US TOERO stiennen reus, ús alde toer!Dou biste kening yn dyn kriten.Dou sjochste hiele geaên oer.Dyn eagen witte net fen sliten.Binn’ tagelyk, ek earenpear.Dou sjochst skerp út, wech—en de wear,Kinst krekt gelyk fen alles heare:Ho boerljue mei malkoar forkeare:Dyn kloksgatten, binne ear en each.Hwet de ien’ net hearde, de oar net seach!Dyn eagen ha fen alles sjoen,Fen alles ’t jinge er omgyng ûnder.Fen ’t alle deiske, wier ’t bisounder,’t Jing’ jy net waernimme ea koen’.Krekt as in beaken yn ’e sé,Sa stiest dou der op ’t selde sté,De lange, lange ieuwen troch!As wier dat by dy mar ’n omsjoch,Dy tiid, by dy mar amper tel,As ’t dou by dy, nei ûndren del;Ef fier yn ’t roun, yn oarwei sjochst,Wei, hwer’st dyn hoanne blinken dochst.Heech oer dyn tinne yn gouden ljocht,Hwernei de hûsman deistich sjocht,Fen Maitiidsmoanne jimmer ou,As it Maertsk kjeldrich buijenrou,Op ’t lêst net kriget syn bikomst.Seit; „Hoanne, ’k woe wol datst dou romst!Fen ’t kjeldrich Noard, troch ’t East, nei ’t Súd!Myn hea is op, myn fé moat út!”Wylst bûrman nei in moanne al,Dy freget: is net noch ’t gefal,Dats’th dou fen ’t reinich Súd-West, wei,Nei ’t Noard-East tsjochst, ek ris in dei?„Myn hea forkomt hast op it lân,It wetter kliûwt ta fûrgerân,Ik meal by nacht, ik meal by dei,Hwet heth de mounle in kerwei!”Sa freget ek yn de ûngetiid,Dy elkien, om in goede ried.It jongfolk sjocht by simmerdei,Om hjar bilang der gau ris nei,Ho ’t hoantsje yn it sin, ’t hjoed heth,Mei merkenocht ef sjongerspret.As ’t hoarntsje nei ’t Noard-Easten sjocht,Den is min net oer rein bitocht;Mar drokker sjocht nei de âlde toer,By ’t simmer net, de tûkste boer,Ef feinte- en jongfammenkloft,Sjen bar om bar nei hoarntsje en loft,Foart daedlik al nei Sinteklaes,Ef út Súd-West, ef ’t East wirdt baes.As ’t hoarntsje den nei ’t Easten wiist,Ho den de moed wol’n jellen riist;Hwent de Hjeldagen: Trije nou!Sa fier is ’t mei in dei hwat gau.Dy lange Sneinen sûnder iis,Is slim for ús: Friesinne en Fries!Sje der de Toer! myn Doarp syn Toer!Dy hege stompe reus, mei gouden hoanne!Dy sjocht elk hûs en al ús lânnen oer.De sted fen Grins selst by in heldre toarne.Wy doarpsljue ha safolle mei him op,Net om syn moaijens ef wol om syn hichte,Né fen syn skiente giet alhiel gjin rop,Heth neat gjin rom, nea dat min op him dichte.Och! deaïenfâldich is dy stompe toer,Fen sextien hûnderd twa en njuggentich de tsjerke,En toer, dochs komt oan nou ta, niks him oer:Leau mar! ús toer: it is gjin wei to blazen fearke.Wier ’t de Martinitoer fen ’t greate Grins,As dy fen Antwerpen, bynei in stiennen wûnder,Hie’r namme, mar as de Feanwâldster stins.Gjin toer lykwols—ús toer heth niks bisounders.En dochs ha wy him ljeaf, as ’n mem it bern,Dat om him sels, selst om it kaenefleanen,Dy om „seis” jouns lûdroftich wirde; út hern’,En kloksgat komd, bigjinne mei ’t „oangeanen.”Hie dizze kaeneteam witnis fen ’t dwaen,Ho wy as jonges fen hjar oarrememmen,Mei ’t tsjerkedoarskaeis heljen ’n slach scoen’ slaen.Om de aeijen út de toer, it nêst hast heale beammen.Den hien’ hja siker yett’ in pik op ús,En pikten nei ús holle sa as de blaustinsen’t Ielstikelsfolk út Ritske Wietzes lichte[11]jinsen,Mar lokkich! binn’ de kaenen heech yn ’t klokgat thús.[11]In útbaggele stikje Finlân.In koets,[12]mei ’t nêst fen in houteksterpear,Woechs yn ’e toer, fortelde heit en oarre.In fjirtich foetten boppe de ierde alear,Yn ’e toersfoegen hie’r syn wirtels boarre.[12]In Koetsebeam, koartwei: „Koets” neamd (Klyster-Lysterbes) (Sorbus aucuparia).En hwet bilang hie oars for ús dy toer,Dit yett’ as wer de njuggentjende dei fen Selle,De flach op Willem Trije’s jierdei oer,Jou, toer! útwaeide, dy joun ik him mei delhelle!Den gyng ’t de leiders al mar heger op;’t Giheim fen klok en bingel en klokstouwen,Foarby, den seach ús lytse jongeskopTroch ’t pannelûk selst Grins, as lean for ’t klauwen.Hiel ’t doarp, de omkrite yn fûgelflecht, hiel ’t gea,Seach min fen boppen del, op al syn hûzen:De skûrren feal, hûspannen: blau en rea,Oer ’t fjild, op ’t paed, de minsken lyts as mûzen.Wy seagen alles, s’as de sinne ’t sjocht;Wy glûpten ek yn nea noch sjoene herntsjes;Gjin lûd, as sims in blide rop fen nocht,Oer ’t skoalplein fen boartsjende skoalleberntsjes.„Heech is hy”, sei de flachouhelder Hart,„Us toer, hwa doar fen jimme wol delspringe?Sa as mei Jan fen Schaffelaar ’t is bard,Hwa is fen jimm’ sa dryst ris yn datjinge?”„In grap. Forsichtig bern! ’t is donker yn ’e toer;Nou ris de klok bisjen, dy jimme ropt nei skoalle;Jouns „’t Holdert” bylt for ’t lânfolk fen ’e boer,Oer „’t Swâddestik”, oer „Foksekamp” en „Dolle”.[13][13]Stikken lân, dy ’t wirkelik sa neamd wirde.Och de Eifeltoer is hjirby mar in pjut,For ’t berneëach, mei tûzen foet; dizz’ fjour en tachtich.Sizz ’t súntsjes, twaris krekt oarsom, net hird:Wez oars for snieballen jou nije hoed yndachtich.Wy seagen âlde master Kuipers stean,Stil op ’e „skoallekamp”, ’t each op horloasje en sinne,Om krekt op tiid oan it jounlieden gean,Hwent sinne en klok, dy moasten „kamp” mei’n koar oprinne.It heucht ús yette dat dy âlde hear,Us ’t ABie learde en it boekstawearjen.Mei ’t raemt fol giele en blaue koaiten to probearjen,Om ’t tellen ús to learen, tweintich kear.Dos wier hy skoallehaed en kening fen ’e toer;Ut Grinslân fen ’e Hoarnsche Dyk fendinne.Hie ta oantinken dit fen him yn ’e pinne,En mei boekhâlden die’r mei oan ’t Bistjûr.Yn ’t naust forband stie’r dos met tsjerke en toer;Op ’t lêst died hy net mei mear oan ’t jounskoallehâlden,De âlderdom gyng bleek syn troanje oer,Ien fen de âldste masters, ien fen de âlderâldsten.Jouns om ketier for seizen kaem hy wis,By ús en de undermaster yn ’e skoalle,Siet in ketierke by de kagchel sûnder mis.Den ’t hôf op, loek oan ’t klokstou en seis ûre âlle!Der kaem in tiid, do seach’ jy toergebou,Him ’t tsjerkhôf net opgean, mar waerde er hinnedroegen.Jy seagen ’t, mar hy gyng ’t paed net wer ou.Wylst jy him roppend ’t lêste ouskïe joegen.Jy rôpen saun en fjirtich jierren lang,Oerboerman: Doom’nij Fockens, tûz’nen Sneinen,To preekjen, om stees mei ’t Aldjiersgesang,Ut hûnderd sechstich, ’t earste fers to einen.Jy ha ek sjoen in Brêgeman[14]en Breid,[15]Fen njug’en tweintich en fen seis en tweintich jierren,Hwer’n rek fen jierren nou al efter leit,In Simmersneinoerdei nei tsjerke komd, fen fierren.[14]Myn persoan.[15]Myn frou.Jy seagen ieuwen lang op ’t skoal’plein del;Ho’n slachten binn’ foarbygean net jou eagen,De bernelûdsjes hearden jy fyn, skel,Ta stil hja waerden; jy se kommen seagen.Der boarte mei de skoalbern ek mynHeit,Iken myn ienichstbern, it „krijerije”,Hwer de earste er hast deun oan, to rêsten leit;Jy toer, ha se as bern sjoen:Alle trije.It „Requiëm” ha jou oanstimd mei weake stim,Do ’t fen ’t Noard-Easten wei in koarte lange rige,Jy ’t leefolk kommen seagen efter him,[16]Dy in heale ieuw as Tsjerkfâlder for jo hat soarge, tige![16]Wietze Binderts Kloosterman, myn oarreheit, berne 1777, stoarn 17 Febr. 1861.En amper achtsjin jierren wier ’t dernei,Dat mei de soan,[17]Haedtsjerkfald, kamen,By ’t selde „Requiëm”, hast ’t selde leefolk mei.Do jy it lêste fen jou fâld en kinde ta jo namen.[17]Ritske Wietzes Kloosterman, myn heit, berne 1817, stoarn 2 Oct. 1879.Ha beiden folge by it Easterpaed al wei;Sjoen ho de bûrren op de bier fen ou de wein hjar droegen,Sjen ûnder ’t lieden hjar op ’t tsjerkhôfsrounpaed nei,Nea wykte fen it lieden toer, jou mûrwirk fierder út syn foegen.Gjinien heth mear sjoen, grize toer as jy!Jy binne in kening, troanje boppe al ’t oare.Jy bleauwen wylst om jo sa alles mar foroare;Diselde bin’ jy: oars waerd’ alles nij.Hwa heth jo boud, jo bernewirden sjoen?Ut skriften, parkaminten, út kronikenJaen fen jou ôfkomst, mar alhiel gjin bliken;Der wirdt mar niks ef weinich fen jo foun,Jy toer en tsjerke, jimme twillingsbern!Nei ’t folksgeloawe krekt yn it doarpsmidden;Sa tinkt ornaris min jimm’ stees to sjen.Lyk’n alderpear hjar berntsjes nei healjoun,Fen ’t skrippen wirch, bifallen sjocht hjar lidden,De eachjes tichtgean, ta de sliep, yn ’t roun.As wier ’t mar joun yn hyroglyfenskrift,S’as fier ou, op Egypte’s Piramiden,Hjir foar ús eagen langsum lâns kaem gliden,Skreaun op jou stiente, mei de iene ef oare stift,Hwet scoe dat wêze for ús wol in skat,Wy scoenen in stik doarpshistoarje lêze,De witnis, koe it sa ef sa ek wêze,Sa’s ’t mûchlik wêst en den honear is’t bard.Jy toer binn’ de âldste en jy swije stil.Net deljaen, kinn’ wy ús, by jild allinne:Nei stoarje en legende rikt ús wil.Gjin andert? den de fantasie oan ’t wird.En fiere echo’s fen ’t Alâld ynwinne,’t Fjild fen alear troch, foegje skut oan skut.Sa ha jy sjoen fen ’t doarpslibben de gong:De dagen waerden moannen, jierren, ieuwen,De tiidstream hiet de minsken „foart” gjin bliûwen;Ald wirde, stjerre: dochs jy bleauwen jong,Hja kamen earst by jo en ’t alderlêstJou mûle heth op Sneinoerdei fen boppen,De jongerein ta Heil’ge Doap faek roppen,Ta libbensgong en . . . . ta hjar lêste rêst.De Alpha en de Oméga, binn’ jy er sa,Stienmonemint dat rekkent net mei tiden;Al ieûwen oan jou foetten lizzen ha.Fen ûnforgûnglikens binn’ jy ’t ierdsk Byld!Diselde bleaun by minskewille en striden,Bliuwt salang ’t wolkje oer jou hinne sylt.’t Jing’ leech der oan jou foetten leit, o toer!Rounom jo útspraedt, om jo en jo tsjerke,Der ’t ûnder jou biwâld leit en bistjûr,Hwer oer jy weitsje as soargsame en sterke.It is der ’t ryk fen swijen op it lêst.Lykwols, jy nimme ’t wird sims, mar allinne.De hakkers op ’e „Fiif” slaen ’t each er hinne;En freegje: „hwa „bilet” min? hwa is rêst?”’t Jing’ de ieuwen sjidden, is tolânne komd,Der, tiidreus! knibbelt oan jou foetten;En makke de iene for de oare romt’.It Requiëm heth jou mitaelen stim,As de „finale” útbazúnd nei ’t skrippen, wrotten;En ’t ouskie let, derûnder: hjar en him!Jy seagen yn de kûlen del, dy grêfMin neamt, sa yn it wiffe deistich sizzen,’t Langwoarpich swart stik groun, ’t oerblieûwsel lizzen,Earst minslik eat, mei koarten inkeld tsjêf.Lûd spriek jou tonge troch al ’n rek,Ou, dat fen fierren min de swarte rige,Mei ’t lyk foarop stapfoets yn ’t each mar krige;En by ’t hôfroungean, wei fen ’t pannetek.Jy seagen ho de kiste yn de ierde sonk....Om ’t grêf al ’t leefolk, al de neistbisteanden,Ta, dy mei ’t ark, knikt „dien”, ta foartgean wonk.Jy seagen hwat in swiere gong it wier.All’gear hjar smert mei’n snok en triennen teanden,In lydenswei; hast net to gean, sa swier.Lang wier de rige, ef bjûsterbaerlik koart.Sims wier it yn ’e knop ’n bisletten blomke,’t Jing foartgyng yn it earste libbensslomke,Net thús hjir heart, foart wer oureisgje moat.It heth der wêst; de âlden: mem en heit,Oarr’heit oarremem, allinne, fiele,Eat fen ’t forlies yn’t djippe fen hjar siele.Jy heth ’t bilet, toer, witte hwer it leit.Jou deaklok yn de hege stille toer,Ha oanslein ek der om dat minskelykje,En sjenn’ fen ’t kloksgat wei, nei ’t grêfke oer.Jy sjenne yn stiltme fen ’e skimerjoun,Twa, man en frouminsk, dy it plakje siikje,Tadat hja fen hjar ljeafling, ’t grêf ha foun.Hjar is de hiele wrâld der mei oustoarn.Hjar wrâld is nou mar mear dat lytse plakje,Lit ’n oar hûsbouwe, ploeie, dolle ef hakje,Der aerdichheit oan ha, fen ou de moarn;Dy beiden eagje nei jo! toer, stees mar....Fier leit fen hjar dy minskenocht en wille,Dat as in blommich fjild, der leit forsjille;Dat haget hjar net mear, is neat for hjar.Hjar tinsen binne yn Edens sillich Hôf,Der fêst hjar skat mei blide Ingels boartet;Gjin libbenstoarm brekt wer ’t jong libben ôf.In flinterke kaem, âlden! út dat tsjêf,Hwaens Ingelflecht gjin stjerren mear bikoartet.Jou reuzenfinger, toer! wiist wei fen ’t grêf.In jongpear wier ’r, dat sa op ’t trouwen stie.De breid, in leeljeblom fen tûzen wiken,Gjin tsjepper yn it doarp, ien fen ’e riken;Hy, dy yn ’t gea,ienfen de earsten wier.Alle eagen waerden nei dat pear opslein,Do ’t yn hjar gouden tiid, de Pinksterwike,Utstrielde fen hjar wêzen, ’t moaije en ’t rike,As hie in Himelglâns dy beide oertein.Gjin wolkje oan hjar Himel, oan hjar loft.’t Libben inkeld nocht, fen twa, dat ienlibben;Ho bros it lok, ho koart it willeskoft.’t Omwaeide leeljeblomt der op de bier....Yn Pinksterpronk op brilloft. Nou dy sibbenSwart, toer! ho dof jou lûd. ’t Al binnen ’t jier.—Hjar heechste winsk op ierde waerd hjar jown,De jongeljue waerde in stamhâlder berne,Nei pake neamd, der wenje hwer dy wenne,Op ’t âldersplak, mei al it lân yn ’t roun!It wier de fleur fen de âlden, fen hiel ’t gea.Op skoalle gau; yn ’t learen ien fen de earsten.Ryk wier hy al, ja riker as de measten.En troude er syn gelikens, riker nea.Siik waerd it jongkje en dat taeste hird.De bernesykte mei de slimme namme,Dy naem yn ’n omsjoch sa mar ’t lêste wird.Jy ha him boartsjen sjoen, op ’t skoall’plein, toer!Opdroegen sjoen de lêste fen syn stamme,Jou smert útgalme, as wier ’t jou lytse broer.It frouminsk dat saun berntsjes ’t libben joech,Is swak waen, lêst min yn de Heil’ge Bledden.Troch ’n wynpoest omwaeid op de ûnwisse tredden,Altyd as min net earder hjar opdroech.Lit komme mei in inkele ’t sa fier.Jy toer bilette in mem fen ’t sechste berntsje,Hjar bringen sjoen nei ’t donkre nauwe herntsje!De swarte kiste op de hege bier.Dizz’ kear wier ’t oars, eat wyt skym’re op it swart;It teiken wier ’t: For’t memmelibben: ’t popke,’t Wyt oer ’t swart kisteklead, ’r fen túchje moat.Jy ha mei ’t leefolk kriten, skriemd, moast sjen,For ’n folle blom yn ruil in blommeknopke,Gjin mem, allinne in heit bleau en seis bern.In âlde bodder, krûm en stiif fen ’t wirk,Brykskoudrich fen ’e ploegstirt, ho er eage!As jy hâst rôpen: „de izeren sylbeage,Mei út!” skripte al foar ’t sjongen fen ’e ljurk.Niks wier op ierde der for him oerbleaun,Dezynen lodden hie hy al forsliten,Ek sa’n tal seinen, meande jiers altiten:Tsjinstjierren, seis dezynen oan malkoarren reaun.Syn wiif forstoarn, syn bern nei East en West.Syn keamerke lyts, nou op binn’ syn winsken.Hy krijt forlangst, jahirdnei de iiw’ge rêst.To klok! der yn de âldbikinde toer!Sjong toer, myn deasang lûd for alle minsken!”Syn went’ bleau ticht, syn dei wier oer.As stoarmklok, dy fen brân en ségeweld,Fen frede ek, heth jou foarse tonge spritsen.Jy hawwe herten boun, en herten britsen;Hwet is net fen jo toer, al út forteld!Dat is histoarje, al is ’t net biskreauwn.Brûst kreftich troch stees, oer „Heechhiem” en „Dolle”.As bergen tûmmelje, earst den toer falleJy, op dy „Greate Dei”, binn’ salang bleauwn.De túz’nen oan jou foet, dy wachtsje er op.Lûd scil ’t bazúngetonger jo oerklinke,Hwerfen it Tsjerkhôf spjalt by „Opsteansrôp”.De deaden riisje yn ’t wyt, elk út syn grêf.Sjen ’t Nije Ljocht, hweryn jou púnen blinke.En kuierje yn ’t Nij Eden oer jou Tsjêf.Maert en April 1912.
O stiennen reus, ús alde toer!Dou biste kening yn dyn kriten.Dou sjochste hiele geaên oer.Dyn eagen witte net fen sliten.Binn’ tagelyk, ek earenpear.Dou sjochst skerp út, wech—en de wear,Kinst krekt gelyk fen alles heare:Ho boerljue mei malkoar forkeare:Dyn kloksgatten, binne ear en each.Hwet de ien’ net hearde, de oar net seach!
Dyn eagen ha fen alles sjoen,Fen alles ’t jinge er omgyng ûnder.Fen ’t alle deiske, wier ’t bisounder,’t Jing’ jy net waernimme ea koen’.
Krekt as in beaken yn ’e sé,Sa stiest dou der op ’t selde sté,De lange, lange ieuwen troch!As wier dat by dy mar ’n omsjoch,Dy tiid, by dy mar amper tel,As ’t dou by dy, nei ûndren del;Ef fier yn ’t roun, yn oarwei sjochst,Wei, hwer’st dyn hoanne blinken dochst.Heech oer dyn tinne yn gouden ljocht,Hwernei de hûsman deistich sjocht,Fen Maitiidsmoanne jimmer ou,As it Maertsk kjeldrich buijenrou,Op ’t lêst net kriget syn bikomst.Seit; „Hoanne, ’k woe wol datst dou romst!Fen ’t kjeldrich Noard, troch ’t East, nei ’t Súd!Myn hea is op, myn fé moat út!”Wylst bûrman nei in moanne al,Dy freget: is net noch ’t gefal,Dats’th dou fen ’t reinich Súd-West, wei,Nei ’t Noard-East tsjochst, ek ris in dei?
„Myn hea forkomt hast op it lân,It wetter kliûwt ta fûrgerân,Ik meal by nacht, ik meal by dei,Hwet heth de mounle in kerwei!”Sa freget ek yn de ûngetiid,Dy elkien, om in goede ried.
It jongfolk sjocht by simmerdei,Om hjar bilang der gau ris nei,Ho ’t hoantsje yn it sin, ’t hjoed heth,Mei merkenocht ef sjongerspret.As ’t hoarntsje nei ’t Noard-Easten sjocht,Den is min net oer rein bitocht;Mar drokker sjocht nei de âlde toer,By ’t simmer net, de tûkste boer,Ef feinte- en jongfammenkloft,Sjen bar om bar nei hoarntsje en loft,Foart daedlik al nei Sinteklaes,Ef út Súd-West, ef ’t East wirdt baes.
As ’t hoarntsje den nei ’t Easten wiist,Ho den de moed wol’n jellen riist;Hwent de Hjeldagen: Trije nou!Sa fier is ’t mei in dei hwat gau.Dy lange Sneinen sûnder iis,Is slim for ús: Friesinne en Fries!
Sje der de Toer! myn Doarp syn Toer!Dy hege stompe reus, mei gouden hoanne!Dy sjocht elk hûs en al ús lânnen oer.De sted fen Grins selst by in heldre toarne.
Wy doarpsljue ha safolle mei him op,Net om syn moaijens ef wol om syn hichte,Né fen syn skiente giet alhiel gjin rop,Heth neat gjin rom, nea dat min op him dichte.
Och! deaïenfâldich is dy stompe toer,Fen sextien hûnderd twa en njuggentich de tsjerke,En toer, dochs komt oan nou ta, niks him oer:Leau mar! ús toer: it is gjin wei to blazen fearke.
Wier ’t de Martinitoer fen ’t greate Grins,As dy fen Antwerpen, bynei in stiennen wûnder,Hie’r namme, mar as de Feanwâldster stins.Gjin toer lykwols—ús toer heth niks bisounders.
En dochs ha wy him ljeaf, as ’n mem it bern,Dat om him sels, selst om it kaenefleanen,Dy om „seis” jouns lûdroftich wirde; út hern’,En kloksgat komd, bigjinne mei ’t „oangeanen.”
Hie dizze kaeneteam witnis fen ’t dwaen,Ho wy as jonges fen hjar oarrememmen,Mei ’t tsjerkedoarskaeis heljen ’n slach scoen’ slaen.Om de aeijen út de toer, it nêst hast heale beammen.
Den hien’ hja siker yett’ in pik op ús,En pikten nei ús holle sa as de blaustinsen’t Ielstikelsfolk út Ritske Wietzes lichte[11]jinsen,Mar lokkich! binn’ de kaenen heech yn ’t klokgat thús.
[11]In útbaggele stikje Finlân.
In koets,[12]mei ’t nêst fen in houteksterpear,Woechs yn ’e toer, fortelde heit en oarre.In fjirtich foetten boppe de ierde alear,Yn ’e toersfoegen hie’r syn wirtels boarre.
[12]In Koetsebeam, koartwei: „Koets” neamd (Klyster-Lysterbes) (Sorbus aucuparia).
En hwet bilang hie oars for ús dy toer,Dit yett’ as wer de njuggentjende dei fen Selle,De flach op Willem Trije’s jierdei oer,Jou, toer! útwaeide, dy joun ik him mei delhelle!
Den gyng ’t de leiders al mar heger op;’t Giheim fen klok en bingel en klokstouwen,Foarby, den seach ús lytse jongeskopTroch ’t pannelûk selst Grins, as lean for ’t klauwen.
Hiel ’t doarp, de omkrite yn fûgelflecht, hiel ’t gea,Seach min fen boppen del, op al syn hûzen:De skûrren feal, hûspannen: blau en rea,Oer ’t fjild, op ’t paed, de minsken lyts as mûzen.
Wy seagen alles, s’as de sinne ’t sjocht;Wy glûpten ek yn nea noch sjoene herntsjes;Gjin lûd, as sims in blide rop fen nocht,Oer ’t skoalplein fen boartsjende skoalleberntsjes.
„Heech is hy”, sei de flachouhelder Hart,„Us toer, hwa doar fen jimme wol delspringe?Sa as mei Jan fen Schaffelaar ’t is bard,Hwa is fen jimm’ sa dryst ris yn datjinge?”
„In grap. Forsichtig bern! ’t is donker yn ’e toer;Nou ris de klok bisjen, dy jimme ropt nei skoalle;Jouns „’t Holdert” bylt for ’t lânfolk fen ’e boer,Oer „’t Swâddestik”, oer „Foksekamp” en „Dolle”.[13]
[13]Stikken lân, dy ’t wirkelik sa neamd wirde.
Och de Eifeltoer is hjirby mar in pjut,For ’t berneëach, mei tûzen foet; dizz’ fjour en tachtich.Sizz ’t súntsjes, twaris krekt oarsom, net hird:Wez oars for snieballen jou nije hoed yndachtich.
Wy seagen âlde master Kuipers stean,Stil op ’e „skoallekamp”, ’t each op horloasje en sinne,Om krekt op tiid oan it jounlieden gean,Hwent sinne en klok, dy moasten „kamp” mei’n koar oprinne.
It heucht ús yette dat dy âlde hear,Us ’t ABie learde en it boekstawearjen.Mei ’t raemt fol giele en blaue koaiten to probearjen,Om ’t tellen ús to learen, tweintich kear.
Dos wier hy skoallehaed en kening fen ’e toer;Ut Grinslân fen ’e Hoarnsche Dyk fendinne.Hie ta oantinken dit fen him yn ’e pinne,En mei boekhâlden die’r mei oan ’t Bistjûr.
Yn ’t naust forband stie’r dos met tsjerke en toer;Op ’t lêst died hy net mei mear oan ’t jounskoallehâlden,De âlderdom gyng bleek syn troanje oer,Ien fen de âldste masters, ien fen de âlderâldsten.
Jouns om ketier for seizen kaem hy wis,By ús en de undermaster yn ’e skoalle,Siet in ketierke by de kagchel sûnder mis.Den ’t hôf op, loek oan ’t klokstou en seis ûre âlle!
Der kaem in tiid, do seach’ jy toergebou,Him ’t tsjerkhôf net opgean, mar waerde er hinnedroegen.Jy seagen ’t, mar hy gyng ’t paed net wer ou.Wylst jy him roppend ’t lêste ouskïe joegen.
Jy rôpen saun en fjirtich jierren lang,Oerboerman: Doom’nij Fockens, tûz’nen Sneinen,To preekjen, om stees mei ’t Aldjiersgesang,Ut hûnderd sechstich, ’t earste fers to einen.
Jy ha ek sjoen in Brêgeman[14]en Breid,[15]Fen njug’en tweintich en fen seis en tweintich jierren,Hwer’n rek fen jierren nou al efter leit,In Simmersneinoerdei nei tsjerke komd, fen fierren.
[14]Myn persoan.
[15]Myn frou.
Jy seagen ieuwen lang op ’t skoal’plein del;Ho’n slachten binn’ foarbygean net jou eagen,De bernelûdsjes hearden jy fyn, skel,Ta stil hja waerden; jy se kommen seagen.
Der boarte mei de skoalbern ek mynHeit,Iken myn ienichstbern, it „krijerije”,Hwer de earste er hast deun oan, to rêsten leit;Jy toer, ha se as bern sjoen:Alle trije.
It „Requiëm” ha jou oanstimd mei weake stim,Do ’t fen ’t Noard-Easten wei in koarte lange rige,Jy ’t leefolk kommen seagen efter him,[16]Dy in heale ieuw as Tsjerkfâlder for jo hat soarge, tige!
[16]Wietze Binderts Kloosterman, myn oarreheit, berne 1777, stoarn 17 Febr. 1861.
En amper achtsjin jierren wier ’t dernei,Dat mei de soan,[17]Haedtsjerkfald, kamen,By ’t selde „Requiëm”, hast ’t selde leefolk mei.Do jy it lêste fen jou fâld en kinde ta jo namen.
[17]Ritske Wietzes Kloosterman, myn heit, berne 1817, stoarn 2 Oct. 1879.
Ha beiden folge by it Easterpaed al wei;Sjoen ho de bûrren op de bier fen ou de wein hjar droegen,Sjen ûnder ’t lieden hjar op ’t tsjerkhôfsrounpaed nei,Nea wykte fen it lieden toer, jou mûrwirk fierder út syn foegen.
Gjinien heth mear sjoen, grize toer as jy!Jy binne in kening, troanje boppe al ’t oare.Jy bleauwen wylst om jo sa alles mar foroare;Diselde bin’ jy: oars waerd’ alles nij.
Hwa heth jo boud, jo bernewirden sjoen?Ut skriften, parkaminten, út kronikenJaen fen jou ôfkomst, mar alhiel gjin bliken;Der wirdt mar niks ef weinich fen jo foun,
Jy toer en tsjerke, jimme twillingsbern!Nei ’t folksgeloawe krekt yn it doarpsmidden;Sa tinkt ornaris min jimm’ stees to sjen.
Lyk’n alderpear hjar berntsjes nei healjoun,Fen ’t skrippen wirch, bifallen sjocht hjar lidden,De eachjes tichtgean, ta de sliep, yn ’t roun.
As wier ’t mar joun yn hyroglyfenskrift,S’as fier ou, op Egypte’s Piramiden,Hjir foar ús eagen langsum lâns kaem gliden,Skreaun op jou stiente, mei de iene ef oare stift,
Hwet scoe dat wêze for ús wol in skat,Wy scoenen in stik doarpshistoarje lêze,De witnis, koe it sa ef sa ek wêze,Sa’s ’t mûchlik wêst en den honear is’t bard.
Jy toer binn’ de âldste en jy swije stil.Net deljaen, kinn’ wy ús, by jild allinne:Nei stoarje en legende rikt ús wil.
Gjin andert? den de fantasie oan ’t wird.En fiere echo’s fen ’t Alâld ynwinne,’t Fjild fen alear troch, foegje skut oan skut.
Sa ha jy sjoen fen ’t doarpslibben de gong:De dagen waerden moannen, jierren, ieuwen,De tiidstream hiet de minsken „foart” gjin bliûwen;Ald wirde, stjerre: dochs jy bleauwen jong,
Hja kamen earst by jo en ’t alderlêstJou mûle heth op Sneinoerdei fen boppen,De jongerein ta Heil’ge Doap faek roppen,Ta libbensgong en . . . . ta hjar lêste rêst.
De Alpha en de Oméga, binn’ jy er sa,Stienmonemint dat rekkent net mei tiden;Al ieûwen oan jou foetten lizzen ha.
Fen ûnforgûnglikens binn’ jy ’t ierdsk Byld!Diselde bleaun by minskewille en striden,Bliuwt salang ’t wolkje oer jou hinne sylt.
’t Jing’ leech der oan jou foetten leit, o toer!Rounom jo útspraedt, om jo en jo tsjerke,Der ’t ûnder jou biwâld leit en bistjûr,Hwer oer jy weitsje as soargsame en sterke.
It is der ’t ryk fen swijen op it lêst.Lykwols, jy nimme ’t wird sims, mar allinne.De hakkers op ’e „Fiif” slaen ’t each er hinne;En freegje: „hwa „bilet” min? hwa is rêst?”
’t Jing’ de ieuwen sjidden, is tolânne komd,Der, tiidreus! knibbelt oan jou foetten;En makke de iene for de oare romt’.
It Requiëm heth jou mitaelen stim,As de „finale” útbazúnd nei ’t skrippen, wrotten;En ’t ouskie let, derûnder: hjar en him!
Jy seagen yn de kûlen del, dy grêfMin neamt, sa yn it wiffe deistich sizzen,’t Langwoarpich swart stik groun, ’t oerblieûwsel lizzen,Earst minslik eat, mei koarten inkeld tsjêf.
Lûd spriek jou tonge troch al ’n rek,Ou, dat fen fierren min de swarte rige,Mei ’t lyk foarop stapfoets yn ’t each mar krige;En by ’t hôfroungean, wei fen ’t pannetek.
Jy seagen ho de kiste yn de ierde sonk....Om ’t grêf al ’t leefolk, al de neistbisteanden,Ta, dy mei ’t ark, knikt „dien”, ta foartgean wonk.
Jy seagen hwat in swiere gong it wier.All’gear hjar smert mei’n snok en triennen teanden,In lydenswei; hast net to gean, sa swier.
Lang wier de rige, ef bjûsterbaerlik koart.Sims wier it yn ’e knop ’n bisletten blomke,’t Jing foartgyng yn it earste libbensslomke,Net thús hjir heart, foart wer oureisgje moat.
It heth der wêst; de âlden: mem en heit,Oarr’heit oarremem, allinne, fiele,Eat fen ’t forlies yn’t djippe fen hjar siele.Jy heth ’t bilet, toer, witte hwer it leit.
Jou deaklok yn de hege stille toer,Ha oanslein ek der om dat minskelykje,En sjenn’ fen ’t kloksgat wei, nei ’t grêfke oer.
Jy sjenne yn stiltme fen ’e skimerjoun,Twa, man en frouminsk, dy it plakje siikje,Tadat hja fen hjar ljeafling, ’t grêf ha foun.
Hjar is de hiele wrâld der mei oustoarn.Hjar wrâld is nou mar mear dat lytse plakje,Lit ’n oar hûsbouwe, ploeie, dolle ef hakje,Der aerdichheit oan ha, fen ou de moarn;
Dy beiden eagje nei jo! toer, stees mar....Fier leit fen hjar dy minskenocht en wille,Dat as in blommich fjild, der leit forsjille;Dat haget hjar net mear, is neat for hjar.
Hjar tinsen binne yn Edens sillich Hôf,Der fêst hjar skat mei blide Ingels boartet;Gjin libbenstoarm brekt wer ’t jong libben ôf.
In flinterke kaem, âlden! út dat tsjêf,Hwaens Ingelflecht gjin stjerren mear bikoartet.Jou reuzenfinger, toer! wiist wei fen ’t grêf.
In jongpear wier ’r, dat sa op ’t trouwen stie.De breid, in leeljeblom fen tûzen wiken,Gjin tsjepper yn it doarp, ien fen ’e riken;Hy, dy yn ’t gea,ienfen de earsten wier.
Alle eagen waerden nei dat pear opslein,Do ’t yn hjar gouden tiid, de Pinksterwike,Utstrielde fen hjar wêzen, ’t moaije en ’t rike,As hie in Himelglâns dy beide oertein.
Gjin wolkje oan hjar Himel, oan hjar loft.’t Libben inkeld nocht, fen twa, dat ienlibben;Ho bros it lok, ho koart it willeskoft.
’t Omwaeide leeljeblomt der op de bier....Yn Pinksterpronk op brilloft. Nou dy sibbenSwart, toer! ho dof jou lûd. ’t Al binnen ’t jier.—
Hjar heechste winsk op ierde waerd hjar jown,De jongeljue waerde in stamhâlder berne,Nei pake neamd, der wenje hwer dy wenne,Op ’t âldersplak, mei al it lân yn ’t roun!
It wier de fleur fen de âlden, fen hiel ’t gea.Op skoalle gau; yn ’t learen ien fen de earsten.Ryk wier hy al, ja riker as de measten.En troude er syn gelikens, riker nea.
Siik waerd it jongkje en dat taeste hird.De bernesykte mei de slimme namme,Dy naem yn ’n omsjoch sa mar ’t lêste wird.
Jy ha him boartsjen sjoen, op ’t skoall’plein, toer!Opdroegen sjoen de lêste fen syn stamme,Jou smert útgalme, as wier ’t jou lytse broer.
It frouminsk dat saun berntsjes ’t libben joech,Is swak waen, lêst min yn de Heil’ge Bledden.Troch ’n wynpoest omwaeid op de ûnwisse tredden,Altyd as min net earder hjar opdroech.
Lit komme mei in inkele ’t sa fier.Jy toer bilette in mem fen ’t sechste berntsje,Hjar bringen sjoen nei ’t donkre nauwe herntsje!De swarte kiste op de hege bier.
Dizz’ kear wier ’t oars, eat wyt skym’re op it swart;It teiken wier ’t: For’t memmelibben: ’t popke,’t Wyt oer ’t swart kisteklead, ’r fen túchje moat.
Jy ha mei ’t leefolk kriten, skriemd, moast sjen,For ’n folle blom yn ruil in blommeknopke,Gjin mem, allinne in heit bleau en seis bern.
In âlde bodder, krûm en stiif fen ’t wirk,Brykskoudrich fen ’e ploegstirt, ho er eage!As jy hâst rôpen: „de izeren sylbeage,Mei út!” skripte al foar ’t sjongen fen ’e ljurk.
Niks wier op ierde der for him oerbleaun,Dezynen lodden hie hy al forsliten,Ek sa’n tal seinen, meande jiers altiten:Tsjinstjierren, seis dezynen oan malkoarren reaun.
Syn wiif forstoarn, syn bern nei East en West.Syn keamerke lyts, nou op binn’ syn winsken.Hy krijt forlangst, jahirdnei de iiw’ge rêst.
To klok! der yn de âldbikinde toer!Sjong toer, myn deasang lûd for alle minsken!”Syn went’ bleau ticht, syn dei wier oer.
As stoarmklok, dy fen brân en ségeweld,Fen frede ek, heth jou foarse tonge spritsen.Jy hawwe herten boun, en herten britsen;Hwet is net fen jo toer, al út forteld!
Dat is histoarje, al is ’t net biskreauwn.Brûst kreftich troch stees, oer „Heechhiem” en „Dolle”.As bergen tûmmelje, earst den toer falleJy, op dy „Greate Dei”, binn’ salang bleauwn.
De túz’nen oan jou foet, dy wachtsje er op.Lûd scil ’t bazúngetonger jo oerklinke,Hwerfen it Tsjerkhôf spjalt by „Opsteansrôp”.
De deaden riisje yn ’t wyt, elk út syn grêf.Sjen ’t Nije Ljocht, hweryn jou púnen blinke.En kuierje yn ’t Nij Eden oer jou Tsjêf.
Maert en April 1912.