IT BOEKWEITTESKJENFrou! nou hjoed oan ’t pankoekbakken;Helje talhout, droege takken!Wêz net súnich hjoed mei’t spek!Yn ’t bislach rjue aeijen ek!Hjoed ha wy in dei to pakken,Dy ta’n boekweitteskersdei,Us ’t yn alles foarút sei.Jistermoarn wier ’t waer noch reinich,Lykwols ’t waerglês sei: „Moaiwaer!”’t Like om acht noch bjust’re raer;’t Like op hjoed yn alles weinich,Tsjok wier hiel de moarn de loft,Mar de wyn dy skeat om tsjienen,Ut mei ’n foarse skoat yn ienen,Nei flak Noard yn ’t earste skoft.Stofreinbuikes, wyld en toar,Jage er boartsjend út malkoar.Sadat om in ûre ef fjouwer,Droech al wiern’ de hokken hjouwer,En de boekweit mei de jounMin koarkdroech do ek bifoun.En noch fierder nei ’t Noard-East,Skeat de wyn dizz’ nacht noch út,Fêst is ’t waer, leau ik alteast,Hoarich is ’t net mear fen ’t Súd!Mei „Moaiwaer” is nou gjin noed,Boekweitteskje scill’ wy hjoed!Teatske! siz dit tsjin de fammen,Rop ús Antsje alderearst,Dat hja ’t drok krijt en binammen,Soarget for it folk it meast;Jinke kin hjar bêst hânlange,Wêze hjar hjar twadde hân,Spek snije, mar mije it trange;Janke en Tryntsje gean nei ’t lân,Hjoed om bar omt drok scil rinne,Derom bliûwst do mar allinne,Mei de beide âldsten thús,Hwent op ’t lân, sa foeget ’t úsTwisken beiden komt it yen,Under ’t wirk wol ris yn ’t sinDat m’ in ding thús heth forgetten;Sims komme er ek inkle setten,Dat der ien mist wirde kin,En nei eat forlangst krijt min,Den kin Tryntsje, ef wol Janke,Súver ’t selde, hokker fanke,Ophelje sa dan meijien,’t Jing’ jimm’ kôke ha ef snien.Antsje, de âldste, forstânich en stil,Stemmich, foarsichtich, ’n twadde Abigail;Jinke, dy ’t troud is, docht hjoed dizze deiFlink by de pinken, ek yette ris mei;Tryntsje in blom op hjar moaist sa gol en sa tsjep,In roazeknop Janke, ek drok yn ’e skrep.En ús Ritske scoe ik tinze,En ús Bindert en ús Minze,Alle trije ha forstân,Fen it wirk der op it lân;It is goed fortroud by hjar:Sa is alles foar malkoar.„Tsjerk! dou moast nou rimpen wol,Om de „bêste brúne” hinne,Dy heth nou syn liif wol fol,Rint der yn de „achterst finne,”„Sjoch!” alhiel by de „Saunsleat”,Hjir is ta ’t opheljen eat,Helter, jouwer yn it koerke,En jaen him dan thús in foerke.”„Helje ek de oare „merje” op!By de wringe rop mar „Hop”!Knilles, ’k mien de „brúne”, dy,Rint der by de melkekij,’k Mien ’t tsjernhynder, wol forstien?En rop al it folk meijien!”„Smar de weinen! Minze en Sytse!Beide weinen, greate en lytse,Bynstok, foar- en efterbine,Heak en keat en jageline,Kinn’ jimme yn ’e skûrre fine,Teamen, halsbeagen, lossilen,Ha hjar plak der oan de stilen;Foarken, flaeljes en mear gûd,Fine jimme der safoart,En bin den de hynders helle:Ynspanne en dan nei de telle.”Age en Knilles helje oan,Earst de boekweit dizze moarn.„Jimme oaren: flaeljesmannen!Brûke mar jimm’ earms en hânnen;Goede kost en goed deihier,Past wol op de telleflier.”En Jan Hindriks, Tryntsje oansteande,Springt mei in pear weinen by,Hjoed is nimmen en neat frij,En nou is it spil hast geande!Deugdsum is hy stees en stil en bistindich,Goedich en bêst sa is syn bistean,Praet heth hy net, docht syn wirk sa bihindichRedt er him troch gau, lit him mar gean.Stiet yn it plak for boers âldste soan Bindert,Dat is in Nimrod, op de einejacht jindert,By Eastermar, dizze moarn der oppe Leien;Omt Boekweitteskjen mear is as einejeijen;Komt hy foar middei fen sels al tôrechFor fiven wier it, do ’t hy al foartteach.Dizz’ kear hjir noch de boekweittesktelle,Mei’n jier heth hy syn Njiske al helle,Syn eigene skoarstien dy rikket den ek,Bringt hy syn rispinge yn ’t eigene fek.En fier oer de fjilden en fier oer de lânnen,Giet ynne seismiett’ fen ’e teskjende mannenDat elk der nei harket neiby en yn fierte,Yn dreunende gongen, yn suvere mietteDy ’t heldre Noard-Easten op breedrekte wjokken,Meidraegt nei ’t rounom nou oer poellen en tokken,Oerstimd sims troch ’n pear, by de teskers hjar telle,Mids ’t roppen fen ’t folk, dat de boekweit oanhelle,Ién fleur en ién nocht, boppe en ûnder ién wille!’t Wirk fljocht troch de hânnen, elk kin ’t maklik tille,’t Jing’ hy heth to dwaen hjoed, ho drok ’t ek mei rinne,Yn ’t moudige boulân, by kliuwende sinne;En heech yn ’e loft op, gean stees wer seiskearenDat sûnder ’n oar reitsjen en sûnder mislearen,De teskers hjar flaeljes oer de útsprate leagen,Dy jimmer weroan sa it boekweitstrie reagen.Al wier ’t „Krijerije”,Dûbble „Skotsetrije”Ien dounsjen en boartsjen,Stees sûnder bikoartsjen,Fen siikjen, net krijen,By twaën en trijen,Dy flaeljes hjar stygjen,De mannen hjar nygjen,Hwaens flaeljes sa klappe,De kerrels biflappe,Hwer sûnder gjin stedden,Gjin ljue fen ’e medden,Nea, pankoeken krije,Nea! iet Willem Trije,En sels Willemiene,Wol rekke yn ’e pine,As hjar Juliaentsje,Fen ’t reedridersbaentsje,Mei ’t hongrige maegje,By mem kaem mei ’t fraegje:„Siz âlderljeafst Moekje,Krij ’k joun in pankoekje?”Né sûnder de bouwers,Fen Grift ta de Lauwers,Foarby waerd elk parte,Foarby scoen’ hja moatte,Fen lekkere biten,Om pankoek to iten.Pankoeken is kost,Der kin min hiele dagen op reedride,Den krijt min gjin pine yn ’e side,Pankoeken: dat past.Wol min fen Fryslân elk sted en elk stedsje,Opsiikje oer iis yn in koart setsje,Op twa stikjes hout, der ûnder twa izers,Binnen de dûbeltiid fen ’e klokswizers,Gjin koeke yn ’e mage fen boekweitennoat,Redt min dy reis jimm’ ou, oars wirdt it in moard.Skinke en aeijen,Helpe earst wol.Mar min bliuwt hol.En komt dan ’t waeijen,Dan wirdt min flau.En hie min nou,Boekweitmoalstrou,Under it fesjeJoech min in lesje,Troch ’t iepen spynOan de Eastewyn,Derom jimm’ riders,Nim sûnder widers,Mei dan dy deis,’n Pankoek op reis.Praet ris mei de imen,Hwa ’t measte himen,Hja dizze simmer,Do ’t hja mar jimmer,Ier fen ’e dage,’t Wyt fjild hjar hage,’t Boekweitfjild rûken,Der hinn’ ’t hjâr lûken,—Ef dizze mannen,Dy wân by wannen,Hjoed hjir ouslane,Dûbeld wirk dwane.Hwa heth it drokker?Ried ’r om. Hokker,Is min to sizzen,Net út to lizzen.In dûbble risping heth it lânYn simmermoanne de earsten joun,De ymkes hjar skûrren ta de rân,Binn’ fol fen ’t alderswietst bifoun.’t Is ek net op in luitr’jen gien,Net ûnderweis to praten stien,By Hulders, Jellebijegûd,Nei ’t boekweitfjild! mei hunnich foart,Op hûs ta nei de bijekoer:Rjuchtút mei ’t swiete winterfoer.Hwat wier ’t in noflik wirk sa’n dei,Nei ’t boekweitswytleech, folderwei,It hie gjin ein, dy hunnichskat,Gjin unwaer kaem hjar ea oer ’t mat,Moarns ier dan blonk al ’t remmewytHwerwei in swietroaksamme giet,Ta dat de lêste boekweitsblom,Utbloeid wier yn it ryk rounom.Ja bânich hien’ dy lytse ljue ’tNet minder yn ’e war, om fen de lânnen,To heljen ’t swiet, witt’ goed ’t jing soks bitsjút,De frage is ’t hwa ’t drokst ha, hja as de mannen?Dy ’t foar de lette joun net komme yn hjar honk,En waeksdomeftich binn’ yn ’t krús, yn rêch en skonk.Hwa scil it skiede, beiden dien hjar úterst bêst,Woech min: de eefner bleau yn ’t húske op it lêst.Ién ding stiet mûrrefêst, ja sikersonk; ho ek: min wit,Fen beide kanten waerden skatten garre, troch hjar swit.Sjoch Louw Hindriks, ’t tsjokke mantsje,Yn al ’t wirk in „by der hantsje”,Him der yn syn blaue kiel,Mei syn hânnen, rou fen iel,Heech syn rêch fen ’t jimmer bodsjen,Sjoch syn teskjen, leach opskodsjen,Hwet heth hy in fêste hân,Fen it boerewirk forstân.Hinderk, Albert binn’ syn soannen,Skrippe ek fen de iere moannen,Gâns mâns ta de lette joun,Binne geef en jimmer soun.De oare: Minze is eat gammel,Deis op syn skoenmakkersskammel,Is heal út pleizier, hy hjoed,By ’t oanheljen is hy goed.Baeije, ’t fanke is de sister,Boadskipsrinster: net fen jister,Hellet iten, drinken oan,Is der by fen de iere moarn.Hanne Aukes, syn soan Auke,De earste tesket, mei in sjouke,Boekweitskeaven d’oare komt,By de lange telleromt’.Age en Ale ek soannen, beiden;Jonges binn’ ’t as lange reiden,Sa as min ’t mar seldsom seach,Binne ek wirksum mei op ’t leach.De âldste: Hanne en Tietsje Ate,Lit him net by ’t wirk wei state,Heth al for in mansman stien,Makket goed syn plakje skien.Romke Martens, de sechtichjierige boers Aldfrjeon,By de hoek fen ’e Twiz’lerfeart en Knilles Djipt wei;De âlde ungetider, skript yn ’t boekweitteskjen drok mei.Is om boers pakesizzer, ’n broekmantsje, in bern bleaun,As ’r jouns seit: „Jan! hwa fen ús fierst springe oer de wei kin!”Yn jierren forskil, as Isack en Binjemin!—Nea foijitte kin ik myn boarter, dy bêste âldman,Frjeon ût myn bernetiid, der bliûwt yen ’t ûnthâld fen.Twa miedmannen Paulus Smids en Tsjeard Sytzes,Dwaen oan ’t boekweitteskjen hjoed mei by Wietzes,[6]Ek lykwols fen meanen en fen bag’glerije,Fen sleathoukjen, slatten en reitsneijerije,(Hwer yn nearne ea hja hjar gelikens krije),Is hjir hjoed gjin sprake fen: út aerdichheit,Binn’ hja hjoed ris mei, fier fen de klyn en ’t reid.[6]By Wietzes: Wietze Binderts Kloosterman (berne yn 1777).Grytsje Gerben, by ’t Wyldpaed wei[7]Skript sa as ’t stees yn syn aerd lei,Sûnder op to sjen in kear:En der binne sokken mear:Sjoch Roel Fôkes der oan ’t skrippen,(Kobbels swit min) ’t leach omwippen,Docht mei Gerben, hird om hird.Elk is op syn meast dwaen great!Makket goed syn plakje skien.Joege Sigers, de âlde drege,Heth it hiele spil oerege,Seit tsjin de oaren: ’t waer dijt mei:„Boekweitteskerswaer sa ’n dei!”Hy giet foar mei, wiist de oaren,Mei Louw Hindriks, docht to foaren,Ho mei seis man, „slach” min hâldt,Hy folleard en sechtich âld.Sytze Hindriks mei syn twadde.Knilles Sytzes, hwa ’t him, wardeGjin dy better ’t wirk doar oanKamen al yn de iere moarn,Knillis ienichst bern syn Janke,Kaem ek mei dat flinke fanke.Ut hjar wirk ’r om hinne kaem.En to helpen hjoed in raem.Minze Hinderks wier ek roppen,Kaem dizz’ dei fier wei fen „boppen”,By it teskjen paste er sa,Slacht sa as broer Louw ek ta.Jaring Egberts, de âlde learde,Hâldt m’yn alles, tige yn wearde,Hy helpt mei, syn soantsje Durk,Docht ek mei yn ’t lichte wirk.[7]’t Wyldpaed, de brede moaije sânwei ta 1912 fen Kollum, Feankleaster nei Ljouwert.Nou der komt ek Hanne Bakker;Giet er mank: ’t is lang gjin stakker;Mei de mûle in abbekaet.En in bêste kameraed.Alle wirk heth hy meimakke,Ploeije kin hy, en ek bakke.Hien’ de hynders him net oer——Jage by de Tsjoelster boer,Den wie ’t mei syn ûndereinNet sa as ’t nou is, bislein.Mar syn mûle en forstân,Naem hy mei nei ’t boekweitslân.Minze Wietzes, de broer van syn frou,Mei’n oar bifrjeond, hy goedlik en seft,Helpt Hanne yn ’t swierste in hântsje wol gau;Minze is yn ’t wirk in Simson fen kreft!Kwinkslaggen binn’ sines, hy hâldt fen in grap,Yn dwaen en yn litten mar stees like gnap.Hwa komme deroan! Jan Louws, Ebbe en Louw,De heit en de broerren fen Ritske syn frou,Mei Klaske, in dochter en sister, binn’ kaem;Hja binne biskaefd en sa deftich fornaem.Hja in Blom fen ’e klaei, in Leelje, in Roas,Gjin aerdiger, gjin oannim’liker hjir oars.Nou gean wy it lân ris del,Hwent de oanhellers binne ek tel.Krekt as is ’t in lânfol bern,Dy w’op ’t boekweitsfjild der sjen,„’t Lange-langerige”, giet,Der yn ûnousjenbre miett’,Famke—oan famke, rokjes wiid,Lykje al de hokjes sied,Krekt as stean hja hân oan hân,Yn de lingte fen it lân;Mar o wé! der komt de wein,Ratteljend fen de efterein;Sjoch! de bêste brúne er foar,En fen fierren wer in oar,Ek in brúne, lytser eat,Dy ek oan de boer biheart.Sjoch dat hynderke, ús „Tiet”![8]„Lytse Tiet”, ús pop; mei flyt,Sjoch! ho moedich it dat rydt,’n Weinfol, en ho krigel ’t giet.Sjoch de boartersbern wird’ wei,Op ’e wein malkoarren nei;Ride nei de telleflier.Los wirdt skodde ’t lang brún hier,En yn lange rigen nouLizze hja hjar rykdom ou;For de ljue hjar flaeljeslach,Habbe hja omraek ûntsach;—Binn’ hja nou fen ’t wân ûntslein,Komt fen ’t folk de jongerein,Sjoch nou hjar trochtriese klean,Yn sa mennich striebult stean!Mar hjar siel, it boekweitsnoat,Wachtet op boekweitengroat,En op moal as tsjok bislach,Faert strak ûnder Fryske flach,Nei dy hâldt fen stevich miel,Fryslân, Grinslân troch alhiel.[8]Us ljeaf lyts trou rydhynderke.En de sinne stjûrt syn glimkes heech fen ’e loften,Laket blier oan, de stees warbere minskekloften,Dy sa mar de gare dei skrippe,Wylst hjar flaeljes op en del wippe,En dy mei heldere klap! klap! klap!Súver op ’e slach, jimmer, sa gnap,Op de tripp’ljende seis acht miette,Nea de súvere gongen forjitte,De hiele gare dei fol sinne;De loft wol hjoed net mear birinne,Alles forguld oer beammen en lânnen,’t Wirk fljocht troch de warbere hannen.Skoft wirdt er hâlden, yn ’t lij fen ’e heappen.Boekweitstrietoerren, dy riisje ûnder ’t skreppen,Heech út ’e groun heech op! fen it flantrige strie,Under de flaeljes wei nou, ûntdien fen it sie.Yn in roune rige flije hja hjar del,Mear as in dezyn yn tel:Drege mannen, mennich op jierrenMei piper- en sâltkleur’ge hierren,’t Antlit yn tearen en fâld,Yn ûnderfininch tige âld;Helder fen útkyk, tige bitûft.Gjinien der dy mear learen bihoeft.Maeik’moi út ’e Wedzebûrren,Widdou fen boers jongste broer,Lêste fen âldboers syn snoaren,Nei hjar, komt Sneuns Wietse oer.By de skearbaes deun der nêst,En dernei by Maeikmoi fêst’.Kofjedrinkt by Maeikmoi den,Mei syn pakesizzer Jan.Beide ha ’t der tige bêst:Finebôle krijt der ’t jonkje,Rjue mei sûker oer syn tongkje;Net in inkeld stik sa mar,Twa ef trije nei syn kar!”—Maeikmoi hie ’t hjoed for hjar naem,Dat hja hjoed bij Wietses kaem.Janomke út ’e Ham komt hjoed ek,Heth ta oardelûre gans yett’ moed ek,’t Bêst âldmantsje, frjeonlik gol,Mei ’n oerlaedne bûse folKoeke, for de pakesizzer;Yn soks is der mar gjin wisser.Mei om ’t boekweitteskjen kaem hy,By broer Wietse en Teatske is ’tHjoed pleisirich, dat’s beslist.De broerren, Bindert Japiks, Hinderk, Ritske en Douwe:In weinfol, mei hjar sisters, Antsje en Hiltsje.It „swartsje” der foar en der nêst de makke „âldgrouwe”,Yn ’e „faeitonne” Man! leau mar, in fornaem spiltsje!Pleist’rje by Wietsoms, dy ’t „folk” fen hjar binne,Kuijerje om it boekweitsleach ek ris hinne.Fen ’t stamâlderlyk plak út Bomkleaster fendinne,Ha it biwarre en hja wisten to hâlden;Binn’ yett’ op ’t plak fen Wietse Binderts syn âlden,StammemAntie Wietses; Bindert Japiks stamheit,Dit ta memoarje, dos nou wit elk ho it leit.Stil hâldt der in weintsjefol folk fen ’e klaei.Man, frou en bern, in lyts popke op ’e skirte,Hearden it boekweitteskjen al yn ’e fierte.En dat hâldt stil by it boekweitslân mei in swaei,Dat binn’ de Beintema’s Jan en syn frou.Bearnom mei, oan ’t pleizierriden; ha oan ’t spil niget,Sizze sa: „net al dagen, dat min to sjen ’t kriget.”—Ritske syn frou nimt de mem ’t famke efkes ou,Leit dat yn ’e nane nêst hjar sliepend jonkje.Strak scil beide memmen elk mei hjarres pronkje:Hja laitsje in koar oan: „’n lyts pear”: „Man en Frou!”Wrachtsjes s’as ’t útkomd nei twa dezyn jierren.Utkomd is ’t krekt, s’as ’t forspelt is fen fierren.Oebele Tsjitske en Gjertsje Vaatstra,Hûshaldsterfaem en der jierren wêst,Sjogge ek efkes, dat’s frouljue hjar aerd sa,Komme in toarntsje to sjen op it lêst.’t Is hast as út Naomi’s tiid,As ’t hjir mar Palestine hiet,’n Ald-Testemintisch lântoaniel,De loft sa blau, it lân sa giel,Ta rispinge alles ryp en klear.Ta tank nimt elk de hânnen gear,Nou ’t rispingsmiel hjir ynnomd wirdt,Ta tank is tiid, driûwt ’t wirk ek hird.En elk dy sjocht de seine oer,Seit tank der for oan ’t Albistjûr,Dy alles wer sa waeksje liet,De rike jefte fen it sied.De Boäz, Wietze Binderts, hyAs eig’ner is der sels ek by.De âlde boer, assessor ek,In mânsman, sûnder lek en brek;Dy giet mei ’n wird fen tank foarop!Wylst alles swijt: gjin lûd, gjin rop,Gjin „foart” ef „hou” en gjin getier,Heart min mear op ’e telleflier.En alle hollen niigje hjar,Fen ein ta ein, nou bar om bar,Hwent Wietze Binderts wol’t sa ha,De Hege Jower komt it ta!En Teatske Minzes, de âldbroers frou,Jowt oarders thús. Seit „gau! gau! gau!”Dy heth mei skrippen hjoed gjin linsOmt Wietze en hjar, sa binn’ fen sins,—Dat min de boekweit ou krijt hjoed,Nou mei dit waer heth it gjin noed.’t Ald minske is amper sauntich jier,En deis yett’ jimmer oer de flier;Hja habbe trije soannen, enIn fjourtal dochters, ta hjar bern.—Do ’t hja sa omme tweintich wier,Kaem Wietze, dy sin oan hjar hie,Hja wier in wûndre tsjeppenIen,Mei Wietze is hja do ’t boask oangien.Hja wier meast oan de greate kant,Yn ’t froulju’s wirk „ien by de hand.”Hjar Wietze en hja, in gnap Jongpear;Min sjocht it sa mar ’n inkle kear,Hy lang en licht, by ’t foarse om ou,Lykwols wolmienend en nea rou.Syn mieninch woech yn alles swier,As adjunct-frederjuchter wie’rStees op syn plak, hie folle leard,En hie mei „heech en leech” forkeard.En Ritske Wietzes, de jongste, in jongman omme tritich,’n Jonge ikebeam lyk, blauëachich, sa manlik en great,Forstânich, forsichtich, by ’t spil thús en jimmer flitich,Fen de âldboer sa’n feardige geve útskettene leat!Dy letter ta riedslid en haed-tsjerkfoud it brocht,En ’t boartsjen mei ’t bernsbern bilibje yette ek mocht’De man fen syn Simke, in sêft alderbêst minske,In ingel op ierde, dy neat ljeaver winske,As ’t lok fen elkien en oer hwaens brúne eagen,For’n oar fen meilijen de triennen oerteagen,Hwaens beiden hjar soantsje[9]yn ’e widze noch sleptWylst elk him op ’t lân en yn hûs om ’t hirdst rept![9]Myn persoantsje.Sa leit Louw Hinderks, in sistersoanFen Teatske Minzes, dos’n omke- en moaikesizzer,Fen boer en frou (mei lij’ hjar skoan),It út: „Gjin better as ús Wietzeom is er,En better as ús Teatsk’moi gjin,O sokken binn’ der fierst to min.”„En sa is ’t ek krekt mei Ritske en syn Frou,”Dosdanig ’t Petear fen ’e Wirdfierder Louw,En allegear nikke, dwaen ’t jawird der ta.It tsjûcht dat elk achting for allen, skoan ha.„Ja”, sei derop nou Ludzers Hinke,Dy ’t ek mei helpt „’k moat m’earst bitinke,Ho lang ik by de âldboer en hjarDos ’n eagenblikje tiid noch mar,’k Wol flaue net, „’t jing” ’k siz, is wierIk wenne der krekt fyftjin jier;Ja fyftjin jier ha ik der wenne,’k Wier der, do’t lytse Jan[10]waerd berne;Ik ha ’t der jimmer sa bêst hawn,As ik ’t net wist, ’t sei mei forstân,Ha nea in swart gesicht my joun,Neat oars as goeds der ûnderfoun.Dat is ’t petear sa ûnder ’t iten,In gastmiel is ’t ek dat min krijt;Mar joun fortelt min jonkheitsfiten,Louw Hinderks is den wol binijd’t Jing Hanne Bakker den wer wit,En fen ’t fortellen danich swit.[10]Lytse Jan is myn persoantje: J. R. K.De lêste boekweitskeaven binn’,Outusken yn ’e lette joun.Dien is it wirk, deaou is min,En stil waen is ’t alhiel yn ’t roun.Hwet nou?—Der nimt Louw Hinderks ’t wird,En elkien wit, ’t jing dat bitsjut,„De masse slaen, folk!” ta bislút,Dat min nei Noard, East, West en Súd,It heart: Dy ha de boekweit ou,”Hark mar: Hja slaen de masse nou!’Hark ho hja yn fjourfierde mietteDe flaeljes nou ien hiele rite,’t Leach del, dy Seisman tagelyk’.Yn brede, folle miett’ as blyk,Mei fûle foarsje heare litte,Dat hja for ’t lêst hjoed yett’ ris switte.Dat laket, mirakelt, troch jongen en âlden,Elk wit nou in grapke, mar net yn to hâlden,De feinten, dy pleagje de mûtele fammen,Dy meitsje fen ’t outuskene strie núvre tsjammenEn twisken de heappen giet drok „Krijerije;Op ’t lêst mei de jong’rein tomûk „frijerije.”De âlden ek jong wêst ek foar fiertich jierren.Hja smite er in grap troch sa mar fen fierren,En tinke er by: ek iens dôvet jimme lôge,En wirdt mei de tiid jimme wille bikôge,’t Snjit tusken er troch om ’e boekweitstrieheappen,’n Malkoar’ eftersittend: om ’n patsje is ’t skreppen.’t Is krekt as de stjirren dizz’ joun,Der in rite gauer om opkomd binne,Om dit froalike spil ris yn ’t roun;Om mei hjar sulvren lantearnen der hinne!’t Is in ûrke fen fleur en fen nocht,’t Is as in hiel stik blauer de Himel,Derom waen is, dizz joun nou krekt.’t Jing’ ’t stjirte haget dit fleurich gewimel,Mei tiidsrin net iens ’t mear nau stekt!En de wyn,Bynt ek yn,Harket in hoartsje,Nei ’n jounpatsje,Heart „Snein oer in wike!”„Ho ’t jo dat like?”Hanne Bakker scil oan ’t wird!Roppe s’alle like hird!Sels de âldsten allegearre,Mei’ him graech fortellen heare;’t Wier altyd in earste biis.’t Jing’ hy iendris hearde ef lies:Wagenaar’s hiel Amsterdam,Ljouwert, Grou en fen ’e Ham,Heth hy alles yn syn brein.Né syn witnis heth gjin ein.’t Jing’ hy hearde, is by him bleaun,Krekt as wier ’t yn moarmer skreaun.Nimt hy sims ien by de kop,Noch út syn jongfeintetiid,Laket min yen yett’ ris slop,Wit fen ’t laeitsjen yen gjin ried.„Hark! ho ik in Nijjiersmoarn,Teach ’t útrinders pakje oan,Wier sa yn in omsjoch klear,En it fjild út mei ’t gewear!Houtfester Djille,Fen Koatstertille,Lei op ’e loer.De jeitiid wier oer,In haske sprong op,En Hanne dy skeat.Nou Djilles gerop,Wier: „dy ha ’k trappeard!”’t Sei Hanne ho ’t stie.Mar ’t jing’ ik do die....In weardshúske wier’,For kofje en bier;En Hanne net sleau,Derhinne en treau,De ûrwizer, de gút,Ienûre foarút.Do frege ik: „Ho let?Min it nou al heth!Nou ’t giet jo mar skoan!Fol lok Nijjiersmoarn!”„Nou Hanne ek Lok!—Jy fregen ho let?Healve alven min ’t heth.”En de tsjerke gyng oan,Healwei tsjienen dizz moarn,En elkmis seach Hanne,Yn tsjerke dizz moarne.Búten by de tsjerkedoar,Stien in tropke byenoar,Hanne soarge der wol foar,Dat er der earst ek hwat wier,’r Ek mei ta in praetsje stie;Dos ’t wier sa en ’t wier net oars,Dat hy ’r him op (jimmer loas),Him der op biroppe koe,Dat hy der om tsjerkstiid stoe,En yn ’e tsjerke hearde elk him,Oan syn sjongen en gebrim.It hie dêr gâns fen ef Hanne,For al ’t tsjerkefolk dizz moarne,Examen oulei en for ’t tsjerkbistjûr,(Die Minze Wytzes der by (syn wiifs broer),)Om foar ’t boerdsje to kommen op in dûr.Mei syn sjongen wier ’t dizz’ moarn sa slim,Dat master, de foarsonger, syn stimDerby amper wei waerde in hoartHy oars foarst yn ’e tsjerke: nou twad’.Ut in troch naem ik hiele draeien,Om fen ut ta sol ta, to swaeien,It gyng my jimmer knaphandich ou,Min flústre: ho ist mei Hanne nou.Elk hie my op ’t each.En efter myn rêch,Rekte min nei my de halzen út.Tocht’ by yen sels: is dat nou dy gút?Elk dy seach efterom,Mar Hanne wist wolhwerom,Dat elk wist oan syn stim:Sadwaende seach en hearde min him.’t Jing’ ik wiste, „datnet, Hanne”,Sei doom’nij de oare moarne,„Das’t dû sa sjonge koest,Elk nei dy harkje moast.”En eat letter is ’t do bard,’t Dûrre mar in lytse hoart,Dat do Djille, man der wet,In pompier Hann’ thúsbrocht heth,Hweryn stie: ’t him die biskie:Dat Nijjier ’r oan ’t jeijen wier,Om tsjien ûre yn ’e moarn;Der yn man! ha jy ’t fordoarn.En nou komm’ foar „Knobus” jy,Sûnder breuken hiel net frij.Hanne seit: „Hwet praet ha jij?Ik bin fen dat saekje frij,Hwent de moarn fen ’t Nijejier,Om dy tiid wier ik to fier,Fen „de Ald Dyk” ou, der jy wier’n.Tsjerktiid wier ’k om healwei tsjien’,Lang al by de tsjerkedoar,Tsjerk en Auke en mennichoar,Foarsteld: „hwer scill’ w’hinne hjoed?”Mars jij, dy sa’n ding my tsjûrt!”Djille do mar „húske lâns”,En by Domenij ek oan.„Hwer wier Hanne Nijjiersmoarn?”„Wel, yn ’e tsjerke en foarlik gâns.”„Soks kaem my nea earder oer”,Tinkt nou Djille, en waerd’ hastpoer:Hwent meisyn en Hannes tiid,Wit ús Djiltje mar gjin ried.Op de klok yn ’t weardshûs hie,Hy dochs sjoen ho let it wier.Hwa dy ea it mirken heth,Dat de tiid oersloech in set!Hanne wier bitûft en liep,Ut hie hy foargoed de sliep!Hwa seach djip del by syn noas?Djille, en tochte „’t is net oars.”En ús Hanne kaem neat oer,Brûkte faek dernei syn roer.„Hânnenklappen” fen hiel ’t boun,Gyng lûd troch de stille joun.Nou sûnder to sjongen, né sûnder in Liet,Net fleurich to skieden, as dat wol sa giet....De joun is sa stil, ho moai scil ’t net klinke!Oer ’t dauwige fjild, hwer stjirren oer blinke.Helje ôp fammen en feinten, ’t moaist dat jimm’ kinne!To Ritske, set yn, gjin better kin ’t dwaen!De bêste út it lân dochs kin ’t jo net ouwinne,De mastersjongers moatt’ bilies by jo jaen!Gesang njog’gn en fiertich, vers ien, twa en trije;(Do doom’nij’s bernsbern doapt waerden dy kear),Sa ’t jy dy do songen, sa mocht ik ’t wol lije,Dat oan jou sjongen gjin ein kaem, nea mear!Jou sjongen joech wijdinch oan ’t jing der is bard,Yn ’t djipst fen syn siele moast elts treffe dat!Nou ’t „Fryslân boppe”, fen Walingom dan!Us dichter, ús frjeon, dy heechachte man,Der elk fier mei wei rint, hwer elk sa fen hâldt,Fjôuerstimmich nou klinkt it fen jong en fen âld!„Fen alle lânnen op ’e wrâld!Is Fryslân, der ik ’t meast fen hâld,Hwer oaren ek op romme,Op fruchtbre fjilden romme wy,Op blinkend noat, op gledde kij,En greiden bont fen blommen!”En de mastersjonger Ritske Wietzes, syn lûd,Giet heech boppe alles út, dy mei syn sopraen stjûrt,Den wer secondeert ef de miette er yn bringt,Fen tenor yn bas fallt, ta help him yn de alt mingt.En better is ’t folksliet fen ús Fryske Bard,Nea song: Sok sjongen dat dûrret yen jimmer to koart.Lûd falt min wer yn, de iene nei de oare,Heech útheljend; „Wy doare, wy doare!Drystwei roppe, drystwei roppe:Us âlde Fryslân spant de kroan,Gjin lân op ierde komt der oan!”As wearklank; ién amme yett’; „Wy doare roppe!”Stjert sêft ûnder de iken mei ’t lêst „Fryslân Boppe!”Al de persoanen yn mynBoekweitteskjenskildere, habbe wirkelik bistien. Under hjar eigen namme binne hja allegearre troch my yn hjar dwaen en litten biskreauwn. Amper allegearre ha ik se selver kend en der wol mei petearre.Jan. 1912.
Frou! nou hjoed oan ’t pankoekbakken;Helje talhout, droege takken!Wêz net súnich hjoed mei’t spek!Yn ’t bislach rjue aeijen ek!Hjoed ha wy in dei to pakken,Dy ta’n boekweitteskersdei,Us ’t yn alles foarút sei.
Jistermoarn wier ’t waer noch reinich,Lykwols ’t waerglês sei: „Moaiwaer!”’t Like om acht noch bjust’re raer;’t Like op hjoed yn alles weinich,Tsjok wier hiel de moarn de loft,Mar de wyn dy skeat om tsjienen,Ut mei ’n foarse skoat yn ienen,Nei flak Noard yn ’t earste skoft.Stofreinbuikes, wyld en toar,Jage er boartsjend út malkoar.Sadat om in ûre ef fjouwer,Droech al wiern’ de hokken hjouwer,En de boekweit mei de jounMin koarkdroech do ek bifoun.
En noch fierder nei ’t Noard-East,Skeat de wyn dizz’ nacht noch út,Fêst is ’t waer, leau ik alteast,Hoarich is ’t net mear fen ’t Súd!Mei „Moaiwaer” is nou gjin noed,Boekweitteskje scill’ wy hjoed!
Teatske! siz dit tsjin de fammen,Rop ús Antsje alderearst,Dat hja ’t drok krijt en binammen,Soarget for it folk it meast;Jinke kin hjar bêst hânlange,Wêze hjar hjar twadde hân,Spek snije, mar mije it trange;Janke en Tryntsje gean nei ’t lân,Hjoed om bar omt drok scil rinne,Derom bliûwst do mar allinne,Mei de beide âldsten thús,Hwent op ’t lân, sa foeget ’t úsTwisken beiden komt it yen,Under ’t wirk wol ris yn ’t sinDat m’ in ding thús heth forgetten;Sims komme er ek inkle setten,Dat der ien mist wirde kin,En nei eat forlangst krijt min,Den kin Tryntsje, ef wol Janke,Súver ’t selde, hokker fanke,Ophelje sa dan meijien,’t Jing’ jimm’ kôke ha ef snien.
Antsje, de âldste, forstânich en stil,Stemmich, foarsichtich, ’n twadde Abigail;Jinke, dy ’t troud is, docht hjoed dizze deiFlink by de pinken, ek yette ris mei;Tryntsje in blom op hjar moaist sa gol en sa tsjep,In roazeknop Janke, ek drok yn ’e skrep.En ús Ritske scoe ik tinze,En ús Bindert en ús Minze,Alle trije ha forstân,Fen it wirk der op it lân;It is goed fortroud by hjar:Sa is alles foar malkoar.
„Tsjerk! dou moast nou rimpen wol,Om de „bêste brúne” hinne,Dy heth nou syn liif wol fol,Rint der yn de „achterst finne,”„Sjoch!” alhiel by de „Saunsleat”,Hjir is ta ’t opheljen eat,Helter, jouwer yn it koerke,En jaen him dan thús in foerke.”„Helje ek de oare „merje” op!By de wringe rop mar „Hop”!Knilles, ’k mien de „brúne”, dy,Rint der by de melkekij,’k Mien ’t tsjernhynder, wol forstien?En rop al it folk meijien!”
„Smar de weinen! Minze en Sytse!Beide weinen, greate en lytse,Bynstok, foar- en efterbine,Heak en keat en jageline,Kinn’ jimme yn ’e skûrre fine,Teamen, halsbeagen, lossilen,Ha hjar plak der oan de stilen;Foarken, flaeljes en mear gûd,Fine jimme der safoart,En bin den de hynders helle:Ynspanne en dan nei de telle.”Age en Knilles helje oan,Earst de boekweit dizze moarn.
„Jimme oaren: flaeljesmannen!Brûke mar jimm’ earms en hânnen;Goede kost en goed deihier,Past wol op de telleflier.”En Jan Hindriks, Tryntsje oansteande,Springt mei in pear weinen by,Hjoed is nimmen en neat frij,En nou is it spil hast geande!
Deugdsum is hy stees en stil en bistindich,Goedich en bêst sa is syn bistean,Praet heth hy net, docht syn wirk sa bihindichRedt er him troch gau, lit him mar gean.
Stiet yn it plak for boers âldste soan Bindert,Dat is in Nimrod, op de einejacht jindert,By Eastermar, dizze moarn der oppe Leien;Omt Boekweitteskjen mear is as einejeijen;Komt hy foar middei fen sels al tôrechFor fiven wier it, do ’t hy al foartteach.Dizz’ kear hjir noch de boekweittesktelle,Mei’n jier heth hy syn Njiske al helle,Syn eigene skoarstien dy rikket den ek,Bringt hy syn rispinge yn ’t eigene fek.
En fier oer de fjilden en fier oer de lânnen,Giet ynne seismiett’ fen ’e teskjende mannenDat elk der nei harket neiby en yn fierte,Yn dreunende gongen, yn suvere mietteDy ’t heldre Noard-Easten op breedrekte wjokken,Meidraegt nei ’t rounom nou oer poellen en tokken,Oerstimd sims troch ’n pear, by de teskers hjar telle,Mids ’t roppen fen ’t folk, dat de boekweit oanhelle,Ién fleur en ién nocht, boppe en ûnder ién wille!’t Wirk fljocht troch de hânnen, elk kin ’t maklik tille,’t Jing’ hy heth to dwaen hjoed, ho drok ’t ek mei rinne,Yn ’t moudige boulân, by kliuwende sinne;En heech yn ’e loft op, gean stees wer seiskearenDat sûnder ’n oar reitsjen en sûnder mislearen,De teskers hjar flaeljes oer de útsprate leagen,Dy jimmer weroan sa it boekweitstrie reagen.
Al wier ’t „Krijerije”,Dûbble „Skotsetrije”Ien dounsjen en boartsjen,Stees sûnder bikoartsjen,Fen siikjen, net krijen,By twaën en trijen,Dy flaeljes hjar stygjen,De mannen hjar nygjen,Hwaens flaeljes sa klappe,De kerrels biflappe,Hwer sûnder gjin stedden,Gjin ljue fen ’e medden,Nea, pankoeken krije,Nea! iet Willem Trije,En sels Willemiene,Wol rekke yn ’e pine,As hjar Juliaentsje,Fen ’t reedridersbaentsje,Mei ’t hongrige maegje,By mem kaem mei ’t fraegje:„Siz âlderljeafst Moekje,Krij ’k joun in pankoekje?”Né sûnder de bouwers,Fen Grift ta de Lauwers,Foarby waerd elk parte,Foarby scoen’ hja moatte,Fen lekkere biten,Om pankoek to iten.Pankoeken is kost,Der kin min hiele dagen op reedride,Den krijt min gjin pine yn ’e side,Pankoeken: dat past.
Wol min fen Fryslân elk sted en elk stedsje,Opsiikje oer iis yn in koart setsje,Op twa stikjes hout, der ûnder twa izers,Binnen de dûbeltiid fen ’e klokswizers,Gjin koeke yn ’e mage fen boekweitennoat,Redt min dy reis jimm’ ou, oars wirdt it in moard.
Skinke en aeijen,Helpe earst wol.Mar min bliuwt hol.En komt dan ’t waeijen,Dan wirdt min flau.En hie min nou,Boekweitmoalstrou,Under it fesjeJoech min in lesje,Troch ’t iepen spynOan de Eastewyn,Derom jimm’ riders,Nim sûnder widers,Mei dan dy deis,’n Pankoek op reis.
Praet ris mei de imen,Hwa ’t measte himen,Hja dizze simmer,Do ’t hja mar jimmer,Ier fen ’e dage,’t Wyt fjild hjar hage,’t Boekweitfjild rûken,Der hinn’ ’t hjâr lûken,—Ef dizze mannen,Dy wân by wannen,Hjoed hjir ouslane,Dûbeld wirk dwane.Hwa heth it drokker?Ried ’r om. Hokker,Is min to sizzen,Net út to lizzen.
In dûbble risping heth it lânYn simmermoanne de earsten joun,De ymkes hjar skûrren ta de rân,Binn’ fol fen ’t alderswietst bifoun.
’t Is ek net op in luitr’jen gien,Net ûnderweis to praten stien,By Hulders, Jellebijegûd,Nei ’t boekweitfjild! mei hunnich foart,Op hûs ta nei de bijekoer:Rjuchtút mei ’t swiete winterfoer.
Hwat wier ’t in noflik wirk sa’n dei,Nei ’t boekweitswytleech, folderwei,It hie gjin ein, dy hunnichskat,Gjin unwaer kaem hjar ea oer ’t mat,Moarns ier dan blonk al ’t remmewytHwerwei in swietroaksamme giet,Ta dat de lêste boekweitsblom,Utbloeid wier yn it ryk rounom.
Ja bânich hien’ dy lytse ljue ’tNet minder yn ’e war, om fen de lânnen,To heljen ’t swiet, witt’ goed ’t jing soks bitsjút,De frage is ’t hwa ’t drokst ha, hja as de mannen?Dy ’t foar de lette joun net komme yn hjar honk,En waeksdomeftich binn’ yn ’t krús, yn rêch en skonk.Hwa scil it skiede, beiden dien hjar úterst bêst,Woech min: de eefner bleau yn ’t húske op it lêst.Ién ding stiet mûrrefêst, ja sikersonk; ho ek: min wit,Fen beide kanten waerden skatten garre, troch hjar swit.
Sjoch Louw Hindriks, ’t tsjokke mantsje,Yn al ’t wirk in „by der hantsje”,Him der yn syn blaue kiel,Mei syn hânnen, rou fen iel,Heech syn rêch fen ’t jimmer bodsjen,Sjoch syn teskjen, leach opskodsjen,Hwet heth hy in fêste hân,Fen it boerewirk forstân.Hinderk, Albert binn’ syn soannen,Skrippe ek fen de iere moannen,Gâns mâns ta de lette joun,Binne geef en jimmer soun.De oare: Minze is eat gammel,Deis op syn skoenmakkersskammel,Is heal út pleizier, hy hjoed,By ’t oanheljen is hy goed.Baeije, ’t fanke is de sister,Boadskipsrinster: net fen jister,Hellet iten, drinken oan,Is der by fen de iere moarn.Hanne Aukes, syn soan Auke,De earste tesket, mei in sjouke,Boekweitskeaven d’oare komt,By de lange telleromt’.Age en Ale ek soannen, beiden;Jonges binn’ ’t as lange reiden,Sa as min ’t mar seldsom seach,Binne ek wirksum mei op ’t leach.De âldste: Hanne en Tietsje Ate,Lit him net by ’t wirk wei state,Heth al for in mansman stien,Makket goed syn plakje skien.
Romke Martens, de sechtichjierige boers Aldfrjeon,By de hoek fen ’e Twiz’lerfeart en Knilles Djipt wei;De âlde ungetider, skript yn ’t boekweitteskjen drok mei.Is om boers pakesizzer, ’n broekmantsje, in bern bleaun,As ’r jouns seit: „Jan! hwa fen ús fierst springe oer de wei kin!”Yn jierren forskil, as Isack en Binjemin!—Nea foijitte kin ik myn boarter, dy bêste âldman,Frjeon ût myn bernetiid, der bliûwt yen ’t ûnthâld fen.Twa miedmannen Paulus Smids en Tsjeard Sytzes,Dwaen oan ’t boekweitteskjen hjoed mei by Wietzes,[6]Ek lykwols fen meanen en fen bag’glerije,Fen sleathoukjen, slatten en reitsneijerije,(Hwer yn nearne ea hja hjar gelikens krije),Is hjir hjoed gjin sprake fen: út aerdichheit,Binn’ hja hjoed ris mei, fier fen de klyn en ’t reid.
[6]By Wietzes: Wietze Binderts Kloosterman (berne yn 1777).
Grytsje Gerben, by ’t Wyldpaed wei[7]Skript sa as ’t stees yn syn aerd lei,Sûnder op to sjen in kear:En der binne sokken mear:Sjoch Roel Fôkes der oan ’t skrippen,(Kobbels swit min) ’t leach omwippen,Docht mei Gerben, hird om hird.Elk is op syn meast dwaen great!Makket goed syn plakje skien.Joege Sigers, de âlde drege,Heth it hiele spil oerege,Seit tsjin de oaren: ’t waer dijt mei:„Boekweitteskerswaer sa ’n dei!”Hy giet foar mei, wiist de oaren,Mei Louw Hindriks, docht to foaren,Ho mei seis man, „slach” min hâldt,Hy folleard en sechtich âld.Sytze Hindriks mei syn twadde.Knilles Sytzes, hwa ’t him, wardeGjin dy better ’t wirk doar oanKamen al yn de iere moarn,Knillis ienichst bern syn Janke,Kaem ek mei dat flinke fanke.Ut hjar wirk ’r om hinne kaem.En to helpen hjoed in raem.Minze Hinderks wier ek roppen,Kaem dizz’ dei fier wei fen „boppen”,By it teskjen paste er sa,Slacht sa as broer Louw ek ta.Jaring Egberts, de âlde learde,Hâldt m’yn alles, tige yn wearde,Hy helpt mei, syn soantsje Durk,Docht ek mei yn ’t lichte wirk.
[7]’t Wyldpaed, de brede moaije sânwei ta 1912 fen Kollum, Feankleaster nei Ljouwert.
Nou der komt ek Hanne Bakker;Giet er mank: ’t is lang gjin stakker;Mei de mûle in abbekaet.En in bêste kameraed.Alle wirk heth hy meimakke,Ploeije kin hy, en ek bakke.Hien’ de hynders him net oer——Jage by de Tsjoelster boer,Den wie ’t mei syn ûndereinNet sa as ’t nou is, bislein.Mar syn mûle en forstân,Naem hy mei nei ’t boekweitslân.
Minze Wietzes, de broer van syn frou,Mei’n oar bifrjeond, hy goedlik en seft,Helpt Hanne yn ’t swierste in hântsje wol gau;Minze is yn ’t wirk in Simson fen kreft!Kwinkslaggen binn’ sines, hy hâldt fen in grap,Yn dwaen en yn litten mar stees like gnap.Hwa komme deroan! Jan Louws, Ebbe en Louw,De heit en de broerren fen Ritske syn frou,Mei Klaske, in dochter en sister, binn’ kaem;Hja binne biskaefd en sa deftich fornaem.Hja in Blom fen ’e klaei, in Leelje, in Roas,Gjin aerdiger, gjin oannim’liker hjir oars.
Nou gean wy it lân ris del,Hwent de oanhellers binne ek tel.
Krekt as is ’t in lânfol bern,Dy w’op ’t boekweitsfjild der sjen,„’t Lange-langerige”, giet,Der yn ûnousjenbre miett’,Famke—oan famke, rokjes wiid,Lykje al de hokjes sied,Krekt as stean hja hân oan hân,Yn de lingte fen it lân;Mar o wé! der komt de wein,Ratteljend fen de efterein;Sjoch! de bêste brúne er foar,En fen fierren wer in oar,Ek in brúne, lytser eat,Dy ek oan de boer biheart.Sjoch dat hynderke, ús „Tiet”![8]„Lytse Tiet”, ús pop; mei flyt,Sjoch! ho moedich it dat rydt,’n Weinfol, en ho krigel ’t giet.Sjoch de boartersbern wird’ wei,Op ’e wein malkoarren nei;Ride nei de telleflier.Los wirdt skodde ’t lang brún hier,En yn lange rigen nouLizze hja hjar rykdom ou;For de ljue hjar flaeljeslach,Habbe hja omraek ûntsach;—Binn’ hja nou fen ’t wân ûntslein,Komt fen ’t folk de jongerein,Sjoch nou hjar trochtriese klean,Yn sa mennich striebult stean!Mar hjar siel, it boekweitsnoat,Wachtet op boekweitengroat,En op moal as tsjok bislach,Faert strak ûnder Fryske flach,Nei dy hâldt fen stevich miel,Fryslân, Grinslân troch alhiel.
[8]Us ljeaf lyts trou rydhynderke.
En de sinne stjûrt syn glimkes heech fen ’e loften,Laket blier oan, de stees warbere minskekloften,Dy sa mar de gare dei skrippe,Wylst hjar flaeljes op en del wippe,En dy mei heldere klap! klap! klap!Súver op ’e slach, jimmer, sa gnap,Op de tripp’ljende seis acht miette,Nea de súvere gongen forjitte,De hiele gare dei fol sinne;De loft wol hjoed net mear birinne,Alles forguld oer beammen en lânnen,’t Wirk fljocht troch de warbere hannen.
Skoft wirdt er hâlden, yn ’t lij fen ’e heappen.Boekweitstrietoerren, dy riisje ûnder ’t skreppen,Heech út ’e groun heech op! fen it flantrige strie,Under de flaeljes wei nou, ûntdien fen it sie.
Yn in roune rige flije hja hjar del,Mear as in dezyn yn tel:Drege mannen, mennich op jierrenMei piper- en sâltkleur’ge hierren,’t Antlit yn tearen en fâld,Yn ûnderfininch tige âld;Helder fen útkyk, tige bitûft.Gjinien der dy mear learen bihoeft.
Maeik’moi út ’e Wedzebûrren,Widdou fen boers jongste broer,Lêste fen âldboers syn snoaren,Nei hjar, komt Sneuns Wietse oer.By de skearbaes deun der nêst,En dernei by Maeikmoi fêst’.Kofjedrinkt by Maeikmoi den,Mei syn pakesizzer Jan.Beide ha ’t der tige bêst:Finebôle krijt der ’t jonkje,Rjue mei sûker oer syn tongkje;Net in inkeld stik sa mar,Twa ef trije nei syn kar!”—Maeikmoi hie ’t hjoed for hjar naem,Dat hja hjoed bij Wietses kaem.
Janomke út ’e Ham komt hjoed ek,Heth ta oardelûre gans yett’ moed ek,’t Bêst âldmantsje, frjeonlik gol,Mei ’n oerlaedne bûse folKoeke, for de pakesizzer;Yn soks is der mar gjin wisser.Mei om ’t boekweitteskjen kaem hy,By broer Wietse en Teatske is ’tHjoed pleisirich, dat’s beslist.
De broerren, Bindert Japiks, Hinderk, Ritske en Douwe:In weinfol, mei hjar sisters, Antsje en Hiltsje.It „swartsje” der foar en der nêst de makke „âldgrouwe”,Yn ’e „faeitonne” Man! leau mar, in fornaem spiltsje!Pleist’rje by Wietsoms, dy ’t „folk” fen hjar binne,Kuijerje om it boekweitsleach ek ris hinne.Fen ’t stamâlderlyk plak út Bomkleaster fendinne,Ha it biwarre en hja wisten to hâlden;Binn’ yett’ op ’t plak fen Wietse Binderts syn âlden,StammemAntie Wietses; Bindert Japiks stamheit,Dit ta memoarje, dos nou wit elk ho it leit.
Stil hâldt der in weintsjefol folk fen ’e klaei.Man, frou en bern, in lyts popke op ’e skirte,Hearden it boekweitteskjen al yn ’e fierte.En dat hâldt stil by it boekweitslân mei in swaei,Dat binn’ de Beintema’s Jan en syn frou.Bearnom mei, oan ’t pleizierriden; ha oan ’t spil niget,Sizze sa: „net al dagen, dat min to sjen ’t kriget.”—Ritske syn frou nimt de mem ’t famke efkes ou,Leit dat yn ’e nane nêst hjar sliepend jonkje.Strak scil beide memmen elk mei hjarres pronkje:Hja laitsje in koar oan: „’n lyts pear”: „Man en Frou!”Wrachtsjes s’as ’t útkomd nei twa dezyn jierren.Utkomd is ’t krekt, s’as ’t forspelt is fen fierren.
Oebele Tsjitske en Gjertsje Vaatstra,Hûshaldsterfaem en der jierren wêst,Sjogge ek efkes, dat’s frouljue hjar aerd sa,Komme in toarntsje to sjen op it lêst.’t Is hast as út Naomi’s tiid,As ’t hjir mar Palestine hiet,’n Ald-Testemintisch lântoaniel,De loft sa blau, it lân sa giel,Ta rispinge alles ryp en klear.Ta tank nimt elk de hânnen gear,Nou ’t rispingsmiel hjir ynnomd wirdt,Ta tank is tiid, driûwt ’t wirk ek hird.En elk dy sjocht de seine oer,Seit tank der for oan ’t Albistjûr,Dy alles wer sa waeksje liet,De rike jefte fen it sied.De Boäz, Wietze Binderts, hyAs eig’ner is der sels ek by.De âlde boer, assessor ek,In mânsman, sûnder lek en brek;Dy giet mei ’n wird fen tank foarop!Wylst alles swijt: gjin lûd, gjin rop,Gjin „foart” ef „hou” en gjin getier,Heart min mear op ’e telleflier.En alle hollen niigje hjar,Fen ein ta ein, nou bar om bar,Hwent Wietze Binderts wol’t sa ha,De Hege Jower komt it ta!
En Teatske Minzes, de âldbroers frou,Jowt oarders thús. Seit „gau! gau! gau!”Dy heth mei skrippen hjoed gjin linsOmt Wietze en hjar, sa binn’ fen sins,—Dat min de boekweit ou krijt hjoed,Nou mei dit waer heth it gjin noed.
’t Ald minske is amper sauntich jier,En deis yett’ jimmer oer de flier;Hja habbe trije soannen, enIn fjourtal dochters, ta hjar bern.—Do ’t hja sa omme tweintich wier,Kaem Wietze, dy sin oan hjar hie,Hja wier in wûndre tsjeppenIen,Mei Wietze is hja do ’t boask oangien.Hja wier meast oan de greate kant,Yn ’t froulju’s wirk „ien by de hand.”Hjar Wietze en hja, in gnap Jongpear;Min sjocht it sa mar ’n inkle kear,Hy lang en licht, by ’t foarse om ou,Lykwols wolmienend en nea rou.
Syn mieninch woech yn alles swier,As adjunct-frederjuchter wie’rStees op syn plak, hie folle leard,En hie mei „heech en leech” forkeard.
En Ritske Wietzes, de jongste, in jongman omme tritich,’n Jonge ikebeam lyk, blauëachich, sa manlik en great,Forstânich, forsichtich, by ’t spil thús en jimmer flitich,Fen de âldboer sa’n feardige geve útskettene leat!Dy letter ta riedslid en haed-tsjerkfoud it brocht,En ’t boartsjen mei ’t bernsbern bilibje yette ek mocht’De man fen syn Simke, in sêft alderbêst minske,In ingel op ierde, dy neat ljeaver winske,As ’t lok fen elkien en oer hwaens brúne eagen,For’n oar fen meilijen de triennen oerteagen,Hwaens beiden hjar soantsje[9]yn ’e widze noch sleptWylst elk him op ’t lân en yn hûs om ’t hirdst rept!
[9]Myn persoantsje.
Sa leit Louw Hinderks, in sistersoanFen Teatske Minzes, dos’n omke- en moaikesizzer,Fen boer en frou (mei lij’ hjar skoan),It út: „Gjin better as ús Wietzeom is er,En better as ús Teatsk’moi gjin,O sokken binn’ der fierst to min.”„En sa is ’t ek krekt mei Ritske en syn Frou,”Dosdanig ’t Petear fen ’e Wirdfierder Louw,En allegear nikke, dwaen ’t jawird der ta.It tsjûcht dat elk achting for allen, skoan ha.„Ja”, sei derop nou Ludzers Hinke,Dy ’t ek mei helpt „’k moat m’earst bitinke,Ho lang ik by de âldboer en hjarDos ’n eagenblikje tiid noch mar,’k Wol flaue net, „’t jing” ’k siz, is wierIk wenne der krekt fyftjin jier;Ja fyftjin jier ha ik der wenne,’k Wier der, do’t lytse Jan[10]waerd berne;Ik ha ’t der jimmer sa bêst hawn,As ik ’t net wist, ’t sei mei forstân,Ha nea in swart gesicht my joun,Neat oars as goeds der ûnderfoun.Dat is ’t petear sa ûnder ’t iten,In gastmiel is ’t ek dat min krijt;Mar joun fortelt min jonkheitsfiten,Louw Hinderks is den wol binijd’t Jing Hanne Bakker den wer wit,En fen ’t fortellen danich swit.
[10]Lytse Jan is myn persoantje: J. R. K.
De lêste boekweitskeaven binn’,Outusken yn ’e lette joun.Dien is it wirk, deaou is min,En stil waen is ’t alhiel yn ’t roun.Hwet nou?—Der nimt Louw Hinderks ’t wird,En elkien wit, ’t jing dat bitsjut,„De masse slaen, folk!” ta bislút,Dat min nei Noard, East, West en Súd,It heart: Dy ha de boekweit ou,”Hark mar: Hja slaen de masse nou!’Hark ho hja yn fjourfierde mietteDe flaeljes nou ien hiele rite,’t Leach del, dy Seisman tagelyk’.Yn brede, folle miett’ as blyk,Mei fûle foarsje heare litte,Dat hja for ’t lêst hjoed yett’ ris switte.
Dat laket, mirakelt, troch jongen en âlden,Elk wit nou in grapke, mar net yn to hâlden,De feinten, dy pleagje de mûtele fammen,Dy meitsje fen ’t outuskene strie núvre tsjammenEn twisken de heappen giet drok „Krijerije;Op ’t lêst mei de jong’rein tomûk „frijerije.”De âlden ek jong wêst ek foar fiertich jierren.Hja smite er in grap troch sa mar fen fierren,En tinke er by: ek iens dôvet jimme lôge,En wirdt mei de tiid jimme wille bikôge,’t Snjit tusken er troch om ’e boekweitstrieheappen,’n Malkoar’ eftersittend: om ’n patsje is ’t skreppen.
’t Is krekt as de stjirren dizz’ joun,Der in rite gauer om opkomd binne,Om dit froalike spil ris yn ’t roun;Om mei hjar sulvren lantearnen der hinne!’t Is in ûrke fen fleur en fen nocht,’t Is as in hiel stik blauer de Himel,Derom waen is, dizz joun nou krekt.’t Jing’ ’t stjirte haget dit fleurich gewimel,Mei tiidsrin net iens ’t mear nau stekt!
En de wyn,Bynt ek yn,Harket in hoartsje,Nei ’n jounpatsje,Heart „Snein oer in wike!”„Ho ’t jo dat like?”Hanne Bakker scil oan ’t wird!Roppe s’alle like hird!Sels de âldsten allegearre,Mei’ him graech fortellen heare;’t Wier altyd in earste biis.’t Jing’ hy iendris hearde ef lies:Wagenaar’s hiel Amsterdam,Ljouwert, Grou en fen ’e Ham,Heth hy alles yn syn brein.Né syn witnis heth gjin ein.’t Jing’ hy hearde, is by him bleaun,Krekt as wier ’t yn moarmer skreaun.
Nimt hy sims ien by de kop,Noch út syn jongfeintetiid,Laket min yen yett’ ris slop,Wit fen ’t laeitsjen yen gjin ried.
„Hark! ho ik in Nijjiersmoarn,Teach ’t útrinders pakje oan,Wier sa yn in omsjoch klear,En it fjild út mei ’t gewear!
Houtfester Djille,Fen Koatstertille,Lei op ’e loer.De jeitiid wier oer,In haske sprong op,En Hanne dy skeat.Nou Djilles gerop,Wier: „dy ha ’k trappeard!”’t Sei Hanne ho ’t stie.Mar ’t jing’ ik do die....In weardshúske wier’,For kofje en bier;En Hanne net sleau,Derhinne en treau,De ûrwizer, de gút,Ienûre foarút.
Do frege ik: „Ho let?Min it nou al heth!Nou ’t giet jo mar skoan!Fol lok Nijjiersmoarn!”„Nou Hanne ek Lok!—Jy fregen ho let?Healve alven min ’t heth.”En de tsjerke gyng oan,Healwei tsjienen dizz moarn,En elkmis seach Hanne,Yn tsjerke dizz moarne.
Búten by de tsjerkedoar,Stien in tropke byenoar,Hanne soarge der wol foar,Dat er der earst ek hwat wier,’r Ek mei ta in praetsje stie;Dos ’t wier sa en ’t wier net oars,Dat hy ’r him op (jimmer loas),Him der op biroppe koe,Dat hy der om tsjerkstiid stoe,En yn ’e tsjerke hearde elk him,Oan syn sjongen en gebrim.
It hie dêr gâns fen ef Hanne,For al ’t tsjerkefolk dizz moarne,Examen oulei en for ’t tsjerkbistjûr,(Die Minze Wytzes der by (syn wiifs broer),)Om foar ’t boerdsje to kommen op in dûr.Mei syn sjongen wier ’t dizz’ moarn sa slim,Dat master, de foarsonger, syn stimDerby amper wei waerde in hoartHy oars foarst yn ’e tsjerke: nou twad’.
Ut in troch naem ik hiele draeien,Om fen ut ta sol ta, to swaeien,It gyng my jimmer knaphandich ou,Min flústre: ho ist mei Hanne nou.Elk hie my op ’t each.En efter myn rêch,Rekte min nei my de halzen út.Tocht’ by yen sels: is dat nou dy gút?Elk dy seach efterom,Mar Hanne wist wolhwerom,Dat elk wist oan syn stim:Sadwaende seach en hearde min him.
’t Jing’ ik wiste, „datnet, Hanne”,Sei doom’nij de oare moarne,„Das’t dû sa sjonge koest,Elk nei dy harkje moast.”
En eat letter is ’t do bard,’t Dûrre mar in lytse hoart,Dat do Djille, man der wet,In pompier Hann’ thúsbrocht heth,Hweryn stie: ’t him die biskie:Dat Nijjier ’r oan ’t jeijen wier,Om tsjien ûre yn ’e moarn;Der yn man! ha jy ’t fordoarn.En nou komm’ foar „Knobus” jy,Sûnder breuken hiel net frij.Hanne seit: „Hwet praet ha jij?Ik bin fen dat saekje frij,Hwent de moarn fen ’t Nijejier,Om dy tiid wier ik to fier,Fen „de Ald Dyk” ou, der jy wier’n.Tsjerktiid wier ’k om healwei tsjien’,Lang al by de tsjerkedoar,Tsjerk en Auke en mennichoar,Foarsteld: „hwer scill’ w’hinne hjoed?”Mars jij, dy sa’n ding my tsjûrt!”
Djille do mar „húske lâns”,En by Domenij ek oan.„Hwer wier Hanne Nijjiersmoarn?”„Wel, yn ’e tsjerke en foarlik gâns.”
„Soks kaem my nea earder oer”,Tinkt nou Djille, en waerd’ hastpoer:Hwent meisyn en Hannes tiid,Wit ús Djiltje mar gjin ried.
Op de klok yn ’t weardshûs hie,Hy dochs sjoen ho let it wier.
Hwa dy ea it mirken heth,Dat de tiid oersloech in set!
Hanne wier bitûft en liep,Ut hie hy foargoed de sliep!
Hwa seach djip del by syn noas?Djille, en tochte „’t is net oars.”En ús Hanne kaem neat oer,Brûkte faek dernei syn roer.
„Hânnenklappen” fen hiel ’t boun,Gyng lûd troch de stille joun.
Nou sûnder to sjongen, né sûnder in Liet,Net fleurich to skieden, as dat wol sa giet....De joun is sa stil, ho moai scil ’t net klinke!Oer ’t dauwige fjild, hwer stjirren oer blinke.
Helje ôp fammen en feinten, ’t moaist dat jimm’ kinne!To Ritske, set yn, gjin better kin ’t dwaen!De bêste út it lân dochs kin ’t jo net ouwinne,De mastersjongers moatt’ bilies by jo jaen!
Gesang njog’gn en fiertich, vers ien, twa en trije;(Do doom’nij’s bernsbern doapt waerden dy kear),Sa ’t jy dy do songen, sa mocht ik ’t wol lije,Dat oan jou sjongen gjin ein kaem, nea mear!
Jou sjongen joech wijdinch oan ’t jing der is bard,Yn ’t djipst fen syn siele moast elts treffe dat!Nou ’t „Fryslân boppe”, fen Walingom dan!Us dichter, ús frjeon, dy heechachte man,Der elk fier mei wei rint, hwer elk sa fen hâldt,Fjôuerstimmich nou klinkt it fen jong en fen âld!
„Fen alle lânnen op ’e wrâld!Is Fryslân, der ik ’t meast fen hâld,Hwer oaren ek op romme,Op fruchtbre fjilden romme wy,Op blinkend noat, op gledde kij,En greiden bont fen blommen!”
En de mastersjonger Ritske Wietzes, syn lûd,Giet heech boppe alles út, dy mei syn sopraen stjûrt,Den wer secondeert ef de miette er yn bringt,Fen tenor yn bas fallt, ta help him yn de alt mingt.En better is ’t folksliet fen ús Fryske Bard,Nea song: Sok sjongen dat dûrret yen jimmer to koart.Lûd falt min wer yn, de iene nei de oare,Heech útheljend; „Wy doare, wy doare!Drystwei roppe, drystwei roppe:Us âlde Fryslân spant de kroan,Gjin lân op ierde komt der oan!”
As wearklank; ién amme yett’; „Wy doare roppe!”Stjert sêft ûnder de iken mei ’t lêst „Fryslân Boppe!”
Al de persoanen yn mynBoekweitteskjenskildere, habbe wirkelik bistien. Under hjar eigen namme binne hja allegearre troch my yn hjar dwaen en litten biskreauwn. Amper allegearre ha ik se selver kend en der wol mei petearre.
Jan. 1912.