18.Dein Vitellius imperiō[160]potītus est, familiā honōrātāmagis quam nōbilī. Nam pater ēius nōn admodum clārēnātus trēs tamen ōrdināriōs gesserat cōnsulātūs. Hīc cummultō dēdecōre imperāvit et gravī saevitiā nōtābilis, praecipuēingluviē et vorācitāte, quippe cum dē diē saepe quārtō5vel quīntō ferātur[161]epulātus. Nōtissima certē cēna memoriaemandāta est, quam eī Vitellius frāter exhibuit, in quāsuper cēterōs sūmptūs duo mīlia piscium, septem aviumapposita trāduntur. Hīc cum Nerōnī similis esse velletatque id adeō prae sē ferret, ut etiam exsequiās Nerōnis,10quae humiliter sepultae fuerant, honōrāret, ā Vespasiānīducibus occīsus est interfectō prius in urbe Sabīnō, Vespasiānīimperātōris frātre, quem cum Capitōliō incendit.Interfectus autem est māgnō dēdecōre: trāctus per urbemRōmam pūblicē, nūdus, ērēctō comā capite et subiectō ad15mentum gladiō, stercore in vultum et pectus ab omnibusobviīs appetītus, postrēmō iugulātus et in Tiberim dēiectusetiam commūnī caruit sepultūrā. Periit autem aetātis annōseptimō et quīnquāgēsimō, imperiī mēnse octāvō et diē ūnō.Vespasian Emperor, 69-79A.D.19.Vespasiānus huic successit, factus apud Palaestīnam20imperātōr, prīnceps obscūrē quidem nātus, sed optimīs comparandus,privātā vītā inlūstris, ut quī ā Claudiō in Germāniamet deinde in Britanniam missus trīciēs et bis cumhoste cōnflīxerit, duās validissimās gentēs, vīgintī oppida,īnsulam Vectam, Britanniae prōximam, imperiō Rōmānō25adiēcerit. Rōmae sē in imperiō moderātissimē gessit. Pecūniaetantum avidior fuit, ita tamen, ut eam nūllī[162]iniūstēauferret. Quam cum omnī dīligentiae prōvīsiōne conligeret,tamen studiōsissimē largiēbātur, praecipuē indigentibus.Nec facile ante eum cūiusquam prīncipis vel māior estlīberālitas comperta, vel iūstior. Placidissimae lēnitātis,5ut quī māiestātis quoque contrā sē reōs nōn facile pūnīretultrā exsiliī poenam. Sub hōc Iūdaea Rōmānō accessitimperiō et Hierosolyma, quae fuit urbs nōbilissima Palaestīnae.Achaeam, Lyciam, Rhodum, Bȳzantium, Samum,quae līberae ante id tempus fuerant, item Thrāciam, Ciliciam,10Commāgēnēn, quae sub rēgibus amīcīs ēgerant, inprōvinciārum fōrmam redēgit.20.Offēnsārum[163]et inimīcitiārum immemor fuit, convīciaā causidicīs et philosophīs in sē dicta lēniter tulit, dīligēnstamen coërcitor disciplīnae mīlitāris. Hīc cum fīliō Titō15dē Hierosolymīs triumphāvit. Per haec cum senātuī, populō,postrēmō cūnctīs amābilis ac iūcundus esset, prōfluviōventris exstinctus est in vīllā propriā circā Sabīnōs, annumagēns aetātis sexāgēsimum nōnum, imperiī nōnum et diemseptimum, atque inter Dīvōs relātus est. Genitūram fīliōrum20ita cognitam habuit, ut, cum multae contrā eum coniūrātiōnēsfierent, quās patefactās ingentī dissimulātiōnecontempsit, in senātū dīxerit aut fīliōs sibi successūrōs, autnēminem.Titus Emperor, 79-81A.D.21.Huic Titus fīlius successit, quī et ipse Vespasiānus est25dictus, vir omnium virtūtum genere mirābilis adeō ut amoret dēliciae humānī generis dīcerētur, facundissimus, bellicōsissimus,moderātissimus. Causās Latīnē ēgit, poēmataet tragoediās Graecē composuit. In oppūgnātiōne Hierosolymōrumsub patre mīlitāns duodecim prōpūgnātōrēs duodecimsagittārum cōnfīxit ictibus. Rōmae tantae cīvīlitātisin imperiō fuit ut nūllum omnīnō pūnīerit, convīctōs adversumsē coniūrātiōnis dīmīserit vel in eādem familiāritāte5quā anteā habuerit. Facilitātis et līberālitātis tantae fuitut, cum nūllī quicquam negāret et ab amīcīs reprehenderētur,responderit nūllum trīstem dēbēre ab imperātōre discēdere,praetereā cum quādam diē in cēnā recordātus fuissetnihil sē illō diē cuīquam praestitisse, dīxerit: ‘Amīcī, hodiē10diem perdidī.’ Hīc Rōmae amphitheātrum aedificāvit etquīnque mīlia ferārum in dēdicātiōne ēius occīdit.22.Per haec inūsitātō favōre dīlēctus morbō periit in eā,quā pater, vīllā post biennium et mēnsēs octō, diēs vīgintī,quam imperātōr erat factus, aetātis annō alterō et15quadrāgēsimō. Tantus lūctus eō mortuō pūblicus fuit ut omnēstamquam in propriā doluerint orbitāte. Senātus obitū ipsīuscircā vesperam nūntiātō nocte inrūpit in cūriam et tantās eīmortuō laudēs gratiāsque congessit, quantās nec vīvō umquamēgerat nec praesentī. Inter Dīvōs relātus est.20Domitian Emperor, 81-96A.D.23.Domitiānus mox accēpit imperium, frāter ipsīusiūnior, Nerōnī aut Caligulae aut Tiberiō similior quam patrīvel frātrī suō. Prīmīs tamen annīs moderātus in imperiō fuit,mox ad ingentia vitia prōgressus libīdinis, īrācundiae, crūdēlitātis,avāritiae, tantum in sē odiī[164]concitāvit ut25merita et patris et frātris abolēret. Interfēcit nōbilissimōs ēsenātū. Dominum sē et deum prīmus appellārī iussit.Nūllam sibi nisi auream et argenteam statuam in Capitōliōpassus est ponī. Cōnsōbrīnōs suōs interfēcit. Superbiaquoque in eō exsecrābilis fuit. Expeditiōnēs quattuor habuit,ūnam adversum Sarmatās, alteram adversum Cattōs,duās adversum Dācōs. Dē Dācīs Cattīsque duplicem triumphumēgit, dē Sarmatīs sōlam lauream ūsūrpāvit. Multās5tamen calamitātēs īsdem bellīs passus est; nam in Sarmatiālegiō ēius cum duce interfecta est et ā Dācīs Oppius Sabīnuscōnsulāris et Cornēlius Fuscus, praefectus praetōriō,cum māgnīs exercitibus occīsī sunt. Rōmae quoque multaopera fēcit, in hīs Capitōlium et Forum Trānsitōrium, Dīvōrum10Porticus, Īsīum ac Serāpīum et Stadium. Vērum cumob scelera ūniversīs exōsus esse coepisset, interfectus estsuōrum coniūrātiōne in Palātiō, annō aetātis quadrāgēsimōquīntō, imperiī quīntō decimō. Fūnus ēius cum ingentīdēdecōre per vespillōnēs exportātum et ignōbiliter est15sepultum.LIBER OCTĀVUSFrom the Accession of Nerva to the Death of Alexander Severus,96-235A.D.Nerva Emperor, 96-98A.D.1.Annō octingentēsimō et quīnquāgēsimō ab urbe conditāVetere et Valente cōnsulibus rēs pūblica ad prōsperrimumstatum rediit bonīs prīncipibus ingentī fēlicitāte commissa.Domitiānō enim, exitiābilī tyrannō, Nerva successit, vir in20prīvātā vītā moderātus et strēnuus, nōbilitātis mediae. Quīsenex admodum operam dante Petrōniō Secundō, praefectōpraetōriō, item Partheniō, interfectōre Domitiānī, imperātōrest factus; aequissimum sē et cīvilissimum praebuit. Reī[165]pūblicae dīvīnā prōvīsiōne cōnsuluit Trāiānum adoptandō.[166]Mortuus est Rōmae post annum et quattuor mēnsēs imperiīsuī ac diēs octō, aetātis septuāgēsimō et alterō annō, atqueinter Dīvōs relātus est.Trajan Emperor, 98-117A.D.2.Successit eī Ulpius Crīnītus Trāiānus, nātus Ītalicae in5Hispāniā, familiā[167]antīquā magis quam clārā. Nam paterēius prīmum cōnsul fuit. Imperātōr autem apud Agrippīnamin Galliīs factus est. Rem pūblicam ita administrāvitut omnibus prīncipibus meritō praeferātur, inūsitātaecīvīlitātis et fortitūdinis. Rōmānī imperiī, quod post Augustum10dēfēnsum magis fuerat quam nōbiliter ampliātum,fīnēs longē lātēque diffūdit. Urbēs trāns Rhēnum in Germāniāreparāvit. Dāciam Decibalō victō subēgit prōvinciātrāns Dānubium factā in hīs agrīs quōs nunc Taifalī, Victoalīet Tervingī habent. Ea prōvincia deciēs centēna mīlia15passuum in circuitū tenuit.3.Armeniam, quam occupāverant Parthī, recēpit Parthomasīrīoccisō, quī eam tenēbat. Albānīs rēgem dedit.Hibērōrum rēgem et Sauromatārum et Bosporānōrum etArabum et Osdroēnōrum et Colchōrum in fidem accēpit.20Carduenōs, Marcomedōs occupāvit et Anthemūsiam, māgnamPersidis regiōnem, Seleuciam, Ctēsiphōntem, Babylōnem;Messēniōs vīcit ac tenuit. Ūsque ad Indiae fīnēset mare Rubrum accessit atque ibi trēs prōvinciās fēcit,Armeniam, Assyriam, Mesopotamiam, cum hīs gentibus25quae Madenam attingunt. Arabiam posteā in prōvinciaefōrmam redēgit. In marī Rubrō classem īnstituit, ut peream Indiae fīnēs vāstāret.4.Glōriam tamen mīlitārem cīvīlitāte et moderātiōne superāvit,Rōmae et per prōvinciās aequālem sē omnibus exhibēns,amīcōs salūtandī[168]causā frequentāns vel aegrōtantēsvel cum fēstōs diēs habuissent, convīvia cum īsdem indiscrētavicissim habēns, saepe in vehiculīs eōrum sedēns, nūllum5senātōrum laedēns, nihil iniūstum ad augendum fiscumagēns, līberālis in cūnctōs, pūblicē prīvātimque dītāns omnēset honōribus augēns, quōs vel mediōcrī familiāritāte cognōvisset,per orbem terrārum aedificāns multa, immūnitātēscīvitātibus tribuēns, nihil nōn tranquillum et placidum10agēns, adeō ut omnī ēius aetāte ūnus senātor damnātus sitatque is tamen per senātum ignōrante Trāiānō. Ob haecper orbem terrārum deō proximus nihil nōn venerātiōnismeruit et vīvus et mortuus.5.Inter alia dicta hoc ipsīus fertur ēgregium. Amīcīs15enim culpantibus, quod nimium circā omnēs commūnis esset,[169]respondit tālem sē imperātōrem esse prīvātīs, quālēs essesibi imperātōrēs prīvātus optāsset. Post ingentem igiturglōriam bellī domīque quaesitam ē Perside rediēns apudSeleuciam Isauriae prōfluviō ventris exstinctus est. Obiit20autem aetātis annō sexāgēsimō tertiō, mēnse nōnō, diēquārtō, imperiī nōnō decimō, mēnse sextō, diē quīntō decimō.Inter Dīvōs relātus est sōlusque omnium intrā urbemsepultus est. Ossa conlāta in urnam auream in forō, quodaedificāvit, sub columnā posita sunt, cūius altitūdōCXLIV25pedēs habet. Hūius tantum memoriae dēlātum est utūsque ad nostram aetātem nōn aliter in senātū prīncipibusacclāmētur, nisi ‘Fēlīciōr Augustō,[170]meliōr Trāiānō.’ Adeōin eō glōria bonitātis obtinuit, ut vel adsentantibus velvērē laudantibus occāsiōnem māgnificentissimī praestetexemplī.Hadrian Emperor, 117-138A.D.6.Dēfūnctō Trāiānō Aelius Hadriānus creātus est prīnceps,sine aliquā quidem voluntāte Trāiānī, sed operam dantePlōtīnā, Trāiānī uxōre; nam eum Trāiānus, quamquam5cōnsōbrīnae suae fīlium, vīvus nōluerat adoptāre. Nātuset ipse Ītalicae in Hispāniā. Quī Trāiānī glōriae invidēnsstatim prōvinciās trēs relīquit, quās Trāiānus addiderat, etdē Assyriā, Mesopotamiā, Armeniā revocāvit exercitūs acfīnem imperiī esse voluit Euphrātēn. Idem dē Dāciā facere10conātum amīcī dēterruērunt, nē multī cīvēs Rōmānī barbarīstrāderentur, proptereā quia Trāiānus victā Dāciā ex tōtōorbe Rōmānō īnfīnītās eō cōpiās hominum trānstulerat adagrōs et urbēs colendās. Dācia enim diūturnō bellō Decibalīvirīs fuerat exhausta.157.Pācem tamen omnī imperiī suī tempore habuit, semeltantum per praesidem dīmicāvit. Orbem Rōmānum circumiit;multa aedificāvit. Fācundissimus Latīnō sermōne,Graecō ērudītissimus fuit. Nōn māgnam clēmentiae glōriamhabuit, dīligentissimus tamen circā aerārium et mīlitum20disciplīnam. Obiit in Campāniā māior sexāgenāriō, imperiīannō vīcēsimō prīmō, mēnse decimō, diē vīcēsimō nōnō.Senātus eī tribuere nōluit dīvīnōs honōrēs, tamen cum successoripsīus T. Aurēlius Antōnīnus Fulvius hōc vehementerexigeret, etsī ūniversī senātōrēs palam resisterent, tandem25obtinuit.Antoninus Pius Emperor, 138-161A.D.8.Ergō Hadriānō successit T. Antōnīnus Fulvius Bōiōnius,īdem etiam Pius nōminātus, genere clārō, sed nōn admodumvetere, vir īnsīgnis et quī meritō Numae Pompiliō cōnferātur,[171]ita ut Rōmulō Trāiānus aequētur. Vīxit ingentī honestāteprīvātus, māiōre in imperiō, nūllī acerbus, cūnctīsbenīgnus, in rē mīlitārī moderātā glōriā, dēfendere magisprōvinciās quam amplificāre studēns, virōs aequissimōs ad5administrandam rem pūblicam quaerēns, bonīs honōremhabēns, improbōs sine aliquā acerbitāte dētestāns, rēgibusamīcīs venerābilis nōn minus quam terribilis, adeō ut barbarōrumplūrimae nātiōnēs dēpositīs armīs ad eum contrōversiāssuās lītēsque dēferrent sententiaeque pārērent. Hīc10ante imperium dītissimus opēs quidem omnēs suās stīpendiīsmīlitum et circā amīcōs līberālītātibus minuit, vērumaerārium opulentum relīquit. Pius propter clēmentiamdictus est. Obiit apud Lorium, vīllam suam, mīliāriō aburbe duodecimō, vītae annō septuāgēsimō tertiō, imperiī15vīcēsimō tertiō, atque inter Dīvōs relātus est et meritōcōnsecrātus.Marcus Aurelius and Lucius Verus Emperors, 161-169A.D.9.Post hunc imperāvit M. Antōnīnus Vērus, haud dubiēnōbilissimus, quippe cum ēius orīgō paterna ā Numā Pompiliō,māterna ā Sallentīnō rēge penderet, et cum eō L. Annius20Antōnīnus Vērus. Tumque prīmum Rōmāna rēs pūblicaduōbus aequō iūre imperium administrantibus pāruit, cumūsque ad eōs singulōs semper habuisset Augustōs. Hī etgenere inter sē coniūnctī fuērunt et adfīnitāte. Nam VērusAnnius Antōnīnus M. Antōnīnī fīliam in mātrimōnium habuit,25M. autem Antōnīnus gener Antōnīnī Piī fuit per uxōremGalēriam Faustīnam iūniōrem, cōnsōbrīnam suam.10.Hī bellum contrā Parthōs gessērunt, quī post victōriamTrāiānī tum prīmum rebellāverant. Vērus Antōnīnus ad idprofectus est. Quī Antiochīae et circā Armeniam agēns multaper ducēs suōs et ingentiā patrāvit. Seleucīam, Assyriaeurbem nōbilissimam, cum quadringentīs mīlibus hominumcēpit; Parthicum triumphum revexit. Cum frātre eōdemque[172]5socerō triumphāvit. Obiit tamen in Venetiā, cum āConcordiā cīvitāte Altīnum proficīscerētur et cum frātrein vehiculō sēderet, subitō sanguine ictus, cāsū morbī quemGraecī apoplēxin vocant. Vir ingeniī parum cīvīlis, reverentiātamen frātris nihil umquam atrōx ausus. Cum obisset10ūndecimō imperiī annō, inter deōs relātus est.Marcus Aurelius reigns alone, 169-180A.D.11.Post eum M. Antōnīnus sōlus rem pūblicam tenuit, virquem mīrārī facilius quis quam laudāre possit. Ā prīncipiōvītae tranquillissimus, adeō ut ex īnfantīa quoque vultumnec ex gaudiō nec ex maerōre mutāverit. Philosophiae dēditus15Stoicae, ipse etiam nōn sōlum vītae moribus, sed etiamērudītiōne philosophus. Tantae admirātiōnis adhūc iuvenisut eum successōrem parāverit Hadriānus relinquere,adoptātō tamen Antōnīnō Piō generum eī idcircō esse voluerit,ut hōc ōrdine ad imperium pervenīret.2012.Īnstitūtus est ad philosophiam per Apollōnium[173]Chalcēdōnium,ad scientiam litterārum Graecārum per SextumChaerōnēnsem, Plūtarchī nepōtem, Latīnās autem eum litterāsFrontō, ōrātor nōbilissimus, docuit. Hīc cum omnibusRōmae aequō iūre ēgit, ad nūllam īnsolentiam ēlātus est25imperiī fastīgiō; līberālitātis prōmptissimae. Prōvinciās ingentībenīgnitāte et moderātiōne trāctāvit. Contrā Germānōseō prīncipe rēs fēlīciter gestae sunt. Bellum ipse ūnumgessit Marcomannicum, sed quantum nūllā memoriā fuit,adeō ut Pūnicīs cōnferātur. Nam eō[174]gravius est factum,quod ūniversī exercitūs Rōmānī perierant. Sub hōc enimtantus cāsus pestilentiae fuit ut post victōriam Persicam5Rōmae ac per Ītaliam prōvinciāsque māxima hominum pars,mīlitum omnēs ferē cōpiae languōre dēfēcerint.13.Ingentī ergō labōre et moderātiōne, cum apud Carnuntumiūgī trienniō perseverāsset, bellum Marcomannicum cōnfēcit,quod cum hīs Quādī, Vandalī, Sarmatae, Suēvī atque10omnis barbaria commoverat, multa hominum mīlia interfēcit,ac Pannoniīs servitiō līberātīs Rōmae rūrsus cumCommodō Antōnīnō, fīliō suō, quem iam Caesarem fēcerat,triumphāvit. Ad hūius bellī sūmptum cum aerāriō exhaustōlargītiōnēs nūllās habēret neque indīcere prōvinciālibus15aut senātuī aliquid vellet, īnstrumentum rēgiī cultūsfactā in forō Dīvī Trāiānī sectiōne distrāxit, vāsa aurea,pōcula crystallina et murrina, uxōriam ac suam sēricam etauream vestem, multa ōrnamenta gemmārum. Ac per duōscontinuōs mēnsēs ea vēnditiō habita est multumque aurī20redāctum. Post victōriam tamen ēmptōribus pretia restituit,quī reddere comparāta voluērunt; molestus nūllī fuitquī māluit semel ēmpta retinēre.14.Hīc permīsit virīs clāriōribus ut convīvia eōdem cultūquō ipse et ministrīs similibus exhibērent. In ēditiōne25mūnerum post victōriam adeō māgnificus fuit ut centumsimul leōnēs exhibuisse trādātur. Cum igitur fortūnātamrem pūblicam et virtūte et mānsuetūdine reddidisset, obiitXVIIIimperiī annō, vītaeLXI, et omnibus certātim adnitentibusinter Dīvōs relātus est.30Commodus Emperor, 180-193A.D.15.Hūius successōr L. Antōnīnus Commodus nihil paternumhabuit, nisi quod contrā Germānōs fēlīciter et ipsepūgnāvit. Septembrem mēnsem ad nōmen suum trānsferreconātus est, ut Commodus dīcerētur. Sed lūxuriā et obscēnitātedēprāvātus gladiātōriīs armīs saepissimē in lūdō,5deincēps etiam in amphitheātrō cum hūiusmodī hominibusdīmicāvit. Obiit morte subitā atque adeō ut strangulātusvel venēnō interfectus putārētur, cum annīsXIIpost patremetVIIImēnsibus imperāsset, tantā exsecrātiōne omnium uthostis humānī generis etiam mortuus iūdicārētur.10Pertinax Emperor, 193A.D.16.Huic successit Pertināx, grandaevus iam et quī septuāgenāriamattigisset aetātem, praefectūram urbī tum agēns,ex senātūs cōnsultō imperāre iussus. Octōgēsimō diē imperiīpraetōriānōrum mīlitum sēditiōne et Iūliānī scelereoccīsus est.1517.Post eum Salvius Iūliānus rem pūblicam invāsit, virnōbilis et iūre perītissimus, nepōs Salvī Iūliānī, quī subDīvō Hadriānō perpetuum composuit ēdictum. Victus estā Sevērō apud Mulvium pontem, interfectus in Palātiō.Vīxit mēnsibus septem postquam coeperat imperāre.20Septimius Severus Emperor, 193-211A.D.18.Hinc imperiī Rōmānī administrātiōnem SeptimiusSevērus accēpit, oriundus ex Āfricā prōvinciā Tripolitānā,oppidō Leptī. Sōlus omnī memoriā[175]et ante et posteā exĀfricā imperātōr fuit. Hīc prīmum fiscī advocātus, moxmīlitāris tribūnus, per multa deinde et varia officia atque25honōrēs ūsque ad administrātiōnem tōtīus reī pūblicae vēnit.Pertinācem sē appellārī voluit in honōrem ēius Pertinācis,quī ā Iūliānō fuerat occīsus. Parcus admodum fuit, natūrāsaevus. Bella multa et fēlīciter gessit. Pescennium Nigrum,quī in Aegyptō et Syriā rebellāverat, apud Cȳzicum5interfēcit. Parthōs vīcit et Arabās interiōrēs et Adiabēnōs.Arabās eō ūsque superāvit ut etiam prōvinciam ibi faceret.Idcircō Parthicus, Arabicus, Adiabēnicus dictus est. Multatōtō orbe Rōmānō reparāvit. Sub eō etiam Clōdius Albīnus,quī in occidendō Pertināce socius fuerat Iūliānō,[176]Caesarem10sē in Galliā fēcit, victusque apud Lugdūnum est interfectus.19.Sevērus tamen praeter bellicam glōriam etiam cīvīlibusstudiīs clārus fuit et litterīs doctus, philosophiae scientiamad plēnum adeptus. Novissimum bellum in Britanniāhabuit, utque receptās prōvinciās omnī sēcūritāte mūnīret,15vāllum perCXXXIIpassuum mīlia ā marī ad mare dēdūxit.Dēcessit Eborācī admodum senex, imperiī annō sextōdecimō, mēnse tertiō. Dīvus appellātus est. Nam fīliōsduōs successōrēs relīquit, Bassiānum et Getam, sed BassiānōAntōnīnī nōmen ā senātū voluit impōnī. Itaque dictus20est M. Aurēlius Antōnīnus Bassiānus patrīque successit.Nam Geta hostis pūblicus iūdicātus cōnfestim periit.Caracalla Emperor, 211-217A.D.20.M. igitur Aurēlius Antōnīnus Bassiānus, īdemque Caracalla,mōrum ferē paternōrum fuit, paulō asperior et mināx.Opus Rōmae ēgregium fēcit lavācrī, quae thermae Antōnīniānae25appellantur, nihil praetereā memorābile. Impatientislibīdinis, quī novercam suam Iūliam uxōrem dūxerit. Dēfūnctusest in Osdroēna apud Edessam moliēns adversumParthōs expedītiōnem annō imperiī sextō, mēnse secundō,vix ēgressus quadrāgēsimum tertium annum. Fūnere pūblicōēlātus est.Macrinus Emperor, 218A.D.21.Deinde Opilius Macrīnus, quī praefectus praetōriōerat, cum fīliō Diadūmenō factī imperātōrēs nihil memorābile5ex temporis brevitāte gessērunt. Nam imperiumeōrum duum mēnsuum et ūnīus annī fuit. Sēditiōne mīlitārīambō pariter occīsī sunt.Heliogabalus Emperor, 218-221A.D.22.Creātus est post hōs M. Aurēlius Antōnīnus. HīcAntonīnī Caracallae fīlius putābātur, sacerdōs autem10Heliogabalī templī erat. Is cum Rōmam ingentī et mīlitum etsenātūs exspectātiōne vēnisset, probrīs sē omnibus contāmināvit.Impudicissimē et obscēnissimē vīxit, bienniōque postet octō mēnsibus tumultū interfectus est mīlitārī et cum eōmāter Symiasera.15Alexander Severus Emperor, 221-235A.D.23.Successit huic Aurēlius Alexander, ab exercitū Caesar,ā senātū Augustus nōminātus, iuvenis admodum, susceptōqueadversus Persās bellō Xerxēn, eōrum rēgem, glōriōsissimēvīcit. Mīlitārem disciplīnam sevērissimē rēxit.Quāsdam tumultuantēs legiōnēs integrās exauctorāvit.20Adsessōrem habuit vel scriniī magistrum Ulpiānum, iūris conditōrem.Rōmae quoque favōrābilis fuit. Periit in Galliāmīlitārī tumultū tertiō decimō imperiī annō et diē nōnō.In Mamaeam, mātrem suam, ūnicē pius.LIBER NŌNUSFrom the Accession of Maximus to the Abdication of Diocletian,235-305A.D.Maximinus Emperor, 235-237A.D.1.Post hunc Māximīnus ex corpore mīlitārī prīmus adimperium accessit sōlā mīlitum voluntāte, cum nūlla senātūsintercessisset auctōritās neque ipse senātor esset. Is bellōadversus Germānōs fēlīciter gestō cum ā mīlitibus imperātōresset appellātus, ā Pupiēnō Aquilēiae occīsus est5dēserentibus eum mīlitibus suīs cum fīliō adhūc puerō, cum quōimperāverat trienniō et paucīs diēbus.Antonius Gordianus Emperor, 237-238A.D.Gordianus III Emperor, 238-244A.D.2.Posteā trēs simul Augustī fuērunt, Pupiēnus, Balbīnus,Gordiānus, duo superiōrēs obscūrissimō genere, Gordiānusnōbilis, quippe cūius pater, senior Gordiānus, cōnsensū10mīlitum, cum prōcōnsulātum Āfricae gereret, Māximīnōimperante prīnceps fuisset ēlēctus. Itaque cum Rōmamvēnissent, Balbīnus et Pupiēnus in Palātiō interfectī sunt,sōlī[177]Gordiānō imperium reservātum. Gordiānus admodumpuer cum Tranquillīnam Rōmae dūxisset uxōrem, Iānum15Geminum aperuit et ad Orientem profectus Parthīs bellumintulit, quī iam mōliēbantur ērumpere. Quod quidem fēlīcitergessit proeliīsque ingentibus Persās adflīxit. Rediēnshaud longē ā Rōmānīs fīnibus interfectus est fraude Philippī,quī post eum imperāvit. Mīles eī tumulum vīcēsimō20mīliāriō ā Circēsiō, quod castrum nunc Rōmānōrum estEuphrātae inminēns, aedificāvit, exsequiās Rōmam revexit,ipsum Dīvum appellāvit.Philip Emperor, 244-249A.D.3.Philippī duo, fīlius ac pater, Gordiānō occīsō imperiuminvāsērunt atque exercitū incolumī reductō ad Ītaliam exSyriā profectī sunt. Hīs imperantibus mīllēsimus annusRōmae urbis ingentī lūdōrum apparātū spectāculōrumquecelebrātus est. Ambō deinde ab exercitū interfectī sunt,5senior Philippus Vērōnae, Rōmae iūnior. Annīs quīnqueimperāvērunt; inter Dīvōs tamen relātī sunt.Metius Decius Emperor, 249-251A.D.4.Post hōs Decius ē Pannoniā īnferiōre Budaliae nātusimperium sūmpsit. Bellum cīvīle, quod in Galliā motumfuerat, oppressit. Fīlium suum Caesarem fēcit. Rōmae10lavācrum aedificāvit. Cum imperāssent bienniō ipse etfīlius, uterque in Barbaricō interfectī sunt. Senior meruitinter Dīvōs referrī.Gallus Hostilianus and Volusianus Emperors, 251-253A.D.5.Mox imperātōrēs creātī sunt Gallus Hostīliānus et Gallīfīlius Volusiānus. Sub hīs Aemiliānus in Moesiā rēs novās15mōlītus est; ad quem opprimendum cum ambō profectīessent, Interamnae interfectī sunt nōn complētō bienniō.Nihil omnīnō clārum gessērunt. Sōlā pestilentiā[178]et morbīsatque aegritūdinibus nōtus eōrum prīncipātus fuit.Aemilianus Emperor, 253A.D.6.Aemiliānus obscūrissimē nātus obscūrius imperāvit ac20tertiō mēnse exstinctus est.Valerianus Emperor, 253-260A.D.7.Hinc Licinius Valeriānus in Raetiā et Nōricō agēns abexercitū imperātōr et mox Augustus est factus. Galliēnusquoque Rōmae ā senātū Caesar est appellātus. Hōrum imperiumRōmānō nōminī perniciōsum et paene exitiābile fuitvel īnfēlīcitāte prīncipum vel ignāviā. Germānī Ravennamūsque vēnērunt. Valeriānus in Mesopotamiā bellum gerēnsā Sapōre, Persārum rēge, superātus est, mox etiam captus5apud Parthōs ignōbilī servitūte cōnsenuit.Gallienus Emperor, 260-268A.D.8.Galliēnus cum adulēscēns factus esset Augustus, imperiumprīmum fēlīciter, mox commodē, ad ultimum perniciōsēgessit. Nam iuvenis in Galliā et Īllyricō multa strēnuēfēcit occīsō apud Mursam Ingenuō, quī purpuram sūmpserat,10et Trebelliānō. Diū placidus et quiētus, mox in omnemlascīviam dissolūtus, tenendae reī pūblicae habēnās probrōsāignāviā et dēspērātiōne laxāvit. Alamannī vāstātīsGalliīs in Ītaliam penetrāvērunt. Dācia, quae ā Trāiānōultrā Dānuvium fuerat adiectā, tum āmissa, Graecia, Macedonia,15Pontus, Asia vāstāta est per Gothōs, Pannonia āSarmatīs Quadīsque populāta est, Germānī ūsque ad Hispāniāspenetrāvērunt et cīvitātem nōbilem Tarracōnem expūgnāvērunt,Parthī Mesopotamiā occupātā Syriam sibicoeperant vindicāre.209.Iam dēspērātīs rēbus et dēlētō paene imperiō RōmānōPostumus in Galliā, obscūrissimē nātus, purpuram sūmpsitet per annōs decem ita imperāvit ut cōnsūmptās paene prōvinciāsingentī virtūte et moderātiōne reparāverit. Quīsēditiōne mīlitum interfectus est, quod Mogontiacum cīvitātem,25quae adversus eum rebellāverat Laeliānō rēs novāsmōliente, dīripiendam[179]mīlitibus trādere nōluisset. Posteum Marius, vīlissimus opifex, purpuram accēpit et secundōdiē interfectus est. Victorīnus posteā Galliārum accēpitimperium, vir strēnuissimus, sed cum nimiae libīdinis[180]essetet mātrimōnia aliēna corrumperet, Agrippīnae occīsus estāctuāriō quōdam dolum māchinante, imperiī suī annōsecundō.5
18.Dein Vitellius imperiō[160]potītus est, familiā honōrātāmagis quam nōbilī. Nam pater ēius nōn admodum clārēnātus trēs tamen ōrdināriōs gesserat cōnsulātūs. Hīc cummultō dēdecōre imperāvit et gravī saevitiā nōtābilis, praecipuēingluviē et vorācitāte, quippe cum dē diē saepe quārtō5vel quīntō ferātur[161]epulātus. Nōtissima certē cēna memoriaemandāta est, quam eī Vitellius frāter exhibuit, in quāsuper cēterōs sūmptūs duo mīlia piscium, septem aviumapposita trāduntur. Hīc cum Nerōnī similis esse velletatque id adeō prae sē ferret, ut etiam exsequiās Nerōnis,10quae humiliter sepultae fuerant, honōrāret, ā Vespasiānīducibus occīsus est interfectō prius in urbe Sabīnō, Vespasiānīimperātōris frātre, quem cum Capitōliō incendit.Interfectus autem est māgnō dēdecōre: trāctus per urbemRōmam pūblicē, nūdus, ērēctō comā capite et subiectō ad15mentum gladiō, stercore in vultum et pectus ab omnibusobviīs appetītus, postrēmō iugulātus et in Tiberim dēiectusetiam commūnī caruit sepultūrā. Periit autem aetātis annōseptimō et quīnquāgēsimō, imperiī mēnse octāvō et diē ūnō.Vespasian Emperor, 69-79A.D.19.Vespasiānus huic successit, factus apud Palaestīnam20imperātōr, prīnceps obscūrē quidem nātus, sed optimīs comparandus,privātā vītā inlūstris, ut quī ā Claudiō in Germāniamet deinde in Britanniam missus trīciēs et bis cumhoste cōnflīxerit, duās validissimās gentēs, vīgintī oppida,īnsulam Vectam, Britanniae prōximam, imperiō Rōmānō25adiēcerit. Rōmae sē in imperiō moderātissimē gessit. Pecūniaetantum avidior fuit, ita tamen, ut eam nūllī[162]iniūstēauferret. Quam cum omnī dīligentiae prōvīsiōne conligeret,tamen studiōsissimē largiēbātur, praecipuē indigentibus.Nec facile ante eum cūiusquam prīncipis vel māior estlīberālitas comperta, vel iūstior. Placidissimae lēnitātis,5ut quī māiestātis quoque contrā sē reōs nōn facile pūnīretultrā exsiliī poenam. Sub hōc Iūdaea Rōmānō accessitimperiō et Hierosolyma, quae fuit urbs nōbilissima Palaestīnae.Achaeam, Lyciam, Rhodum, Bȳzantium, Samum,quae līberae ante id tempus fuerant, item Thrāciam, Ciliciam,10Commāgēnēn, quae sub rēgibus amīcīs ēgerant, inprōvinciārum fōrmam redēgit.20.Offēnsārum[163]et inimīcitiārum immemor fuit, convīciaā causidicīs et philosophīs in sē dicta lēniter tulit, dīligēnstamen coërcitor disciplīnae mīlitāris. Hīc cum fīliō Titō15dē Hierosolymīs triumphāvit. Per haec cum senātuī, populō,postrēmō cūnctīs amābilis ac iūcundus esset, prōfluviōventris exstinctus est in vīllā propriā circā Sabīnōs, annumagēns aetātis sexāgēsimum nōnum, imperiī nōnum et diemseptimum, atque inter Dīvōs relātus est. Genitūram fīliōrum20ita cognitam habuit, ut, cum multae contrā eum coniūrātiōnēsfierent, quās patefactās ingentī dissimulātiōnecontempsit, in senātū dīxerit aut fīliōs sibi successūrōs, autnēminem.Titus Emperor, 79-81A.D.21.Huic Titus fīlius successit, quī et ipse Vespasiānus est25dictus, vir omnium virtūtum genere mirābilis adeō ut amoret dēliciae humānī generis dīcerētur, facundissimus, bellicōsissimus,moderātissimus. Causās Latīnē ēgit, poēmataet tragoediās Graecē composuit. In oppūgnātiōne Hierosolymōrumsub patre mīlitāns duodecim prōpūgnātōrēs duodecimsagittārum cōnfīxit ictibus. Rōmae tantae cīvīlitātisin imperiō fuit ut nūllum omnīnō pūnīerit, convīctōs adversumsē coniūrātiōnis dīmīserit vel in eādem familiāritāte5quā anteā habuerit. Facilitātis et līberālitātis tantae fuitut, cum nūllī quicquam negāret et ab amīcīs reprehenderētur,responderit nūllum trīstem dēbēre ab imperātōre discēdere,praetereā cum quādam diē in cēnā recordātus fuissetnihil sē illō diē cuīquam praestitisse, dīxerit: ‘Amīcī, hodiē10diem perdidī.’ Hīc Rōmae amphitheātrum aedificāvit etquīnque mīlia ferārum in dēdicātiōne ēius occīdit.22.Per haec inūsitātō favōre dīlēctus morbō periit in eā,quā pater, vīllā post biennium et mēnsēs octō, diēs vīgintī,quam imperātōr erat factus, aetātis annō alterō et15quadrāgēsimō. Tantus lūctus eō mortuō pūblicus fuit ut omnēstamquam in propriā doluerint orbitāte. Senātus obitū ipsīuscircā vesperam nūntiātō nocte inrūpit in cūriam et tantās eīmortuō laudēs gratiāsque congessit, quantās nec vīvō umquamēgerat nec praesentī. Inter Dīvōs relātus est.20Domitian Emperor, 81-96A.D.23.Domitiānus mox accēpit imperium, frāter ipsīusiūnior, Nerōnī aut Caligulae aut Tiberiō similior quam patrīvel frātrī suō. Prīmīs tamen annīs moderātus in imperiō fuit,mox ad ingentia vitia prōgressus libīdinis, īrācundiae, crūdēlitātis,avāritiae, tantum in sē odiī[164]concitāvit ut25merita et patris et frātris abolēret. Interfēcit nōbilissimōs ēsenātū. Dominum sē et deum prīmus appellārī iussit.Nūllam sibi nisi auream et argenteam statuam in Capitōliōpassus est ponī. Cōnsōbrīnōs suōs interfēcit. Superbiaquoque in eō exsecrābilis fuit. Expeditiōnēs quattuor habuit,ūnam adversum Sarmatās, alteram adversum Cattōs,duās adversum Dācōs. Dē Dācīs Cattīsque duplicem triumphumēgit, dē Sarmatīs sōlam lauream ūsūrpāvit. Multās5tamen calamitātēs īsdem bellīs passus est; nam in Sarmatiālegiō ēius cum duce interfecta est et ā Dācīs Oppius Sabīnuscōnsulāris et Cornēlius Fuscus, praefectus praetōriō,cum māgnīs exercitibus occīsī sunt. Rōmae quoque multaopera fēcit, in hīs Capitōlium et Forum Trānsitōrium, Dīvōrum10Porticus, Īsīum ac Serāpīum et Stadium. Vērum cumob scelera ūniversīs exōsus esse coepisset, interfectus estsuōrum coniūrātiōne in Palātiō, annō aetātis quadrāgēsimōquīntō, imperiī quīntō decimō. Fūnus ēius cum ingentīdēdecōre per vespillōnēs exportātum et ignōbiliter est15sepultum.LIBER OCTĀVUSFrom the Accession of Nerva to the Death of Alexander Severus,96-235A.D.Nerva Emperor, 96-98A.D.1.Annō octingentēsimō et quīnquāgēsimō ab urbe conditāVetere et Valente cōnsulibus rēs pūblica ad prōsperrimumstatum rediit bonīs prīncipibus ingentī fēlicitāte commissa.Domitiānō enim, exitiābilī tyrannō, Nerva successit, vir in20prīvātā vītā moderātus et strēnuus, nōbilitātis mediae. Quīsenex admodum operam dante Petrōniō Secundō, praefectōpraetōriō, item Partheniō, interfectōre Domitiānī, imperātōrest factus; aequissimum sē et cīvilissimum praebuit. Reī[165]pūblicae dīvīnā prōvīsiōne cōnsuluit Trāiānum adoptandō.[166]Mortuus est Rōmae post annum et quattuor mēnsēs imperiīsuī ac diēs octō, aetātis septuāgēsimō et alterō annō, atqueinter Dīvōs relātus est.Trajan Emperor, 98-117A.D.2.Successit eī Ulpius Crīnītus Trāiānus, nātus Ītalicae in5Hispāniā, familiā[167]antīquā magis quam clārā. Nam paterēius prīmum cōnsul fuit. Imperātōr autem apud Agrippīnamin Galliīs factus est. Rem pūblicam ita administrāvitut omnibus prīncipibus meritō praeferātur, inūsitātaecīvīlitātis et fortitūdinis. Rōmānī imperiī, quod post Augustum10dēfēnsum magis fuerat quam nōbiliter ampliātum,fīnēs longē lātēque diffūdit. Urbēs trāns Rhēnum in Germāniāreparāvit. Dāciam Decibalō victō subēgit prōvinciātrāns Dānubium factā in hīs agrīs quōs nunc Taifalī, Victoalīet Tervingī habent. Ea prōvincia deciēs centēna mīlia15passuum in circuitū tenuit.3.Armeniam, quam occupāverant Parthī, recēpit Parthomasīrīoccisō, quī eam tenēbat. Albānīs rēgem dedit.Hibērōrum rēgem et Sauromatārum et Bosporānōrum etArabum et Osdroēnōrum et Colchōrum in fidem accēpit.20Carduenōs, Marcomedōs occupāvit et Anthemūsiam, māgnamPersidis regiōnem, Seleuciam, Ctēsiphōntem, Babylōnem;Messēniōs vīcit ac tenuit. Ūsque ad Indiae fīnēset mare Rubrum accessit atque ibi trēs prōvinciās fēcit,Armeniam, Assyriam, Mesopotamiam, cum hīs gentibus25quae Madenam attingunt. Arabiam posteā in prōvinciaefōrmam redēgit. In marī Rubrō classem īnstituit, ut peream Indiae fīnēs vāstāret.4.Glōriam tamen mīlitārem cīvīlitāte et moderātiōne superāvit,Rōmae et per prōvinciās aequālem sē omnibus exhibēns,amīcōs salūtandī[168]causā frequentāns vel aegrōtantēsvel cum fēstōs diēs habuissent, convīvia cum īsdem indiscrētavicissim habēns, saepe in vehiculīs eōrum sedēns, nūllum5senātōrum laedēns, nihil iniūstum ad augendum fiscumagēns, līberālis in cūnctōs, pūblicē prīvātimque dītāns omnēset honōribus augēns, quōs vel mediōcrī familiāritāte cognōvisset,per orbem terrārum aedificāns multa, immūnitātēscīvitātibus tribuēns, nihil nōn tranquillum et placidum10agēns, adeō ut omnī ēius aetāte ūnus senātor damnātus sitatque is tamen per senātum ignōrante Trāiānō. Ob haecper orbem terrārum deō proximus nihil nōn venerātiōnismeruit et vīvus et mortuus.5.Inter alia dicta hoc ipsīus fertur ēgregium. Amīcīs15enim culpantibus, quod nimium circā omnēs commūnis esset,[169]respondit tālem sē imperātōrem esse prīvātīs, quālēs essesibi imperātōrēs prīvātus optāsset. Post ingentem igiturglōriam bellī domīque quaesitam ē Perside rediēns apudSeleuciam Isauriae prōfluviō ventris exstinctus est. Obiit20autem aetātis annō sexāgēsimō tertiō, mēnse nōnō, diēquārtō, imperiī nōnō decimō, mēnse sextō, diē quīntō decimō.Inter Dīvōs relātus est sōlusque omnium intrā urbemsepultus est. Ossa conlāta in urnam auream in forō, quodaedificāvit, sub columnā posita sunt, cūius altitūdōCXLIV25pedēs habet. Hūius tantum memoriae dēlātum est utūsque ad nostram aetātem nōn aliter in senātū prīncipibusacclāmētur, nisi ‘Fēlīciōr Augustō,[170]meliōr Trāiānō.’ Adeōin eō glōria bonitātis obtinuit, ut vel adsentantibus velvērē laudantibus occāsiōnem māgnificentissimī praestetexemplī.Hadrian Emperor, 117-138A.D.6.Dēfūnctō Trāiānō Aelius Hadriānus creātus est prīnceps,sine aliquā quidem voluntāte Trāiānī, sed operam dantePlōtīnā, Trāiānī uxōre; nam eum Trāiānus, quamquam5cōnsōbrīnae suae fīlium, vīvus nōluerat adoptāre. Nātuset ipse Ītalicae in Hispāniā. Quī Trāiānī glōriae invidēnsstatim prōvinciās trēs relīquit, quās Trāiānus addiderat, etdē Assyriā, Mesopotamiā, Armeniā revocāvit exercitūs acfīnem imperiī esse voluit Euphrātēn. Idem dē Dāciā facere10conātum amīcī dēterruērunt, nē multī cīvēs Rōmānī barbarīstrāderentur, proptereā quia Trāiānus victā Dāciā ex tōtōorbe Rōmānō īnfīnītās eō cōpiās hominum trānstulerat adagrōs et urbēs colendās. Dācia enim diūturnō bellō Decibalīvirīs fuerat exhausta.157.Pācem tamen omnī imperiī suī tempore habuit, semeltantum per praesidem dīmicāvit. Orbem Rōmānum circumiit;multa aedificāvit. Fācundissimus Latīnō sermōne,Graecō ērudītissimus fuit. Nōn māgnam clēmentiae glōriamhabuit, dīligentissimus tamen circā aerārium et mīlitum20disciplīnam. Obiit in Campāniā māior sexāgenāriō, imperiīannō vīcēsimō prīmō, mēnse decimō, diē vīcēsimō nōnō.Senātus eī tribuere nōluit dīvīnōs honōrēs, tamen cum successoripsīus T. Aurēlius Antōnīnus Fulvius hōc vehementerexigeret, etsī ūniversī senātōrēs palam resisterent, tandem25obtinuit.Antoninus Pius Emperor, 138-161A.D.8.Ergō Hadriānō successit T. Antōnīnus Fulvius Bōiōnius,īdem etiam Pius nōminātus, genere clārō, sed nōn admodumvetere, vir īnsīgnis et quī meritō Numae Pompiliō cōnferātur,[171]ita ut Rōmulō Trāiānus aequētur. Vīxit ingentī honestāteprīvātus, māiōre in imperiō, nūllī acerbus, cūnctīsbenīgnus, in rē mīlitārī moderātā glōriā, dēfendere magisprōvinciās quam amplificāre studēns, virōs aequissimōs ad5administrandam rem pūblicam quaerēns, bonīs honōremhabēns, improbōs sine aliquā acerbitāte dētestāns, rēgibusamīcīs venerābilis nōn minus quam terribilis, adeō ut barbarōrumplūrimae nātiōnēs dēpositīs armīs ad eum contrōversiāssuās lītēsque dēferrent sententiaeque pārērent. Hīc10ante imperium dītissimus opēs quidem omnēs suās stīpendiīsmīlitum et circā amīcōs līberālītātibus minuit, vērumaerārium opulentum relīquit. Pius propter clēmentiamdictus est. Obiit apud Lorium, vīllam suam, mīliāriō aburbe duodecimō, vītae annō septuāgēsimō tertiō, imperiī15vīcēsimō tertiō, atque inter Dīvōs relātus est et meritōcōnsecrātus.Marcus Aurelius and Lucius Verus Emperors, 161-169A.D.9.Post hunc imperāvit M. Antōnīnus Vērus, haud dubiēnōbilissimus, quippe cum ēius orīgō paterna ā Numā Pompiliō,māterna ā Sallentīnō rēge penderet, et cum eō L. Annius20Antōnīnus Vērus. Tumque prīmum Rōmāna rēs pūblicaduōbus aequō iūre imperium administrantibus pāruit, cumūsque ad eōs singulōs semper habuisset Augustōs. Hī etgenere inter sē coniūnctī fuērunt et adfīnitāte. Nam VērusAnnius Antōnīnus M. Antōnīnī fīliam in mātrimōnium habuit,25M. autem Antōnīnus gener Antōnīnī Piī fuit per uxōremGalēriam Faustīnam iūniōrem, cōnsōbrīnam suam.10.Hī bellum contrā Parthōs gessērunt, quī post victōriamTrāiānī tum prīmum rebellāverant. Vērus Antōnīnus ad idprofectus est. Quī Antiochīae et circā Armeniam agēns multaper ducēs suōs et ingentiā patrāvit. Seleucīam, Assyriaeurbem nōbilissimam, cum quadringentīs mīlibus hominumcēpit; Parthicum triumphum revexit. Cum frātre eōdemque[172]5socerō triumphāvit. Obiit tamen in Venetiā, cum āConcordiā cīvitāte Altīnum proficīscerētur et cum frātrein vehiculō sēderet, subitō sanguine ictus, cāsū morbī quemGraecī apoplēxin vocant. Vir ingeniī parum cīvīlis, reverentiātamen frātris nihil umquam atrōx ausus. Cum obisset10ūndecimō imperiī annō, inter deōs relātus est.Marcus Aurelius reigns alone, 169-180A.D.11.Post eum M. Antōnīnus sōlus rem pūblicam tenuit, virquem mīrārī facilius quis quam laudāre possit. Ā prīncipiōvītae tranquillissimus, adeō ut ex īnfantīa quoque vultumnec ex gaudiō nec ex maerōre mutāverit. Philosophiae dēditus15Stoicae, ipse etiam nōn sōlum vītae moribus, sed etiamērudītiōne philosophus. Tantae admirātiōnis adhūc iuvenisut eum successōrem parāverit Hadriānus relinquere,adoptātō tamen Antōnīnō Piō generum eī idcircō esse voluerit,ut hōc ōrdine ad imperium pervenīret.2012.Īnstitūtus est ad philosophiam per Apollōnium[173]Chalcēdōnium,ad scientiam litterārum Graecārum per SextumChaerōnēnsem, Plūtarchī nepōtem, Latīnās autem eum litterāsFrontō, ōrātor nōbilissimus, docuit. Hīc cum omnibusRōmae aequō iūre ēgit, ad nūllam īnsolentiam ēlātus est25imperiī fastīgiō; līberālitātis prōmptissimae. Prōvinciās ingentībenīgnitāte et moderātiōne trāctāvit. Contrā Germānōseō prīncipe rēs fēlīciter gestae sunt. Bellum ipse ūnumgessit Marcomannicum, sed quantum nūllā memoriā fuit,adeō ut Pūnicīs cōnferātur. Nam eō[174]gravius est factum,quod ūniversī exercitūs Rōmānī perierant. Sub hōc enimtantus cāsus pestilentiae fuit ut post victōriam Persicam5Rōmae ac per Ītaliam prōvinciāsque māxima hominum pars,mīlitum omnēs ferē cōpiae languōre dēfēcerint.13.Ingentī ergō labōre et moderātiōne, cum apud Carnuntumiūgī trienniō perseverāsset, bellum Marcomannicum cōnfēcit,quod cum hīs Quādī, Vandalī, Sarmatae, Suēvī atque10omnis barbaria commoverat, multa hominum mīlia interfēcit,ac Pannoniīs servitiō līberātīs Rōmae rūrsus cumCommodō Antōnīnō, fīliō suō, quem iam Caesarem fēcerat,triumphāvit. Ad hūius bellī sūmptum cum aerāriō exhaustōlargītiōnēs nūllās habēret neque indīcere prōvinciālibus15aut senātuī aliquid vellet, īnstrumentum rēgiī cultūsfactā in forō Dīvī Trāiānī sectiōne distrāxit, vāsa aurea,pōcula crystallina et murrina, uxōriam ac suam sēricam etauream vestem, multa ōrnamenta gemmārum. Ac per duōscontinuōs mēnsēs ea vēnditiō habita est multumque aurī20redāctum. Post victōriam tamen ēmptōribus pretia restituit,quī reddere comparāta voluērunt; molestus nūllī fuitquī māluit semel ēmpta retinēre.14.Hīc permīsit virīs clāriōribus ut convīvia eōdem cultūquō ipse et ministrīs similibus exhibērent. In ēditiōne25mūnerum post victōriam adeō māgnificus fuit ut centumsimul leōnēs exhibuisse trādātur. Cum igitur fortūnātamrem pūblicam et virtūte et mānsuetūdine reddidisset, obiitXVIIIimperiī annō, vītaeLXI, et omnibus certātim adnitentibusinter Dīvōs relātus est.30Commodus Emperor, 180-193A.D.15.Hūius successōr L. Antōnīnus Commodus nihil paternumhabuit, nisi quod contrā Germānōs fēlīciter et ipsepūgnāvit. Septembrem mēnsem ad nōmen suum trānsferreconātus est, ut Commodus dīcerētur. Sed lūxuriā et obscēnitātedēprāvātus gladiātōriīs armīs saepissimē in lūdō,5deincēps etiam in amphitheātrō cum hūiusmodī hominibusdīmicāvit. Obiit morte subitā atque adeō ut strangulātusvel venēnō interfectus putārētur, cum annīsXIIpost patremetVIIImēnsibus imperāsset, tantā exsecrātiōne omnium uthostis humānī generis etiam mortuus iūdicārētur.10Pertinax Emperor, 193A.D.16.Huic successit Pertināx, grandaevus iam et quī septuāgenāriamattigisset aetātem, praefectūram urbī tum agēns,ex senātūs cōnsultō imperāre iussus. Octōgēsimō diē imperiīpraetōriānōrum mīlitum sēditiōne et Iūliānī scelereoccīsus est.1517.Post eum Salvius Iūliānus rem pūblicam invāsit, virnōbilis et iūre perītissimus, nepōs Salvī Iūliānī, quī subDīvō Hadriānō perpetuum composuit ēdictum. Victus estā Sevērō apud Mulvium pontem, interfectus in Palātiō.Vīxit mēnsibus septem postquam coeperat imperāre.20Septimius Severus Emperor, 193-211A.D.18.Hinc imperiī Rōmānī administrātiōnem SeptimiusSevērus accēpit, oriundus ex Āfricā prōvinciā Tripolitānā,oppidō Leptī. Sōlus omnī memoriā[175]et ante et posteā exĀfricā imperātōr fuit. Hīc prīmum fiscī advocātus, moxmīlitāris tribūnus, per multa deinde et varia officia atque25honōrēs ūsque ad administrātiōnem tōtīus reī pūblicae vēnit.Pertinācem sē appellārī voluit in honōrem ēius Pertinācis,quī ā Iūliānō fuerat occīsus. Parcus admodum fuit, natūrāsaevus. Bella multa et fēlīciter gessit. Pescennium Nigrum,quī in Aegyptō et Syriā rebellāverat, apud Cȳzicum5interfēcit. Parthōs vīcit et Arabās interiōrēs et Adiabēnōs.Arabās eō ūsque superāvit ut etiam prōvinciam ibi faceret.Idcircō Parthicus, Arabicus, Adiabēnicus dictus est. Multatōtō orbe Rōmānō reparāvit. Sub eō etiam Clōdius Albīnus,quī in occidendō Pertināce socius fuerat Iūliānō,[176]Caesarem10sē in Galliā fēcit, victusque apud Lugdūnum est interfectus.19.Sevērus tamen praeter bellicam glōriam etiam cīvīlibusstudiīs clārus fuit et litterīs doctus, philosophiae scientiamad plēnum adeptus. Novissimum bellum in Britanniāhabuit, utque receptās prōvinciās omnī sēcūritāte mūnīret,15vāllum perCXXXIIpassuum mīlia ā marī ad mare dēdūxit.Dēcessit Eborācī admodum senex, imperiī annō sextōdecimō, mēnse tertiō. Dīvus appellātus est. Nam fīliōsduōs successōrēs relīquit, Bassiānum et Getam, sed BassiānōAntōnīnī nōmen ā senātū voluit impōnī. Itaque dictus20est M. Aurēlius Antōnīnus Bassiānus patrīque successit.Nam Geta hostis pūblicus iūdicātus cōnfestim periit.Caracalla Emperor, 211-217A.D.20.M. igitur Aurēlius Antōnīnus Bassiānus, īdemque Caracalla,mōrum ferē paternōrum fuit, paulō asperior et mināx.Opus Rōmae ēgregium fēcit lavācrī, quae thermae Antōnīniānae25appellantur, nihil praetereā memorābile. Impatientislibīdinis, quī novercam suam Iūliam uxōrem dūxerit. Dēfūnctusest in Osdroēna apud Edessam moliēns adversumParthōs expedītiōnem annō imperiī sextō, mēnse secundō,vix ēgressus quadrāgēsimum tertium annum. Fūnere pūblicōēlātus est.Macrinus Emperor, 218A.D.21.Deinde Opilius Macrīnus, quī praefectus praetōriōerat, cum fīliō Diadūmenō factī imperātōrēs nihil memorābile5ex temporis brevitāte gessērunt. Nam imperiumeōrum duum mēnsuum et ūnīus annī fuit. Sēditiōne mīlitārīambō pariter occīsī sunt.Heliogabalus Emperor, 218-221A.D.22.Creātus est post hōs M. Aurēlius Antōnīnus. HīcAntonīnī Caracallae fīlius putābātur, sacerdōs autem10Heliogabalī templī erat. Is cum Rōmam ingentī et mīlitum etsenātūs exspectātiōne vēnisset, probrīs sē omnibus contāmināvit.Impudicissimē et obscēnissimē vīxit, bienniōque postet octō mēnsibus tumultū interfectus est mīlitārī et cum eōmāter Symiasera.15Alexander Severus Emperor, 221-235A.D.23.Successit huic Aurēlius Alexander, ab exercitū Caesar,ā senātū Augustus nōminātus, iuvenis admodum, susceptōqueadversus Persās bellō Xerxēn, eōrum rēgem, glōriōsissimēvīcit. Mīlitārem disciplīnam sevērissimē rēxit.Quāsdam tumultuantēs legiōnēs integrās exauctorāvit.20Adsessōrem habuit vel scriniī magistrum Ulpiānum, iūris conditōrem.Rōmae quoque favōrābilis fuit. Periit in Galliāmīlitārī tumultū tertiō decimō imperiī annō et diē nōnō.In Mamaeam, mātrem suam, ūnicē pius.LIBER NŌNUSFrom the Accession of Maximus to the Abdication of Diocletian,235-305A.D.Maximinus Emperor, 235-237A.D.1.Post hunc Māximīnus ex corpore mīlitārī prīmus adimperium accessit sōlā mīlitum voluntāte, cum nūlla senātūsintercessisset auctōritās neque ipse senātor esset. Is bellōadversus Germānōs fēlīciter gestō cum ā mīlitibus imperātōresset appellātus, ā Pupiēnō Aquilēiae occīsus est5dēserentibus eum mīlitibus suīs cum fīliō adhūc puerō, cum quōimperāverat trienniō et paucīs diēbus.Antonius Gordianus Emperor, 237-238A.D.Gordianus III Emperor, 238-244A.D.2.Posteā trēs simul Augustī fuērunt, Pupiēnus, Balbīnus,Gordiānus, duo superiōrēs obscūrissimō genere, Gordiānusnōbilis, quippe cūius pater, senior Gordiānus, cōnsensū10mīlitum, cum prōcōnsulātum Āfricae gereret, Māximīnōimperante prīnceps fuisset ēlēctus. Itaque cum Rōmamvēnissent, Balbīnus et Pupiēnus in Palātiō interfectī sunt,sōlī[177]Gordiānō imperium reservātum. Gordiānus admodumpuer cum Tranquillīnam Rōmae dūxisset uxōrem, Iānum15Geminum aperuit et ad Orientem profectus Parthīs bellumintulit, quī iam mōliēbantur ērumpere. Quod quidem fēlīcitergessit proeliīsque ingentibus Persās adflīxit. Rediēnshaud longē ā Rōmānīs fīnibus interfectus est fraude Philippī,quī post eum imperāvit. Mīles eī tumulum vīcēsimō20mīliāriō ā Circēsiō, quod castrum nunc Rōmānōrum estEuphrātae inminēns, aedificāvit, exsequiās Rōmam revexit,ipsum Dīvum appellāvit.Philip Emperor, 244-249A.D.3.Philippī duo, fīlius ac pater, Gordiānō occīsō imperiuminvāsērunt atque exercitū incolumī reductō ad Ītaliam exSyriā profectī sunt. Hīs imperantibus mīllēsimus annusRōmae urbis ingentī lūdōrum apparātū spectāculōrumquecelebrātus est. Ambō deinde ab exercitū interfectī sunt,5senior Philippus Vērōnae, Rōmae iūnior. Annīs quīnqueimperāvērunt; inter Dīvōs tamen relātī sunt.Metius Decius Emperor, 249-251A.D.4.Post hōs Decius ē Pannoniā īnferiōre Budaliae nātusimperium sūmpsit. Bellum cīvīle, quod in Galliā motumfuerat, oppressit. Fīlium suum Caesarem fēcit. Rōmae10lavācrum aedificāvit. Cum imperāssent bienniō ipse etfīlius, uterque in Barbaricō interfectī sunt. Senior meruitinter Dīvōs referrī.Gallus Hostilianus and Volusianus Emperors, 251-253A.D.5.Mox imperātōrēs creātī sunt Gallus Hostīliānus et Gallīfīlius Volusiānus. Sub hīs Aemiliānus in Moesiā rēs novās15mōlītus est; ad quem opprimendum cum ambō profectīessent, Interamnae interfectī sunt nōn complētō bienniō.Nihil omnīnō clārum gessērunt. Sōlā pestilentiā[178]et morbīsatque aegritūdinibus nōtus eōrum prīncipātus fuit.Aemilianus Emperor, 253A.D.6.Aemiliānus obscūrissimē nātus obscūrius imperāvit ac20tertiō mēnse exstinctus est.Valerianus Emperor, 253-260A.D.7.Hinc Licinius Valeriānus in Raetiā et Nōricō agēns abexercitū imperātōr et mox Augustus est factus. Galliēnusquoque Rōmae ā senātū Caesar est appellātus. Hōrum imperiumRōmānō nōminī perniciōsum et paene exitiābile fuitvel īnfēlīcitāte prīncipum vel ignāviā. Germānī Ravennamūsque vēnērunt. Valeriānus in Mesopotamiā bellum gerēnsā Sapōre, Persārum rēge, superātus est, mox etiam captus5apud Parthōs ignōbilī servitūte cōnsenuit.Gallienus Emperor, 260-268A.D.8.Galliēnus cum adulēscēns factus esset Augustus, imperiumprīmum fēlīciter, mox commodē, ad ultimum perniciōsēgessit. Nam iuvenis in Galliā et Īllyricō multa strēnuēfēcit occīsō apud Mursam Ingenuō, quī purpuram sūmpserat,10et Trebelliānō. Diū placidus et quiētus, mox in omnemlascīviam dissolūtus, tenendae reī pūblicae habēnās probrōsāignāviā et dēspērātiōne laxāvit. Alamannī vāstātīsGalliīs in Ītaliam penetrāvērunt. Dācia, quae ā Trāiānōultrā Dānuvium fuerat adiectā, tum āmissa, Graecia, Macedonia,15Pontus, Asia vāstāta est per Gothōs, Pannonia āSarmatīs Quadīsque populāta est, Germānī ūsque ad Hispāniāspenetrāvērunt et cīvitātem nōbilem Tarracōnem expūgnāvērunt,Parthī Mesopotamiā occupātā Syriam sibicoeperant vindicāre.209.Iam dēspērātīs rēbus et dēlētō paene imperiō RōmānōPostumus in Galliā, obscūrissimē nātus, purpuram sūmpsitet per annōs decem ita imperāvit ut cōnsūmptās paene prōvinciāsingentī virtūte et moderātiōne reparāverit. Quīsēditiōne mīlitum interfectus est, quod Mogontiacum cīvitātem,25quae adversus eum rebellāverat Laeliānō rēs novāsmōliente, dīripiendam[179]mīlitibus trādere nōluisset. Posteum Marius, vīlissimus opifex, purpuram accēpit et secundōdiē interfectus est. Victorīnus posteā Galliārum accēpitimperium, vir strēnuissimus, sed cum nimiae libīdinis[180]essetet mātrimōnia aliēna corrumperet, Agrippīnae occīsus estāctuāriō quōdam dolum māchinante, imperiī suī annōsecundō.5
18.Dein Vitellius imperiō[160]potītus est, familiā honōrātāmagis quam nōbilī. Nam pater ēius nōn admodum clārēnātus trēs tamen ōrdināriōs gesserat cōnsulātūs. Hīc cummultō dēdecōre imperāvit et gravī saevitiā nōtābilis, praecipuēingluviē et vorācitāte, quippe cum dē diē saepe quārtō5vel quīntō ferātur[161]epulātus. Nōtissima certē cēna memoriaemandāta est, quam eī Vitellius frāter exhibuit, in quāsuper cēterōs sūmptūs duo mīlia piscium, septem aviumapposita trāduntur. Hīc cum Nerōnī similis esse velletatque id adeō prae sē ferret, ut etiam exsequiās Nerōnis,10quae humiliter sepultae fuerant, honōrāret, ā Vespasiānīducibus occīsus est interfectō prius in urbe Sabīnō, Vespasiānīimperātōris frātre, quem cum Capitōliō incendit.Interfectus autem est māgnō dēdecōre: trāctus per urbemRōmam pūblicē, nūdus, ērēctō comā capite et subiectō ad15mentum gladiō, stercore in vultum et pectus ab omnibusobviīs appetītus, postrēmō iugulātus et in Tiberim dēiectusetiam commūnī caruit sepultūrā. Periit autem aetātis annōseptimō et quīnquāgēsimō, imperiī mēnse octāvō et diē ūnō.
18.Dein Vitellius imperiō[160]potītus est, familiā honōrātā
magis quam nōbilī. Nam pater ēius nōn admodum clārē
nātus trēs tamen ōrdināriōs gesserat cōnsulātūs. Hīc cum
multō dēdecōre imperāvit et gravī saevitiā nōtābilis, praecipuē
ingluviē et vorācitāte, quippe cum dē diē saepe quārtō5
vel quīntō ferātur[161]epulātus. Nōtissima certē cēna memoriae
mandāta est, quam eī Vitellius frāter exhibuit, in quā
super cēterōs sūmptūs duo mīlia piscium, septem avium
apposita trāduntur. Hīc cum Nerōnī similis esse vellet
atque id adeō prae sē ferret, ut etiam exsequiās Nerōnis,10
quae humiliter sepultae fuerant, honōrāret, ā Vespasiānī
ducibus occīsus est interfectō prius in urbe Sabīnō, Vespasiānī
imperātōris frātre, quem cum Capitōliō incendit.
Interfectus autem est māgnō dēdecōre: trāctus per urbem
Rōmam pūblicē, nūdus, ērēctō comā capite et subiectō ad15
mentum gladiō, stercore in vultum et pectus ab omnibus
obviīs appetītus, postrēmō iugulātus et in Tiberim dēiectus
etiam commūnī caruit sepultūrā. Periit autem aetātis annō
septimō et quīnquāgēsimō, imperiī mēnse octāvō et diē ūnō.
19.Vespasiānus huic successit, factus apud Palaestīnam20imperātōr, prīnceps obscūrē quidem nātus, sed optimīs comparandus,privātā vītā inlūstris, ut quī ā Claudiō in Germāniamet deinde in Britanniam missus trīciēs et bis cumhoste cōnflīxerit, duās validissimās gentēs, vīgintī oppida,īnsulam Vectam, Britanniae prōximam, imperiō Rōmānō25adiēcerit. Rōmae sē in imperiō moderātissimē gessit. Pecūniaetantum avidior fuit, ita tamen, ut eam nūllī[162]iniūstēauferret. Quam cum omnī dīligentiae prōvīsiōne conligeret,tamen studiōsissimē largiēbātur, praecipuē indigentibus.
19.Vespasiānus huic successit, factus apud Palaestīnam20
imperātōr, prīnceps obscūrē quidem nātus, sed optimīs comparandus,
privātā vītā inlūstris, ut quī ā Claudiō in Germāniam
et deinde in Britanniam missus trīciēs et bis cum
hoste cōnflīxerit, duās validissimās gentēs, vīgintī oppida,
īnsulam Vectam, Britanniae prōximam, imperiō Rōmānō25
adiēcerit. Rōmae sē in imperiō moderātissimē gessit. Pecūniae
tantum avidior fuit, ita tamen, ut eam nūllī[162]iniūstē
auferret. Quam cum omnī dīligentiae prōvīsiōne conligeret,
tamen studiōsissimē largiēbātur, praecipuē indigentibus.
Nec facile ante eum cūiusquam prīncipis vel māior estlīberālitas comperta, vel iūstior. Placidissimae lēnitātis,5ut quī māiestātis quoque contrā sē reōs nōn facile pūnīretultrā exsiliī poenam. Sub hōc Iūdaea Rōmānō accessitimperiō et Hierosolyma, quae fuit urbs nōbilissima Palaestīnae.Achaeam, Lyciam, Rhodum, Bȳzantium, Samum,quae līberae ante id tempus fuerant, item Thrāciam, Ciliciam,10Commāgēnēn, quae sub rēgibus amīcīs ēgerant, inprōvinciārum fōrmam redēgit.
Nec facile ante eum cūiusquam prīncipis vel māior est
līberālitas comperta, vel iūstior. Placidissimae lēnitātis,5
ut quī māiestātis quoque contrā sē reōs nōn facile pūnīret
ultrā exsiliī poenam. Sub hōc Iūdaea Rōmānō accessit
imperiō et Hierosolyma, quae fuit urbs nōbilissima Palaestīnae.
Achaeam, Lyciam, Rhodum, Bȳzantium, Samum,
quae līberae ante id tempus fuerant, item Thrāciam, Ciliciam,10
Commāgēnēn, quae sub rēgibus amīcīs ēgerant, in
prōvinciārum fōrmam redēgit.
20.Offēnsārum[163]et inimīcitiārum immemor fuit, convīciaā causidicīs et philosophīs in sē dicta lēniter tulit, dīligēnstamen coërcitor disciplīnae mīlitāris. Hīc cum fīliō Titō15dē Hierosolymīs triumphāvit. Per haec cum senātuī, populō,postrēmō cūnctīs amābilis ac iūcundus esset, prōfluviōventris exstinctus est in vīllā propriā circā Sabīnōs, annumagēns aetātis sexāgēsimum nōnum, imperiī nōnum et diemseptimum, atque inter Dīvōs relātus est. Genitūram fīliōrum20ita cognitam habuit, ut, cum multae contrā eum coniūrātiōnēsfierent, quās patefactās ingentī dissimulātiōnecontempsit, in senātū dīxerit aut fīliōs sibi successūrōs, autnēminem.
20.Offēnsārum[163]et inimīcitiārum immemor fuit, convīcia
ā causidicīs et philosophīs in sē dicta lēniter tulit, dīligēns
tamen coërcitor disciplīnae mīlitāris. Hīc cum fīliō Titō15
dē Hierosolymīs triumphāvit. Per haec cum senātuī, populō,
postrēmō cūnctīs amābilis ac iūcundus esset, prōfluviō
ventris exstinctus est in vīllā propriā circā Sabīnōs, annum
agēns aetātis sexāgēsimum nōnum, imperiī nōnum et diem
septimum, atque inter Dīvōs relātus est. Genitūram fīliōrum20
ita cognitam habuit, ut, cum multae contrā eum coniūrātiōnēs
fierent, quās patefactās ingentī dissimulātiōne
contempsit, in senātū dīxerit aut fīliōs sibi successūrōs, aut
nēminem.
21.Huic Titus fīlius successit, quī et ipse Vespasiānus est25dictus, vir omnium virtūtum genere mirābilis adeō ut amoret dēliciae humānī generis dīcerētur, facundissimus, bellicōsissimus,moderātissimus. Causās Latīnē ēgit, poēmataet tragoediās Graecē composuit. In oppūgnātiōne Hierosolymōrumsub patre mīlitāns duodecim prōpūgnātōrēs duodecimsagittārum cōnfīxit ictibus. Rōmae tantae cīvīlitātisin imperiō fuit ut nūllum omnīnō pūnīerit, convīctōs adversumsē coniūrātiōnis dīmīserit vel in eādem familiāritāte5quā anteā habuerit. Facilitātis et līberālitātis tantae fuitut, cum nūllī quicquam negāret et ab amīcīs reprehenderētur,responderit nūllum trīstem dēbēre ab imperātōre discēdere,praetereā cum quādam diē in cēnā recordātus fuissetnihil sē illō diē cuīquam praestitisse, dīxerit: ‘Amīcī, hodiē10diem perdidī.’ Hīc Rōmae amphitheātrum aedificāvit etquīnque mīlia ferārum in dēdicātiōne ēius occīdit.
21.Huic Titus fīlius successit, quī et ipse Vespasiānus est25
dictus, vir omnium virtūtum genere mirābilis adeō ut amor
et dēliciae humānī generis dīcerētur, facundissimus, bellicōsissimus,
moderātissimus. Causās Latīnē ēgit, poēmata
et tragoediās Graecē composuit. In oppūgnātiōne Hierosolymōrum
sub patre mīlitāns duodecim prōpūgnātōrēs duodecim
sagittārum cōnfīxit ictibus. Rōmae tantae cīvīlitātis
in imperiō fuit ut nūllum omnīnō pūnīerit, convīctōs adversum
sē coniūrātiōnis dīmīserit vel in eādem familiāritāte5
quā anteā habuerit. Facilitātis et līberālitātis tantae fuit
ut, cum nūllī quicquam negāret et ab amīcīs reprehenderētur,
responderit nūllum trīstem dēbēre ab imperātōre discēdere,
praetereā cum quādam diē in cēnā recordātus fuisset
nihil sē illō diē cuīquam praestitisse, dīxerit: ‘Amīcī, hodiē10
diem perdidī.’ Hīc Rōmae amphitheātrum aedificāvit et
quīnque mīlia ferārum in dēdicātiōne ēius occīdit.
22.Per haec inūsitātō favōre dīlēctus morbō periit in eā,quā pater, vīllā post biennium et mēnsēs octō, diēs vīgintī,quam imperātōr erat factus, aetātis annō alterō et15quadrāgēsimō. Tantus lūctus eō mortuō pūblicus fuit ut omnēstamquam in propriā doluerint orbitāte. Senātus obitū ipsīuscircā vesperam nūntiātō nocte inrūpit in cūriam et tantās eīmortuō laudēs gratiāsque congessit, quantās nec vīvō umquamēgerat nec praesentī. Inter Dīvōs relātus est.20
22.Per haec inūsitātō favōre dīlēctus morbō periit in eā,
quā pater, vīllā post biennium et mēnsēs octō, diēs vīgintī,
quam imperātōr erat factus, aetātis annō alterō et15
quadrāgēsimō. Tantus lūctus eō mortuō pūblicus fuit ut omnēs
tamquam in propriā doluerint orbitāte. Senātus obitū ipsīus
circā vesperam nūntiātō nocte inrūpit in cūriam et tantās eī
mortuō laudēs gratiāsque congessit, quantās nec vīvō umquam
ēgerat nec praesentī. Inter Dīvōs relātus est.20
23.Domitiānus mox accēpit imperium, frāter ipsīusiūnior, Nerōnī aut Caligulae aut Tiberiō similior quam patrīvel frātrī suō. Prīmīs tamen annīs moderātus in imperiō fuit,mox ad ingentia vitia prōgressus libīdinis, īrācundiae, crūdēlitātis,avāritiae, tantum in sē odiī[164]concitāvit ut25merita et patris et frātris abolēret. Interfēcit nōbilissimōs ēsenātū. Dominum sē et deum prīmus appellārī iussit.Nūllam sibi nisi auream et argenteam statuam in Capitōliōpassus est ponī. Cōnsōbrīnōs suōs interfēcit. Superbiaquoque in eō exsecrābilis fuit. Expeditiōnēs quattuor habuit,ūnam adversum Sarmatās, alteram adversum Cattōs,duās adversum Dācōs. Dē Dācīs Cattīsque duplicem triumphumēgit, dē Sarmatīs sōlam lauream ūsūrpāvit. Multās5tamen calamitātēs īsdem bellīs passus est; nam in Sarmatiālegiō ēius cum duce interfecta est et ā Dācīs Oppius Sabīnuscōnsulāris et Cornēlius Fuscus, praefectus praetōriō,cum māgnīs exercitibus occīsī sunt. Rōmae quoque multaopera fēcit, in hīs Capitōlium et Forum Trānsitōrium, Dīvōrum10Porticus, Īsīum ac Serāpīum et Stadium. Vērum cumob scelera ūniversīs exōsus esse coepisset, interfectus estsuōrum coniūrātiōne in Palātiō, annō aetātis quadrāgēsimōquīntō, imperiī quīntō decimō. Fūnus ēius cum ingentīdēdecōre per vespillōnēs exportātum et ignōbiliter est15sepultum.
23.Domitiānus mox accēpit imperium, frāter ipsīus
iūnior, Nerōnī aut Caligulae aut Tiberiō similior quam patrī
vel frātrī suō. Prīmīs tamen annīs moderātus in imperiō fuit,
mox ad ingentia vitia prōgressus libīdinis, īrācundiae, crūdēlitātis,
avāritiae, tantum in sē odiī[164]concitāvit ut25
merita et patris et frātris abolēret. Interfēcit nōbilissimōs ē
senātū. Dominum sē et deum prīmus appellārī iussit.
Nūllam sibi nisi auream et argenteam statuam in Capitōliō
passus est ponī. Cōnsōbrīnōs suōs interfēcit. Superbia
quoque in eō exsecrābilis fuit. Expeditiōnēs quattuor habuit,
ūnam adversum Sarmatās, alteram adversum Cattōs,
duās adversum Dācōs. Dē Dācīs Cattīsque duplicem triumphum
ēgit, dē Sarmatīs sōlam lauream ūsūrpāvit. Multās5
tamen calamitātēs īsdem bellīs passus est; nam in Sarmatiā
legiō ēius cum duce interfecta est et ā Dācīs Oppius Sabīnus
cōnsulāris et Cornēlius Fuscus, praefectus praetōriō,
cum māgnīs exercitibus occīsī sunt. Rōmae quoque multa
opera fēcit, in hīs Capitōlium et Forum Trānsitōrium, Dīvōrum10
Porticus, Īsīum ac Serāpīum et Stadium. Vērum cum
ob scelera ūniversīs exōsus esse coepisset, interfectus est
suōrum coniūrātiōne in Palātiō, annō aetātis quadrāgēsimō
quīntō, imperiī quīntō decimō. Fūnus ēius cum ingentī
dēdecōre per vespillōnēs exportātum et ignōbiliter est15
sepultum.
From the Accession of Nerva to the Death of Alexander Severus,96-235A.D.
1.Annō octingentēsimō et quīnquāgēsimō ab urbe conditāVetere et Valente cōnsulibus rēs pūblica ad prōsperrimumstatum rediit bonīs prīncipibus ingentī fēlicitāte commissa.Domitiānō enim, exitiābilī tyrannō, Nerva successit, vir in20prīvātā vītā moderātus et strēnuus, nōbilitātis mediae. Quīsenex admodum operam dante Petrōniō Secundō, praefectōpraetōriō, item Partheniō, interfectōre Domitiānī, imperātōrest factus; aequissimum sē et cīvilissimum praebuit. Reī[165]pūblicae dīvīnā prōvīsiōne cōnsuluit Trāiānum adoptandō.[166]Mortuus est Rōmae post annum et quattuor mēnsēs imperiīsuī ac diēs octō, aetātis septuāgēsimō et alterō annō, atqueinter Dīvōs relātus est.
1.Annō octingentēsimō et quīnquāgēsimō ab urbe conditā
Vetere et Valente cōnsulibus rēs pūblica ad prōsperrimum
statum rediit bonīs prīncipibus ingentī fēlicitāte commissa.
Domitiānō enim, exitiābilī tyrannō, Nerva successit, vir in20
prīvātā vītā moderātus et strēnuus, nōbilitātis mediae. Quī
senex admodum operam dante Petrōniō Secundō, praefectō
praetōriō, item Partheniō, interfectōre Domitiānī, imperātōr
est factus; aequissimum sē et cīvilissimum praebuit. Reī[165]
pūblicae dīvīnā prōvīsiōne cōnsuluit Trāiānum adoptandō.[166]
Mortuus est Rōmae post annum et quattuor mēnsēs imperiī
suī ac diēs octō, aetātis septuāgēsimō et alterō annō, atque
inter Dīvōs relātus est.
2.Successit eī Ulpius Crīnītus Trāiānus, nātus Ītalicae in5Hispāniā, familiā[167]antīquā magis quam clārā. Nam paterēius prīmum cōnsul fuit. Imperātōr autem apud Agrippīnamin Galliīs factus est. Rem pūblicam ita administrāvitut omnibus prīncipibus meritō praeferātur, inūsitātaecīvīlitātis et fortitūdinis. Rōmānī imperiī, quod post Augustum10dēfēnsum magis fuerat quam nōbiliter ampliātum,fīnēs longē lātēque diffūdit. Urbēs trāns Rhēnum in Germāniāreparāvit. Dāciam Decibalō victō subēgit prōvinciātrāns Dānubium factā in hīs agrīs quōs nunc Taifalī, Victoalīet Tervingī habent. Ea prōvincia deciēs centēna mīlia15passuum in circuitū tenuit.
2.Successit eī Ulpius Crīnītus Trāiānus, nātus Ītalicae in5
Hispāniā, familiā[167]antīquā magis quam clārā. Nam pater
ēius prīmum cōnsul fuit. Imperātōr autem apud Agrippīnam
in Galliīs factus est. Rem pūblicam ita administrāvit
ut omnibus prīncipibus meritō praeferātur, inūsitātae
cīvīlitātis et fortitūdinis. Rōmānī imperiī, quod post Augustum10
dēfēnsum magis fuerat quam nōbiliter ampliātum,
fīnēs longē lātēque diffūdit. Urbēs trāns Rhēnum in Germāniā
reparāvit. Dāciam Decibalō victō subēgit prōvinciā
trāns Dānubium factā in hīs agrīs quōs nunc Taifalī, Victoalī
et Tervingī habent. Ea prōvincia deciēs centēna mīlia15
passuum in circuitū tenuit.
3.Armeniam, quam occupāverant Parthī, recēpit Parthomasīrīoccisō, quī eam tenēbat. Albānīs rēgem dedit.Hibērōrum rēgem et Sauromatārum et Bosporānōrum etArabum et Osdroēnōrum et Colchōrum in fidem accēpit.20Carduenōs, Marcomedōs occupāvit et Anthemūsiam, māgnamPersidis regiōnem, Seleuciam, Ctēsiphōntem, Babylōnem;Messēniōs vīcit ac tenuit. Ūsque ad Indiae fīnēset mare Rubrum accessit atque ibi trēs prōvinciās fēcit,Armeniam, Assyriam, Mesopotamiam, cum hīs gentibus25quae Madenam attingunt. Arabiam posteā in prōvinciaefōrmam redēgit. In marī Rubrō classem īnstituit, ut peream Indiae fīnēs vāstāret.
3.Armeniam, quam occupāverant Parthī, recēpit Parthomasīrī
occisō, quī eam tenēbat. Albānīs rēgem dedit.
Hibērōrum rēgem et Sauromatārum et Bosporānōrum et
Arabum et Osdroēnōrum et Colchōrum in fidem accēpit.20
Carduenōs, Marcomedōs occupāvit et Anthemūsiam, māgnam
Persidis regiōnem, Seleuciam, Ctēsiphōntem, Babylōnem;
Messēniōs vīcit ac tenuit. Ūsque ad Indiae fīnēs
et mare Rubrum accessit atque ibi trēs prōvinciās fēcit,
Armeniam, Assyriam, Mesopotamiam, cum hīs gentibus25
quae Madenam attingunt. Arabiam posteā in prōvinciae
fōrmam redēgit. In marī Rubrō classem īnstituit, ut per
eam Indiae fīnēs vāstāret.
4.Glōriam tamen mīlitārem cīvīlitāte et moderātiōne superāvit,Rōmae et per prōvinciās aequālem sē omnibus exhibēns,amīcōs salūtandī[168]causā frequentāns vel aegrōtantēsvel cum fēstōs diēs habuissent, convīvia cum īsdem indiscrētavicissim habēns, saepe in vehiculīs eōrum sedēns, nūllum5senātōrum laedēns, nihil iniūstum ad augendum fiscumagēns, līberālis in cūnctōs, pūblicē prīvātimque dītāns omnēset honōribus augēns, quōs vel mediōcrī familiāritāte cognōvisset,per orbem terrārum aedificāns multa, immūnitātēscīvitātibus tribuēns, nihil nōn tranquillum et placidum10agēns, adeō ut omnī ēius aetāte ūnus senātor damnātus sitatque is tamen per senātum ignōrante Trāiānō. Ob haecper orbem terrārum deō proximus nihil nōn venerātiōnismeruit et vīvus et mortuus.
4.Glōriam tamen mīlitārem cīvīlitāte et moderātiōne superāvit,
Rōmae et per prōvinciās aequālem sē omnibus exhibēns,
amīcōs salūtandī[168]causā frequentāns vel aegrōtantēs
vel cum fēstōs diēs habuissent, convīvia cum īsdem indiscrēta
vicissim habēns, saepe in vehiculīs eōrum sedēns, nūllum5
senātōrum laedēns, nihil iniūstum ad augendum fiscum
agēns, līberālis in cūnctōs, pūblicē prīvātimque dītāns omnēs
et honōribus augēns, quōs vel mediōcrī familiāritāte cognōvisset,
per orbem terrārum aedificāns multa, immūnitātēs
cīvitātibus tribuēns, nihil nōn tranquillum et placidum10
agēns, adeō ut omnī ēius aetāte ūnus senātor damnātus sit
atque is tamen per senātum ignōrante Trāiānō. Ob haec
per orbem terrārum deō proximus nihil nōn venerātiōnis
meruit et vīvus et mortuus.
5.Inter alia dicta hoc ipsīus fertur ēgregium. Amīcīs15enim culpantibus, quod nimium circā omnēs commūnis esset,[169]respondit tālem sē imperātōrem esse prīvātīs, quālēs essesibi imperātōrēs prīvātus optāsset. Post ingentem igiturglōriam bellī domīque quaesitam ē Perside rediēns apudSeleuciam Isauriae prōfluviō ventris exstinctus est. Obiit20autem aetātis annō sexāgēsimō tertiō, mēnse nōnō, diēquārtō, imperiī nōnō decimō, mēnse sextō, diē quīntō decimō.Inter Dīvōs relātus est sōlusque omnium intrā urbemsepultus est. Ossa conlāta in urnam auream in forō, quodaedificāvit, sub columnā posita sunt, cūius altitūdōCXLIV25pedēs habet. Hūius tantum memoriae dēlātum est utūsque ad nostram aetātem nōn aliter in senātū prīncipibusacclāmētur, nisi ‘Fēlīciōr Augustō,[170]meliōr Trāiānō.’ Adeōin eō glōria bonitātis obtinuit, ut vel adsentantibus velvērē laudantibus occāsiōnem māgnificentissimī praestetexemplī.
5.Inter alia dicta hoc ipsīus fertur ēgregium. Amīcīs15
enim culpantibus, quod nimium circā omnēs commūnis esset,[169]
respondit tālem sē imperātōrem esse prīvātīs, quālēs esse
sibi imperātōrēs prīvātus optāsset. Post ingentem igitur
glōriam bellī domīque quaesitam ē Perside rediēns apud
Seleuciam Isauriae prōfluviō ventris exstinctus est. Obiit20
autem aetātis annō sexāgēsimō tertiō, mēnse nōnō, diē
quārtō, imperiī nōnō decimō, mēnse sextō, diē quīntō decimō.
Inter Dīvōs relātus est sōlusque omnium intrā urbem
sepultus est. Ossa conlāta in urnam auream in forō, quod
aedificāvit, sub columnā posita sunt, cūius altitūdōCXLIV25
pedēs habet. Hūius tantum memoriae dēlātum est ut
ūsque ad nostram aetātem nōn aliter in senātū prīncipibus
acclāmētur, nisi ‘Fēlīciōr Augustō,[170]meliōr Trāiānō.’ Adeō
in eō glōria bonitātis obtinuit, ut vel adsentantibus vel
vērē laudantibus occāsiōnem māgnificentissimī praestet
exemplī.
6.Dēfūnctō Trāiānō Aelius Hadriānus creātus est prīnceps,sine aliquā quidem voluntāte Trāiānī, sed operam dantePlōtīnā, Trāiānī uxōre; nam eum Trāiānus, quamquam5cōnsōbrīnae suae fīlium, vīvus nōluerat adoptāre. Nātuset ipse Ītalicae in Hispāniā. Quī Trāiānī glōriae invidēnsstatim prōvinciās trēs relīquit, quās Trāiānus addiderat, etdē Assyriā, Mesopotamiā, Armeniā revocāvit exercitūs acfīnem imperiī esse voluit Euphrātēn. Idem dē Dāciā facere10conātum amīcī dēterruērunt, nē multī cīvēs Rōmānī barbarīstrāderentur, proptereā quia Trāiānus victā Dāciā ex tōtōorbe Rōmānō īnfīnītās eō cōpiās hominum trānstulerat adagrōs et urbēs colendās. Dācia enim diūturnō bellō Decibalīvirīs fuerat exhausta.15
6.Dēfūnctō Trāiānō Aelius Hadriānus creātus est prīnceps,
sine aliquā quidem voluntāte Trāiānī, sed operam dante
Plōtīnā, Trāiānī uxōre; nam eum Trāiānus, quamquam5
cōnsōbrīnae suae fīlium, vīvus nōluerat adoptāre. Nātus
et ipse Ītalicae in Hispāniā. Quī Trāiānī glōriae invidēns
statim prōvinciās trēs relīquit, quās Trāiānus addiderat, et
dē Assyriā, Mesopotamiā, Armeniā revocāvit exercitūs ac
fīnem imperiī esse voluit Euphrātēn. Idem dē Dāciā facere10
conātum amīcī dēterruērunt, nē multī cīvēs Rōmānī barbarīs
trāderentur, proptereā quia Trāiānus victā Dāciā ex tōtō
orbe Rōmānō īnfīnītās eō cōpiās hominum trānstulerat ad
agrōs et urbēs colendās. Dācia enim diūturnō bellō Decibalī
virīs fuerat exhausta.15
7.Pācem tamen omnī imperiī suī tempore habuit, semeltantum per praesidem dīmicāvit. Orbem Rōmānum circumiit;multa aedificāvit. Fācundissimus Latīnō sermōne,Graecō ērudītissimus fuit. Nōn māgnam clēmentiae glōriamhabuit, dīligentissimus tamen circā aerārium et mīlitum20disciplīnam. Obiit in Campāniā māior sexāgenāriō, imperiīannō vīcēsimō prīmō, mēnse decimō, diē vīcēsimō nōnō.Senātus eī tribuere nōluit dīvīnōs honōrēs, tamen cum successoripsīus T. Aurēlius Antōnīnus Fulvius hōc vehementerexigeret, etsī ūniversī senātōrēs palam resisterent, tandem25obtinuit.
7.Pācem tamen omnī imperiī suī tempore habuit, semel
tantum per praesidem dīmicāvit. Orbem Rōmānum circumiit;
multa aedificāvit. Fācundissimus Latīnō sermōne,
Graecō ērudītissimus fuit. Nōn māgnam clēmentiae glōriam
habuit, dīligentissimus tamen circā aerārium et mīlitum20
disciplīnam. Obiit in Campāniā māior sexāgenāriō, imperiī
annō vīcēsimō prīmō, mēnse decimō, diē vīcēsimō nōnō.
Senātus eī tribuere nōluit dīvīnōs honōrēs, tamen cum successor
ipsīus T. Aurēlius Antōnīnus Fulvius hōc vehementer
exigeret, etsī ūniversī senātōrēs palam resisterent, tandem25
obtinuit.
8.Ergō Hadriānō successit T. Antōnīnus Fulvius Bōiōnius,īdem etiam Pius nōminātus, genere clārō, sed nōn admodumvetere, vir īnsīgnis et quī meritō Numae Pompiliō cōnferātur,[171]ita ut Rōmulō Trāiānus aequētur. Vīxit ingentī honestāteprīvātus, māiōre in imperiō, nūllī acerbus, cūnctīsbenīgnus, in rē mīlitārī moderātā glōriā, dēfendere magisprōvinciās quam amplificāre studēns, virōs aequissimōs ad5administrandam rem pūblicam quaerēns, bonīs honōremhabēns, improbōs sine aliquā acerbitāte dētestāns, rēgibusamīcīs venerābilis nōn minus quam terribilis, adeō ut barbarōrumplūrimae nātiōnēs dēpositīs armīs ad eum contrōversiāssuās lītēsque dēferrent sententiaeque pārērent. Hīc10ante imperium dītissimus opēs quidem omnēs suās stīpendiīsmīlitum et circā amīcōs līberālītātibus minuit, vērumaerārium opulentum relīquit. Pius propter clēmentiamdictus est. Obiit apud Lorium, vīllam suam, mīliāriō aburbe duodecimō, vītae annō septuāgēsimō tertiō, imperiī15vīcēsimō tertiō, atque inter Dīvōs relātus est et meritōcōnsecrātus.
8.Ergō Hadriānō successit T. Antōnīnus Fulvius Bōiōnius,
īdem etiam Pius nōminātus, genere clārō, sed nōn admodum
vetere, vir īnsīgnis et quī meritō Numae Pompiliō cōnferātur,[171]
ita ut Rōmulō Trāiānus aequētur. Vīxit ingentī honestāte
prīvātus, māiōre in imperiō, nūllī acerbus, cūnctīs
benīgnus, in rē mīlitārī moderātā glōriā, dēfendere magis
prōvinciās quam amplificāre studēns, virōs aequissimōs ad5
administrandam rem pūblicam quaerēns, bonīs honōrem
habēns, improbōs sine aliquā acerbitāte dētestāns, rēgibus
amīcīs venerābilis nōn minus quam terribilis, adeō ut barbarōrum
plūrimae nātiōnēs dēpositīs armīs ad eum contrōversiās
suās lītēsque dēferrent sententiaeque pārērent. Hīc10
ante imperium dītissimus opēs quidem omnēs suās stīpendiīs
mīlitum et circā amīcōs līberālītātibus minuit, vērum
aerārium opulentum relīquit. Pius propter clēmentiam
dictus est. Obiit apud Lorium, vīllam suam, mīliāriō ab
urbe duodecimō, vītae annō septuāgēsimō tertiō, imperiī15
vīcēsimō tertiō, atque inter Dīvōs relātus est et meritō
cōnsecrātus.
9.Post hunc imperāvit M. Antōnīnus Vērus, haud dubiēnōbilissimus, quippe cum ēius orīgō paterna ā Numā Pompiliō,māterna ā Sallentīnō rēge penderet, et cum eō L. Annius20Antōnīnus Vērus. Tumque prīmum Rōmāna rēs pūblicaduōbus aequō iūre imperium administrantibus pāruit, cumūsque ad eōs singulōs semper habuisset Augustōs. Hī etgenere inter sē coniūnctī fuērunt et adfīnitāte. Nam VērusAnnius Antōnīnus M. Antōnīnī fīliam in mātrimōnium habuit,25M. autem Antōnīnus gener Antōnīnī Piī fuit per uxōremGalēriam Faustīnam iūniōrem, cōnsōbrīnam suam.
9.Post hunc imperāvit M. Antōnīnus Vērus, haud dubiē
nōbilissimus, quippe cum ēius orīgō paterna ā Numā Pompiliō,
māterna ā Sallentīnō rēge penderet, et cum eō L. Annius20
Antōnīnus Vērus. Tumque prīmum Rōmāna rēs pūblica
duōbus aequō iūre imperium administrantibus pāruit, cum
ūsque ad eōs singulōs semper habuisset Augustōs. Hī et
genere inter sē coniūnctī fuērunt et adfīnitāte. Nam Vērus
Annius Antōnīnus M. Antōnīnī fīliam in mātrimōnium habuit,25
M. autem Antōnīnus gener Antōnīnī Piī fuit per uxōrem
Galēriam Faustīnam iūniōrem, cōnsōbrīnam suam.
10.Hī bellum contrā Parthōs gessērunt, quī post victōriamTrāiānī tum prīmum rebellāverant. Vērus Antōnīnus ad idprofectus est. Quī Antiochīae et circā Armeniam agēns multaper ducēs suōs et ingentiā patrāvit. Seleucīam, Assyriaeurbem nōbilissimam, cum quadringentīs mīlibus hominumcēpit; Parthicum triumphum revexit. Cum frātre eōdemque[172]5socerō triumphāvit. Obiit tamen in Venetiā, cum āConcordiā cīvitāte Altīnum proficīscerētur et cum frātrein vehiculō sēderet, subitō sanguine ictus, cāsū morbī quemGraecī apoplēxin vocant. Vir ingeniī parum cīvīlis, reverentiātamen frātris nihil umquam atrōx ausus. Cum obisset10ūndecimō imperiī annō, inter deōs relātus est.
10.Hī bellum contrā Parthōs gessērunt, quī post victōriam
Trāiānī tum prīmum rebellāverant. Vērus Antōnīnus ad id
profectus est. Quī Antiochīae et circā Armeniam agēns multa
per ducēs suōs et ingentiā patrāvit. Seleucīam, Assyriae
urbem nōbilissimam, cum quadringentīs mīlibus hominum
cēpit; Parthicum triumphum revexit. Cum frātre eōdemque[172]5
socerō triumphāvit. Obiit tamen in Venetiā, cum ā
Concordiā cīvitāte Altīnum proficīscerētur et cum frātre
in vehiculō sēderet, subitō sanguine ictus, cāsū morbī quem
Graecī apoplēxin vocant. Vir ingeniī parum cīvīlis, reverentiā
tamen frātris nihil umquam atrōx ausus. Cum obisset10
ūndecimō imperiī annō, inter deōs relātus est.
11.Post eum M. Antōnīnus sōlus rem pūblicam tenuit, virquem mīrārī facilius quis quam laudāre possit. Ā prīncipiōvītae tranquillissimus, adeō ut ex īnfantīa quoque vultumnec ex gaudiō nec ex maerōre mutāverit. Philosophiae dēditus15Stoicae, ipse etiam nōn sōlum vītae moribus, sed etiamērudītiōne philosophus. Tantae admirātiōnis adhūc iuvenisut eum successōrem parāverit Hadriānus relinquere,adoptātō tamen Antōnīnō Piō generum eī idcircō esse voluerit,ut hōc ōrdine ad imperium pervenīret.20
11.Post eum M. Antōnīnus sōlus rem pūblicam tenuit, vir
quem mīrārī facilius quis quam laudāre possit. Ā prīncipiō
vītae tranquillissimus, adeō ut ex īnfantīa quoque vultum
nec ex gaudiō nec ex maerōre mutāverit. Philosophiae dēditus15
Stoicae, ipse etiam nōn sōlum vītae moribus, sed etiam
ērudītiōne philosophus. Tantae admirātiōnis adhūc iuvenis
ut eum successōrem parāverit Hadriānus relinquere,
adoptātō tamen Antōnīnō Piō generum eī idcircō esse voluerit,
ut hōc ōrdine ad imperium pervenīret.20
12.Īnstitūtus est ad philosophiam per Apollōnium[173]Chalcēdōnium,ad scientiam litterārum Graecārum per SextumChaerōnēnsem, Plūtarchī nepōtem, Latīnās autem eum litterāsFrontō, ōrātor nōbilissimus, docuit. Hīc cum omnibusRōmae aequō iūre ēgit, ad nūllam īnsolentiam ēlātus est25imperiī fastīgiō; līberālitātis prōmptissimae. Prōvinciās ingentībenīgnitāte et moderātiōne trāctāvit. Contrā Germānōseō prīncipe rēs fēlīciter gestae sunt. Bellum ipse ūnumgessit Marcomannicum, sed quantum nūllā memoriā fuit,adeō ut Pūnicīs cōnferātur. Nam eō[174]gravius est factum,quod ūniversī exercitūs Rōmānī perierant. Sub hōc enimtantus cāsus pestilentiae fuit ut post victōriam Persicam5Rōmae ac per Ītaliam prōvinciāsque māxima hominum pars,mīlitum omnēs ferē cōpiae languōre dēfēcerint.
12.Īnstitūtus est ad philosophiam per Apollōnium[173]Chalcēdōnium,
ad scientiam litterārum Graecārum per Sextum
Chaerōnēnsem, Plūtarchī nepōtem, Latīnās autem eum litterās
Frontō, ōrātor nōbilissimus, docuit. Hīc cum omnibus
Rōmae aequō iūre ēgit, ad nūllam īnsolentiam ēlātus est25
imperiī fastīgiō; līberālitātis prōmptissimae. Prōvinciās ingentī
benīgnitāte et moderātiōne trāctāvit. Contrā Germānōs
eō prīncipe rēs fēlīciter gestae sunt. Bellum ipse ūnum
gessit Marcomannicum, sed quantum nūllā memoriā fuit,
adeō ut Pūnicīs cōnferātur. Nam eō[174]gravius est factum,
quod ūniversī exercitūs Rōmānī perierant. Sub hōc enim
tantus cāsus pestilentiae fuit ut post victōriam Persicam5
Rōmae ac per Ītaliam prōvinciāsque māxima hominum pars,
mīlitum omnēs ferē cōpiae languōre dēfēcerint.
13.Ingentī ergō labōre et moderātiōne, cum apud Carnuntumiūgī trienniō perseverāsset, bellum Marcomannicum cōnfēcit,quod cum hīs Quādī, Vandalī, Sarmatae, Suēvī atque10omnis barbaria commoverat, multa hominum mīlia interfēcit,ac Pannoniīs servitiō līberātīs Rōmae rūrsus cumCommodō Antōnīnō, fīliō suō, quem iam Caesarem fēcerat,triumphāvit. Ad hūius bellī sūmptum cum aerāriō exhaustōlargītiōnēs nūllās habēret neque indīcere prōvinciālibus15aut senātuī aliquid vellet, īnstrumentum rēgiī cultūsfactā in forō Dīvī Trāiānī sectiōne distrāxit, vāsa aurea,pōcula crystallina et murrina, uxōriam ac suam sēricam etauream vestem, multa ōrnamenta gemmārum. Ac per duōscontinuōs mēnsēs ea vēnditiō habita est multumque aurī20redāctum. Post victōriam tamen ēmptōribus pretia restituit,quī reddere comparāta voluērunt; molestus nūllī fuitquī māluit semel ēmpta retinēre.
13.Ingentī ergō labōre et moderātiōne, cum apud Carnuntum
iūgī trienniō perseverāsset, bellum Marcomannicum cōnfēcit,
quod cum hīs Quādī, Vandalī, Sarmatae, Suēvī atque10
omnis barbaria commoverat, multa hominum mīlia interfēcit,
ac Pannoniīs servitiō līberātīs Rōmae rūrsus cum
Commodō Antōnīnō, fīliō suō, quem iam Caesarem fēcerat,
triumphāvit. Ad hūius bellī sūmptum cum aerāriō exhaustō
largītiōnēs nūllās habēret neque indīcere prōvinciālibus15
aut senātuī aliquid vellet, īnstrumentum rēgiī cultūs
factā in forō Dīvī Trāiānī sectiōne distrāxit, vāsa aurea,
pōcula crystallina et murrina, uxōriam ac suam sēricam et
auream vestem, multa ōrnamenta gemmārum. Ac per duōs
continuōs mēnsēs ea vēnditiō habita est multumque aurī20
redāctum. Post victōriam tamen ēmptōribus pretia restituit,
quī reddere comparāta voluērunt; molestus nūllī fuit
quī māluit semel ēmpta retinēre.
14.Hīc permīsit virīs clāriōribus ut convīvia eōdem cultūquō ipse et ministrīs similibus exhibērent. In ēditiōne25mūnerum post victōriam adeō māgnificus fuit ut centumsimul leōnēs exhibuisse trādātur. Cum igitur fortūnātamrem pūblicam et virtūte et mānsuetūdine reddidisset, obiitXVIIIimperiī annō, vītaeLXI, et omnibus certātim adnitentibusinter Dīvōs relātus est.30
14.Hīc permīsit virīs clāriōribus ut convīvia eōdem cultū
quō ipse et ministrīs similibus exhibērent. In ēditiōne25
mūnerum post victōriam adeō māgnificus fuit ut centum
simul leōnēs exhibuisse trādātur. Cum igitur fortūnātam
rem pūblicam et virtūte et mānsuetūdine reddidisset, obiit
XVIIIimperiī annō, vītaeLXI, et omnibus certātim adnitentibus
inter Dīvōs relātus est.30
15.Hūius successōr L. Antōnīnus Commodus nihil paternumhabuit, nisi quod contrā Germānōs fēlīciter et ipsepūgnāvit. Septembrem mēnsem ad nōmen suum trānsferreconātus est, ut Commodus dīcerētur. Sed lūxuriā et obscēnitātedēprāvātus gladiātōriīs armīs saepissimē in lūdō,5deincēps etiam in amphitheātrō cum hūiusmodī hominibusdīmicāvit. Obiit morte subitā atque adeō ut strangulātusvel venēnō interfectus putārētur, cum annīsXIIpost patremetVIIImēnsibus imperāsset, tantā exsecrātiōne omnium uthostis humānī generis etiam mortuus iūdicārētur.10
15.Hūius successōr L. Antōnīnus Commodus nihil paternum
habuit, nisi quod contrā Germānōs fēlīciter et ipse
pūgnāvit. Septembrem mēnsem ad nōmen suum trānsferre
conātus est, ut Commodus dīcerētur. Sed lūxuriā et obscēnitāte
dēprāvātus gladiātōriīs armīs saepissimē in lūdō,5
deincēps etiam in amphitheātrō cum hūiusmodī hominibus
dīmicāvit. Obiit morte subitā atque adeō ut strangulātus
vel venēnō interfectus putārētur, cum annīsXIIpost patrem
etVIIImēnsibus imperāsset, tantā exsecrātiōne omnium ut
hostis humānī generis etiam mortuus iūdicārētur.10
16.Huic successit Pertināx, grandaevus iam et quī septuāgenāriamattigisset aetātem, praefectūram urbī tum agēns,ex senātūs cōnsultō imperāre iussus. Octōgēsimō diē imperiīpraetōriānōrum mīlitum sēditiōne et Iūliānī scelereoccīsus est.15
16.Huic successit Pertināx, grandaevus iam et quī septuāgenāriam
attigisset aetātem, praefectūram urbī tum agēns,
ex senātūs cōnsultō imperāre iussus. Octōgēsimō diē imperiī
praetōriānōrum mīlitum sēditiōne et Iūliānī scelere
occīsus est.15
17.Post eum Salvius Iūliānus rem pūblicam invāsit, virnōbilis et iūre perītissimus, nepōs Salvī Iūliānī, quī subDīvō Hadriānō perpetuum composuit ēdictum. Victus estā Sevērō apud Mulvium pontem, interfectus in Palātiō.Vīxit mēnsibus septem postquam coeperat imperāre.20
17.Post eum Salvius Iūliānus rem pūblicam invāsit, vir
nōbilis et iūre perītissimus, nepōs Salvī Iūliānī, quī sub
Dīvō Hadriānō perpetuum composuit ēdictum. Victus est
ā Sevērō apud Mulvium pontem, interfectus in Palātiō.
Vīxit mēnsibus septem postquam coeperat imperāre.20
18.Hinc imperiī Rōmānī administrātiōnem SeptimiusSevērus accēpit, oriundus ex Āfricā prōvinciā Tripolitānā,oppidō Leptī. Sōlus omnī memoriā[175]et ante et posteā exĀfricā imperātōr fuit. Hīc prīmum fiscī advocātus, moxmīlitāris tribūnus, per multa deinde et varia officia atque25honōrēs ūsque ad administrātiōnem tōtīus reī pūblicae vēnit.Pertinācem sē appellārī voluit in honōrem ēius Pertinācis,quī ā Iūliānō fuerat occīsus. Parcus admodum fuit, natūrāsaevus. Bella multa et fēlīciter gessit. Pescennium Nigrum,quī in Aegyptō et Syriā rebellāverat, apud Cȳzicum5interfēcit. Parthōs vīcit et Arabās interiōrēs et Adiabēnōs.Arabās eō ūsque superāvit ut etiam prōvinciam ibi faceret.Idcircō Parthicus, Arabicus, Adiabēnicus dictus est. Multatōtō orbe Rōmānō reparāvit. Sub eō etiam Clōdius Albīnus,quī in occidendō Pertināce socius fuerat Iūliānō,[176]Caesarem10sē in Galliā fēcit, victusque apud Lugdūnum est interfectus.
18.Hinc imperiī Rōmānī administrātiōnem Septimius
Sevērus accēpit, oriundus ex Āfricā prōvinciā Tripolitānā,
oppidō Leptī. Sōlus omnī memoriā[175]et ante et posteā ex
Āfricā imperātōr fuit. Hīc prīmum fiscī advocātus, mox
mīlitāris tribūnus, per multa deinde et varia officia atque25
honōrēs ūsque ad administrātiōnem tōtīus reī pūblicae vēnit.
Pertinācem sē appellārī voluit in honōrem ēius Pertinācis,
quī ā Iūliānō fuerat occīsus. Parcus admodum fuit, natūrā
saevus. Bella multa et fēlīciter gessit. Pescennium Nigrum,
quī in Aegyptō et Syriā rebellāverat, apud Cȳzicum5
interfēcit. Parthōs vīcit et Arabās interiōrēs et Adiabēnōs.
Arabās eō ūsque superāvit ut etiam prōvinciam ibi faceret.
Idcircō Parthicus, Arabicus, Adiabēnicus dictus est. Multa
tōtō orbe Rōmānō reparāvit. Sub eō etiam Clōdius Albīnus,
quī in occidendō Pertināce socius fuerat Iūliānō,[176]Caesarem10
sē in Galliā fēcit, victusque apud Lugdūnum est interfectus.
19.Sevērus tamen praeter bellicam glōriam etiam cīvīlibusstudiīs clārus fuit et litterīs doctus, philosophiae scientiamad plēnum adeptus. Novissimum bellum in Britanniāhabuit, utque receptās prōvinciās omnī sēcūritāte mūnīret,15vāllum perCXXXIIpassuum mīlia ā marī ad mare dēdūxit.Dēcessit Eborācī admodum senex, imperiī annō sextōdecimō, mēnse tertiō. Dīvus appellātus est. Nam fīliōsduōs successōrēs relīquit, Bassiānum et Getam, sed BassiānōAntōnīnī nōmen ā senātū voluit impōnī. Itaque dictus20est M. Aurēlius Antōnīnus Bassiānus patrīque successit.Nam Geta hostis pūblicus iūdicātus cōnfestim periit.
19.Sevērus tamen praeter bellicam glōriam etiam cīvīlibus
studiīs clārus fuit et litterīs doctus, philosophiae scientiam
ad plēnum adeptus. Novissimum bellum in Britanniā
habuit, utque receptās prōvinciās omnī sēcūritāte mūnīret,15
vāllum perCXXXIIpassuum mīlia ā marī ad mare dēdūxit.
Dēcessit Eborācī admodum senex, imperiī annō sextō
decimō, mēnse tertiō. Dīvus appellātus est. Nam fīliōs
duōs successōrēs relīquit, Bassiānum et Getam, sed Bassiānō
Antōnīnī nōmen ā senātū voluit impōnī. Itaque dictus20
est M. Aurēlius Antōnīnus Bassiānus patrīque successit.
Nam Geta hostis pūblicus iūdicātus cōnfestim periit.
20.M. igitur Aurēlius Antōnīnus Bassiānus, īdemque Caracalla,mōrum ferē paternōrum fuit, paulō asperior et mināx.Opus Rōmae ēgregium fēcit lavācrī, quae thermae Antōnīniānae25appellantur, nihil praetereā memorābile. Impatientislibīdinis, quī novercam suam Iūliam uxōrem dūxerit. Dēfūnctusest in Osdroēna apud Edessam moliēns adversumParthōs expedītiōnem annō imperiī sextō, mēnse secundō,vix ēgressus quadrāgēsimum tertium annum. Fūnere pūblicōēlātus est.
20.M. igitur Aurēlius Antōnīnus Bassiānus, īdemque Caracalla,
mōrum ferē paternōrum fuit, paulō asperior et mināx.
Opus Rōmae ēgregium fēcit lavācrī, quae thermae Antōnīniānae25
appellantur, nihil praetereā memorābile. Impatientis
libīdinis, quī novercam suam Iūliam uxōrem dūxerit. Dēfūnctus
est in Osdroēna apud Edessam moliēns adversum
Parthōs expedītiōnem annō imperiī sextō, mēnse secundō,
vix ēgressus quadrāgēsimum tertium annum. Fūnere pūblicō
ēlātus est.
21.Deinde Opilius Macrīnus, quī praefectus praetōriōerat, cum fīliō Diadūmenō factī imperātōrēs nihil memorābile5ex temporis brevitāte gessērunt. Nam imperiumeōrum duum mēnsuum et ūnīus annī fuit. Sēditiōne mīlitārīambō pariter occīsī sunt.
21.Deinde Opilius Macrīnus, quī praefectus praetōriō
erat, cum fīliō Diadūmenō factī imperātōrēs nihil memorābile5
ex temporis brevitāte gessērunt. Nam imperium
eōrum duum mēnsuum et ūnīus annī fuit. Sēditiōne mīlitārī
ambō pariter occīsī sunt.
22.Creātus est post hōs M. Aurēlius Antōnīnus. HīcAntonīnī Caracallae fīlius putābātur, sacerdōs autem10Heliogabalī templī erat. Is cum Rōmam ingentī et mīlitum etsenātūs exspectātiōne vēnisset, probrīs sē omnibus contāmināvit.Impudicissimē et obscēnissimē vīxit, bienniōque postet octō mēnsibus tumultū interfectus est mīlitārī et cum eōmāter Symiasera.15
22.Creātus est post hōs M. Aurēlius Antōnīnus. Hīc
Antonīnī Caracallae fīlius putābātur, sacerdōs autem10
Heliogabalī templī erat. Is cum Rōmam ingentī et mīlitum et
senātūs exspectātiōne vēnisset, probrīs sē omnibus contāmināvit.
Impudicissimē et obscēnissimē vīxit, bienniōque post
et octō mēnsibus tumultū interfectus est mīlitārī et cum eō
māter Symiasera.15
23.Successit huic Aurēlius Alexander, ab exercitū Caesar,ā senātū Augustus nōminātus, iuvenis admodum, susceptōqueadversus Persās bellō Xerxēn, eōrum rēgem, glōriōsissimēvīcit. Mīlitārem disciplīnam sevērissimē rēxit.Quāsdam tumultuantēs legiōnēs integrās exauctorāvit.20Adsessōrem habuit vel scriniī magistrum Ulpiānum, iūris conditōrem.Rōmae quoque favōrābilis fuit. Periit in Galliāmīlitārī tumultū tertiō decimō imperiī annō et diē nōnō.In Mamaeam, mātrem suam, ūnicē pius.
23.Successit huic Aurēlius Alexander, ab exercitū Caesar,
ā senātū Augustus nōminātus, iuvenis admodum, susceptōque
adversus Persās bellō Xerxēn, eōrum rēgem, glōriōsissimē
vīcit. Mīlitārem disciplīnam sevērissimē rēxit.
Quāsdam tumultuantēs legiōnēs integrās exauctorāvit.20
Adsessōrem habuit vel scriniī magistrum Ulpiānum, iūris conditōrem.
Rōmae quoque favōrābilis fuit. Periit in Galliā
mīlitārī tumultū tertiō decimō imperiī annō et diē nōnō.
In Mamaeam, mātrem suam, ūnicē pius.
From the Accession of Maximus to the Abdication of Diocletian,235-305A.D.
1.Post hunc Māximīnus ex corpore mīlitārī prīmus adimperium accessit sōlā mīlitum voluntāte, cum nūlla senātūsintercessisset auctōritās neque ipse senātor esset. Is bellōadversus Germānōs fēlīciter gestō cum ā mīlitibus imperātōresset appellātus, ā Pupiēnō Aquilēiae occīsus est5dēserentibus eum mīlitibus suīs cum fīliō adhūc puerō, cum quōimperāverat trienniō et paucīs diēbus.
1.Post hunc Māximīnus ex corpore mīlitārī prīmus ad
imperium accessit sōlā mīlitum voluntāte, cum nūlla senātūs
intercessisset auctōritās neque ipse senātor esset. Is bellō
adversus Germānōs fēlīciter gestō cum ā mīlitibus imperātōr
esset appellātus, ā Pupiēnō Aquilēiae occīsus est5
dēserentibus eum mīlitibus suīs cum fīliō adhūc puerō, cum quō
imperāverat trienniō et paucīs diēbus.
2.Posteā trēs simul Augustī fuērunt, Pupiēnus, Balbīnus,Gordiānus, duo superiōrēs obscūrissimō genere, Gordiānusnōbilis, quippe cūius pater, senior Gordiānus, cōnsensū10mīlitum, cum prōcōnsulātum Āfricae gereret, Māximīnōimperante prīnceps fuisset ēlēctus. Itaque cum Rōmamvēnissent, Balbīnus et Pupiēnus in Palātiō interfectī sunt,sōlī[177]Gordiānō imperium reservātum. Gordiānus admodumpuer cum Tranquillīnam Rōmae dūxisset uxōrem, Iānum15Geminum aperuit et ad Orientem profectus Parthīs bellumintulit, quī iam mōliēbantur ērumpere. Quod quidem fēlīcitergessit proeliīsque ingentibus Persās adflīxit. Rediēnshaud longē ā Rōmānīs fīnibus interfectus est fraude Philippī,quī post eum imperāvit. Mīles eī tumulum vīcēsimō20mīliāriō ā Circēsiō, quod castrum nunc Rōmānōrum estEuphrātae inminēns, aedificāvit, exsequiās Rōmam revexit,ipsum Dīvum appellāvit.
2.Posteā trēs simul Augustī fuērunt, Pupiēnus, Balbīnus,
Gordiānus, duo superiōrēs obscūrissimō genere, Gordiānus
nōbilis, quippe cūius pater, senior Gordiānus, cōnsensū10
mīlitum, cum prōcōnsulātum Āfricae gereret, Māximīnō
imperante prīnceps fuisset ēlēctus. Itaque cum Rōmam
vēnissent, Balbīnus et Pupiēnus in Palātiō interfectī sunt,
sōlī[177]Gordiānō imperium reservātum. Gordiānus admodum
puer cum Tranquillīnam Rōmae dūxisset uxōrem, Iānum15
Geminum aperuit et ad Orientem profectus Parthīs bellum
intulit, quī iam mōliēbantur ērumpere. Quod quidem fēlīciter
gessit proeliīsque ingentibus Persās adflīxit. Rediēns
haud longē ā Rōmānīs fīnibus interfectus est fraude Philippī,
quī post eum imperāvit. Mīles eī tumulum vīcēsimō20
mīliāriō ā Circēsiō, quod castrum nunc Rōmānōrum est
Euphrātae inminēns, aedificāvit, exsequiās Rōmam revexit,
ipsum Dīvum appellāvit.
3.Philippī duo, fīlius ac pater, Gordiānō occīsō imperiuminvāsērunt atque exercitū incolumī reductō ad Ītaliam exSyriā profectī sunt. Hīs imperantibus mīllēsimus annusRōmae urbis ingentī lūdōrum apparātū spectāculōrumquecelebrātus est. Ambō deinde ab exercitū interfectī sunt,5senior Philippus Vērōnae, Rōmae iūnior. Annīs quīnqueimperāvērunt; inter Dīvōs tamen relātī sunt.
3.Philippī duo, fīlius ac pater, Gordiānō occīsō imperium
invāsērunt atque exercitū incolumī reductō ad Ītaliam ex
Syriā profectī sunt. Hīs imperantibus mīllēsimus annus
Rōmae urbis ingentī lūdōrum apparātū spectāculōrumque
celebrātus est. Ambō deinde ab exercitū interfectī sunt,5
senior Philippus Vērōnae, Rōmae iūnior. Annīs quīnque
imperāvērunt; inter Dīvōs tamen relātī sunt.
4.Post hōs Decius ē Pannoniā īnferiōre Budaliae nātusimperium sūmpsit. Bellum cīvīle, quod in Galliā motumfuerat, oppressit. Fīlium suum Caesarem fēcit. Rōmae10lavācrum aedificāvit. Cum imperāssent bienniō ipse etfīlius, uterque in Barbaricō interfectī sunt. Senior meruitinter Dīvōs referrī.
4.Post hōs Decius ē Pannoniā īnferiōre Budaliae nātus
imperium sūmpsit. Bellum cīvīle, quod in Galliā motum
fuerat, oppressit. Fīlium suum Caesarem fēcit. Rōmae10
lavācrum aedificāvit. Cum imperāssent bienniō ipse et
fīlius, uterque in Barbaricō interfectī sunt. Senior meruit
inter Dīvōs referrī.
5.Mox imperātōrēs creātī sunt Gallus Hostīliānus et Gallīfīlius Volusiānus. Sub hīs Aemiliānus in Moesiā rēs novās15mōlītus est; ad quem opprimendum cum ambō profectīessent, Interamnae interfectī sunt nōn complētō bienniō.Nihil omnīnō clārum gessērunt. Sōlā pestilentiā[178]et morbīsatque aegritūdinibus nōtus eōrum prīncipātus fuit.
5.Mox imperātōrēs creātī sunt Gallus Hostīliānus et Gallī
fīlius Volusiānus. Sub hīs Aemiliānus in Moesiā rēs novās15
mōlītus est; ad quem opprimendum cum ambō profectī
essent, Interamnae interfectī sunt nōn complētō bienniō.
Nihil omnīnō clārum gessērunt. Sōlā pestilentiā[178]et morbīs
atque aegritūdinibus nōtus eōrum prīncipātus fuit.
6.Aemiliānus obscūrissimē nātus obscūrius imperāvit ac20tertiō mēnse exstinctus est.
6.Aemiliānus obscūrissimē nātus obscūrius imperāvit ac20
tertiō mēnse exstinctus est.
7.Hinc Licinius Valeriānus in Raetiā et Nōricō agēns abexercitū imperātōr et mox Augustus est factus. Galliēnusquoque Rōmae ā senātū Caesar est appellātus. Hōrum imperiumRōmānō nōminī perniciōsum et paene exitiābile fuitvel īnfēlīcitāte prīncipum vel ignāviā. Germānī Ravennamūsque vēnērunt. Valeriānus in Mesopotamiā bellum gerēnsā Sapōre, Persārum rēge, superātus est, mox etiam captus5apud Parthōs ignōbilī servitūte cōnsenuit.
7.Hinc Licinius Valeriānus in Raetiā et Nōricō agēns ab
exercitū imperātōr et mox Augustus est factus. Galliēnus
quoque Rōmae ā senātū Caesar est appellātus. Hōrum imperium
Rōmānō nōminī perniciōsum et paene exitiābile fuit
vel īnfēlīcitāte prīncipum vel ignāviā. Germānī Ravennam
ūsque vēnērunt. Valeriānus in Mesopotamiā bellum gerēns
ā Sapōre, Persārum rēge, superātus est, mox etiam captus5
apud Parthōs ignōbilī servitūte cōnsenuit.
8.Galliēnus cum adulēscēns factus esset Augustus, imperiumprīmum fēlīciter, mox commodē, ad ultimum perniciōsēgessit. Nam iuvenis in Galliā et Īllyricō multa strēnuēfēcit occīsō apud Mursam Ingenuō, quī purpuram sūmpserat,10et Trebelliānō. Diū placidus et quiētus, mox in omnemlascīviam dissolūtus, tenendae reī pūblicae habēnās probrōsāignāviā et dēspērātiōne laxāvit. Alamannī vāstātīsGalliīs in Ītaliam penetrāvērunt. Dācia, quae ā Trāiānōultrā Dānuvium fuerat adiectā, tum āmissa, Graecia, Macedonia,15Pontus, Asia vāstāta est per Gothōs, Pannonia āSarmatīs Quadīsque populāta est, Germānī ūsque ad Hispāniāspenetrāvērunt et cīvitātem nōbilem Tarracōnem expūgnāvērunt,Parthī Mesopotamiā occupātā Syriam sibicoeperant vindicāre.20
8.Galliēnus cum adulēscēns factus esset Augustus, imperium
prīmum fēlīciter, mox commodē, ad ultimum perniciōsē
gessit. Nam iuvenis in Galliā et Īllyricō multa strēnuē
fēcit occīsō apud Mursam Ingenuō, quī purpuram sūmpserat,10
et Trebelliānō. Diū placidus et quiētus, mox in omnem
lascīviam dissolūtus, tenendae reī pūblicae habēnās probrōsā
ignāviā et dēspērātiōne laxāvit. Alamannī vāstātīs
Galliīs in Ītaliam penetrāvērunt. Dācia, quae ā Trāiānō
ultrā Dānuvium fuerat adiectā, tum āmissa, Graecia, Macedonia,15
Pontus, Asia vāstāta est per Gothōs, Pannonia ā
Sarmatīs Quadīsque populāta est, Germānī ūsque ad Hispāniās
penetrāvērunt et cīvitātem nōbilem Tarracōnem expūgnāvērunt,
Parthī Mesopotamiā occupātā Syriam sibi
coeperant vindicāre.20
9.Iam dēspērātīs rēbus et dēlētō paene imperiō RōmānōPostumus in Galliā, obscūrissimē nātus, purpuram sūmpsitet per annōs decem ita imperāvit ut cōnsūmptās paene prōvinciāsingentī virtūte et moderātiōne reparāverit. Quīsēditiōne mīlitum interfectus est, quod Mogontiacum cīvitātem,25quae adversus eum rebellāverat Laeliānō rēs novāsmōliente, dīripiendam[179]mīlitibus trādere nōluisset. Posteum Marius, vīlissimus opifex, purpuram accēpit et secundōdiē interfectus est. Victorīnus posteā Galliārum accēpitimperium, vir strēnuissimus, sed cum nimiae libīdinis[180]essetet mātrimōnia aliēna corrumperet, Agrippīnae occīsus estāctuāriō quōdam dolum māchinante, imperiī suī annōsecundō.5
9.Iam dēspērātīs rēbus et dēlētō paene imperiō Rōmānō
Postumus in Galliā, obscūrissimē nātus, purpuram sūmpsit
et per annōs decem ita imperāvit ut cōnsūmptās paene prōvinciās
ingentī virtūte et moderātiōne reparāverit. Quī
sēditiōne mīlitum interfectus est, quod Mogontiacum cīvitātem,25
quae adversus eum rebellāverat Laeliānō rēs novās
mōliente, dīripiendam[179]mīlitibus trādere nōluisset. Post
eum Marius, vīlissimus opifex, purpuram accēpit et secundō
diē interfectus est. Victorīnus posteā Galliārum accēpit
imperium, vir strēnuissimus, sed cum nimiae libīdinis[180]esset
et mātrimōnia aliēna corrumperet, Agrippīnae occīsus est
āctuāriō quōdam dolum māchinante, imperiī suī annō
secundō.5