantī[159]sē nōn esse dīxisset ut proptereum bellum cīvīle movērētur, voluntāriā morte obiit trīcēsimōet octāvō aetātis annō, nōnāgēsimō et quīntō imperiīdiē.Vitellius Emperor, 69A.D.
8.Sexcentēsimō octōgēsimō prīmō annō urbis conditae, P.Cornēliō Lentulō et Cn. Aufidiō Oreste cōnsulibus, duo tantumgravia bella in imperiō Rōmānō erant, Mithradāticumet Macedonicum. Haec duo Lūcullī agēbant, L. Lūculluset M. Lūcullus. L. ergō Lūcullus post pūgnam Cȳzicēnam,30quā vīcerat Mithradātēn, et nāvālem, quā ducēs ēius oppresserat,persecūtus est eum et receptā Paphlagoniā atqueBīthȳniā etiam rēgnum ēius invāsit, Sinōpēn et Amīson,cīvitātēs Pontī nōbilissimās, cēpit. Secundō proeliō apudCabīra cīvitātem, quō ingentēs cōpiās ex omnī rēgnō addūxerat5Mithradātēs, cumXXXmīlia lēctissima rēgis ā quīnquemīlibus Rōmānōrum vāstāta essent, Mithradātēs fugātusest, castra ēius dīrepta. Armenia quoque Minor, quamtenuerat, eīdem sublāta est. Susceptus tamen est Mithradātēspost fugam ā Tigrāne, Armeniae rēge, quī tum ingentī10glōriā imperābat, Persās saepe vīcerat, Mesopotamiam occupāveratet Syriam et Phoenīcēs partem.Battle of Tigranocerta, 69B.C.9.Ergō Lūcullus repetēns hostem fugātum etiam rēgnumTigrānis ingressus est. Tigrānocertam, cīvitātem Arzanēnae,nōbilissimam rēgnī Armeniacī, cēpit, ipsum rēgem15cum septem mīlibus quīngentīs clībanāriīs et centum mīlibussagittāriōrum et armātōrum venientem decem et octōmīlia mīlitum habēns ita vīcit ut māgnam partem Armeniōrumdēlēverit. Inde Nisibīn profectus eam quoquecīvitātem cum rēgis frātre cēpit. Sed hī quōs in Pontō20Lūcullus relīquerat cum exercitūs parte, ut regīōnēs victāset iam Rōmānōrum tuērentur, neglegenter sē et avārēagentēs occāsiōnem iterum Mithradātī in Pontum inrumpendī[118]dedērunt, atque ita bellum renovātum est. Lūcullōparantī captā Nisibī contrā Persās expeditiōnem successor25est missus.10.Alter autem Lūcullus, quī Macedoniam administrābat,Bessīs prīmus Rōmānōrum intulit bellum atque eōs ingentīproeliō in Haemō monte superāvit. Oppidum Uscudamam,quod Bessī habitābant, eōdem diē quō aggressus est vīcit,Cabylēn cēpit, ūsque ad Dānuvium penetrāvit. Inde multāssuprā Pontum positās cīvitātēs aggressus est. Illīc Apolloniamēvertit, Callatim, Parthenopolim, Tomos, Histrum,5Burziaonem cēpit bellōque cōnfectō Rōmam rediit. Ambōtriumphāvērunt, tamen Lūcullus, quī contrā Mithradātēnpūgnāverat, māiōre glōriā, cum tantōrum rēgnōrum[119]victorredisset.11.Confectō bellō Macedonicō, manente Mithradāticō,10quod recedente Lūcullō rēx conlēctīs auxiliīs reparāverat,bellum Crēticum ortum est. Ad id missus Q. Caecilius Metellusingentibus proeliīs intrā triennium omnem prōvinciamcēpit, appellātusque est Crēticus atque ex īnsulā triumphāvit.Quō tempore Libya quoque Rōmānō imperiō per15testāmentum Appiōnis, quī rēx ēius fuerat, accessit, in quāinclutae urbēs erant Berenīcē, Ptolemāïs, Cȳrēnē.Cn. Pompey takes command, 66B.C.12.Dum haec geruntur, pīrātae omnia maria īnfestābantita ut Rōmānīs tōtō orbe victōribus sōla nāvigātiō tūta nōnesset. Quārē id bellum Cn. Pompēiō dēcrētum est. Quod20intrā paucōs mēnsēs ingentī et fēlicitāte et celeritāte cōnfēcit.Mox eī dēlātum etiam bellum contrā Mithradātēn etTigrānēn. Quō susceptō Mithradātēn in Armeniā Minōrenocturnō proeliō vīcit, castra dīripuit, quadrāgintā mīliaēius occīdit, vīgintī tantum dē exercitū[120]suō perdidit et25duōs centuriōnēs. Mithradātēs cum uxōre fūgit et duōbuscomitibus. Neque multō post, cum in suōs saevīret, Pharnacis,fīliī suī, apud mīlitēs sēditiōne ad mortem coāctusvenēnum hausit. Hunc fīnem habuit Mithradātēs. Periitautem apud Bosporum, vir ingentis industriae[121]cōnsiliīque.Rēgnāvit annīs sexāgintā, vīxit septuāgintā duōbus, contrāRōmānōs bellum habuit annīs quadrāgintā.513.Tigrānī deinde Pompēius bellum intulit. Ille sē eīdēdidit et in castra Pompēī sextō decimō mīliāriō ab Artaxatāvēnit ac diadēma suum, cum prōcubuisset ad genuaPompēī, in manibus ipsīus conlocāvit. Quod eī Pompēiusreposuit honōrificēque eum habitum rēgnī tamen parte10multāvit et grandī pecūniā. Adēmpta est eī[122]Syria, Phoenīcē,Sophanēnē; sex mīlia praetereā talentōrum argentīindicta, quae populō Rōmānō daret, quia bellum sine causāRōmānīs commōvisset.[123]Pompey subdues Syria and Palestine, 64B.C.14.Pompēius mox etiam Albānīs bellum intulit et eōrum15rēgem Orōdēn ter vīcit, postrēmō per epistulās ac mūnerarogātus veniam eī ac pācem dedit. Hibēriae quoque rēgemArtacēn vīcit aciē et in dēditiōnem accēpit. ArmeniamMinōrem Dēiotarō, Galatiae rēgī, dōnāvit, quia socius bellīMithradāticī fuerat. Attalō et Pylaemēnī Paphlagoniam20reddidit. Aristarchum Colchīs rēgem imposuit. Mox Itūraeōset Arabās vīcit. Et cum vēnisset in Syriam, Seleucīam,vīcīnam Antiochīae[124]cīvitātem, lībertāte[125]dōnāvit,quod rēgem Tigrānēn nōn recēpisset.[123]Antiochēnsibusobsidēs reddidit. Aliquantum agrōrum Daphnēnsibus dedit,25quō lūcus ibi spatiōsior fieret,[126]dēlectātus locī amoenitāteet aquārum abundantiā. Inde ad Iūdaeam trānsgressusest, Hierosolyma, caput gentis, tertiō mēnse cēpitXIImīlibusIūdaeōrum occīsīs, cēterīs in fidem accēptīs. Hīs gestīsin Asiam sē recēpit et fīnem antīquissimō bellō dedit.5Cicero Consul. Conspiracy of Catiline, 63B.C.15.M. Tulliō Cicerōne ōrātōre et C. Antōniō cōnsulibus,annō ab urbe conditā sexcentēsimō octōgēsimō nōnō, L.Sergius Catilīna, nōbilissimī generis vir, sed ingeniī prāvissimī,ad dēlendam patriam[127]coniūrāvit cum quibusdamclārīs quidem sed audācibus virīs. Ā Cicerōne urbe expulsus10est. Sociī ēius dēprehēnsī in carcere strangulātīsunt. Ab Antōniō, alterō cōnsule, Catilīna ipse victusproeliō est interfectus.Triumphs of Metellus and Pompey, 62B.C.16.Sexcentēsimō nōnāgēsimō annō urbis conditae D. IūniōSīlānō et L. Mūrēnā cōnsulibus Metellus dē Crētā triumphāvit,15Pompēius dē bellō pīrāticō et Mithradāticō. Nūllaumquam pompa triumphī similis fuit. Ductī sunt anteēius currum fīliī Mithradātis, fīlius Tigrānis et Aristobūlus,rēx Iūdaeōrum; praelāta est ingēns pecūnia et aurī atqueargentī īnfīnītum. Hōc tempore nūllum per orbem terrārum20grave bellum erat.Caesar Consul, 59B.C.Governor of Gaul, 58-49B.C.17.Annō urbis conditae sexcentēsimō nōnāgēsimō tertiōC. Iūlius Caesar, quī posteā imperāvit, cum L. Bibulōcōnsul est factus. Dēcrēta est eī Gallia et Īllyricum cumlegiōnibus decem. Is prīmus vīcit Helvētiōs, quī nuncSēquanī appellantur, deinde vincendō[128]per bella gravissimaūsque ad Ōceanum Britannicum prōcessit. Domuit autemannīs nōvem ferē omnem Galliam, quae inter Alpēs, flūmen5Rhodanum, Rhēnum et Ōceanum est et circuitū patet adbis et trīciēs centēna mīlia[129]passuum. Britannīs mox bellumintulit, quibus ante eum nē nōmen quidem Rōmānōrum cognitumerat, eōsque victōs obsidibus acceptīs stīpendiāriōsfēcit. Galliae[130]autem tribūtī nōmine annuum imperāvit10stīpendium quadringentiēs, Germānōsque trāns Rhēnumaggressus immanissimīs proeliīs vīcit. Inter tot successūster male pūgnāvit, apud Arvērnōs semel praesēns et absēnsin Germāniā bis. Nam lēgātī ēius duo, Titūrius et Aurunculēius,per īnsidiās caesī sunt.15Battle of Carrae; M. Licinius Crassus slain, 53B.C.18.Circā eadem tempora, annō urbis conditae sexcentēsimōnōnāgēsimō septimō, M. Licinius Crassus, conlēga Cn. PompēīMāgnī in cōnsulātū secundō, contrā Parthōs missus estet cum circā Carrās contrā ōmen et auspicia dīmicāsset, āSurēnā Orōdis rēgis duce victus ad postrēmum interfectusest cum fīliō, clārissimō et praestantissimō iuvene.20Reliquiae exercitus per C. Cassium quaestōrem servātae sunt,quī singulārī animō[131]perditās rēs tantā virtūte restituit utPersās rediēns trāns Euphrātēn crēbrīs proeliīs vinceret.[132]The Civil War between Caesar and Pompey, 49-45B.C.Caesar invades Italy, Pompey flees to Greece, 49B.C.19.Hinc iam bellum cīvīle successit exsecrandum[133]etlacrimābile, quō praeter calamitātēs, quae in proeliīs accidērunt,etiam populī Rōmānī fortūna mūtāta est. Caesar enimrediēns ex Galliā victor coepit poscere alterum cōnsulātumatque ita, ut sine dubietāte aliquā eī dēferrētur. Contrādictum5est ā Mārcellō cōnsule, ā Bibulō, ā Pompēiō, ā Catōne,iussusque dīmissīs exercitibus ad urbem redīre. Propterquam iniūriam ab Arīminō, ubi mīlitēs congregātōs habēbat,adversum patriam cum exercitū vēnit. Cōnsulēs cum Pompēiōsenātusque omnis atque ūniversa nōbilitās ex urbe10fūgit[134]et in Graeciam trānsiit. Apud Ēpīrum, Macedoniam,Achaeam Pompēiō duce senātus contrā Caesarem bellumparāvit.Caesar crosses to Spain.20.Caesar vacuam urbem ingressus dictātōrem sē fēcit.Inde Hispāniās petiit. Ibi Pompēī exercitūs validissimōs et15fortissimōs cum tribus ducibus, L. Āfraniō, M. Petrēiō, M.Varrōne, superāvit. Inde regressus in Graeciam trānsiit,adversum Pompēium dīmicāvit. Prīmō proeliō victus estet fugātus, ēvāsit tamen, quia nocte interveniente Pompēiussequī nōluit, dīxitque Caesar nec Pompēium scīre vincere20et illō tantum diē sē potuisse superārī. Deinde in Thessaliāapud Palaeopharsālum prōductīs utrimque ingentibuscōpiīs dīmicāvērunt. Pompēī aciēs habuitXLmīlia peditum,equitēs in sinistrō cornū sexcentōs, in dextrō quīngentōs,praetereā tōtīus Orientis auxilia, tōtam nōbilitātem,25innumerōs senātōrēs, praetōriōs, cōnsulārēs et quī māgnōrumiam bellōrum victōrēs fuissent.[135]Caesar in aciē suā habuitpeditum nōn integraXXXmīlia, equitēs mīlle.Battle of Pharsalus. Pompey is defeated, flees to Egypt, and is slain, 48B.C.21.Numquam adhūc Rōmānae cōpiae in ūnum nequemāiōrēs neque meliōribus ducibus convēnerant, tōtum terrārum5orbem facile subāctūrae,[136]sī contrā barbarōs dūcerentur.[137]Pūgnātum tum est ingentī contentiōne, victusque ad postrēmumPompēius et castra ēius dīrepta sunt. Ipse fugātusAlexandrīam petiit, ut ā rēge Aegyptī, cuī tūtor ā senātūdatus fuerat propter iuvenīlem ēius aetātem, acciperet auxilia.10Quī fortūnam magis quam amīcitiam secūtus occīditPompēium, caput ēius et ānulum Caesarī mīsit. Quō cōnspectōCaesar etiam lacrimās fūdisse dīcitur, tantī virī intuēnscaput et generī quondam suī.Caesar defeats Ptolemy.22.Mox Caesar Alexandrīam vēnit. Ipsī quoque Ptolemaeus15parāre voluit īnsidiās, quā causā bellum rēgī inlātumest. Victus in Nīlō periit inventumque est ēius corpus cumlōrīcā aureā. Caesar Alexandrīā[138]potītus rēgnum Cleopatraededit, Ptolemaeī sorōrī. Rediēns inde Caesar Pharnacēn,Mithradātis Māgnī fīlium, quī Pompēiō in auxilium apud20Thessaliam fuerat, rebellantem in Pontō et multās populīRōmānī prōvinciās occupantem vīcit aciē, posteā ad mortemcoēgit.Battle of Thapsus, 46B.C.23.Inde Rōmam regressus tertiō sē cōnsulem fēcit cumM. Aemiliō Lepidō, quī eī magister equitum dictātōrī anteannum[139]fuerat. Inde in Āfricam profectus est, ubi īnfīnītanōbilitās cum Iubā, Mauretāniae rēge, bellum reparāverat.Ducēs autem Rōmānī erant P. Cornēlius Scīpiō ex genere5antīquissimō Scīpiōnis Āfricānī (hīc etiam socer PompēīMāgnī fuerat), M. Petrēius, Q. Vārus, M. Porcius Catō,L. Cornēlius Faustus, Sullae dictātōris fīlius. Contrā hōscommissō proeliō post multās dīmicātiōnēs victor fuit Caesar.Catō, Scīpiō, Petrēius, Iuba ipsī sē occīdērunt. Faustus,10Sullae quondam dictātōris fīlius, Pompēī gener, āCaesare interfectus est.Battle of Munda, 45B.C.24.Post annum[139]Caesar Rōmam regressus quārtō sē cōnsulemfēcit et statim ad Hispāniās est profectus, ubi Pompēīfīliī, Cn. Pompēius et Sex. Pompēius, ingēns bellum15praeparāverant. Multa proelia fuērunt, ultimum apud[140]Mundamcīvitātem, in quō adeō Caesar paene victus est ut fugientibussuīs sē voluerit occīdere, nē post tantam reī mīlitārisglōriam in potestātem adulēscentium nātus annōs sex etquīnquāgintā vēnīret. Dēnique revocātīs suīs vīcit. Ex20Pompēī fīliīs māior occīsus est, minor fūgit.Caesar Monarch, 45B.C.Caesar Assassinated, 44B.C.25.Inde Caesar bellīs cīvīlibus tōtō orbe compositīs Rōmamrediit. Agere īnsolentius[141]coepit et contrā cōnsuētūdinemRōmānae lībertātis. Cum ergō et honōrēs ex suāvoluntāte praestāret, quī ā populō anteā dēferēbantur, necsenātuī ad sē venientī adsurgeret aliaque rēgia ac paenetyrannica faceret, coniūrātum est[142]in eum ā sexāgintā velamplius senātōribus equitibusque Rōmānīs. Praecipuī fuērunt5inter coniūrātōs duo Brūtī ex eō genere Brūtī, quī prīmusRōmae cōnsul fuerat et rēgēs expulerat, et C. Cassius etServīlius Casca. Ergō Caesar, cum senātūs diē inter cēterōsvēnisset ad cūriam, tribus et vīgintī vulneribus cōnfossus est.LIBER SEPTIMUSFrom the Assassination of Caesar to the Death of the Emperor Domitian,44B.C.-96A.D.Civil War with Hirtius and Pansa, 44-43B.C.1.Annō urbis septingentēsimō ferē ac nōnō interfectō10Caesare cīvīlia bella reparāta sunt. Percussōribus[143]enimCaesaris senātus favēbat. Antōnius cōnsul partium Caesariscīvīlibus bellīs opprimere eōs cōnābātur. Ergō turbātā rēpūblicā multa Antōnius scelera committēns ā senātū hostisiūdicātus est. Missī ad eum persequendum duo cōnsulēs,15Pānsa et Hīrtius, et Octāviānus adulēscēns annōsXetVIIInātus, Caesaris nepōs, quem ille testāmentō hērēdem relīqueratet nōmen suum ferre iusserat. Hīc est, quī posteāAugustus est dictus et rērum[144]potītus. Quī profectī contrāAntōnium trēs ducēs vīcērunt eum. Ēvēnit tamen ut victōrēs20cōnsulēs ambō morerentur. Quārē trēs exercitūs ūnīCaesarī Augustō pāruērunt.The Second Triumvirate, 43B.C.2.Fugātus Antōnius āmissō exercitū cōnfūgit ad Lepidum,quī Caesarī[145]magister equitum fuerat et tum mīlitum cōpiāsgrandēs habēbat, ā quō susceptus est. Mox Lepidō operam5dante Caesar pācem cum Antōniō fēcit et quasi vindicātūruspatris suī mortem, ā quō per testāmentum fuerat adoptātus,Rōmam cum exercitū profectus extorsit ut sibi vīcēsimōannō cōnsulātus darētur. Senātum prōscrīpsit, cum Antōniōac Lepidō rem pūblicam armīs tenēre coepit. Per hōs[146]10etiam Cicero ōrātor occīsus est multīque aliī nōbilēs.The Battle of Philippi, 42B.C.3.Intereā Brūtus et Cassius, interfectōrēs Caesaris, ingēnsbellum mōvērunt. Erant enim per Macedoniam etOrientem multī exercitūs, quōs occupāverant. Profectī suntigitur contrā eōs Caesar Octāviānus Augustus et M. Antōnius;15remānserat enim ad dēfendendam Ītaliam Lepidus.Apud Philippōs, Macedoniae urbem, contrā eōs pūgnāvērunt.Prīmō proeliō victī sunt Antōnius et Caesar, periittamen dux nōbilitātis Cassius, secundō Brūtum et īnfīnītamnōbilitātem, quae cum illīs bellum gesserat, victam20interfēcērunt. Ac sīc inter eōs dīvīsa est rēs pūblica, ut AugustusHispāniās, Galliās et Ītaliam tenēret, Antōnius Asiam,Pontum, Orientem. Sed in Ītaliā L. Antōnius cōnsul bellumcīvīle commōvit, frāter ēius, quī cum Caesare contrāBrūtum et Cassium dīmicāverat. Is apud Perusiam, Tusciae25cīvitātem, victus et captus est, neque occīsus.War with Sextus Pompey.4.Interim ā Sex. Pompēiō, Cn. Pompēī Māgnī fīliō, ingēnsbellum in Siciliā commōtum est, hīs quī superfuerantex partibus Brūtī Cassiīque ad eum cōnfluentibus. Bellātumper Caesarem Augustum Octāviānum et M. Antōnium adversusSex. Pompēium est. Pāx postrēmō convēnit.55.Eō tempore M. Agrippa in Aquītāniā rem prōsperēgessit et L. Ventidius Bassus inrumpentēs in Syriam Persāstribus proeliīs vīcit. Pacorum, rēgis Orōdis fīlium, interfēciteō ipsō diē quō ōlim Orōdēs, Persārum rēx, per ducemSurēnam Crassum occīderat. Hīc prīmus dē Parthīs iūstissimum10triumphum Rōmae ēgit.6.Interim Pompēius pācem rūpit et nāvālī proeliō victusfugiēns ad Asiam interfectus est. Antōnius, quī Asiam etOrientem tenēbat, repudiātā sorōre Caesaris Augustī OctāviānīCleopatram, rēgīnam Aegyptī, dūxit uxōrem. Contrā15Persās etiam ipse pūgnāvit. Prīmīs eōs proeliīs vīcit, regrediēnstamen famē et pestilentiā labōrāvit et, cum īnstārentParthī fugientī, ipse prō victō recessit.Civil War between Augustus and Antonius. The Battle of Actium, 31B.C.7.Hīc quoque ingēns bellum cīvīle commōvit cōgenteuxōre Cleopatrā, rēgīnā Aegyptī, dum cupiditāte muliebrī20optat etiam in urbe rēgnāre. Victus est ab Augustō nāvālīpūgnā clārā et inlūstrī apud Actium, quī locus in Ēpīrō est,ex quā fūgit in Aegyptum et dēspērātīs rēbus, cum omnēs[147]ad Augustum trānsīrent, ipse sē interēmit. Cleopatra sibi[148]aspidem admīsit et venēnō ēius exstincta est. Aegyptus per25Octāviānum Augustum imperiō Rōmānō adiecta est praepositusqueeī C. Cornēlius Gallus. Hunc prīmum AegyptusRōmānum iūdicem habuit.Imperial Government Established, 31B.C.8.Ita bellīs tōtō orbe cōnfectīs Octāviānus Augustus Rōmamrediit, duodecimō annō[149]quam cōnsul fuerat. Ex eō5rem pūblicam per quadrāgintā et quattuor annōs sōlus obtinuit.Ante enim duodecim annīs cum Antōniō et Lepidōtenuerat. Ita ab initiō prīncipātūs ēius ūsque ad fīnemquīnquāgintā et sex annī fuērunt. Obiit autem septuāgēsimōsextō annō morte commūnī in oppidō Campāniae10Ātellā. Rōmae in campō Mārtiō sepultus est, vir, quī nōnimmeritō ex māximā parte deō[150]similis est putātus. Nequeenim facile ūllus eō[151]aut in bellīs fēlīcior fuit aut in pācemoderātior. Quadrāgintā et quattuor annīs, quibus sōlusgessit imperium, cīvīlissimē vīxit, in cūnctōs līberālissimus,15in amīcōs fīdissimus, quōs tantīs ēvēxit honōribus ut paeneaequāret fastīgiō suō.Extension of the Empire.9.Nūllō tempore ante eum magis rēs Rōmāna floruit.Nam exceptīs cīvīlibus bellīs, in quibus invictus fuit, Rōmānōadiēcit imperiō Aegyptum, Cantabriam, Dalmatiam saepe20ante vīctam, sed penitus tunc subāctam, Pannoniam, Aquītāniam,Īllyricum, Raetiam, Vindelicōs et Salassōs in Alpibus,omnēs Pontī maritimās cīvitātēs, in hīs nōbilissimāsBosporum et Panticapaeum. Vīcit autem multīs proeliīsDācōs. Germānōrum ingentēs cōpiās cecīdit, ipsōs quoque25trāns Albim fluvium summōvit, quī in Barbaricō longē ultrāRhēnum est. Hōc tamen bellum per Drūsum, prīvīgnumsuum, administrāvit, sīcut per Tiberium, prīvīgnum alterum,Pannonicum, … quō bellōXLcaptīvōrum mīlia ex Germāniātrānstulit et suprā ripam Rhēnī in Galliā conlocāvit.5Armeniam ā Parthīs recēpit. Obsidēs, quod nūllī anteā,Persae eī dedērunt. Reddidērunt etiam sīgna Rōmāna,quae Crassō victō adēmerant.Death of Augustus, 14A.D.10.Scythae et Indī, quibus anteā Rōmānōrum nōmen incognitumfuerat, mūnera et lēgātōs ad eum mīsērunt. Galatia10quoque sub hōc prōvincia facta est, cum anteā rēgnum fuisset,prīmusque eam M. Lollius prō praetōre administrāvit.Tantō autem amōre[152]etiam apud barbarōs fuit ut rēgēspopulī Rōmānī amīcī in honōrem ēius conderent cīvitātēs,quās Caesarēās nōminārent. Multī autem rēgēs ex rēgnīs15suīs vēnērunt, ut eī obsequerentur, et habitū Rōmānō, togātīscīlicet, ad vehiculum vel equum ipsīus cucurrērunt. MoriēnsDīvus appellātus. Rem pūblicam beātissimam Tiberiōsuccessōrī relīquit, quī prīvīgnus eī, mox gener, postrēmōadoptiōne fīlius fuerat.20Tiberius Emperor, 14-37A.D.11.Sed Tiberius ingentī sōcordiā imperium gessit, gravīcrūdēlitāte, scelestā avāritiā, turpī libīdine. Nam nūsquamipse pūgnāvit, bella per lēgātōs gessit suōs. Quōsdam rēgēsad sē per blanditiās ēvocātōs numquam remīsit, in quibusArchelāum Cappadocem, cūius etiam rēgnum in prōvinciae25fōrmam redēgit et māximam cīvitātem appellārī nōminesuō iussit, quae nunc Caesarēa dīcitur, cum Māzaca anteāvocārētur. Hīc tertiō et vīcēsimō imperiī annō, aetātis septuāgēsimōoctāvō, ingentī omnium gaudiō mortuus est inCampāniā.Caligula Emperor, 37-41A.D.12.Successit eī C. Caesar, cognōmentō Caligula, Drūsī,5prīvīgnī Augustī, et ipsīus Tiberī nepōs, scelerātissimus acfūnestissimus et quī etiam Tiberī dēdecōra pūrgāverit.[153]Bellum contrā Germānōs suscēpit et ingressus Suēviamnihil strēnuē fēcit. Cum adversum cūnctōs ingentī avāritiā,libīdine, crūdēlitāte saevīret, interfectus in Palātiō est annō10aetātis vīcēsimō nōnō, imperiī tertiō, mēnse decimō diēqueoctāvō.Claudius Emperor, 41-54A.D.13.Post hunc Claudius fuit, patruus Caligulae, Drūsī,quī apud Mogontiacum monumentum habet, fīlius, cūius etCaligula nepōs erat. Hīc mediē imperāvit, multa gerēns15tranquillē atque moderātē, quaedam crūdēliter et īnsulsē.Britannīs intulit bellum, quam nūllus Rōmānōrum postC. Caesarem attigerat, eāque dēvictā per Cn. Sentium etA. Plautium, inlūstrēs ac nōbilēs virōs, triumphum celebremēgit. Quāsdam īnsulās etiam ultrā Britanniās in20Ōceanō positās imperiō Rōmānō addidit, quae appellanturOrchadēs, fīliō autem suō Britannicī nōmen imposuit.Tam cīvīlis autem circā quōsdam amīcōs exstitit, ut etiamPlautium, nōbilem virum, quī expeditiōne Britannicā multaēgregiē fēcerat, triumphantem ipse prōsequerētur et25cōnscendentī Capitōlium laevus incēderet. Is vīxit annōsIVetLX, imperāvitXIV. Post mortem cōnsecrātus est Dīvusqueappellātus.Nero Emperor, 54-68A.D.14.Successit huic Nerō, Caligulae, avunculō suō, simillimus,quī Rōmānum imperium et dēfōrmāvit et minuit, inūsitātaelūxuriae[154]sūmptuumque, et quī exemplō C. Caligulae incalidīs et frīgidīs lavāret unguentīs, rētibus aureīs piscārētur,quae blattinīs fūnibus extrahēbat. Īnfīnītam senātus5partem interfēcit, bonīs[155]omnibus hostis fuit. Ad postrēmumsē tantō dēdecōre prōstituit ut et saltāret et cantāretin scaenā citharoedicō habitū vel tragicō. Parricīdia multacommīsit frātre, uxōre, sorōre, mātre interfectīs. UrbemRōmam incendit, ut spectāculī ēius imāginem cerneret, quālī10ōlim Trōia capta ārserat. In rē mīlitārī nihil omnīnō aususBritanniam paene āmīsit. Nam duo sub eō nōbilissimaoppida capta illīc atque ēversa sunt. Armeniam Parthīsustulērunt legiōnēsque Rōmānās sub iugum mīsērunt.Duae tamen sub eō prōvinciae factae sunt, Pontus Polemōniacus15concedente rēge Polemōne et Alpēs Cottiae Cottiōrēge dēfūnctō.15.Per haec Rōmānō orbī exsecrābilis ab omnibus simuldēstitūtus est et ā senātū hostis iūdicātus; cum quaererēturad poenam, quae poena erat tālis, ut nūdus per pūblicum20ductus furcā capitī ēius īnsertā virgīs ūsque ad mortemcaederētur atque ita praecipitārētur ā saxō, ē Palātiō fūgitet in suburbānō sē lībertī suī, quod inter Salariam et Nōmentānamviam ad quārtum urbis mīliārium est, interfēcit.Is aedificāvit Rōmae thermās, quae ante Nerōniānae dictae25nunc Alexandriānae appellantur. Obiit trīcēsimō et alterōaetātis annō, imperiī quārtō decimō, atque in eō omnisAugustī familia cōnsūmpta est.Galba Emperor, 68-69A.D.16.Huic Serv. Galba successit, antīquissimae nōbilitātissenātor, cum septuāgēsimum et tertium annum ageret aetātis,ab Hispānīs et Gallīs imperātōr ēlēctus, mox ab ūniversōexercitū lībenter acceptus. Nam privāta ēius vītaīnsīgnis fuerat mīlitāribus et cīvīlibus rēbus. Saepe cōnsul,5saepe prō cōnsule, frequenter dux in gravissimīs bellīs.Hūius breve imperium fuit et quod bona habēret exōrdia,nisi ad sevēritātem prōpēnsior vidērētur.[156]Īnsidiīs tamenOthōnis occīsus est imperiī mēnse septimō. Iugulātus inforō Rōmae sepultusque in hortīs suīs, quī sunt Aurēliā viā10nōn longē ab urbe Rōmā.Otho Emperor, 69A.D.17.Otho occīsō Galbā invāsit imperium, māternō genere[157]nōbilior quam paternō, neutrō tamen obscūrō. In privātāvītā mollis et Nerōnī familiāris, in imperiō documentumsuī nōn potuit ostendere. Nam cum īsdem temporibus,15quibus Otho Galbam occīderat, etiam Vitellius factus essetā Germāniciānīs exercitibus imperātōr, bellō contrā eumsusceptō cum apud Bēdriacum in Ītaliā levī proeliō victusesset, ingentēs tamen cōpiās ad bellum habēret, sponte sēmet[158]occīdit. Petentibus mīlitibus nē tam cito dē bellī dēspērāret20ēventū, cum tantī[159]sē nōn esse dīxisset ut proptereum bellum cīvīle movērētur, voluntāriā morte obiit trīcēsimōet octāvō aetātis annō, nōnāgēsimō et quīntō imperiīdiē.Vitellius Emperor, 69A.D.
8.Sexcentēsimō octōgēsimō prīmō annō urbis conditae, P.Cornēliō Lentulō et Cn. Aufidiō Oreste cōnsulibus, duo tantumgravia bella in imperiō Rōmānō erant, Mithradāticumet Macedonicum. Haec duo Lūcullī agēbant, L. Lūculluset M. Lūcullus. L. ergō Lūcullus post pūgnam Cȳzicēnam,30quā vīcerat Mithradātēn, et nāvālem, quā ducēs ēius oppresserat,persecūtus est eum et receptā Paphlagoniā atqueBīthȳniā etiam rēgnum ēius invāsit, Sinōpēn et Amīson,cīvitātēs Pontī nōbilissimās, cēpit. Secundō proeliō apudCabīra cīvitātem, quō ingentēs cōpiās ex omnī rēgnō addūxerat5Mithradātēs, cumXXXmīlia lēctissima rēgis ā quīnquemīlibus Rōmānōrum vāstāta essent, Mithradātēs fugātusest, castra ēius dīrepta. Armenia quoque Minor, quamtenuerat, eīdem sublāta est. Susceptus tamen est Mithradātēspost fugam ā Tigrāne, Armeniae rēge, quī tum ingentī10glōriā imperābat, Persās saepe vīcerat, Mesopotamiam occupāveratet Syriam et Phoenīcēs partem.
8.Sexcentēsimō octōgēsimō prīmō annō urbis conditae, P.
Cornēliō Lentulō et Cn. Aufidiō Oreste cōnsulibus, duo tantum
gravia bella in imperiō Rōmānō erant, Mithradāticum
et Macedonicum. Haec duo Lūcullī agēbant, L. Lūcullus
et M. Lūcullus. L. ergō Lūcullus post pūgnam Cȳzicēnam,30
quā vīcerat Mithradātēn, et nāvālem, quā ducēs ēius oppresserat,
persecūtus est eum et receptā Paphlagoniā atque
Bīthȳniā etiam rēgnum ēius invāsit, Sinōpēn et Amīson,
cīvitātēs Pontī nōbilissimās, cēpit. Secundō proeliō apud
Cabīra cīvitātem, quō ingentēs cōpiās ex omnī rēgnō addūxerat5
Mithradātēs, cumXXXmīlia lēctissima rēgis ā quīnque
mīlibus Rōmānōrum vāstāta essent, Mithradātēs fugātus
est, castra ēius dīrepta. Armenia quoque Minor, quam
tenuerat, eīdem sublāta est. Susceptus tamen est Mithradātēs
post fugam ā Tigrāne, Armeniae rēge, quī tum ingentī10
glōriā imperābat, Persās saepe vīcerat, Mesopotamiam occupāverat
et Syriam et Phoenīcēs partem.
9.Ergō Lūcullus repetēns hostem fugātum etiam rēgnumTigrānis ingressus est. Tigrānocertam, cīvitātem Arzanēnae,nōbilissimam rēgnī Armeniacī, cēpit, ipsum rēgem15cum septem mīlibus quīngentīs clībanāriīs et centum mīlibussagittāriōrum et armātōrum venientem decem et octōmīlia mīlitum habēns ita vīcit ut māgnam partem Armeniōrumdēlēverit. Inde Nisibīn profectus eam quoquecīvitātem cum rēgis frātre cēpit. Sed hī quōs in Pontō20Lūcullus relīquerat cum exercitūs parte, ut regīōnēs victāset iam Rōmānōrum tuērentur, neglegenter sē et avārēagentēs occāsiōnem iterum Mithradātī in Pontum inrumpendī[118]dedērunt, atque ita bellum renovātum est. Lūcullōparantī captā Nisibī contrā Persās expeditiōnem successor25est missus.
9.Ergō Lūcullus repetēns hostem fugātum etiam rēgnum
Tigrānis ingressus est. Tigrānocertam, cīvitātem Arzanēnae,
nōbilissimam rēgnī Armeniacī, cēpit, ipsum rēgem15
cum septem mīlibus quīngentīs clībanāriīs et centum mīlibus
sagittāriōrum et armātōrum venientem decem et octō
mīlia mīlitum habēns ita vīcit ut māgnam partem Armeniōrum
dēlēverit. Inde Nisibīn profectus eam quoque
cīvitātem cum rēgis frātre cēpit. Sed hī quōs in Pontō20
Lūcullus relīquerat cum exercitūs parte, ut regīōnēs victās
et iam Rōmānōrum tuērentur, neglegenter sē et avārē
agentēs occāsiōnem iterum Mithradātī in Pontum inrumpendī[118]
dedērunt, atque ita bellum renovātum est. Lūcullō
parantī captā Nisibī contrā Persās expeditiōnem successor25
est missus.
10.Alter autem Lūcullus, quī Macedoniam administrābat,Bessīs prīmus Rōmānōrum intulit bellum atque eōs ingentīproeliō in Haemō monte superāvit. Oppidum Uscudamam,quod Bessī habitābant, eōdem diē quō aggressus est vīcit,Cabylēn cēpit, ūsque ad Dānuvium penetrāvit. Inde multāssuprā Pontum positās cīvitātēs aggressus est. Illīc Apolloniamēvertit, Callatim, Parthenopolim, Tomos, Histrum,5Burziaonem cēpit bellōque cōnfectō Rōmam rediit. Ambōtriumphāvērunt, tamen Lūcullus, quī contrā Mithradātēnpūgnāverat, māiōre glōriā, cum tantōrum rēgnōrum[119]victorredisset.
10.Alter autem Lūcullus, quī Macedoniam administrābat,
Bessīs prīmus Rōmānōrum intulit bellum atque eōs ingentī
proeliō in Haemō monte superāvit. Oppidum Uscudamam,
quod Bessī habitābant, eōdem diē quō aggressus est vīcit,
Cabylēn cēpit, ūsque ad Dānuvium penetrāvit. Inde multās
suprā Pontum positās cīvitātēs aggressus est. Illīc Apolloniam
ēvertit, Callatim, Parthenopolim, Tomos, Histrum,5
Burziaonem cēpit bellōque cōnfectō Rōmam rediit. Ambō
triumphāvērunt, tamen Lūcullus, quī contrā Mithradātēn
pūgnāverat, māiōre glōriā, cum tantōrum rēgnōrum[119]victor
redisset.
11.Confectō bellō Macedonicō, manente Mithradāticō,10quod recedente Lūcullō rēx conlēctīs auxiliīs reparāverat,bellum Crēticum ortum est. Ad id missus Q. Caecilius Metellusingentibus proeliīs intrā triennium omnem prōvinciamcēpit, appellātusque est Crēticus atque ex īnsulā triumphāvit.Quō tempore Libya quoque Rōmānō imperiō per15testāmentum Appiōnis, quī rēx ēius fuerat, accessit, in quāinclutae urbēs erant Berenīcē, Ptolemāïs, Cȳrēnē.
11.Confectō bellō Macedonicō, manente Mithradāticō,10
quod recedente Lūcullō rēx conlēctīs auxiliīs reparāverat,
bellum Crēticum ortum est. Ad id missus Q. Caecilius Metellus
ingentibus proeliīs intrā triennium omnem prōvinciam
cēpit, appellātusque est Crēticus atque ex īnsulā triumphāvit.
Quō tempore Libya quoque Rōmānō imperiō per15
testāmentum Appiōnis, quī rēx ēius fuerat, accessit, in quā
inclutae urbēs erant Berenīcē, Ptolemāïs, Cȳrēnē.
12.Dum haec geruntur, pīrātae omnia maria īnfestābantita ut Rōmānīs tōtō orbe victōribus sōla nāvigātiō tūta nōnesset. Quārē id bellum Cn. Pompēiō dēcrētum est. Quod20intrā paucōs mēnsēs ingentī et fēlicitāte et celeritāte cōnfēcit.Mox eī dēlātum etiam bellum contrā Mithradātēn etTigrānēn. Quō susceptō Mithradātēn in Armeniā Minōrenocturnō proeliō vīcit, castra dīripuit, quadrāgintā mīliaēius occīdit, vīgintī tantum dē exercitū[120]suō perdidit et25duōs centuriōnēs. Mithradātēs cum uxōre fūgit et duōbuscomitibus. Neque multō post, cum in suōs saevīret, Pharnacis,fīliī suī, apud mīlitēs sēditiōne ad mortem coāctusvenēnum hausit. Hunc fīnem habuit Mithradātēs. Periitautem apud Bosporum, vir ingentis industriae[121]cōnsiliīque.Rēgnāvit annīs sexāgintā, vīxit septuāgintā duōbus, contrāRōmānōs bellum habuit annīs quadrāgintā.5
12.Dum haec geruntur, pīrātae omnia maria īnfestābant
ita ut Rōmānīs tōtō orbe victōribus sōla nāvigātiō tūta nōn
esset. Quārē id bellum Cn. Pompēiō dēcrētum est. Quod20
intrā paucōs mēnsēs ingentī et fēlicitāte et celeritāte cōnfēcit.
Mox eī dēlātum etiam bellum contrā Mithradātēn et
Tigrānēn. Quō susceptō Mithradātēn in Armeniā Minōre
nocturnō proeliō vīcit, castra dīripuit, quadrāgintā mīlia
ēius occīdit, vīgintī tantum dē exercitū[120]suō perdidit et25
duōs centuriōnēs. Mithradātēs cum uxōre fūgit et duōbus
comitibus. Neque multō post, cum in suōs saevīret, Pharnacis,
fīliī suī, apud mīlitēs sēditiōne ad mortem coāctus
venēnum hausit. Hunc fīnem habuit Mithradātēs. Periit
autem apud Bosporum, vir ingentis industriae[121]cōnsiliīque.
Rēgnāvit annīs sexāgintā, vīxit septuāgintā duōbus, contrā
Rōmānōs bellum habuit annīs quadrāgintā.5
13.Tigrānī deinde Pompēius bellum intulit. Ille sē eīdēdidit et in castra Pompēī sextō decimō mīliāriō ab Artaxatāvēnit ac diadēma suum, cum prōcubuisset ad genuaPompēī, in manibus ipsīus conlocāvit. Quod eī Pompēiusreposuit honōrificēque eum habitum rēgnī tamen parte10multāvit et grandī pecūniā. Adēmpta est eī[122]Syria, Phoenīcē,Sophanēnē; sex mīlia praetereā talentōrum argentīindicta, quae populō Rōmānō daret, quia bellum sine causāRōmānīs commōvisset.[123]
13.Tigrānī deinde Pompēius bellum intulit. Ille sē eī
dēdidit et in castra Pompēī sextō decimō mīliāriō ab Artaxatā
vēnit ac diadēma suum, cum prōcubuisset ad genua
Pompēī, in manibus ipsīus conlocāvit. Quod eī Pompēius
reposuit honōrificēque eum habitum rēgnī tamen parte10
multāvit et grandī pecūniā. Adēmpta est eī[122]Syria, Phoenīcē,
Sophanēnē; sex mīlia praetereā talentōrum argentī
indicta, quae populō Rōmānō daret, quia bellum sine causā
Rōmānīs commōvisset.[123]
14.Pompēius mox etiam Albānīs bellum intulit et eōrum15rēgem Orōdēn ter vīcit, postrēmō per epistulās ac mūnerarogātus veniam eī ac pācem dedit. Hibēriae quoque rēgemArtacēn vīcit aciē et in dēditiōnem accēpit. ArmeniamMinōrem Dēiotarō, Galatiae rēgī, dōnāvit, quia socius bellīMithradāticī fuerat. Attalō et Pylaemēnī Paphlagoniam20reddidit. Aristarchum Colchīs rēgem imposuit. Mox Itūraeōset Arabās vīcit. Et cum vēnisset in Syriam, Seleucīam,vīcīnam Antiochīae[124]cīvitātem, lībertāte[125]dōnāvit,quod rēgem Tigrānēn nōn recēpisset.[123]Antiochēnsibusobsidēs reddidit. Aliquantum agrōrum Daphnēnsibus dedit,25quō lūcus ibi spatiōsior fieret,[126]dēlectātus locī amoenitāteet aquārum abundantiā. Inde ad Iūdaeam trānsgressusest, Hierosolyma, caput gentis, tertiō mēnse cēpitXIImīlibusIūdaeōrum occīsīs, cēterīs in fidem accēptīs. Hīs gestīsin Asiam sē recēpit et fīnem antīquissimō bellō dedit.5
14.Pompēius mox etiam Albānīs bellum intulit et eōrum15
rēgem Orōdēn ter vīcit, postrēmō per epistulās ac mūnera
rogātus veniam eī ac pācem dedit. Hibēriae quoque rēgem
Artacēn vīcit aciē et in dēditiōnem accēpit. Armeniam
Minōrem Dēiotarō, Galatiae rēgī, dōnāvit, quia socius bellī
Mithradāticī fuerat. Attalō et Pylaemēnī Paphlagoniam20
reddidit. Aristarchum Colchīs rēgem imposuit. Mox Itūraeōs
et Arabās vīcit. Et cum vēnisset in Syriam, Seleucīam,
vīcīnam Antiochīae[124]cīvitātem, lībertāte[125]dōnāvit,
quod rēgem Tigrānēn nōn recēpisset.[123]Antiochēnsibus
obsidēs reddidit. Aliquantum agrōrum Daphnēnsibus dedit,25
quō lūcus ibi spatiōsior fieret,[126]dēlectātus locī amoenitāte
et aquārum abundantiā. Inde ad Iūdaeam trānsgressus
est, Hierosolyma, caput gentis, tertiō mēnse cēpitXIImīlibus
Iūdaeōrum occīsīs, cēterīs in fidem accēptīs. Hīs gestīs
in Asiam sē recēpit et fīnem antīquissimō bellō dedit.5
15.M. Tulliō Cicerōne ōrātōre et C. Antōniō cōnsulibus,annō ab urbe conditā sexcentēsimō octōgēsimō nōnō, L.Sergius Catilīna, nōbilissimī generis vir, sed ingeniī prāvissimī,ad dēlendam patriam[127]coniūrāvit cum quibusdamclārīs quidem sed audācibus virīs. Ā Cicerōne urbe expulsus10est. Sociī ēius dēprehēnsī in carcere strangulātīsunt. Ab Antōniō, alterō cōnsule, Catilīna ipse victusproeliō est interfectus.
15.M. Tulliō Cicerōne ōrātōre et C. Antōniō cōnsulibus,
annō ab urbe conditā sexcentēsimō octōgēsimō nōnō, L.
Sergius Catilīna, nōbilissimī generis vir, sed ingeniī prāvissimī,
ad dēlendam patriam[127]coniūrāvit cum quibusdam
clārīs quidem sed audācibus virīs. Ā Cicerōne urbe expulsus10
est. Sociī ēius dēprehēnsī in carcere strangulātī
sunt. Ab Antōniō, alterō cōnsule, Catilīna ipse victus
proeliō est interfectus.
16.Sexcentēsimō nōnāgēsimō annō urbis conditae D. IūniōSīlānō et L. Mūrēnā cōnsulibus Metellus dē Crētā triumphāvit,15Pompēius dē bellō pīrāticō et Mithradāticō. Nūllaumquam pompa triumphī similis fuit. Ductī sunt anteēius currum fīliī Mithradātis, fīlius Tigrānis et Aristobūlus,rēx Iūdaeōrum; praelāta est ingēns pecūnia et aurī atqueargentī īnfīnītum. Hōc tempore nūllum per orbem terrārum20grave bellum erat.
16.Sexcentēsimō nōnāgēsimō annō urbis conditae D. Iūniō
Sīlānō et L. Mūrēnā cōnsulibus Metellus dē Crētā triumphāvit,15
Pompēius dē bellō pīrāticō et Mithradāticō. Nūlla
umquam pompa triumphī similis fuit. Ductī sunt ante
ēius currum fīliī Mithradātis, fīlius Tigrānis et Aristobūlus,
rēx Iūdaeōrum; praelāta est ingēns pecūnia et aurī atque
argentī īnfīnītum. Hōc tempore nūllum per orbem terrārum20
grave bellum erat.
17.Annō urbis conditae sexcentēsimō nōnāgēsimō tertiōC. Iūlius Caesar, quī posteā imperāvit, cum L. Bibulōcōnsul est factus. Dēcrēta est eī Gallia et Īllyricum cumlegiōnibus decem. Is prīmus vīcit Helvētiōs, quī nuncSēquanī appellantur, deinde vincendō[128]per bella gravissimaūsque ad Ōceanum Britannicum prōcessit. Domuit autemannīs nōvem ferē omnem Galliam, quae inter Alpēs, flūmen5Rhodanum, Rhēnum et Ōceanum est et circuitū patet adbis et trīciēs centēna mīlia[129]passuum. Britannīs mox bellumintulit, quibus ante eum nē nōmen quidem Rōmānōrum cognitumerat, eōsque victōs obsidibus acceptīs stīpendiāriōsfēcit. Galliae[130]autem tribūtī nōmine annuum imperāvit10stīpendium quadringentiēs, Germānōsque trāns Rhēnumaggressus immanissimīs proeliīs vīcit. Inter tot successūster male pūgnāvit, apud Arvērnōs semel praesēns et absēnsin Germāniā bis. Nam lēgātī ēius duo, Titūrius et Aurunculēius,per īnsidiās caesī sunt.15
17.Annō urbis conditae sexcentēsimō nōnāgēsimō tertiō
C. Iūlius Caesar, quī posteā imperāvit, cum L. Bibulō
cōnsul est factus. Dēcrēta est eī Gallia et Īllyricum cum
legiōnibus decem. Is prīmus vīcit Helvētiōs, quī nunc
Sēquanī appellantur, deinde vincendō[128]per bella gravissima
ūsque ad Ōceanum Britannicum prōcessit. Domuit autem
annīs nōvem ferē omnem Galliam, quae inter Alpēs, flūmen5
Rhodanum, Rhēnum et Ōceanum est et circuitū patet ad
bis et trīciēs centēna mīlia[129]passuum. Britannīs mox bellum
intulit, quibus ante eum nē nōmen quidem Rōmānōrum cognitum
erat, eōsque victōs obsidibus acceptīs stīpendiāriōs
fēcit. Galliae[130]autem tribūtī nōmine annuum imperāvit10
stīpendium quadringentiēs, Germānōsque trāns Rhēnum
aggressus immanissimīs proeliīs vīcit. Inter tot successūs
ter male pūgnāvit, apud Arvērnōs semel praesēns et absēns
in Germāniā bis. Nam lēgātī ēius duo, Titūrius et Aurunculēius,
per īnsidiās caesī sunt.15
18.Circā eadem tempora, annō urbis conditae sexcentēsimōnōnāgēsimō septimō, M. Licinius Crassus, conlēga Cn. PompēīMāgnī in cōnsulātū secundō, contrā Parthōs missus estet cum circā Carrās contrā ōmen et auspicia dīmicāsset, āSurēnā Orōdis rēgis duce victus ad postrēmum interfectusest cum fīliō, clārissimō et praestantissimō iuvene.20Reliquiae exercitus per C. Cassium quaestōrem servātae sunt,quī singulārī animō[131]perditās rēs tantā virtūte restituit utPersās rediēns trāns Euphrātēn crēbrīs proeliīs vinceret.[132]
18.Circā eadem tempora, annō urbis conditae sexcentēsimō
nōnāgēsimō septimō, M. Licinius Crassus, conlēga Cn. Pompēī
Māgnī in cōnsulātū secundō, contrā Parthōs missus est
et cum circā Carrās contrā ōmen et auspicia dīmicāsset, ā
Surēnā Orōdis rēgis duce victus ad postrēmum interfectus
est cum fīliō, clārissimō et praestantissimō iuvene.20
Reliquiae exercitus per C. Cassium quaestōrem servātae sunt,
quī singulārī animō[131]perditās rēs tantā virtūte restituit ut
Persās rediēns trāns Euphrātēn crēbrīs proeliīs vinceret.[132]
19.Hinc iam bellum cīvīle successit exsecrandum[133]etlacrimābile, quō praeter calamitātēs, quae in proeliīs accidērunt,etiam populī Rōmānī fortūna mūtāta est. Caesar enimrediēns ex Galliā victor coepit poscere alterum cōnsulātumatque ita, ut sine dubietāte aliquā eī dēferrētur. Contrādictum5est ā Mārcellō cōnsule, ā Bibulō, ā Pompēiō, ā Catōne,iussusque dīmissīs exercitibus ad urbem redīre. Propterquam iniūriam ab Arīminō, ubi mīlitēs congregātōs habēbat,adversum patriam cum exercitū vēnit. Cōnsulēs cum Pompēiōsenātusque omnis atque ūniversa nōbilitās ex urbe10fūgit[134]et in Graeciam trānsiit. Apud Ēpīrum, Macedoniam,Achaeam Pompēiō duce senātus contrā Caesarem bellumparāvit.
19.Hinc iam bellum cīvīle successit exsecrandum[133]et
lacrimābile, quō praeter calamitātēs, quae in proeliīs accidērunt,
etiam populī Rōmānī fortūna mūtāta est. Caesar enim
rediēns ex Galliā victor coepit poscere alterum cōnsulātum
atque ita, ut sine dubietāte aliquā eī dēferrētur. Contrādictum5
est ā Mārcellō cōnsule, ā Bibulō, ā Pompēiō, ā Catōne,
iussusque dīmissīs exercitibus ad urbem redīre. Propter
quam iniūriam ab Arīminō, ubi mīlitēs congregātōs habēbat,
adversum patriam cum exercitū vēnit. Cōnsulēs cum Pompēiō
senātusque omnis atque ūniversa nōbilitās ex urbe10
fūgit[134]et in Graeciam trānsiit. Apud Ēpīrum, Macedoniam,
Achaeam Pompēiō duce senātus contrā Caesarem bellum
parāvit.
20.Caesar vacuam urbem ingressus dictātōrem sē fēcit.Inde Hispāniās petiit. Ibi Pompēī exercitūs validissimōs et15fortissimōs cum tribus ducibus, L. Āfraniō, M. Petrēiō, M.Varrōne, superāvit. Inde regressus in Graeciam trānsiit,adversum Pompēium dīmicāvit. Prīmō proeliō victus estet fugātus, ēvāsit tamen, quia nocte interveniente Pompēiussequī nōluit, dīxitque Caesar nec Pompēium scīre vincere20et illō tantum diē sē potuisse superārī. Deinde in Thessaliāapud Palaeopharsālum prōductīs utrimque ingentibuscōpiīs dīmicāvērunt. Pompēī aciēs habuitXLmīlia peditum,equitēs in sinistrō cornū sexcentōs, in dextrō quīngentōs,praetereā tōtīus Orientis auxilia, tōtam nōbilitātem,25innumerōs senātōrēs, praetōriōs, cōnsulārēs et quī māgnōrumiam bellōrum victōrēs fuissent.[135]Caesar in aciē suā habuitpeditum nōn integraXXXmīlia, equitēs mīlle.
20.Caesar vacuam urbem ingressus dictātōrem sē fēcit.
Inde Hispāniās petiit. Ibi Pompēī exercitūs validissimōs et15
fortissimōs cum tribus ducibus, L. Āfraniō, M. Petrēiō, M.
Varrōne, superāvit. Inde regressus in Graeciam trānsiit,
adversum Pompēium dīmicāvit. Prīmō proeliō victus est
et fugātus, ēvāsit tamen, quia nocte interveniente Pompēius
sequī nōluit, dīxitque Caesar nec Pompēium scīre vincere20
et illō tantum diē sē potuisse superārī. Deinde in Thessaliā
apud Palaeopharsālum prōductīs utrimque ingentibus
cōpiīs dīmicāvērunt. Pompēī aciēs habuitXLmīlia peditum,
equitēs in sinistrō cornū sexcentōs, in dextrō quīngentōs,
praetereā tōtīus Orientis auxilia, tōtam nōbilitātem,25
innumerōs senātōrēs, praetōriōs, cōnsulārēs et quī māgnōrum
iam bellōrum victōrēs fuissent.[135]Caesar in aciē suā habuit
peditum nōn integraXXXmīlia, equitēs mīlle.
21.Numquam adhūc Rōmānae cōpiae in ūnum nequemāiōrēs neque meliōribus ducibus convēnerant, tōtum terrārum5orbem facile subāctūrae,[136]sī contrā barbarōs dūcerentur.[137]Pūgnātum tum est ingentī contentiōne, victusque ad postrēmumPompēius et castra ēius dīrepta sunt. Ipse fugātusAlexandrīam petiit, ut ā rēge Aegyptī, cuī tūtor ā senātūdatus fuerat propter iuvenīlem ēius aetātem, acciperet auxilia.10Quī fortūnam magis quam amīcitiam secūtus occīditPompēium, caput ēius et ānulum Caesarī mīsit. Quō cōnspectōCaesar etiam lacrimās fūdisse dīcitur, tantī virī intuēnscaput et generī quondam suī.
21.Numquam adhūc Rōmānae cōpiae in ūnum neque
māiōrēs neque meliōribus ducibus convēnerant, tōtum terrārum5
orbem facile subāctūrae,[136]sī contrā barbarōs dūcerentur.[137]
Pūgnātum tum est ingentī contentiōne, victusque ad postrēmum
Pompēius et castra ēius dīrepta sunt. Ipse fugātus
Alexandrīam petiit, ut ā rēge Aegyptī, cuī tūtor ā senātū
datus fuerat propter iuvenīlem ēius aetātem, acciperet auxilia.10
Quī fortūnam magis quam amīcitiam secūtus occīdit
Pompēium, caput ēius et ānulum Caesarī mīsit. Quō cōnspectō
Caesar etiam lacrimās fūdisse dīcitur, tantī virī intuēns
caput et generī quondam suī.
22.Mox Caesar Alexandrīam vēnit. Ipsī quoque Ptolemaeus15parāre voluit īnsidiās, quā causā bellum rēgī inlātumest. Victus in Nīlō periit inventumque est ēius corpus cumlōrīcā aureā. Caesar Alexandrīā[138]potītus rēgnum Cleopatraededit, Ptolemaeī sorōrī. Rediēns inde Caesar Pharnacēn,Mithradātis Māgnī fīlium, quī Pompēiō in auxilium apud20Thessaliam fuerat, rebellantem in Pontō et multās populīRōmānī prōvinciās occupantem vīcit aciē, posteā ad mortemcoēgit.
22.Mox Caesar Alexandrīam vēnit. Ipsī quoque Ptolemaeus15
parāre voluit īnsidiās, quā causā bellum rēgī inlātum
est. Victus in Nīlō periit inventumque est ēius corpus cum
lōrīcā aureā. Caesar Alexandrīā[138]potītus rēgnum Cleopatrae
dedit, Ptolemaeī sorōrī. Rediēns inde Caesar Pharnacēn,
Mithradātis Māgnī fīlium, quī Pompēiō in auxilium apud20
Thessaliam fuerat, rebellantem in Pontō et multās populī
Rōmānī prōvinciās occupantem vīcit aciē, posteā ad mortem
coēgit.
23.Inde Rōmam regressus tertiō sē cōnsulem fēcit cumM. Aemiliō Lepidō, quī eī magister equitum dictātōrī anteannum[139]fuerat. Inde in Āfricam profectus est, ubi īnfīnītanōbilitās cum Iubā, Mauretāniae rēge, bellum reparāverat.Ducēs autem Rōmānī erant P. Cornēlius Scīpiō ex genere5antīquissimō Scīpiōnis Āfricānī (hīc etiam socer PompēīMāgnī fuerat), M. Petrēius, Q. Vārus, M. Porcius Catō,L. Cornēlius Faustus, Sullae dictātōris fīlius. Contrā hōscommissō proeliō post multās dīmicātiōnēs victor fuit Caesar.Catō, Scīpiō, Petrēius, Iuba ipsī sē occīdērunt. Faustus,10Sullae quondam dictātōris fīlius, Pompēī gener, āCaesare interfectus est.
23.Inde Rōmam regressus tertiō sē cōnsulem fēcit cum
M. Aemiliō Lepidō, quī eī magister equitum dictātōrī ante
annum[139]fuerat. Inde in Āfricam profectus est, ubi īnfīnīta
nōbilitās cum Iubā, Mauretāniae rēge, bellum reparāverat.
Ducēs autem Rōmānī erant P. Cornēlius Scīpiō ex genere5
antīquissimō Scīpiōnis Āfricānī (hīc etiam socer Pompēī
Māgnī fuerat), M. Petrēius, Q. Vārus, M. Porcius Catō,
L. Cornēlius Faustus, Sullae dictātōris fīlius. Contrā hōs
commissō proeliō post multās dīmicātiōnēs victor fuit Caesar.
Catō, Scīpiō, Petrēius, Iuba ipsī sē occīdērunt. Faustus,10
Sullae quondam dictātōris fīlius, Pompēī gener, ā
Caesare interfectus est.
24.Post annum[139]Caesar Rōmam regressus quārtō sē cōnsulemfēcit et statim ad Hispāniās est profectus, ubi Pompēīfīliī, Cn. Pompēius et Sex. Pompēius, ingēns bellum15praeparāverant. Multa proelia fuērunt, ultimum apud[140]Mundamcīvitātem, in quō adeō Caesar paene victus est ut fugientibussuīs sē voluerit occīdere, nē post tantam reī mīlitārisglōriam in potestātem adulēscentium nātus annōs sex etquīnquāgintā vēnīret. Dēnique revocātīs suīs vīcit. Ex20Pompēī fīliīs māior occīsus est, minor fūgit.
24.Post annum[139]Caesar Rōmam regressus quārtō sē cōnsulem
fēcit et statim ad Hispāniās est profectus, ubi Pompēī
fīliī, Cn. Pompēius et Sex. Pompēius, ingēns bellum15
praeparāverant. Multa proelia fuērunt, ultimum apud[140]Mundam
cīvitātem, in quō adeō Caesar paene victus est ut fugientibus
suīs sē voluerit occīdere, nē post tantam reī mīlitāris
glōriam in potestātem adulēscentium nātus annōs sex et
quīnquāgintā vēnīret. Dēnique revocātīs suīs vīcit. Ex20
Pompēī fīliīs māior occīsus est, minor fūgit.
25.Inde Caesar bellīs cīvīlibus tōtō orbe compositīs Rōmamrediit. Agere īnsolentius[141]coepit et contrā cōnsuētūdinemRōmānae lībertātis. Cum ergō et honōrēs ex suāvoluntāte praestāret, quī ā populō anteā dēferēbantur, necsenātuī ad sē venientī adsurgeret aliaque rēgia ac paenetyrannica faceret, coniūrātum est[142]in eum ā sexāgintā velamplius senātōribus equitibusque Rōmānīs. Praecipuī fuērunt5inter coniūrātōs duo Brūtī ex eō genere Brūtī, quī prīmusRōmae cōnsul fuerat et rēgēs expulerat, et C. Cassius etServīlius Casca. Ergō Caesar, cum senātūs diē inter cēterōsvēnisset ad cūriam, tribus et vīgintī vulneribus cōnfossus est.
25.Inde Caesar bellīs cīvīlibus tōtō orbe compositīs Rōmam
rediit. Agere īnsolentius[141]coepit et contrā cōnsuētūdinem
Rōmānae lībertātis. Cum ergō et honōrēs ex suā
voluntāte praestāret, quī ā populō anteā dēferēbantur, nec
senātuī ad sē venientī adsurgeret aliaque rēgia ac paene
tyrannica faceret, coniūrātum est[142]in eum ā sexāgintā vel
amplius senātōribus equitibusque Rōmānīs. Praecipuī fuērunt5
inter coniūrātōs duo Brūtī ex eō genere Brūtī, quī prīmus
Rōmae cōnsul fuerat et rēgēs expulerat, et C. Cassius et
Servīlius Casca. Ergō Caesar, cum senātūs diē inter cēterōs
vēnisset ad cūriam, tribus et vīgintī vulneribus cōnfossus est.
From the Assassination of Caesar to the Death of the Emperor Domitian,44B.C.-96A.D.
1.Annō urbis septingentēsimō ferē ac nōnō interfectō10Caesare cīvīlia bella reparāta sunt. Percussōribus[143]enimCaesaris senātus favēbat. Antōnius cōnsul partium Caesariscīvīlibus bellīs opprimere eōs cōnābātur. Ergō turbātā rēpūblicā multa Antōnius scelera committēns ā senātū hostisiūdicātus est. Missī ad eum persequendum duo cōnsulēs,15Pānsa et Hīrtius, et Octāviānus adulēscēns annōsXetVIIInātus, Caesaris nepōs, quem ille testāmentō hērēdem relīqueratet nōmen suum ferre iusserat. Hīc est, quī posteāAugustus est dictus et rērum[144]potītus. Quī profectī contrāAntōnium trēs ducēs vīcērunt eum. Ēvēnit tamen ut victōrēs20cōnsulēs ambō morerentur. Quārē trēs exercitūs ūnīCaesarī Augustō pāruērunt.
1.Annō urbis septingentēsimō ferē ac nōnō interfectō10
Caesare cīvīlia bella reparāta sunt. Percussōribus[143]enim
Caesaris senātus favēbat. Antōnius cōnsul partium Caesaris
cīvīlibus bellīs opprimere eōs cōnābātur. Ergō turbātā rē
pūblicā multa Antōnius scelera committēns ā senātū hostis
iūdicātus est. Missī ad eum persequendum duo cōnsulēs,15
Pānsa et Hīrtius, et Octāviānus adulēscēns annōsXetVIII
nātus, Caesaris nepōs, quem ille testāmentō hērēdem relīquerat
et nōmen suum ferre iusserat. Hīc est, quī posteā
Augustus est dictus et rērum[144]potītus. Quī profectī contrā
Antōnium trēs ducēs vīcērunt eum. Ēvēnit tamen ut victōrēs20
cōnsulēs ambō morerentur. Quārē trēs exercitūs ūnī
Caesarī Augustō pāruērunt.
2.Fugātus Antōnius āmissō exercitū cōnfūgit ad Lepidum,quī Caesarī[145]magister equitum fuerat et tum mīlitum cōpiāsgrandēs habēbat, ā quō susceptus est. Mox Lepidō operam5dante Caesar pācem cum Antōniō fēcit et quasi vindicātūruspatris suī mortem, ā quō per testāmentum fuerat adoptātus,Rōmam cum exercitū profectus extorsit ut sibi vīcēsimōannō cōnsulātus darētur. Senātum prōscrīpsit, cum Antōniōac Lepidō rem pūblicam armīs tenēre coepit. Per hōs[146]10etiam Cicero ōrātor occīsus est multīque aliī nōbilēs.
2.Fugātus Antōnius āmissō exercitū cōnfūgit ad Lepidum,
quī Caesarī[145]magister equitum fuerat et tum mīlitum cōpiās
grandēs habēbat, ā quō susceptus est. Mox Lepidō operam5
dante Caesar pācem cum Antōniō fēcit et quasi vindicātūrus
patris suī mortem, ā quō per testāmentum fuerat adoptātus,
Rōmam cum exercitū profectus extorsit ut sibi vīcēsimō
annō cōnsulātus darētur. Senātum prōscrīpsit, cum Antōniō
ac Lepidō rem pūblicam armīs tenēre coepit. Per hōs[146]10
etiam Cicero ōrātor occīsus est multīque aliī nōbilēs.
3.Intereā Brūtus et Cassius, interfectōrēs Caesaris, ingēnsbellum mōvērunt. Erant enim per Macedoniam etOrientem multī exercitūs, quōs occupāverant. Profectī suntigitur contrā eōs Caesar Octāviānus Augustus et M. Antōnius;15remānserat enim ad dēfendendam Ītaliam Lepidus.Apud Philippōs, Macedoniae urbem, contrā eōs pūgnāvērunt.Prīmō proeliō victī sunt Antōnius et Caesar, periittamen dux nōbilitātis Cassius, secundō Brūtum et īnfīnītamnōbilitātem, quae cum illīs bellum gesserat, victam20interfēcērunt. Ac sīc inter eōs dīvīsa est rēs pūblica, ut AugustusHispāniās, Galliās et Ītaliam tenēret, Antōnius Asiam,Pontum, Orientem. Sed in Ītaliā L. Antōnius cōnsul bellumcīvīle commōvit, frāter ēius, quī cum Caesare contrāBrūtum et Cassium dīmicāverat. Is apud Perusiam, Tusciae25cīvitātem, victus et captus est, neque occīsus.
3.Intereā Brūtus et Cassius, interfectōrēs Caesaris, ingēns
bellum mōvērunt. Erant enim per Macedoniam et
Orientem multī exercitūs, quōs occupāverant. Profectī sunt
igitur contrā eōs Caesar Octāviānus Augustus et M. Antōnius;15
remānserat enim ad dēfendendam Ītaliam Lepidus.
Apud Philippōs, Macedoniae urbem, contrā eōs pūgnāvērunt.
Prīmō proeliō victī sunt Antōnius et Caesar, periit
tamen dux nōbilitātis Cassius, secundō Brūtum et īnfīnītam
nōbilitātem, quae cum illīs bellum gesserat, victam20
interfēcērunt. Ac sīc inter eōs dīvīsa est rēs pūblica, ut Augustus
Hispāniās, Galliās et Ītaliam tenēret, Antōnius Asiam,
Pontum, Orientem. Sed in Ītaliā L. Antōnius cōnsul bellum
cīvīle commōvit, frāter ēius, quī cum Caesare contrā
Brūtum et Cassium dīmicāverat. Is apud Perusiam, Tusciae25
cīvitātem, victus et captus est, neque occīsus.
4.Interim ā Sex. Pompēiō, Cn. Pompēī Māgnī fīliō, ingēnsbellum in Siciliā commōtum est, hīs quī superfuerantex partibus Brūtī Cassiīque ad eum cōnfluentibus. Bellātumper Caesarem Augustum Octāviānum et M. Antōnium adversusSex. Pompēium est. Pāx postrēmō convēnit.5
4.Interim ā Sex. Pompēiō, Cn. Pompēī Māgnī fīliō, ingēns
bellum in Siciliā commōtum est, hīs quī superfuerant
ex partibus Brūtī Cassiīque ad eum cōnfluentibus. Bellātum
per Caesarem Augustum Octāviānum et M. Antōnium adversus
Sex. Pompēium est. Pāx postrēmō convēnit.5
5.Eō tempore M. Agrippa in Aquītāniā rem prōsperēgessit et L. Ventidius Bassus inrumpentēs in Syriam Persāstribus proeliīs vīcit. Pacorum, rēgis Orōdis fīlium, interfēciteō ipsō diē quō ōlim Orōdēs, Persārum rēx, per ducemSurēnam Crassum occīderat. Hīc prīmus dē Parthīs iūstissimum10triumphum Rōmae ēgit.
5.Eō tempore M. Agrippa in Aquītāniā rem prōsperē
gessit et L. Ventidius Bassus inrumpentēs in Syriam Persās
tribus proeliīs vīcit. Pacorum, rēgis Orōdis fīlium, interfēcit
eō ipsō diē quō ōlim Orōdēs, Persārum rēx, per ducem
Surēnam Crassum occīderat. Hīc prīmus dē Parthīs iūstissimum10
triumphum Rōmae ēgit.
6.Interim Pompēius pācem rūpit et nāvālī proeliō victusfugiēns ad Asiam interfectus est. Antōnius, quī Asiam etOrientem tenēbat, repudiātā sorōre Caesaris Augustī OctāviānīCleopatram, rēgīnam Aegyptī, dūxit uxōrem. Contrā15Persās etiam ipse pūgnāvit. Prīmīs eōs proeliīs vīcit, regrediēnstamen famē et pestilentiā labōrāvit et, cum īnstārentParthī fugientī, ipse prō victō recessit.
6.Interim Pompēius pācem rūpit et nāvālī proeliō victus
fugiēns ad Asiam interfectus est. Antōnius, quī Asiam et
Orientem tenēbat, repudiātā sorōre Caesaris Augustī Octāviānī
Cleopatram, rēgīnam Aegyptī, dūxit uxōrem. Contrā15
Persās etiam ipse pūgnāvit. Prīmīs eōs proeliīs vīcit, regrediēns
tamen famē et pestilentiā labōrāvit et, cum īnstārent
Parthī fugientī, ipse prō victō recessit.
7.Hīc quoque ingēns bellum cīvīle commōvit cōgenteuxōre Cleopatrā, rēgīnā Aegyptī, dum cupiditāte muliebrī20optat etiam in urbe rēgnāre. Victus est ab Augustō nāvālīpūgnā clārā et inlūstrī apud Actium, quī locus in Ēpīrō est,ex quā fūgit in Aegyptum et dēspērātīs rēbus, cum omnēs[147]ad Augustum trānsīrent, ipse sē interēmit. Cleopatra sibi[148]aspidem admīsit et venēnō ēius exstincta est. Aegyptus per25Octāviānum Augustum imperiō Rōmānō adiecta est praepositusqueeī C. Cornēlius Gallus. Hunc prīmum AegyptusRōmānum iūdicem habuit.
7.Hīc quoque ingēns bellum cīvīle commōvit cōgente
uxōre Cleopatrā, rēgīnā Aegyptī, dum cupiditāte muliebrī20
optat etiam in urbe rēgnāre. Victus est ab Augustō nāvālī
pūgnā clārā et inlūstrī apud Actium, quī locus in Ēpīrō est,
ex quā fūgit in Aegyptum et dēspērātīs rēbus, cum omnēs[147]
ad Augustum trānsīrent, ipse sē interēmit. Cleopatra sibi[148]
aspidem admīsit et venēnō ēius exstincta est. Aegyptus per25
Octāviānum Augustum imperiō Rōmānō adiecta est praepositusque
eī C. Cornēlius Gallus. Hunc prīmum Aegyptus
Rōmānum iūdicem habuit.
8.Ita bellīs tōtō orbe cōnfectīs Octāviānus Augustus Rōmamrediit, duodecimō annō[149]quam cōnsul fuerat. Ex eō5rem pūblicam per quadrāgintā et quattuor annōs sōlus obtinuit.Ante enim duodecim annīs cum Antōniō et Lepidōtenuerat. Ita ab initiō prīncipātūs ēius ūsque ad fīnemquīnquāgintā et sex annī fuērunt. Obiit autem septuāgēsimōsextō annō morte commūnī in oppidō Campāniae10Ātellā. Rōmae in campō Mārtiō sepultus est, vir, quī nōnimmeritō ex māximā parte deō[150]similis est putātus. Nequeenim facile ūllus eō[151]aut in bellīs fēlīcior fuit aut in pācemoderātior. Quadrāgintā et quattuor annīs, quibus sōlusgessit imperium, cīvīlissimē vīxit, in cūnctōs līberālissimus,15in amīcōs fīdissimus, quōs tantīs ēvēxit honōribus ut paeneaequāret fastīgiō suō.
8.Ita bellīs tōtō orbe cōnfectīs Octāviānus Augustus Rōmam
rediit, duodecimō annō[149]quam cōnsul fuerat. Ex eō5
rem pūblicam per quadrāgintā et quattuor annōs sōlus obtinuit.
Ante enim duodecim annīs cum Antōniō et Lepidō
tenuerat. Ita ab initiō prīncipātūs ēius ūsque ad fīnem
quīnquāgintā et sex annī fuērunt. Obiit autem septuāgēsimō
sextō annō morte commūnī in oppidō Campāniae10
Ātellā. Rōmae in campō Mārtiō sepultus est, vir, quī nōn
immeritō ex māximā parte deō[150]similis est putātus. Neque
enim facile ūllus eō[151]aut in bellīs fēlīcior fuit aut in pāce
moderātior. Quadrāgintā et quattuor annīs, quibus sōlus
gessit imperium, cīvīlissimē vīxit, in cūnctōs līberālissimus,15
in amīcōs fīdissimus, quōs tantīs ēvēxit honōribus ut paene
aequāret fastīgiō suō.
9.Nūllō tempore ante eum magis rēs Rōmāna floruit.Nam exceptīs cīvīlibus bellīs, in quibus invictus fuit, Rōmānōadiēcit imperiō Aegyptum, Cantabriam, Dalmatiam saepe20ante vīctam, sed penitus tunc subāctam, Pannoniam, Aquītāniam,Īllyricum, Raetiam, Vindelicōs et Salassōs in Alpibus,omnēs Pontī maritimās cīvitātēs, in hīs nōbilissimāsBosporum et Panticapaeum. Vīcit autem multīs proeliīsDācōs. Germānōrum ingentēs cōpiās cecīdit, ipsōs quoque25trāns Albim fluvium summōvit, quī in Barbaricō longē ultrāRhēnum est. Hōc tamen bellum per Drūsum, prīvīgnumsuum, administrāvit, sīcut per Tiberium, prīvīgnum alterum,Pannonicum, … quō bellōXLcaptīvōrum mīlia ex Germāniātrānstulit et suprā ripam Rhēnī in Galliā conlocāvit.5Armeniam ā Parthīs recēpit. Obsidēs, quod nūllī anteā,Persae eī dedērunt. Reddidērunt etiam sīgna Rōmāna,quae Crassō victō adēmerant.
9.Nūllō tempore ante eum magis rēs Rōmāna floruit.
Nam exceptīs cīvīlibus bellīs, in quibus invictus fuit, Rōmānō
adiēcit imperiō Aegyptum, Cantabriam, Dalmatiam saepe20
ante vīctam, sed penitus tunc subāctam, Pannoniam, Aquītāniam,
Īllyricum, Raetiam, Vindelicōs et Salassōs in Alpibus,
omnēs Pontī maritimās cīvitātēs, in hīs nōbilissimās
Bosporum et Panticapaeum. Vīcit autem multīs proeliīs
Dācōs. Germānōrum ingentēs cōpiās cecīdit, ipsōs quoque25
trāns Albim fluvium summōvit, quī in Barbaricō longē ultrā
Rhēnum est. Hōc tamen bellum per Drūsum, prīvīgnum
suum, administrāvit, sīcut per Tiberium, prīvīgnum alterum,
Pannonicum, … quō bellōXLcaptīvōrum mīlia ex Germāniā
trānstulit et suprā ripam Rhēnī in Galliā conlocāvit.5
Armeniam ā Parthīs recēpit. Obsidēs, quod nūllī anteā,
Persae eī dedērunt. Reddidērunt etiam sīgna Rōmāna,
quae Crassō victō adēmerant.
10.Scythae et Indī, quibus anteā Rōmānōrum nōmen incognitumfuerat, mūnera et lēgātōs ad eum mīsērunt. Galatia10quoque sub hōc prōvincia facta est, cum anteā rēgnum fuisset,prīmusque eam M. Lollius prō praetōre administrāvit.Tantō autem amōre[152]etiam apud barbarōs fuit ut rēgēspopulī Rōmānī amīcī in honōrem ēius conderent cīvitātēs,quās Caesarēās nōminārent. Multī autem rēgēs ex rēgnīs15suīs vēnērunt, ut eī obsequerentur, et habitū Rōmānō, togātīscīlicet, ad vehiculum vel equum ipsīus cucurrērunt. MoriēnsDīvus appellātus. Rem pūblicam beātissimam Tiberiōsuccessōrī relīquit, quī prīvīgnus eī, mox gener, postrēmōadoptiōne fīlius fuerat.20
10.Scythae et Indī, quibus anteā Rōmānōrum nōmen incognitum
fuerat, mūnera et lēgātōs ad eum mīsērunt. Galatia10
quoque sub hōc prōvincia facta est, cum anteā rēgnum fuisset,
prīmusque eam M. Lollius prō praetōre administrāvit.
Tantō autem amōre[152]etiam apud barbarōs fuit ut rēgēs
populī Rōmānī amīcī in honōrem ēius conderent cīvitātēs,
quās Caesarēās nōminārent. Multī autem rēgēs ex rēgnīs15
suīs vēnērunt, ut eī obsequerentur, et habitū Rōmānō, togātī
scīlicet, ad vehiculum vel equum ipsīus cucurrērunt. Moriēns
Dīvus appellātus. Rem pūblicam beātissimam Tiberiō
successōrī relīquit, quī prīvīgnus eī, mox gener, postrēmō
adoptiōne fīlius fuerat.20
11.Sed Tiberius ingentī sōcordiā imperium gessit, gravīcrūdēlitāte, scelestā avāritiā, turpī libīdine. Nam nūsquamipse pūgnāvit, bella per lēgātōs gessit suōs. Quōsdam rēgēsad sē per blanditiās ēvocātōs numquam remīsit, in quibusArchelāum Cappadocem, cūius etiam rēgnum in prōvinciae25fōrmam redēgit et māximam cīvitātem appellārī nōminesuō iussit, quae nunc Caesarēa dīcitur, cum Māzaca anteāvocārētur. Hīc tertiō et vīcēsimō imperiī annō, aetātis septuāgēsimōoctāvō, ingentī omnium gaudiō mortuus est inCampāniā.
11.Sed Tiberius ingentī sōcordiā imperium gessit, gravī
crūdēlitāte, scelestā avāritiā, turpī libīdine. Nam nūsquam
ipse pūgnāvit, bella per lēgātōs gessit suōs. Quōsdam rēgēs
ad sē per blanditiās ēvocātōs numquam remīsit, in quibus
Archelāum Cappadocem, cūius etiam rēgnum in prōvinciae25
fōrmam redēgit et māximam cīvitātem appellārī nōmine
suō iussit, quae nunc Caesarēa dīcitur, cum Māzaca anteā
vocārētur. Hīc tertiō et vīcēsimō imperiī annō, aetātis septuāgēsimō
octāvō, ingentī omnium gaudiō mortuus est in
Campāniā.
12.Successit eī C. Caesar, cognōmentō Caligula, Drūsī,5prīvīgnī Augustī, et ipsīus Tiberī nepōs, scelerātissimus acfūnestissimus et quī etiam Tiberī dēdecōra pūrgāverit.[153]Bellum contrā Germānōs suscēpit et ingressus Suēviamnihil strēnuē fēcit. Cum adversum cūnctōs ingentī avāritiā,libīdine, crūdēlitāte saevīret, interfectus in Palātiō est annō10aetātis vīcēsimō nōnō, imperiī tertiō, mēnse decimō diēqueoctāvō.
12.Successit eī C. Caesar, cognōmentō Caligula, Drūsī,5
prīvīgnī Augustī, et ipsīus Tiberī nepōs, scelerātissimus ac
fūnestissimus et quī etiam Tiberī dēdecōra pūrgāverit.[153]
Bellum contrā Germānōs suscēpit et ingressus Suēviam
nihil strēnuē fēcit. Cum adversum cūnctōs ingentī avāritiā,
libīdine, crūdēlitāte saevīret, interfectus in Palātiō est annō10
aetātis vīcēsimō nōnō, imperiī tertiō, mēnse decimō diēque
octāvō.
13.Post hunc Claudius fuit, patruus Caligulae, Drūsī,quī apud Mogontiacum monumentum habet, fīlius, cūius etCaligula nepōs erat. Hīc mediē imperāvit, multa gerēns15tranquillē atque moderātē, quaedam crūdēliter et īnsulsē.Britannīs intulit bellum, quam nūllus Rōmānōrum postC. Caesarem attigerat, eāque dēvictā per Cn. Sentium etA. Plautium, inlūstrēs ac nōbilēs virōs, triumphum celebremēgit. Quāsdam īnsulās etiam ultrā Britanniās in20Ōceanō positās imperiō Rōmānō addidit, quae appellanturOrchadēs, fīliō autem suō Britannicī nōmen imposuit.Tam cīvīlis autem circā quōsdam amīcōs exstitit, ut etiamPlautium, nōbilem virum, quī expeditiōne Britannicā multaēgregiē fēcerat, triumphantem ipse prōsequerētur et25cōnscendentī Capitōlium laevus incēderet. Is vīxit annōsIVetLX, imperāvitXIV. Post mortem cōnsecrātus est Dīvusqueappellātus.
13.Post hunc Claudius fuit, patruus Caligulae, Drūsī,
quī apud Mogontiacum monumentum habet, fīlius, cūius et
Caligula nepōs erat. Hīc mediē imperāvit, multa gerēns15
tranquillē atque moderātē, quaedam crūdēliter et īnsulsē.
Britannīs intulit bellum, quam nūllus Rōmānōrum post
C. Caesarem attigerat, eāque dēvictā per Cn. Sentium et
A. Plautium, inlūstrēs ac nōbilēs virōs, triumphum celebrem
ēgit. Quāsdam īnsulās etiam ultrā Britanniās in20
Ōceanō positās imperiō Rōmānō addidit, quae appellantur
Orchadēs, fīliō autem suō Britannicī nōmen imposuit.
Tam cīvīlis autem circā quōsdam amīcōs exstitit, ut etiam
Plautium, nōbilem virum, quī expeditiōne Britannicā multa
ēgregiē fēcerat, triumphantem ipse prōsequerētur et25
cōnscendentī Capitōlium laevus incēderet. Is vīxit annōsIV
etLX, imperāvitXIV. Post mortem cōnsecrātus est Dīvusque
appellātus.
14.Successit huic Nerō, Caligulae, avunculō suō, simillimus,quī Rōmānum imperium et dēfōrmāvit et minuit, inūsitātaelūxuriae[154]sūmptuumque, et quī exemplō C. Caligulae incalidīs et frīgidīs lavāret unguentīs, rētibus aureīs piscārētur,quae blattinīs fūnibus extrahēbat. Īnfīnītam senātus5partem interfēcit, bonīs[155]omnibus hostis fuit. Ad postrēmumsē tantō dēdecōre prōstituit ut et saltāret et cantāretin scaenā citharoedicō habitū vel tragicō. Parricīdia multacommīsit frātre, uxōre, sorōre, mātre interfectīs. UrbemRōmam incendit, ut spectāculī ēius imāginem cerneret, quālī10ōlim Trōia capta ārserat. In rē mīlitārī nihil omnīnō aususBritanniam paene āmīsit. Nam duo sub eō nōbilissimaoppida capta illīc atque ēversa sunt. Armeniam Parthīsustulērunt legiōnēsque Rōmānās sub iugum mīsērunt.Duae tamen sub eō prōvinciae factae sunt, Pontus Polemōniacus15concedente rēge Polemōne et Alpēs Cottiae Cottiōrēge dēfūnctō.
14.Successit huic Nerō, Caligulae, avunculō suō, simillimus,
quī Rōmānum imperium et dēfōrmāvit et minuit, inūsitātae
lūxuriae[154]sūmptuumque, et quī exemplō C. Caligulae in
calidīs et frīgidīs lavāret unguentīs, rētibus aureīs piscārētur,
quae blattinīs fūnibus extrahēbat. Īnfīnītam senātus5
partem interfēcit, bonīs[155]omnibus hostis fuit. Ad postrēmum
sē tantō dēdecōre prōstituit ut et saltāret et cantāret
in scaenā citharoedicō habitū vel tragicō. Parricīdia multa
commīsit frātre, uxōre, sorōre, mātre interfectīs. Urbem
Rōmam incendit, ut spectāculī ēius imāginem cerneret, quālī10
ōlim Trōia capta ārserat. In rē mīlitārī nihil omnīnō ausus
Britanniam paene āmīsit. Nam duo sub eō nōbilissima
oppida capta illīc atque ēversa sunt. Armeniam Parthī
sustulērunt legiōnēsque Rōmānās sub iugum mīsērunt.
Duae tamen sub eō prōvinciae factae sunt, Pontus Polemōniacus15
concedente rēge Polemōne et Alpēs Cottiae Cottiō
rēge dēfūnctō.
15.Per haec Rōmānō orbī exsecrābilis ab omnibus simuldēstitūtus est et ā senātū hostis iūdicātus; cum quaererēturad poenam, quae poena erat tālis, ut nūdus per pūblicum20ductus furcā capitī ēius īnsertā virgīs ūsque ad mortemcaederētur atque ita praecipitārētur ā saxō, ē Palātiō fūgitet in suburbānō sē lībertī suī, quod inter Salariam et Nōmentānamviam ad quārtum urbis mīliārium est, interfēcit.Is aedificāvit Rōmae thermās, quae ante Nerōniānae dictae25nunc Alexandriānae appellantur. Obiit trīcēsimō et alterōaetātis annō, imperiī quārtō decimō, atque in eō omnisAugustī familia cōnsūmpta est.
15.Per haec Rōmānō orbī exsecrābilis ab omnibus simul
dēstitūtus est et ā senātū hostis iūdicātus; cum quaererētur
ad poenam, quae poena erat tālis, ut nūdus per pūblicum20
ductus furcā capitī ēius īnsertā virgīs ūsque ad mortem
caederētur atque ita praecipitārētur ā saxō, ē Palātiō fūgit
et in suburbānō sē lībertī suī, quod inter Salariam et Nōmentānam
viam ad quārtum urbis mīliārium est, interfēcit.
Is aedificāvit Rōmae thermās, quae ante Nerōniānae dictae25
nunc Alexandriānae appellantur. Obiit trīcēsimō et alterō
aetātis annō, imperiī quārtō decimō, atque in eō omnis
Augustī familia cōnsūmpta est.
16.Huic Serv. Galba successit, antīquissimae nōbilitātissenātor, cum septuāgēsimum et tertium annum ageret aetātis,ab Hispānīs et Gallīs imperātōr ēlēctus, mox ab ūniversōexercitū lībenter acceptus. Nam privāta ēius vītaīnsīgnis fuerat mīlitāribus et cīvīlibus rēbus. Saepe cōnsul,5saepe prō cōnsule, frequenter dux in gravissimīs bellīs.Hūius breve imperium fuit et quod bona habēret exōrdia,nisi ad sevēritātem prōpēnsior vidērētur.[156]Īnsidiīs tamenOthōnis occīsus est imperiī mēnse septimō. Iugulātus inforō Rōmae sepultusque in hortīs suīs, quī sunt Aurēliā viā10nōn longē ab urbe Rōmā.
16.Huic Serv. Galba successit, antīquissimae nōbilitātis
senātor, cum septuāgēsimum et tertium annum ageret aetātis,
ab Hispānīs et Gallīs imperātōr ēlēctus, mox ab ūniversō
exercitū lībenter acceptus. Nam privāta ēius vīta
īnsīgnis fuerat mīlitāribus et cīvīlibus rēbus. Saepe cōnsul,5
saepe prō cōnsule, frequenter dux in gravissimīs bellīs.
Hūius breve imperium fuit et quod bona habēret exōrdia,
nisi ad sevēritātem prōpēnsior vidērētur.[156]Īnsidiīs tamen
Othōnis occīsus est imperiī mēnse septimō. Iugulātus in
forō Rōmae sepultusque in hortīs suīs, quī sunt Aurēliā viā10
nōn longē ab urbe Rōmā.
17.Otho occīsō Galbā invāsit imperium, māternō genere[157]nōbilior quam paternō, neutrō tamen obscūrō. In privātāvītā mollis et Nerōnī familiāris, in imperiō documentumsuī nōn potuit ostendere. Nam cum īsdem temporibus,15quibus Otho Galbam occīderat, etiam Vitellius factus essetā Germāniciānīs exercitibus imperātōr, bellō contrā eumsusceptō cum apud Bēdriacum in Ītaliā levī proeliō victusesset, ingentēs tamen cōpiās ad bellum habēret, sponte sēmet[158]occīdit. Petentibus mīlitibus nē tam cito dē bellī dēspērāret20ēventū, cum tantī[159]sē nōn esse dīxisset ut proptereum bellum cīvīle movērētur, voluntāriā morte obiit trīcēsimōet octāvō aetātis annō, nōnāgēsimō et quīntō imperiīdiē.
17.Otho occīsō Galbā invāsit imperium, māternō genere[157]
nōbilior quam paternō, neutrō tamen obscūrō. In privātā
vītā mollis et Nerōnī familiāris, in imperiō documentum
suī nōn potuit ostendere. Nam cum īsdem temporibus,15
quibus Otho Galbam occīderat, etiam Vitellius factus esset
ā Germāniciānīs exercitibus imperātōr, bellō contrā eum
susceptō cum apud Bēdriacum in Ītaliā levī proeliō victus
esset, ingentēs tamen cōpiās ad bellum habēret, sponte sēmet[158]
occīdit. Petentibus mīlitibus nē tam cito dē bellī dēspērāret20
ēventū, cum tantī[159]sē nōn esse dīxisset ut propter
eum bellum cīvīle movērētur, voluntāriā morte obiit trīcēsimō
et octāvō aetātis annō, nōnāgēsimō et quīntō imperiī
diē.