Alta soporifero mens Baldi aspersa liquore iverat in partes, ubi se sua candida stella auricomo coniuncta Iovi, Venerique benignae, traxit et in fati secreto sistitit horto. 5 Hic sua docta fuit sors inter caetera, quantum futile sit studium titubanti haerere columnae, scilicet in rebus quidquam sperare caducis. Cingaris in gremio testam tenet ille chinatam; amboque sub quercu, vigil unus, somnius alter. 10 Interea Centaurus habens pro Cingare voiam ad centum prigolos mortis deponere vitam, it quacchius quacchius Pandraghae ad tecta ribaldae. Quove potest picolo strepitu premit ille pedattas, ne sentire queat, fugiatque cativa ruinam, 15 quam sibi cognoscit, Leonardi morte, parari. Vidimus interdum toto cum corpore gattam ire chinam, seu post macchiam, seu iuxta muraiam, quae, dudum aguaitans oculis cativella tiratis, servat osellinum per opacos ludere ramos. 20 Sic Centaurus abit pian pianum per nemus illud, dormentemque trovans (o gran ventura) ribaldam, dormentem, dico, Beltrazzum iuxta zelosum, hanc citus aggriffat, portans levitate medema, qua portare lupum infreddatam cernimus ocham. 25 Sed quia sacratum fert iugiter illa quadernum attritas inter mammas, frustasque Moloccho, id quoque Centaurus liquido cognorat avantum, cercat eum, sotosora manu versando pelizzam. Repperit altandem secreta in parte latentem, 30 quo tolto magis illa cridat, magis illa cagnezat. Cui Virmazzus iter vocis per guttura stoppat viluppo herbarum, ne chiamet forte diablos, qui veniant in fretta suae sucurrere vacchae. Se iam spazzatam, se iam tenet esse brusatam. 35 Beltrazzus sequitat, desperat, trat via bragas, sgrafegnatque visum, barbaeque pilamina streppat. Senserat hunc pridem rumorem Cingar, et ipsam testam paulatim Baldi declinat in herbas. Se levat in pedibus, trat spadam, mirat atornum, 40 expectat quae nam sit tanti causa fracassi. En Centaurus adest, Pandragam portat adossum, ut portat quaiam griffis sparaverus aguzzis, gallinamque velut fert vulpes extra polarum. Cingar eum scontrat, cui cennat adire pianum, 45 ne tantus rumor de Baldo somnia cazzet. At Pandraga cridat, mandatque ad sydera stridos, unde, illi faciens boccam vi Cingar apertam, sbadacchium ficcat, quo posse cridare vetatur. Hanc ergo (ut nata est) dispoiant corpore nudo, 50 quam frustare volunt, totamque scopare palesam, ut merito a cunctis puttana scovata cridetur. Istud ad officium peragendum boia niunus tunc aderat, nisi sors guidasset alhora Bocalum. Ecce Bocalus adest, faciet galantiter artem. 55 Cingar ait:—Centaure, precor, nisi forte molestus sim nimis, ad corpus redeas exangue Lonardi, quod potes in notam Pandraghae ferre masonem, hic vestiga locos omnes sub, subter et infra, presonemque trova sub saxi mole seratam. 60 Hanc aperi officio clavis, si clavis habetur; ast ubi clavis abest, spezzari porta tenetur. Rumpe fores, ac tira foras de compede magnum, magnanimumque virum, Falchettum nomine dictum, cuius forma tuam similat; pars ultima tantum 65 pars magni canis est, non, ut tua, groppa cavalli. Inde Leonardum medesmo in carcere serva, ne retrovent guastentque lupi tam nobile bustum.— Excipit hoc iussum Virmazzus; et inde recessus, quo Leonardus erat sistit, brazzisque levatum 70 portat, amorevolis bagnans humoribus occhios. At Boccalus, ubi Centaurus abiverat illinc, colligit ex aspris bronchis spinisque flagellum, inde, sibi faciens digitis sine veste lacertos, incipit in colera gabiazzam battere frustam, 75 ut nova peccatum purget penitentia vechium. Qualis villanus, cui forza liquore botazzi creverat, humectat palmas utrasque spudazzo, bacchettasque menat crebro, paiamque flagellat, sic Boccalus equam Satanassi, fasce virentum 80 spinarum chioccat, totoque labore sigillat. Illa dolorisonas calcat sub pectore stridas, sbadacchiata quidem prohibetur fortius oymos vociferare suos, qua propter maxima doia est. En rivat ad tempus multo Beltrazzus afanno, 85 quem procul ut vidit, Cingar de sede levavit et male cappatum post vecchium currere coepit. —O—ait,—ad tempus venistis, domine pater. Quo sic in frettam pueritia vestra caminat? Expectate, habeo plures ad dicere causas, 90 inque vicem nostros poterimus rendere contos.— Cingar hoc improperans sequitur, miser ille scapinat. Cernebas daynum tardam seguitare galanam; quem tribus in saltis per collum prestus achiappat. Ille pregat veniam, surdas dat Cingar orecchias, 95 sed secum tuttavia menat retinendo cavezzum. —Hunc—inquit,—Boccale, tibi comendo zoiellum. Nil fit in officio boiae magis utile, quam si puttanis humeros, vecchis culamina frustes. Vecchius, amoroso qui damas corde vaghezat, 100 non aliam meritat castigam, quam scoriadae; namque inamoratus vecchius pariterque zelosus est puer annorum centum, dignusque cavallo alzari et nudas chioccari supra culattas. Ecce tuam, Boccale, scolam novus iste scolaris 105 ingreditur: tener est, praestissimus omnia discet. Hunc per passivos doceas componere normas. Non est discordans tam discordantia, quam non hic puer ad sonitum scoriatae praestus acordet.— Suscipit hanc curam Boccalus, fitque pedantus, 110 fitque reformator, pedagogus, fitque magister. Sbarbatum vecchium, rimbambitumque gaioffum dottorare parat, si qua est dottrina staffili, si qua sculazzatis castigat mamma fiolum. Tolserat interea Centaurus ab ore cavernae 115 saxum ingens, Falchettumque foras cum fune tirarat. Hic, exangue videns Leonardi forte cadaver, flevit, et, intesa mortis cagione, momordit stizzosus digitum: caveat Pandraga ruinam, partitas siquidem multas scontare tenetur. 120 Ergo hic deposito Leonardi corpore, donec congrua tanthomini fiat iactura sepulchri, discedunt pariter, veniuntque trovare sodales. Paulatim Phoebus descendit ab aethere scalam, tresque appena horae giorni morientis avanzant. 125 Perveniunt tandem qua parte Bocalus afannat se circum vaccam, dum pistat, dumque repistat. At Cingar, mirans Falchettum accedere, currit obvius, abrazzant, stringunt, lachrimantque Lonardum. Post haec Falchettus, Boccalo dante flagellum, 130 incipit o quantis, o qualibus ille deratis singentos numerare pilos, relevareque crustas. Nata Satanasso, mortem Pandraga vocabat: verum sdegnatur portare diavolus illam. Baldus adhuc mentem per vera insogna volutat. 135 En subito comparet homo sylvaticus illuc, extraque boscaiam saltat: cui barba diabli sanguinolenta colat, musumque imbrattat edacem, perque pedes portat Giubertum more capretti, aut quum fert ocham mercato vecchia ligatam. 140 —En—Centaurus ait,—Furaboscus; hic iste Molocchi est frater, proh dii quae fex, quam sporcus amorbat!— Vix ea complerat Virmazzus et arma piarat, ecce incalzabat Moschinus iugiter illum, infestosque strales soriano scoccat ab arcu. 145 —Ah renegate—cridat,—deponas, ola, catellum. Non est ille tuo pastus pro dente, lupazze.— Sic clamans, tutavia facit strissare sagittas, quarum nona caput per utramque trapassat orecchiam. In pede Giubertus saltat, ruinante giganto; 150 ringratiatque Deum, magnam scampasse ruinam. Baldus eo instanti, discusso corpore sognis, se levat, accurrit Cingar, Falchettus, et omnes de se ghirlandam Baldo fecere loquenti: —O—dixit,—quantum Deus est laudandus, amici, 155 cui plusquam humanos innotuit esse dolores, quos modo pro dira Leonardi morte ferebam. Hunc mihi per somnum demisit ab axe superno: o quam forma alium, gestu, fatuque Lonardum! —Quid fles, Balde?—inquit;—quid fles, temetque dolentas? 160 Te fortasse piget, me ne bona summa tenere? Ah cohibe tepidos, quos fundis inaniter, imbres. Non id flere decet, per quod gaudere tenemur. Summa bataiandi palma est superare seipsum. Ista meum studuit meretrix violare pudorem; 165 fecissetque suum, me non obstante, volerum, ni subito praesens mihi gratia summa fuisset, qua magis in planum montagnas illa chinasset, quam neque tantillum coitu me inflectere lordo. Sordidius nihil est, quam se meschiare putanis.— 170 Sic fatus, brancare manum mihi visus, in altas coelorum gioias per totum vexit olimpum, meque videre cosas fecit, quas dicere possem, si centum linguas, vocemque azzalis haberem. Ultima quae dixit tandem mihi, verba fuerunt: 175 —Quaere tuum patrem, non longius ille moratur, quem nunc sarcophago mecum soterabis in uno.— Ergo simul, fratres, concordi pace manentes, simus torrazzi fortunae contra bataias, quas haec amicorum stentando lega patibit. 180 Per mare, per terras, per fundamenta profundi ibimus, et nigri lustrabimus antra diabli. Sed prius ad savios opus est andemus avisos illius, qui me saeclo generavit in isto. Quaerendus meus est genitor, quaeramus adunca, 185 quamvis nullus adhuc, ubi sit, comprenditur index.— Cingar ad haec tostum facie respondit alegra: —Penso tuum reperisse patrem, mi Balde; venite.— Sic ait, anteriorque aliis fretolose caminat, perque hac, perque illac boscos rammescolat omnes, 190 donec ad angustam venerunt denique grottam, in qua solus erat sanctissimus ille romitus, ad quem decrerat Cingar conducere Baldum, et coniecturam nunc fecerat: esse talhommum patrem, quem Baldo suasit cercare Lonardus. 195 Introëunt ergo; surgit cito barbifer ille, quem facies Pauli decorat veneranda romiti, nec non Antoni, nec non pia chiera Machari. Protinus in brazzos trepida dulcedine Baldum suscipit, et rivos tenerissime fundit ab occhis, 200 nilque per un pezzum valuit dissolvere linguam. Non potuit Cingar, non Falco, et caetera turba non lachrymare huius tanta spectacula facti. Hic pater est (iam non dubitatur), filius ille. Ambo abbrazzati pariter, strictimque tenentes, 205 intenerant lapides, non quod pia corda virorum. Ut tandem potuere loqui, pater ipse sedendo sic facit et natum, natique sedere sodales. Mox ita, suspiciens coelum, parlare comenzat: —O gobbae in terris animae, gentesque dapochae, 210 per nos ah quantum facies humana brutatur! Nonne canes sumus invidia, grassedine porci, vulpes inganno, stizzossi morsibus ursi? Nonne gula rabieque lupi, tumidoque leones orgoglio, et gatti, simiaeque libidine brutta? 215 Non est, qui cerchet drittae vestigia stradae. Quisque suam pleno seguitat ventramine voiam. O bene nassuti mundo, qui vana refudant, sbrigatasque trahunt de terrae glutine mentes! Nosco ego quid radiat coelum, quid terra virescat, 220 quid mare fluctivaget, quid denique tartarus umbret; nec capitis grisos, nec longa pilamina barbae cernitis haec frustra; freddum, caldumque provavi, reddidit et finum me martellatio sortis. Magna fui quondam francorum gloria Guido, 225 Guido rinaldesca natus de stirpe Sagunto. Franza mihi testis, Germania, Sguizzera, Spagna, Ongaria, quibus giostris, quibus atque batais vincitor et princeps toto cridabar in orbe. Noverunt itali, novit mala schiatta gregorum, 230 mori asini, turchique canes, et caetera norunt: quod ducis ingenium quondam, quod robur in armis, quae ve manegiavi multis stratagemata guerris! Ut quid plura sequor? summa haec: mihi gratia tandem tanta fuit rerum, quod franchi filia regis 235 me vidit, periitque simul, cepitque maritum. At praestat reliquis donare silentia rebus. Sufficit his paucis nostram concludere follam. Ille furor rabiae, quem chiamat vulgus amorem, qui tirare petras savios facit atque saputos, 240 atque altum, bassum, sicut sua voia talentat, disponit, trattat, mundum sotosora travaiat, nos de magnificis bassavit ad esse pitoccos, esse vilanorum numerum, escas esse pedocchis, ac ita furfantes non nostra superbia reddit, 245 ac ita quid sit homo scitur: fanfugola quippe, et giocola, a ventis motu iactata pusillo. Est homo stoppa foco, nix soli, brina calori; non, ut se iactat, Caesar, rex, papa, vel omnis qui ferat in Roma camisottum supra gonellam. 250 Hac in sorte tamen misera gaiarditer egi. Principio uxorem gravidam, stancamve camino non volui, hocve minus potuissem, ducere mecum. Hanc bona suscepit miris persona carezzis, Bertus, in hospitium fidum portumque segurum. 255 Ast ego dispostus vel amore, vel impete ferri, aut certam acquistare urbem, aut perdere vitam, protinus avisor praeclaro a vate Serapho: esse mihi fausto nassutum sydere maschium. Quantum alegrezzae tulerit mihi nuntius ille, 260 scire potest nemo, nisi patris amore calescat. Sed mondanorum constantia nulla bonorum est. Post malvasias, arsenica saepe bibuntur. En iterum gramo denuntiat ore Seraphus: esse mihi uxorem diro sub sydere mortam. 265 Heu quae non dixi toto convicia coelo? O mors, clamabam, mors o correra diabli, atque satanassi staffetta, citissima cunctis, at mihi tarda moves, ceu longa quaresma, pedanas. Tira, gaioffa, mihi renegato falce roversum, 270 aut mihi da cordam, qua desperatus apiccher. Hac igitur persa, rammingus et orphanus ibam mille per aguaitos, per mille pericula vitae. At bonitas divina, pii miserata doloris, quem pro te, Balde, orphanulo, pro uxore ferebam, 275 fecit ut in melius se se mea voia tiravit. Nil, nisi stultorum gabiam, mundum esse notavi, at bene scire mori, virtutum summa vocatur. En quibus in bandis me solum, nate, catasti. Usque modo fugiens hominum consortia, pascor 280 herbarum crudis radicibus, amneque puro. Ipsa aetas, lachrymae vigilantia sustulit occhios: occhios corporeos, inquam, sed lumina cordis, quo minus inspicitur terra haec, magis astra penetrant. Ipse prophetandi docuit me iura Seraphus, 285 quae sunt digiunis, longisque vegiare pregheris. Illius ante oculos Deus orbem donat apertum: rerum aditus, mentesque hominum, casusque futuri. Hoc ego dignatus dono, tua semper in occhis facta habui, sensique tuos, o nate, travaios. 290 Mantua non modicos tenuit te carcere giornos; passus es imbriferas, vento sforzante, ruinas, post quas corsari bellum crudele tulerunt, quo facto tandem venisti ad littora patris. Non vos disturbet magicas hic cernere burlas: 295 credite, sunt burlae, sunt baiae signa stryarum. Insula non ista est, quae vobis insula paret, non mons, non scoius, sed plurima schena balenae, quam strya firmavit magicis Pandraga susurris; supraque spallazzas eius, dorsumque peramplum, 300 arte diabolica fecit portare terenum, montes, campagnas, boscos, animalia, fontes. Sic ego, dum stabam solus solettus in antro rupibus Armeniae, sensi me ferre per auras cum grotta pariter, cum sylva et monte levatum, 305 hucve giusum poni pian pianum, more panarae, quae sit vel freschis ovis vel plena becheris. Tres modo sunt pestes, quibus aër, pontus, et omnis mundus amorbatur, tres saghae, tresque diablae. Haec Pandraga una est, Smiralda secunda, sed altra 310 Gelfora, cunctarum pessissima fezza stryarum. Hae sempiterno se iactant tempore fatas vivere, dante illis Demogorgone bevandam, per quam mortalis vita haec sine morte trapassat. Sic Fallerinam, sic dicunt esse Medaeam, 315 sic ve Dragontinam, sic Circem, sic ve sorocchiam Morganae Alcinam, vel eam quae dicta Foletti est uxor Sylvana: stryas sic mille brusandas, quas paladinorum forti virtute Seraphus continuo impugnat, simul impugnatur ab illis. 320 Theseus, Orlandus, Iason, Tristanus et ille Hector nigrae aquilae gestator, et ille bianchae Ruggerus, qui sunt tavolae fortezza rotondae, talibus in studiis contentavere Seraphum. Serraphus sacer est genius, magiaeque bosardae 325 asper amazzator, sed fortis bastio verae. Ille hic Serraphus, cui solo vivere dudum concessit mens alta Dei, cui fusa probatae sensa prophetiae, magnique scientia coeli, cui paladinaeos servandi cura barones, 330 ut quoque sint illi pro se giostrare parati, quod sic usus habet pro iusto rumpere lanzas. Mortuus est Orlandus, Aiax, Tristanus, et altri, quos supra dixi cavaleros esse doveri. Sic ego nunc ligni me me vestibo giuponem, 335 sub terramque ibo, mundi andamenta relinquens. Et quoniam guerrerus eram, barroque Seraphi, haec impresa manet Baldum: te, Balde, ribaldas desertare magas liceat, namque una soletta est Manto bianorei syncera Sibilla Seraphi, 340 qui tibi non poterit se se monstrare, priusquam Guido ego non abeam de mundo ad climata coeli. Hic illum cernes, hic, inter busta baronum et simulachra virûm, rationis campio fies, iustitiae, fidei, patriae, tavolaeque rotondae. 345 Qui melius brando guastabis regna stryarum quam inquisitorum sex millia, quamque magistri sacri palazzi cum centum mille casottis. Eya age, ne timeas caput obiectare periclis, perque ignem, perque arma rue, virtutis amore. 350 Dixi ego: destituor iam viribus istius aegri corporis, et moriens coelum peto; nate, valeto. Sic dicens iunctis manibus stetit altus, et haesit par statuae, sanctamque animam spudavit in auras. Nox erat et tanta est lux circum fusa cadaver, 355 quod quisquam dixit:—Non nox hac nocte videtur.— Confremuere omnes, Baldumque in lumine guardant; qui, postquam stupuit dudum, sic voce gementi pauca refert:—Saltem, pater o sanctissime, vivo has tibi supremas potuissem reddere voces.— 360 Sic ait, et curvans toto se corpore fixit oscula per sanctos artus, quos fletibus omnes lavit, et ah quali ter patrem strinxit amore! Tunc ibi Giubertus tetigit modulantia fila, taleque gorgisono modulavit gutture carmen: 365 —Nascimur et nati morimur, sua quemque moratur iam praescripta dies: miser est quicumque cadaver, et vitam pariter gelido sub marmore condit.— Haec appena, quater moesta cum voce sonarat (namque pari numero manes et funera gaudent): 370 contremit intornum mediam locus ille per horam, qua stetit intrepidus firmato lumine Baldus. Quid sit hoc, ignorant omnes, tacitique vicissim aspiciunt se se, velut est usanza stupentum. En quidam usciolus crocat in cantone celettae, 375 seque da sestesso leviter movestus aprivit. Nulla tamen persona foras exivit ab illa. Hanc in mente venit Baldo discernere cosam. Intrat porticulam solus, quo intrante quievit ille tremor terrae, Baldusque seratur in antro, 380 compagnique foras remanent ad busta Guidonis. Vix erat ingressus barro, post tergaque chiusae vix portae fuerant, se firmiter in pede trigat, praestantique animo, sint aut oracula, sint aut somnia, sint Phoebi responsa, remirat atornum. 385 Stanza erat in forma quadrati facta salotti, cuius in umblico pendebat desuper ardens lampada, quae claro sedias lusore palesat. Trenta quidem sediae quadro stant ordine circum, quarum quae maior super omnes alta levatur. 390 Hic Guido, vel potius simulachrum grande Guidonis, constitit armatus, seditque, sedereque fecit barones totidem, quotidem stant scamna senati. Guido stat in medio, stant circum circa guereri, quisque sua sedia, vestiti quisque corazzis, 395 atque inter se se vario sermone ragionant. In pede stat Baldus, nec ab inde movetur un'onzam. Si stupeat, pensare potes, qui vivere patrem armatumque videt stare hic, quem liquerat illic inter compagnos mortum sub veste romiti. 400 Mirat ibi atornum fortissima busta virorum, atque gaiardiae flores, fideique barones ornantes armas sola virtute biancas; qui sua, pro specchio, Baldo simulachra palesant. Horum quisquis adhuc vivit cum corpore vivo, 405 rex hic efficitur, non re sed imagine rei. Ut puta, quando Hector, seu Theseus, sive Ferandus Gonziacus vivebat adhuc in carne davera, ille guereggiabat re vera in corpore vivo, nec fabat alcunas impresas contra rasonem. 410 Sed sua fra tantum speties, vel imago, sedebat intra gaiardorum princeps simulachra virorum, qui certant solum pro dritto, contraque tortum. Ergo fin adessum regnarat imago Guidonis: nunc, ubi complevit giornos simul atque fadigas, 415 est opus a prima sedia descendat abassum, succedatque sibi novus alter campio dritti, quem paladinorum primum simulachra balottent. Fitque balottandi ratio de mente Seraphi, qui, quem proponit, talem a felicibus umbris 420 obtinet, et quidquid probat ipse, probatur ab illis. Huc ergo ignarus causae, similisque facendae nescius, intrarat Baldus, guidante Serapho, miraturque viros tam gaios, tamque legiadros, nunc hunc, nunc illum, nunc questum, nunc ve quelaltrum. 425 Hector ibi largus spallis, strictusque fianchis exuperat, cui folta rubent pilamina barbae. Nemo illo propius maiori stare cadreghae cernitur: Aeneasque ipsi vicinius haeret, qui stetit et stat nunc et stabit semper alegrus, 430 Virgilii meruisse tubam, quam nulla superchiat. Theseus et Iason, nec non fortissimus Aiax succedunt, unus post altrum, seque carezzant. Hic tenet in dextra cettam Torquatus aguzzam, pro qua iustitiae durat per saecla ribombus. 435 Non procul est Brutus, simili qui laude triumphat, nec tam degeneres fecit mazzare fiolos, quam dedit exemplum populis scazzare tyrannos, qui sic per dominum nostrum satiare golazzam, luxuriamque suam pensant, aliena robando. 440 Hic stat Fabricius, stat Cincinnatus, et ambo paupertate sua godunt, nausantque dinaros, contentantque magis frustum portare gabanum, malque petenati taconatis ire stivallis, supraque deschettum coctae discombere rapae, 445 quam vestire togas de raso, deque veluto, et bandisones centum pransare ciborum. Bon compagnus adest laeta cum fronte Camillus qui nigras aquilas S.P.Q.R. que reportat. Ipse comenzavit populis ostendere Francae, 450 quod sibi sortiret melius remanere delaium, quam tanto illorum damno passare dequaium. Huic duo succedunt austera fronte Catones, qui numquam parlant nisi sit parlare bisognum. Scipio stendardum Spagnae Cornellus inalzat, 455 cunque suo bassa fratello voce ragionat. Maximus hic Fabius crespo stimat omnia vultu, subque suo mundi dominam targone covertat; cui simul et brando nudo Marcellus acostat, et simul Aemilius vitae sprezzator apoggiat. 460 Hic est ille ducum primissimus, ille citellus Scipio, qui mento spuntans appena peluzzos totam Africam, sguerzumque Africae, facit ire legeros, dum se vantabant rerum spoiasse madonnam. Cui tenet ipse suam scragnam Pompeius arentum, 465 et facit et faciet diuturno tempore scusam, non cagione sui sed Caesaris ambitione, romanos in se ferrum voltasse medemos. Cassius et Brutus simili ratione ribaldam Caesaris inculpant voiam stravisse senatum, 470 cui pugnalatas tres et viginta dedere. Hic Lanzalottus rutilat, Tristanus avampat, qui propria de sorte dolent mancasse pedantis, ut, velut hi spada furibunda per arma menabant, sic isti pennam libros fabricando menarent, 475 multosque inchiostri possent vacuare bocalos. O si Plutarcos, Livios, Crisposque Rinaldus, Orlandusque ferox habuissent tempore Carli! Hic tamen apparent alto cum vertice bravi, struzzorumque albis umbrant sibi terga penazzis. 480 His prope Gonziacus Ferrandus, et ille Rugerus Estensis, ambo gentiles, ambo gaiardi, ambo quos Carli auspicio tremet Africa semper. Hic quoque Sordellus Godiorum maximus astat, de cuius stupidis scitur per ubique prodezzis. 485 Ergo ubi comparet magni praesentia Baldi, ecce senex intrat venerabilis ille Seraphus: suscipit et Baldum, primaque in sede repossat, ipseque Guido pater Sordello venit apressum. Baldus, honoratos se mirans intra signores, 490 non vivos quantunque viros discernit, at umbras, nondimenus eis parlans oravit un'horam: seque minus dignum tanti accusavit honoris. Quo facto, en iterum subito locus ille tremavit, in fumumque abeunt sedes, umbraeque sedentes, 495 quae tamen asportant secum pro rege creato atque balottato Baldum, sed imagine tantum: verus namque manet Baldus cum corpore Baldi, fictus namque volat Baldus sub imagine Baldi. Qui redit ad socios, atque illis omnia narrat, 500 seque valenthominum facies vidisse rubestas vantat, et illorum iussu brancasse bachettam.
Menter ego in Berghem lauratus, et urbe Cipada, praeparor ad sonitum gringhae cantare diablos, Fracassique provas, horrendaque facta balenae, altorium vestro, musae, donate Cocaio. 5 Non ego frigidibus Parnassi expiscor aquabus, ceu Maro castronus, quo non castronior alter, dum gelidas Heliconis aquas in corpora cazzat, agghiazzatque sibi stomacum, vinumque refudat, unde dolet testam rumpitque in pectore venam. 10 Per quid? per quatros soldos; dum cantat in umbra —Dic mihi, Dameta—tondenti braga cadebat. Malvasia mihi veniat, non altra miora est manna, nec ambrosiae, nec nectaris altra bevanda. Scosserat a somno iam pulcher Apollo cavallos, 15 portabatque diem tam bellum, tamque tilatum, quam non portavit per multum tempus avantum. Ne volet ergo dies tam candida, sitque facendis tota malenconicis consumpta, Boccalus ad ipsos compagnos guidat Beltrazzum more scolari, 20 qui tremat atque cagat stopinos ante pedantum, nam male cum numero casum grosserus acordat; increpat hunc primo, facit inde levare cavallo. Cingar equus, Beltrazzus eques, spronatque Bocalus, qui dum bragarum sopraveste culamina scoprit, 25 ut queat impazzo menare stafilia nullo, omnis in allegro versa est gramezza cachinno. —Dic—Boccalus ait,—Beltrazze galante: «poëta», quae pars est?—Respondet:—Amen.—Boccalus ad illum: —Optime respondes, si vellem dicere messam.— 30 Quo dicto vibrat scuticam, vibrandoque clamat: —Non «amen», ast «ari» est, pru, sta, mala rozza, camina.— Ille tremens poverellus ait:—Perdona, magister, nescio gramaticam.—Boccalus menat un'altram, unde cito respondet ei callante secunda: 35 —Ianua sum rudibus.—Risu tunc Baldus et omnes se buttant herbae, seguitat sua coepta Bocalus, datque alias centum nudo sine fine quaderno, sic ve sculazzatus, Baldo mandante, fugatur per sylvas, nec plus oltra comparuit ille. 40 Ast, ubi conditio patuit turpissima cagnae, non disgroppantur Pandraghae vincula sic sic per dominum nostrum; sed strictior illa tenetur, ad cuius guardam stat Falco provistus in armis, dum duo busta simul comites soterare parecchiant. 45 Centaurus, nec non pariter Moschinus abirat quaerere marmoreum, quem vidit nuper, avellum, in quo binorum deposta cadavera stabunt, donec iudicii giorno taratanta sonetur. Giubertus, Cingarque simul cum torzibus ibant 50 tollere Lonardum, portareque iuxta Guidonem. Baldus retro manet solettus, et ossa parentis componit pheretro, violas et lilia spargit perque super corpus, perque altum, perque dabassum. Ghirlandam lauri merito dat tempora circum. 55 Inque manu eiusdem floret frons congrua palmae, congrua victori tot guerris, totque baruffis. Centaurus tumulum lactis candore biancum reppererat, qui sic vasto fabricatur in antro. Inter montagnas alias, quas nigra nigrorum 60 turba Sathanorum, Pandraghae astretta parolis, huc tulit, est Metrapas, quae lunam altissima toccat, portat et in testa semper nebulosa capellum. Ipsius in fundo scurissima tumba cavatur, cuius in introitu primo suspenditur ingens 65 petra sepulturae, qua sic epigramma taiatur: «Molchael et Bariel, alter magus, alter astrolech, ambo governarunt isto sua membra sepulchro». Quo lecto, Centaurus ait:—Ventura catata est. Ut quid perditio haec, si non tenet urna coëllum? 70 Molchael, auditor Zoroastris, tempore Nini floruit; an spatio tam longi temporis ossa non sua putrescunt, et tandem facta nientum? Bramo videre provam.—Sic dicens, fortiter urnae desuper annellos brancat, pro alzare copertum. 75 En Moschinus adest, Baldo mandatus, et illi porrigit altorium, donec dabanda gitatur. Quo vix cascato, niger ecce diavolus exit, atque super groppas Centauri balzat equinas. Hic illum crebro pugnadis chioccat acerbis, 80 nec scortesus eum lassat repiare fiatum. Hunc per curva tamen Moschinus cornua zaffat, sed corlans testam muzzat levis ille per umbras. Mox revolans iterum Centauri terga flagellat, atque iubet (si vult lassari) ponere librum, 85 librum, quem tulerat nuper per forza puellae. Centaurus reprobans certamen contra diablos, illum proiectat terrae, pacemque domandat, quem cito daemonium nullo prohibente rapinat, atque facit festam, velut esset laetus habere 90 scartafazzum illud, fuerat quo saepe domatus, et bastonatas susceperat ante cotoras. Obstupidant illi, tum magno corde sedentes constituunt penitus rerum cognoscere finem. Ille super saxum levibus se balzat in alis, 95 nulla quibus forma est, nisi quam gregnapola portat. Quattuor ingentes stant alto in vertice cornae, binae coperiunt montonis instar orecchias, binae incastrati surgunt bovis instar aguzzae. Mostazzus canis est morlacchi, cuius ab ore 100 hinc atque hinc sannae vista panduntur acerba. Non griphonus habet nasum, harpyaque becchum, tam durum, sodumque, aptumque forare corazzas. Barba velut becchi marzo de sanguine pectus concacat, et magno foetet puzzore bavarum. 105 Plus asini longas huc illuc voltat orecchias, deque cavernosis oculis duo brasida vibrat lumina, quae diris obscurant sydera sguardis. Serpentis caput est pars vergognosa davantum, codazzamque menat pars vergognosa dedretum. 110 Gambae subtiles pedibus portantur ochinis, sulphureumque magro culamina spudat odorem. Tunc ibi Virmazzus Moschino parlat in aurem, orat et ut vadat sociis hanc dire novellam. It via Moschinus, Baldum trovat, omnia contat. 115 Cingar erat giuntus tunc tunc, tuleratque Lonardum. Sic Giubertus adest cum Cingare, Falco vocatur. Itur et insemmam, cupiuntque videre diablos, si sit tam bruttus quam pingere vulgus avezzat. Iamque subintrarant tacito cum murmure tumbam, 120 cuius in ore trovant vacuum sine tegmine saxum. Centaurus latet hic quodam cantone copertus. Surgit et incontra veniens cum calce legero, voceque summissa parlat:—Guardate, fradelli, ad mancam guardate manum, niger ecce diavol.— 125 Sic dicens illum, digito monstrante, palesat, qui, licet astutus sit spiritus atque sotilis, non tamen a Baldo se se putat esse vedutum. Ergo facit danzam, guardat, sotosoraque voltat librum sacratum Pandraghae, vixque videndo 130 esse putat verum quod sit liber ille tremendus, quo rex Luciferus, quo gens inferna ligatur, quapropter saltis balzat matazzus alegris, scambiettosque facit varios, fingitque morescam. Compagni rident inviti, labraque chiudunt 135 saepe sibi stessis, propter retinere cachinnos, unde fadigabat mandare silentia Baldus. Non satis hic ridet Boccalus, at omnis in omnem se Baldum ficcat, nec lassat apena fiatum, nam timet atque tenet strictum busamen aparum. 140 Post longas festas, alter volat ecce diavol, voceque cornacchiae, passutae carne picati, sic raucus stridet:—Quid agis, Rubicane? quid istic te tenet impresae? num aliquod grafiabile speras?— Cui respondet:—Ita est, venias, Libicocche galante, 145 nos hodie talem noscum portabimus almam, qualem non maium sibi nostra Caina tiravit. Ecce, viden? liber est nigromantibus ille sacratus, qui tibi, quique mihi tantos dabat ante travaios; an cosam nescis? de gratia, scolta pochinum. 150 Quinque cavalleri fortes, quos Taula rotonda nuncupat errantes, capitarunt partibus istis, et potuere dolos Pandraghae rumpere nostrae. Illa quidem stat fresca modo: ter mille picatas, sive scoriatas pro avanzo nuda tiravit, 155 unde magis vellet penitus meschina brusari, quam sic squarzari, quam toto in corpore frangi. Perdidit en librum, quo damno se tenet esse spazzatam penitus, quia nos portabimus illam.— Tunc Libicoccus:—Heu, squarza, Rubicane, quadernum. 160 Heu squarza, ne forte illum magus alter acattet, et mala sint nobis peiora prioribus ancum. —Non—Rubicanus ait,—liber est squarzandus adessum, sed res a nobis facienda est ante galanta. Omnes quippe volo baratri giurare diablos, 165 aut si non omnes almancum trenta miores. O quantae, cernis? picturae! quaeso, pochettum has, Libicocche, vide: plus centum, plusque milanta! En Salomonis habet primum pentacula foium, aspice: quam multis sunt compassata righettis, 170 quadratis, punctis, numeris, centumque facendis! Pingitur en primo Zoroaster persa registro, qui prior inferno misit per forza cavezzam: tu scis, ipse scio, scit Pluto, sciuntque diabli, quos nunc ad virgam traxit, posuitque cadenae, 175 nunc bastonavit, fecitque vogare tapinos. Ecce magus Thebittus adest, destructio regni, atque Picatricis sculpita tabella magistri, per quam cum numeris ad amorem quisque tiratur. Picta Michilazzi patet hic proportio Scotti, 180 qua sex effigies cerae, mox una piombi fingitur, influxu Saturni, ac daemone Martis, unde per incantum miracula tanta fiuntur. Ecce idem Scottus, qui stando sub arboris umbra mille caractheres circo designat in arcto. 185 Quattuor inde vocat, magna cum voce, diablos. Unus ab occasu properat, venit alter ab ortu, dat mediusque dies terzum, septemtrio quartum. Consecrare facit fraenum conforme per illos, cum quo fraenat equum nigrum, minimeque vedutum, 190 quem quo vult tanquam turchesca sagitta cavalcat. En quoque designat magus idem in littore navim, quam levat in nubes, octoque per aëra remis navigat, et magnum tribus horis circuit orbem. Humanae spinae suffumigat inde medullam, 195 atque docet magicis cappam sacrare parolis, quae dum sacratur, sentita per aëra strident murmura spirituum, quia nos per forza tiramur. Hanc igitur cappam, seu mantum, sive gabanum quisquis, seu maschius seu foemina, mittit atornum, 200 non vedutus abit quocumque talentus avisat. Artaus en gladius, qui atrigat flumina, siccat pascola, grandineat fruges et amazzat osellos. En cessat calamita sibi coniungere ferrum, si baptizatur, sed cor de pectore scarpat, 205 atque hominum carnes in amoris vincula groppat. Cernis Apollonium Thianaeum? mox saracenum incantatorem Granatae? deinde Magundat quomodo chiamatis satiat sua vota diablis? Hic paduanus adest, cernis? Petrus Abanus ille, 210 ille Petrus, physica doctor, sed in arte magorum doctior; hic, comprans quae sunt mangianda vel altrum, spendet abundanter scudos, buttatque ducatos, inde casam rediens spesos sua borsa dinaros ad se se revocat; sed qui modo vendidit, unum 215 nec minimum retrovat bezzum, solumque baioccum. Imo putat clausam pugno retinere monetam, quando vero aperit, plenus carbone catatur, seu buschis potius, seu moschis, sive saiottis. En tibi cuncta patent, bellis depincta figuris; 220 ut quid ego indusio? iam sconzurare parecchio.— Sic ait, et circhium designat more magorum, in cuius medio Libicoccum stare comandat. Mox aperit cartas, legit has, relegit simul illas, in terramque facit virga ter mille figuras. 225 Magnum Semiphoram vocat audax:—Aglaque ya ya.— et quascumque magi faciunt, facit ille pregheras. Ecce fracassatas per sylvas impetus ingens advenit, atque facit totum tremolare paësum. Barbarizza venit, secum baiante cagnazzo. 230 —Quid, Pandraga—cridant;—quid nunc, Pandraga, comandas?— Verum sbeffatos se se Rubicane videntes, o qualem faciunt schioppanti ventre risaiam! Procedit Rubican folios voltare quaderni. Tres quoque terrisono veniunt stridore diabli; 235 Calcabrina prior, quem Gambatorta sequebat, terzus adest Malatasca, focum qui naribus efflat. —Quid, Pandraga, iubes; quid nam, Pandraga, rechiedis?— Uriel et Futiel magno huc rumore galoppant. —Quid, Pandraga, vocas; ad quid, Pandraga, domandas?— 240 Farfarellus adest, illi Draganizza secundat. Hi quoque ridentes se noscunt esse gabatos. Vix quibus adiunctis Malacoda ruinat, et ipsum insequitur Marmotta furens, Satanasque tricornis. —Quid, Pandraga, petis; quid nos, Pandraga, molestas?— 245 Cum vero nullam Pandragam adsistere cernunt, sed tantum magicae Rubicanem stare magistrum, o puta si rident, scherzantque insemma gaioffi! Astaroth in furiam properat, sic Belzebub unum portat forconem, seguitat Malabolza, nec asper 250 Grafficanis, habens rascum, succedere tardat. —Quid, Pandraga, spias; ut quid, Pandraga, ruinas?— Asmodeus adest, Alchinus, Molchana, Zaffus, Taratar et Siriel, omnes facto agmine sbraiant: —Quid, Pandraga, novi est; ad quid, Pandraga, vocamur?— 255 Stizzaferrus item, Melloniel, Acheron adsunt, quos Malabranca sequens Ciriattum guidat apressum. Magnum quisque facit tenebrata per aëra murmur: —Quid, Pandraga, iuvat; quid te, Pandraga, talentat?— Zaccara, Scarmilius, Paymon, Bombarda, Minossus 260 denique concludunt festam, dicuntque medemum: —Quid, Pandraga, iubes; quid nam, Pandraga, comandas?— Postea, scoperta Rubicani fraude, cachinnis talibus urlabant, quod terrae motus et ipsum nimborum tonitrum, coelique ruina videtur. 265 Unde viri virtus Baldi generosa repente se levat, et tollens animos in corde feroces irruit in medios, brando rutilante, diablos. Belzebub, ut princeps aliorum, baiat in auras more canis, bruttamque aciem rastellat in unum. 270 Tamburrinus adest gobbus Garapellus, et, ipsum tamburri ad lypitop—Arma, arma—cridatur ubique. Belzebub a tombis, solo sofiamine corni, evocat armatos sex centum mille diablos. Lucifer ignorat causam, spiat omnia, vultque 275 scire quid importat cotantum fare parecchium. Respondetur ei: non altras esse casones maiores ista, quae tantos possit avantum spingere diavolos, tantumque levare bagordum. Ille bravus, bravus ille diu sentitus abassum, 280 et menzonatus tenebrosa per atria Baldus, qui, velut in libris Seraphi Parca menazzat, debeat inferni per forzam rumpere muros, est nunc perforzo cuncti prohibendus averni, ne veniat giusum, scalisque ad bassa trovatis 285 Tartara descendat, te nosque, ruinet afattum. Baldus at inferni sbirros tutavia cridantes, urlantesque simul, sbraiantes, atque tronantes, ense sbaratabat nunc huc, nunc impiger illuc. Illi cum forchis, forconibus, atque tenais, 290 oncinis, graffis, ungis, cornisque fogatis, inforcant Baldum, grafiant, et cornibus urtant. Illico Centaurus sibi stesso terga flagellat, namque cavallus erat retro, paladinus avantum; evolat, et Baldo succurrere prestus afrettat, 295 ingentemque travem fert pro bastone gaiardus. Falchettus currit, Cingar, Moschinus; at ipse Giubertus properat Pandraghae mittere guardam, rizzatosque metu portat sua testa capillos. Ast animi Boccalus inops, et privus aiuto, 300 implerat muschio, nimia formidine, bragas. Hic illic quaerit latebras, huc illuc afrettat, nec retrovare locum scit, sconderolibus aptum, et quamvis aptum semper tenet esse palesum. De passu in passu se signat mille fiatas, 305 optat aquam sanctam, quae scazzet longe diablos, mille paternostros borbottat, Aveque Marias, Salveque reginas, sed nescit dicere Credo. At iuvat alquantos Baldi descrivere colpos, qui diavolorum facit ire ad sydera cornas. 310 Maximus illorum squadronus pugnat atornum, qui ferit in bandis, qui dretum, qui ferit ante: nil tamen ille ungias, nil dentes, nilque rapaces aestimat oncinos, forcas, rascosque tricornes, et quascunque usant illi schittare corezas 315 sulphureas, pettosque olidos puzzore carognae, qui nigras habitant Malabolgias, quique Cainam. Fulminat ensigero baldensis forcia brazzo; et cum mandrittis, et cum fendentibus, et cum diversis guerrae tractis, at maxime puntis, 320 spiccat ab inferni soldatis brachia, gambas, cornutasque facit volitare per aëra testas, quas qui longe vident, non testas, brachia, gambas, sed cornacchiones credunt, nigrasque mulacchias. Cagnazzus, cui testa canis grossissima baiat, 325 dentibus assannat Baldo post terga galonem. Ille roversonem, subito gyramine, tirat, cui cornas cum fronte duas levat ense politas, atque sub istesso colpo Malatasca trovatus accipit in testam satis amplo vulnere crostam. 330 Ambo viam fugiunt, implentque cridoribus auras. Barbarizza subit, magno forcone paratus, et forconadam toto conamine lassat. Baldus vero manu manca piat illico forcam, dumque piat, stringit, spezzatque ladiniter illam, 335 atque tutantrattum callat sua dextra roversum, cinquinumque facit naso largumque silacchum. Uriel et Futiel scampant, quos Baldus atrigat, namque, manudritto, sine gambis ambo caminant. Farfarellus eos cito vendicare parecchiat, 340 rampinoque suo barronem taccat in elmo, strassinare putans illum, seu tollere pesum. Baldus ei rotolat versus ventralia punctam, quae per vergognas de pisso ad stercora passat. Sed quid agit Cingar? quid Falco? quid ve Vimazzus? 345 Moschinusque simul? Levius certamen habebant, namque supratuttos vult solum Lucifer illum, qui dare (si scampat) grandes sibi debet afannos. Cingar abrazzarat se cum Rubicane, diuque nunc gambarolis, nunc forza, nunc ve rasone 350 exercet lottam, tentans deponere sottum. Sunt ambo astuti, sunt cimae, lanaque fina, pettenanda (velut dicunt proverbia) saxis. Falchettus bruschis Libicoccum pascit ofellis, qui bene passutus nimio lignamine boschi, 355 vult scapolare viam, sed non scapolare dabatur. Falco manu laeva tenet hunc, dextraque sedazzat, burrattatque illi solido bastone farinam. Huic dare se provat Sathanas quandoque socorsum, quum tamen extra pilos polvinum surgere guardat, 360 quantum stare potest, stat dislongatus ab illis. Zaffus afrontarat Centaurum fortibus ungis, at valeat Virmazzus eum stimare nientum, si duo diavoli non illum semper agrezent. Calcabrina retro falsus traditorus aferrat 365 per caudam, firmumque tenet, nec senza casonem: nullos namque potest sic calzos trare cavallus. Dum tirat ergo unus retro, multum alter agraffat, tertius en daemon fert Gambatorta tenaiam, Centaurumque omnem nunc hinc, nunc inde tenaiat. 370 Ille sed, a tali muscarum sorte feritus, dum sentit streppare codam, picigare culattas, sentit et ad nasum pariter montare senapram, cum bastone giocat, caudamque rescodit ab illo, dansque manum Zaffo per cornu buttat aterram, 375 unde tenaiarum tantummodo restat arengus. Non procul hinc Moschinus erat, Draganizzaque secum affrontatus habet multo sudore travaium. Hoc tamen in medio Malatascam Baldus amazzat, qui mortus fugit huc, fugit illuc absque corada, 380 fertque suam testam, quam troncam Baldus habebat. Inde Malacodam per caudam praestus achiappat, et cazzafrusti de more volutat atornum, inde manum slargans hunc lassat abire per auras, qui procul octo mios vadit cascare deorsum. 385 Quo saltu, Marmotta fugit, fugit Astaroth, atque Belzebub ipse prior longe calcanea menat. Ecce gravem tundis bolzam Malabolza balottis baiulat, et lanzat crudas boiazza nosellas. Non tamen ad Baldum timidus manigoldus acostat: 390 sat sibi, quod feriat, nec non lontanus amazzet, ut nunc qui schioppos, ut nunc qui tempore guerrae archibusa ferunt, moschettos, paraque moschas. Nonne saguratus quisquam, sguatarusque bisuntus, atque pedocchiorum plenus, destructio panis, 395 nonne retro muro latitans, et quattus adocchians, lontanusque pians miram, stringensque ribaldam mozzandamque manum, resonansque per aëra tuf tof, solus amazzabit, passabit pectora solus, aut tibi, de Medicis fortissime Gianne brigatis, 400 terribilem cuius forzam scit mundus atornum, aut, Borbone, tibi, francorum gloria prima, cuius consilio nostra aetas floret et armis? aut tandem Gonzaga tibi, Gonzaga Loyse, cuius magnanimum pectus, forzamque leonis, 405 grandezzamque animi, provas sine fine parandas omnibus Orlandis, imo Sansonibus illis, qui spezzant montes, portantque in tergore scoios, scit Carlus, Carlique duces, scitque ipse diavol, cui saepe intrepida cartellum mente dedisti? 410 Sic Malabolza procul, nunc sub, nunc supra volando, dardeggiat valido pomrancia ferrea brazzo, quae tam praecipiti mandantur fulgure Baldo, quam si bombardis ruerent scoccantibus arcem. Baldus, ab impazzo tali retenutus, adirat, 415 dumque parat se se vindictae, dumque cotalum vult sibi de pedibus omnino levare travaium, ille manigoldus scampat, scampandoque monstrat pro scherno guanzas culaminis, inde revoltus trat de carnero ballam, slanzatque, nec unquam 420 fulminat indarnum, sed chioccat semper in elmo. Qua re non opus est ut stet dormire guererus, nunc saltu schivat, nunc se se chinus abassat, poenitet et nullam secum portasse rodellam. Belzebub hac sola bellandi sorte guadagnum 425 sperat, et hoc fieri Malabolzae munere victor. Providus at Baldus, cernens non ultra cotantis posse canonatis obsistier absque riparo, Belzebub affrettat brancare, manuque sinistra fortiter afferrat per folta pilamina ventris, 430 inde levans, stesumque tenens cum robbore brazzum, sic sibi daemonium scuti facit esse reparum, opponitque illum Malabolzae contra balottas. Belzebub ergo, ducum princeps, archive diavol, quantos discaricat Malabolzae barca naranzos, 435 tantos per schenam, panzamque invitus anasat, unde comandatur quamprestiter archibusero: ut caveat regis personam laedere tanti. At nihil attendit simili Malabolza comando, imo capit pomum, quo quondam stravit Adamum, 440 pomatamque tirat, non quam vibrare iuventus napolitana solet, sed quam colubrina Milani. Stridulat illa volans, ducitque fogata lusorem, Belzebub hanc recipit, Baldo reparante, ceresam, meschinusque duas sentit sibi rumpere costas. 445 Tunc ea militibus praesumptio troppa videtur, totus in un solum Malabolzam exercitus arma vertit, et hunc iam iam facient in mille bocones, ni det ei aiuttum Baldus. Dat Baldus aiuttum, perque pedes ambos, ambabus Belzebub ipsum 450 azzaffat manibus, fodrumque reponit in ensem. Incipit (o bellam festam, giocumque galantum!) hunc diavolorum capitanum supra diablos valde menare giusum, totumque, per ipsa suorum cornua, forcones, grafios, lacerare tapinum. 455 Sed tamen Alchinus, Siriel, Malabranca, Minossus, quattuor egregii caporales, arma piarunt, atque piare suos faciunt insemma guereros, ut sint auxilio Malabolzae quippe cusino, namque cusinus erat germanus quattuor illis. 460 Trenta miara ruunt—Arma, arma—gridantia coelo, atque ad un trattum se totus inordinat ordo, scinditur in partes geminas exercitus omnis, quisque suam repetit banderam, quisque suumque persequit alpherum, capitano quisque secundat. 465 Fama sub infernum properat, ferturque per aures anxia Luciferi: gentem, cridat, esse levatam in se medesimam, ducibus scordantibus ipsis. Lucifer in mula, nullo sine tempore vecchia, huc salit, et dictum factum desopra venivit. 470 Sentit longe sonos, tamburros, cornua, trombas, aëra quae turbant sursum, Phlegethonta deorsum. Asmodeus, apro similis, Melloniel urso, cum sex mille lupis stygiis, totidemque cruentis singiaris porcis, adversa per arma feruntur 475 praecipites, guerramque nigram manegiare comenzant. His Acheron, Paymonque simul, squadraeque suorum cornibus obsistunt, ronchis, ronchonibus, atque dentigeris grugnis, quibus ossa miara teruntur. Taratar ante alios celsis se cornibus effert, 480 provocat atque hostes, si voiant prendere gattam. Stizzaferrus aprit bocchae bene quinque cavezzos, sannutusque vomit meschias cum sanguine bavas, Molchana non tardat, nec Zaccara, nec Graficanis, signa movent raptim, octo mille sequentibus illos, 485 hos Malabranca prior, post quem Ciriattus afrontat, denique terribili veniens Bombarda fracasso. Iamque spaventoso miscentur cuncta bagordo: scopius auditur cornarum maximus, atque sentitur grugnire sues, nitrire cavallos, 490 mastinos baiare canes, mugiolareque tauros, exurlare lupos, tygres squillare, leones ruggere, sed diros alte cifolare dragones. Baldus atrigarat se iam, non dante veruno amplius impazzum seu forchis sive balottis, 495 namque bimembris erat contentio nata fralorum. Nil tenet in manibus, quo plus combattere possit, spada quiescit enim, nec vult exire guainis. Belzebub, officio mazzae iam functus un'horam, iverat in centum settanta miara bocones, 500 inque manu Baldi tantummodo manserat unus pes ochae; sed membra quidem sua caetera, partim arboribus pendent, ut milza, corada, budellae; partim, per Baldi brazzum tridefacta minutim, aspersere nigram faciem cuiusque diabli, 505 unde tapinellus, sua quo desgratia menat, ibat membrorum quaerens fragmenta suorum. Certamenter habet pro doia plangere causam, sed quae membra sibi doleant nessuna trovantur, non qui bagnentur pietosis fletibus occhi, 510 non quae lingua cridet magnis urlatibus—Oyme,— non qui cum gemitu tampellent pectora pugni. Cingar cum sociis Baldo retirantur apressum, stantque simul stricti, nigram guardare bataiam. Quale cremonesis plenum caldare fasolis, 515 quando parecchiatur villanis coena famatis, seu quale in giorno mortorum grande lavezum, impletumque fabis, subiecto brontolat igne, magna fasolorum confusio, magna fabarum est ibi, dum saltant, tomant, sotosoraque danzant; 520 tale diabolicum rupto certamen averno mescolat insemmam bruttissima monstra baratri: scilicet absque coda vulpes, cum cornibus ursos, mastinos tripedes, porcosque suesque bicornes, atque quadricornes tauros, atque ora luporum 525 inficata super spallas et colla gigantum, montones, caprasque magras, simiotta, schirattos, maimonesque gatos, baboinos et mamotrettos, semileonazzos griphes, aquilasque dragonum, semique gregnapolas, civetones, barbaque zannos, 530 et qui rostra ferunt guffi sed brachia ranae, quique asinorum sub orecchis corna becorum. Haec ea garbulio vilupantur monstra medemo, diversumque sonum, neque talem forsan uditum seu per passatum, seu praesens, sive futurum, 535 fant simul, atque simul sex millia mille fit unum. Et nisi rex baratri veniat, magnusque monarcha regnorum inferni praestissime Lucifer adsit, cuius maiestas, cuius praesentia, cuius caesareus decor irarum brusamen amorzet, 540 de se, deque suis est actum, terminat aula, terminat imperium, res publica persa ruinat. Ergo venit, venit ille ingens, immensus, et altus mille quaranta pedes, horrendus, bruttus et asper Lucifer, atque facit per postas currere mulam, 545 octoque post illum proceres galopando stafezant. Grugnifer est primus, cui regis filia coniux, Mosca, Cutiferrus, Dragamas, Ursazzus et illi tres secretari: Calacrassus, Sesmilo, Poffi. Murmura bellantum sentibant inter eundo, 550 sed per aventuram cappant ubi forte Bocalus, non procul a cella Guidonis, fasce sub uno spinorum nascosus erat, fabricando tremantos atque tremolantos in zugni mense boienti. Tum vero ut sensit strepitum post terga novellum, 555 respicit angustam per bucam quacchius in umbra. Ecce diavolazzum, toccantem sydera cornis, cernit, in ingenti mulazza currere postam. O puta, quando videt monstrum tam granditer altum, monstrum horrendum, ingens, deforme, superque mulazzam 560 horrendam, ingentem, deformem stringere gambas, quae passando pedes grevos sibi ponat adossum, deque sua panza stampet fortasse fritaiam, protinus, ut vacuo surgit leporetta coatto, quam braccus bau bau latrando catavit anasum, 565 sic levat attonitus, sbuccatque frattonibus illis; per sortemque malam, spinas in veste tacatas, machionemque illum, quo se per forza ficarat, retro tirat fugiens, nec tempus habere videtur tantum, quo possit se distrigare viluppis. 570 Quondam ego Merlinus portabar supra mulettum, sat male cingiatum, velut est dapocago regazzi, sat bene passutum, velut est man larga famei. Dum fossum volui sprono saltare ficato in costis muli, se bestia matta levavit, 575 sellaque sub panza cingis mollantibus ivit. Ipse ego sub maltam teneram caput omne ficavi. Sed veluti mulettus, habens sub corpore bastum, se magis et magis ad cursum stimulabat, et alto cum collo nec non drittis currebat orecchis, 580 sic, sua strassinans post terga Bocalus id illud intricum duris de spinis deque rovidis, se magis incalzat, punctus sperone timoris, vestigatque locum, seu pozzum, seu cagatorum, in quo non dubitat, non spigam stimat aietti, 585 zibetto merdae soterarier ambraque cano, dummodo tanta suis de spallis susta levetur. Grugnifer, hoc viso, post illum protinus urtat sprone cavalazzum sine testa, et corpore magro, cui fiaschi possent ab utroque galone tacari. 590 Boccalus cazzat se stricta in limina cellae, mortus ubi et positus cadelaeto Guido iacebat. Illeque spinorum mansit defora viluppus, namque per angustum poterat minus ire foramen. Grugnifer hunc seguitat dentrum, Boccalus achiappat 595 sic improvistus crucifixum praestiter illum, qui pedibus morti, velut est usanza, tenetur; non quod eum, pro se deffendere, vellet aposta, verum nescio quae bona sors dat saepe socorsum improvisa bono, qui nil pensabat, homazzo. 600 Prohque Deum atque homines! nam quae maravilia maior esse potest? quae cosa magis tradenda librazzis historiatorum? quod opus mage nobile dandum est scarpellinis, pictoribus atque poëtis? Grugnifer, ut vidit sanctos in imagine vultus 605 illius aeternique boni, summique Tonantis, qui se consortesque suos castigat in igne, illico ronzonem voltat, calcagnaque menat, smergolat altisono clamore, petitque socorsum. Boccalus, cui sors ad casum presa riescit, 610 cum signale crucis properat post terga diabli. Lucifer imbattit, voltat quoque Lucifer, atque, quanta cum furia datur illi currere, currit: instat Boccalus,—Day dayque—cridando menazzat, vexilloque Dei regem propulsat averni. 615 Cornutam Ursazzus toccat sperone giraffam, Mosca sequens trepidus groppas bastonat Echydnae. Inde Cutiferrus cogit trottare Chimaeram. Fertque Minotaurus Calacrassum, fert Briaraeus Sesmilon, et Poffi portante Geryone muzzat, 620 ultimus est Dragamas, crocodili terga flagellat. Sic omnes insemma ruunt, vellentque tapini cuncta magis tormenta pati, quam cernere Christum. At nihil indusiat Boccalus currere dretum; donec arivarunt, ubi grossus praelia campus 625 mescolat, et nigri currebant sanguinis amnes. Ecce crucifixo procul apparente, diabli protinus, inque uno subito, miliaria mille stridentes abeunt in fumum, tantaque puzza linquitur ut prosit nasos stopare nientum. 630 Omnes andati sunt in malhora, nec unus munere Boccali malspiritus ultra videtur. Ergo Boccalus vivat, vivatque botazzus, vivat et antiquae domus inclyta nostra Folengae.