Iamque comenzarat Baldi statura levari altius, et coelo magnis consurgere membris, iamque misuratur per longum brachia quinque, largus in amplificis relevato pectore spallis, 5 sed brevis angustos cingit cinctura fiancos. Nervosus gambis, pede parvus, schinchibus acer, drittus in andatu, levibus qui passibus ipso vix sabione suas potis est signare pedattas. Vivaces habet ille oculos, semperque rotatos 10 nunc huc nunc illuc, radio velocius illo, qui facitur quando sol specchio guardat in uno. Non huic barba nimis plena est, durataque setis, at spuntant mento lanosi trenta peluzzi, cui superum labrum paulo supereminet altro 15 extrius, et savium sic indicat esse futurum. At quia non habet hac in molli aetate magistrum, iam compagnones, rofianos, atque sbisaos, bravazzosque gradat, sbriccos, certosque cagnettos, qui taiacantones dicuntur, mangiaque ferri. 20 Talibus ingrassat se tantum Baldus ut aetas virda iuvenazzum transportat more poledri, non unamque facit stallae spezzare cavezzam; nempe polastrones isti, dum sanguine caldo, dumque vigent stomacho, semper mangiare parato, 25 non oleum ponunt nec sal in rebus agendis, nec mirant cosam naso lontanius ullam. Solo de Baldo tota parlatur in urbe, qui smisuratis sgomentat forcibus omnes, nilque deos curat, nil sanctos, nilque diablos. 30 Non illum spadae, non illum mille zanettae, non sbirri et zaffi terrere, nec ipse Gaioffus praetor in urbe potest animum domitare superbum. Ipsius ad grandem famam, nomenque cagandum, non est tam validus brazzus, tam dura gigantis 35 schena, vel Orlandi sguardus, vel mille Rinaldi, qui non sconcaghent nimia formidine bragas. Spadazzam lateri cunctis metuendus ataccat, quae fuit obscuris Vulcani facta boteghis, hanc ve fabri rapido temprarunt fulminis igne 40 Broth zoppus, sguerzusque Sterops, gobbusque Pyrazzus. Leggiadria suos brillabat tanta per artus, ut quaecumque potest fieri saltatio, sive gatta piet soricum, seu praesta leona caprettum, per Baldum fieret, nulla straccante fadiga. 45 Ergo Cipadicolae primates gensque bravorum, quique sacramentant semper simul esse fradellos, compellunt Baldum vinclo iuraminis: ut rex sit compagnorum voiatque tenere governum, per quem quisque tamen vitam non stimet un aium, 50 namque ubi rex mancat vadunt sotosora facendae. Praecipuos sed tres delectos Baldus habebat, quorum legnaggium non sit scoltare noiosum. Primus erat magnus Fracassus, razza gigantum, cuius longa fuit (certe non dico bosiam) 55 per bellum punctum brazzos persona quaranta. Grossilitate staro maior sibi testa dabatur. Intrasset boccam totus castronus apertam, auriculisque suis fecisset octo stivallos, atque super frontem potuisses ludere dadis. 60 Spallazzas habuit vastas, largamque schenazzam, gambones grossos, brazzosque, amplumque culamen. Non erat in mundo qui hunc posset ferre cavallus, omnes montando schizzabat more fritadae. Ingentem brancans manibus per cornua taurum, 65 voltabat circum facili giramine testam, ut facit ad lodrium chiamans strozzerus osellum. Ventrosam, duramque tulit sua testa celatam, quae tantum vini, quantum fert zerla, tenebat. Larga merendando mangiabat bocca vedellum, 70 nec bene replebant panes ottanta budellos. Sint quales voiant, trinzeras atque muraias crollabat manibus, totasque ruebat abassum. Streppabat digitis ita querzas, tempore vecchias, ut sterpare solent aios et porra vilani. 75 Tanto ibat strepitu spatians, tantaque gravezza, tota sub ipsius plantis quod terra tremabat. Targa illi fuerat plus fundo magna tinazzi, bastonusque ingens non parvior arbore navis. Huius progenies Morgante calavit ab illo 80 qui bacchioconem campanae ferre solebat. Alter erat Baldi compagnus nomine Cingar, Cingar scampasoga, cimarostus, salsa diabli, accortusque, ladro, semper truffare paratus, in facie scarnus, reliquo sed corpore nervax, 85 praestus in andatu, parlatu, praestus in actu, semper habens testam nudam, penitusque tosatam. Praticus ad beffas, truffas, zardasque, soiasque, deque suo vultu faciens plus mille visazzos, et simulans varias sguerzo cum lumine morfas, 90 pochis vera loquens voltis, mala guida viarum, namque domandantes quae sit via dritta camini, insegnans tortam, comitum drizzabat in ongias. Portabat semper scarsellam nescio qualem, de sgaraboldellis plenam, surdisque tenais, 95 cum quibus oscura riccas de nocte botegas intrabat, caricans pretiosa merce sodales. Altaros spoiat gesiae, tacitusque subintrat in sagrastiarum magazenos, salvaque robbas. Sgardinat o quoties cassettam destriter illam, 100 qua tirat offertam pretus pro alzare capellam, vel pro massarae potius comprare camoram. Tres voltas forcam praesus montaverat altam, dumque super scalam, manigoldo stante parato, cascaturus erat, calzosque daturus ad orzam, 105 semper ab armato Baldo, comitante caterva, scossus erat, mediisque armis per forza cavatus. Qui mox ad primam tornabat protinus artem, unde piabatur barisello rursus, et urbem ingrediens strictus cordis, trans mille vilanos 110 armatos nigris spontonibus, atque zanettis, protinus a cuncto populo, cunctaque palesus gente botegarum conclamabatur ad auras: —Ecce diavol adest, non lassat vivere quemquam, spoiavit Sancti Franceschi altaria ladrus, 115 milleque censuras portat manigoldus adossum, Sancti Christofori robbavit fratribus ambos mezenos, plenumque occhis missaltibus urzum. Non pomos brolis, non verzas lassat in hortis, non in pollaris gallinas atque capones. 120 Rupit presbitero chiericam, zagumque reliquit pistatum pugnis, quibus abstulit inde cavallam.— Talibus insultat populazzus, at ille nientum attendit vulgi vitriata fronte cridores, dumque in praesonem trahitur, dum forca paratur, 125 dum latro altuttum debet damatina picari, nocte cadenazzos rumpit, scarpatque quadrellos, presonem sbusat, tornatque robbare botegas. Baldus eum socios super omnes semper amavit, namque suam duxit Margutti a semine razzam. 130 De te quid tandem dicam, Falchette gemelle, qui quoque pro Baldo iuraras ponere vitam dicam, sed multis parebo forte bosardus, dum dicam quod ego propriis occhialibus hausi. Vidi ego Falchettum duplicato corpore natum, 135 quippe viri buccas usque ad culamen habebat ex inde ad caudam veltri sibi forma dabatur. Nescio si brancas, lector placidissime, cosam: clarius hoc dicam, mangiabat dente virorum, smaltitosque cibos mastini ventre cagabat, 140 quapropter coredorus erat tam praestus, ut ipsos zaffaret capros, lepores, dainosque fugaces, et quia mezus erat noster, mezusque molossus, hunc multi reges, papae, grandesque maëstri chortibus in propriis de primis fare volebant, 145 sed magis incagans papis, regumque favori cum Baldo tantum dormit, mangiatque, bibitque. Interea Baldus vilanellae nomine Bertae captus amore, illam patri per forza robavit. Illa citadinas omnes quantunque legiadras 150 vincebat, nedum visi beltate galanti, sed gestu, andatu, risu, garboque loquelae. Hac ideo causa, magni quoque ductus aviso Sordelli, cui semper erant Baldi omnia curae, legitimo, ut fas est, illam sposavit anello, 155 quae fuit assaltu primo schionfata, duosque laeta mamolinos portatu fecit in uno, quos Grillum fecit nec non chiamare Fanettum, tam bellos vultu, tam gaios, tamque politos, ut dicas non esse illos nisi pignora Baldi. 160 Creverat interea plenos Zambellus in annos, Zambellus Berto natus et matre Tonella, qui reputabatur Baldi genus atque fradellus. Is quoque sposarat moieram, nomine Laenam, barbaque Tognazzus fuit huius causa facendae. 165 Hic Zambellus erat borella tundior omni, nec non aguzzus tanquam pistonus aiadae, quidquid aquistabat seu zappa sive gumero Baldus spendebat betolis, scottoque tavernae. Splendidus in tavola, vult Baldus habere caprettos, 170 deque sparavero quaias, de astorre fasanos: at Zambellus aium, fortasque appena cipollas mangiat, et interdum gaudet leccare scudellas. Hunc dormire nihil Baldus de nocte volebat, quem toto stentare die cogebat in agris. 175 Ille fadigando vix quod mangiaret habebat, ipse reposando borsam nummosque tenebat. Pauper homo cuiquam tot vellet dicere tortos, sed timet a solito spallis bastone tocari, quem rediens de sera casam sua schena provabat. 180 Ergo die quodam solus solettus in arvo valde lavorabat, stentans zappare fasolos. Iamque visentinis spuntabat Phoebus ab Alpis, Zambellum iam iam mangiandi voia grezabat, qui per ventronem vacuas rosegare budellas, 185 ireque per cistam grances et gambara sentit. Sed quia nessunus pendet carnerus in ulmo, quo saltem tozzi sint muffi, aut crusta casetti, sed quia vinessae nullus barilottus aquatae, qua queat almancum boccam bagnare sugatam, 190 trat zappam longe ceu desperatus et alto pectore suspirum sborrat per utrumque canalem. Inde caput grattans dextra, culumque sinistra, non satiare potens ventrem, vult pascere griffas. Brontolat in dentes, calcataque verba susurrat, 195 atque strepit veluti buliens pignata ravarum. Blasphemat, maledicit, ait convitia Baldo, namque umberlicus schenae taccatur arentum. Impatiens tandem magna sic voce gridavit: —O cordis lancum, o vermocagnus, et oyde, 200 oyde meus venter, mea panza, meusque budellus! sic taceam semper? marza sic famme crepabo? strangossabo miser? nec quemquam cerco socorsum? quae cascare potest mihi nunc desgratia maior, si codesella meas vado parlare cotalas? 205 Esto, fracassabit schenam mihi boia ribaldus. Non ne fracassabit, nec non tutavia fracassat, dummodo vel solam praesumo dire parolam? inveniam tandem, qui me distoiat afattum de tot fastidiis, cagasanguibus atque malannis. 210 Quem tandem invenies? nemo, mihi crede, trovatur, carpere qui gattam praesumat contra tyrannos. Invenies forcam, quae sit conclusio doiae. Heu me quisque procul cazzat, me quisque refudat, namque repezzatum porto frustumque gabanum, 215 nullaque tegnosam mihi coprit schufia testam, nullaque braga tegit nudas diretro facendas, et nullum tandem calzat mea gamba schifonem, sed ruptis scarpis digiti reperere fenestras, nec solum marzum servat mihi borsa quatrinum, 220 quo possim comprare mufum de pane tochettum, quo mihi barberus voiat tosare pedocchios, qui me nocte die privum savone travaiant. Nausea sum factus populo, derisio genti, mattis garratola et nostrae zavatta Cipadae. 225 Non mancant homines, qui dant conseia, saputi, sed mancant qui me picolo dignantur aiuto. Omnes sunt medici, sua sed medicina negatur, omnes compagni, sed non compagna scudella. Sum riccus, quisquis pro me vult ponere vitam, 230 sum pauper, nemo pro me vult spendere bezzum. Talia parlabat, quando procul ire Tognazzum vidit oportunum, sua cui pensiria dicat. Hic est ille senex, patriae pater, ille Tognazzus, ille cipadenses natus punire giotones. 235 Saepe fuit consul, dictator saepe Cipadae, praticonus enim manezabat iura senati. Quisquis conseium cercabat habere Catonis, protinus andabat savio parlare Tognazzo. Portabat brettam, quae dicta est bretta taeri, 240 de cuius piga scriptarum copia pendet. Consulis est proprium tales portare bolettas, unde datur sciri doctae prudentia testae. Hanc foggiam brettae vidisse talhora recordor in carnevali festis, et tempore matto, 245 cum mascarantur buffones barbaque chieppi. Extra hunc brettonem profert Tognazzus orecchias, quas male sufficeret plenas nettare badilus. Semper habet longo nasum morcone colantem, de quo spirat odor, tanquam cagatoria morbans. 250 Cascat de spallis frusti zorneia veluti, quem garbum populi portabant tempore vecchio. Haec appena coprit circum culamina bragas. Usat, ut usatur, calzas calzare brasolas, hasque satis bastat stringhis stringare duabus, 255 interdumque scoprit vento boffante culattas. Pendet gallono mediis squarcina guainis, quae cavat anguillis tunicam, ranisque braghessas. Incedit, quamvis gobbo sit tergore, drittus, incedensque manus haeret gallonibus ambas, 260 et pignata paret manighis manigata duobus, seque pavonizans menat velut ocha quadernum. Saepe tamen manibus faciunt bragalia guantos, namque illic digiti scaldantur tempore freddo. Hunc igitur cernens vultu Zambellus alegro, 265 se viat in frettam, currit, cridat:—Ola, Tognazze, ola, Tognazze, unam volo vobis dire parolam.— Ille catoniaca se se gravitudine voltat: —Quis chiamat?—dicit.—O te, Zambelle, volebam, te nunc apunctum gestabam pectore ficcum. 270 Quid facitur? video sic magrum, sic macilentum. Nec dum mangiasti? nec dum, Zambelle, bibisti? Hora est ut solvas, ubi stat carnerus? arecca.— —Ay—Zambellus ait suspirans,—et ayme tapinum! non habeo panem, sacchellam cerne vodatam, 275 non habeo vinum, vacuum quoque cerne barillum. Oyde utinam, sic sic ut ego, disinasset et ipse Baldus, et ipsa mei mangiatrix Berta poderi. Deh giandussa, quibus me tortis ille travaiat! Est mihi messeris parlandi grande talentum, 280 fors bene sassino plus non stentabor ab illo. Da mihi conseium: parlabo? res tibi quadrat?— Tognazzus coleram spudans, nasique senapram, respondet:—Quadrat? parlabis? meque domandas conseium quod et ipsa etiam tua zappa dedisset? 285 O macaron, macaron, quae te mattezza piavit, quid tantum expectas, merlotte? quid? anne becatam, anne boconatam speras aliunde, maruffe? non tamen usanza est hominum nunc temporis, ullum velle dare altorium poveris, nisi praemia dentur. 290 Verum dic tandem: quid nam facit ille ribaldus? qui centum sogas meritat centumque tenaias. Dic Zambelle meus, dic horsu, plangere noli, semper maturis tua dic pensiria vecchis, qui scozzonato praestant conseia vedero. 295 Nosti quam nostri pariter groppantur amores, nosti quam semper te fixum porto corada.— Cui Zambellus:—Habes multam, Tognazze, rasonem. Sed precor, avantum nos hac sedeamus in umbra, ne per disgratiam videat nos ille loquentes, 300 deque suis penset cosis maledicere pravis, teque tracagnadis refrigeret absque riguardo. De me non dico, quia sum vezzatus ad illas tartufalas, fecique sodas in tergore costas.— Tognazzus ringens stizzosa foramina nasi: 305 —Quid zanzaris?—ait;—videor sic esse dapocus, poltronusque tibi? mihi tota potentia Baldi haud posset minimum barbae torzere peluzzum. Se sibi provideat, nec ubi me sentiat esse praesumat drizzare pedes, aut ponere vistam. 310 Qui licet in vulgo multos chiachiaronus amazzet, dico quod in vulgo taiet licet omnia frappis, hunc tamen ac similes bravos non estimo fungum. Si factis mancant homines, incaga parolis, baiantesque canes lunae dic esse codardos. 315 Hi bravi portant spadas gallone cadentes, at quum tempus adest quo sit sfodrare bisognus, obstant calcagnis, schenam pro pectore voltant. Hi frappant brettas longo tremante penazzo, quae coprunt occhium seu dextrum sive sinistrum, 320 dant centum taios calzis cossalia circum, casaccasque breves portant, curtosque capinos, ut populus videat gambas ornare velutum, bressanamque doro vinctam cordone daghettam. Nil tamen est panis, quod manducetur a casam. 325 Intrant infrottam betolas quandoque bravazzi, terribilique graves assaltant caede bocalos, expugnantque gregum zaynis, corsumque caraffis. Hinc, mox, hinc nascunt illa illa sonantia late verba bravariae, velut est: «sagrada, putana, 330 potta, renego deos», et multa et plura bravorum, quae possunt etiam spaventum mittere coelo. Nunc ea dabandam peradessum mitto, sed illos tot sine borsettis faciam smaltire budellas. Non tibi dico favam, nosco quid pectore gesto.— 335 Zambellus grattans rognam, qua plenus abundat, incipit:—Oyme Deus, quantum sum mortuus, oyde non habeo tempus tantas contare facendas. Hoc solamenter ego volo te certare, quod ille me facit, et fomnam poverosque famere putellos. 340 Semper ego stento zappans, mea fomnaque filans, putti pascentes porcam; sed zappa, conochia, porcaque nil giovant nobis, vorat omnia Baldus, omnia Berta tirat pro seque suisque fiolis. Quando casam redeo brazzis stracchedine pistis, 345 vergottam coenae pensans acatare paratum, groppifero bastone prius bonasera salutor. Nil nisi panzatas mangio pugnosque cotoros, cucchiarumque mihi stranium patientia praestat, namque ribaldazzus me chioccat, meque richioccat, 350 et cum stanghetto dat aiutum Berta marito. —Cur—ait—ad stanzam sic sic abonhora ritornas?— Mox iterum pistant, strazzant, hinc inde marazzant: ista vivanda mea est, talis mihi coena paratur, nec novi carnes aliter guarrire crevatas. 355 Laena videns fieri tot tortos, grafiat ongis mostazzum trezzasque sibi, panzamque flagellat. Ipse super paiam, sicut mastinus, alozo, ille meum supra lectum cum coniuge possat. Fer, precor, altorium, schiavus tibi semper habebor, 360 et formaiettum lactis, ballamque botyri hoc pro servitio tibi pro donare robabo.— Cui Tognazzus:—Habes totam, Zambelle, rasonem, multaque me de te povero compassio brancat. Hunc istum impazzum mihi nunc tantummodo lassa, 365 efficiam ne ultra ladro stenteris ab illo. Talia parlatus se raptim drizzat in urbem, Zambellusque sui tornat zapponis ad usum. Qualis cum bocca porcus singiarus aperta, quem cazzator habet speto pungente feritum, 370 it per boscaias, broncos sterposque fracassat, sanguineamque bavam torto sub dente biassat, talis Tognazzus currit furibundus ad urbem. Ante potestatem super alta palatia vadit, hic argumentis validis, punctoque rasonis, 375 testibus ac multis, Baldum provat esse per unum, qui possit caldus frescus de iure picari. Inde facit toccare manu, chiarumque videre, furcifugam Baldum Berti non esse fiolum; sed memorat, memorantque alii pro tempore vecchi, 380 strazzatum quondam poverum capitasse Cipadam, qui, vaccam pleno ducens ventrone bigambem, hanc liquit spallis Berti furtimque fugivit. Haec peperit Baldum, peperit magis imo diablum, qui crescens Bertum vero pro patre tenebat, 385 Zambellumque sibi tenet hactenus esse fradellum. Sed postquam creppans mater gabiazza morivit, ipseque sborravit Bertus cum coniuge flatum, iste gavinellus, praedo, fugiforca, cavester, se totae robbae fecit per forza patronum, 390 quae de iure cadit Zambello, ut cosa palesa est. Seu fas sive nefas, vult Baldus habere governum, cunctaque post betolas diffalcat, postque putanas, Zambellus vangam sine vino et pane maneggiat, datque nihil mangians se se mangiare pedocchis. 395 Tunc homines savios praetor Gaioffus adunat, imo tirannazzus populi, qui saepe iacendo viderat in somnis venientem a Marte baronem mozzantemque sibi testam, se seque vocantem francatorem altrum patriae, populique Camillum. 400 Hinc vilazzus homo, hinc crudeltatis amator magnanimum Baldum, Baldique pavebat amicos. Imperii zelosus erat, noctesque diesque mente masinabat, fabricabat in aëre multos castellos miser, ut poltronis usanza tyranni, 405 suspectumque super Baldum plantaverat omnem. At quia grandilitas animi generosaque virtus tum gratum patribus, tum plebi fecerat illum, stat metuens regno, sed vulpis more pelatae mille giotonias fingit, groppatque cagiones, 410 summittitque homines falsos, nugasque silenter spantegat in populum; Baldi bona fama, gradatim malmenata, cadens, iam facta infamia puzzat, bacchaturque omnes turpissima tromba per urbes, deque viro tanto cunctis straparlat in oris. 415 Hinc nactus causam patres Gaioffus adunat, conseiumque vocat, pensans occidere Baldum. Maxima patritiae razzae convenerat illuc squadra, repossato disponens cuncta vedero. Est locus in quadro, salam dixere moderni, 420 bancarum, populique capax, omnisque senati: ad cuius frontem stat eburnea scragna Gaioffi, undique spadiferis semper circundata bravis. Hic sedet ille minax vultu, sitiensque cruoris. Non delatores mancant, turpesque cinedi, 425 non sicofantes, gnatones, atque bufoni, inter quos garrit centum discordia linguis, millibus et zanzis Gaioffi complet orecchias. Ergo ubi nobilium cumulata caterva resedit, clauduntur portae, plebisque canaia recedit. 430 Imperat annutu prius ille silentia dextrae, talia dehinc solio parlans commenzat ab alto: —Vos, domini, patriaeque patres, circumque sedentes consiliatores, qui nostrae ad iussa bachettae presentati estis, causamque, modumque petentes, 435 quare ad campanae bottos huc traximus omnes, quippe diu nostis, vestra non absque saputa omnia semper ago, dispono, tracto, ministro, non quia me pactus, vel lex magis obliget ulla, verum solus amor vestrique stimatio regis 440 id quod amicitiae, tanquam sit iuris, adoprat. Hactenus adsimulans tacui, grossumque magonem pectore nutrivi, saepe ut prudentia regis expetit, at vobis (velut experientia monstrat) tegnosum fecit mater pietosa fiolum. 445 Nostis enim pridem quae, quantaque, qualia Baldi sint mala, nec modus est in furtis, inque rapinis. Incoepit postquam aetatem intrare virilem, incoepit bravos mariolos ducere secum, quos mangiaferros vocitant et taiapilastros, 450 imo taiaborsas melius nos dicimus illos. His se constituit caporalem denique Baldus, qui cunctos omni sceleragine vincit, et illum rex ego sustineam? patiar? fruitur ne ribaldus sic bontate mea? quid non pro pace meorum 455 cittadinorum tolero, postquam improbus iste urbis in excidium novus ut Catilina pependit? Nostra illum, o patres, patientia longa ribaldum fecit, ut in ladris non sit ladronior alter. Quid me vosque simul bertezat, soiat, agabbat? 460 Ad quam deveniet sua tandem audacia finem? non illum facies vestrae gravitudinis ulla, maiestasque mei removent, non guardia noctis, non sbirri, zaffique fori, non mille diavoi spaventant, tanta est hominis petulantia ladri. 465 An sentit coelo, terrae, baratroque patere iam caedes gladiosque suos? sic contrahit omnem, quae sassinorum semper fuit arca, Cipadam, ut cives plebemque meam gens illa trucidet? illa, inquam, gens nata urbem destrugere nostram? 470 quis, rogo, frustatur nostrae sub iure cadreghae? quis ve tenaiatur, mediaque in fronte brusatur, berlinaeque ovos sentit, forchaeve cavestrum? nonne comes Baldi, nonne impia razza Cipadae? Doctoratur ibi robbandi vulgus in arte, 475 estque scholarorum Baldo data cura magistro. Hinc docti iuvenes sub praeceptore perito blasphemare Deum primis didicere parolis; mox sibi per boscos ladri domicilia cercant, expediuntque manus furtis, stradasque traversant, 480 assaltantque homines, amazzant, inque paludes spoiatos buttant mortos, pascuntque ranocchios. Dum simul hi properant, squadraque serantur in una, mille vides roncas malaguzzas, mille zanettas, spuntones, piccas, alebardas et giavarinas. 485 Dantque focum schioppis tuf taf sborrante balotta, semper habent multo barbazzas pulvere bruttas, semper habent oculos scura sub fronte fogatos, non guardant unquam dritto cum lumine quemquam, sed guardant in qua dinaros parte gubernes, 490 sive feras tascha saionis, sive braghettae. Protinus ad cifolum cognoscunt esse propinquum mercadantem aliquem, cui robbas tollere debent, spoiatumque braga linquant, ipsaque camisa. Praesidet his noster Baldus, rex Baldus, ab ipso 495 tot mala dependent; Baldo cessante, quid ultra mercator timeat? quid gens peregrina? quid urbs haec? ad caput, o patres, est ad caput omnis habenda sollicitudo quidem, quod mozzet spada rasonis. Membra nihil possunt, cum spallis testa levatur; 500 frange caput serpae, non amplius illa menazzat. Dixit et ingentem premit alto in pectore sdegnum. Confremuere omnes, aut quae contraria Baldo pars erat, aut vafri quos longa oratio regis spinserat in coleram, tollentesque ora manusque 505 iustitiam clamant:—Quid adhuc mala bestia vivit? quid nisi iacturas, homicidia, furta, rapinas, o rex, a ladro poterit sperarier unquam? picchentur fures, brusetur terra Cipadae, ipseque squartatus reliquis exempla ribaldis 510 praestet, amorbator coeli, terraeque, marisque. Tum vero ingemuit strictis pars altera buccis, compescens digito, Gaioffo adstante, labellum. Hic Sordellus adest, quo non audentior alter iustitiae in partes et linguae et robore spadae. 515 Omnium ut aspexit vultus firmarier in se, stat morulam, dehinc quantus erat de sede levatus apparet, solvitque ingentem ad dicere linguam: —Inclyte rex, regisque viri, vosque urbis honorem guardantes proceres, quamvis locus iste soluta 520 labra petat, laxasque velit sine vindice linguas, attamen, aut iure hoc, aut quadam lege rasonis, quam natura docet, ne me angat culpa tacendi, incipiam. Baldi animum, Baldique valorem, Baldi consilium novi a puerilibus annis. 525 Ingenium est homini, quum prima aetate tenellus morbezat, se se vitiorum inferre camino, si sine cozzono fuerit nullaque cavezza huc illuc ruerit, fert ut sfrenata voluptas. At puer ingenuus, quamvis retinacula brenae 530 nesciat, illecebras seguitans, si forte virum quem maturum semel audierit, leviterque monentem principio, ne virga nimis tenerina, potenti contrectata manu, media spezzetur in opra, deposita sensim patitur feritate doceri, 535 seque hominem monstrat, quem humana modestia tantum retrahit a vitio, iurisque in glutine firmat. Cernimus indomitos plaustro succumbere tauros, quorum duriciem removet destrezza biolchi, semper idem furiaret equus domitore carente, 540 nec venit ad pugnum sparaverius absque polastro. Sic Baldus iuvenis claro de scemate natus. At plures video de vobis torzere testam, nasutosque mihi oranti deducere nasos. Sat bene nunc vestri pensiria nosco magonis, 545 quare nolo meas ventis gittare parolas. Quam doleo quod longa bovi palearia vecchio iam mihi nunc pendent, quam quod mihi bolsa cavalla est. Non animus, fateor, mancant, sed forza volavit.— Sic ait, et surgens rediit furibundus acasam, 550 inque tribus giornis nimio langore morivit. Aut (veluti exorta est suspicio) fraude Gaioffi exitiale bibit, medico porgente, venenum. Iamque reposemus pocum, mea Gosa, priusquam briga sequens faciat nobis sudare camisam.
Iamque iterum savios homines rex ipse dunarat, conseium facitur tacito cantone palazzi, et parlamentum stricto iuramine factum est: prendere si possunt vel vi vel fraude guererum. 5 Non vilem curant sbirrorum mittere zurmam, namque sciunt, certumque tenent, ac saepe provarant quod tribus in colpis illos taiabat apezzi. Quid statuunt igitur? mestralum praetor acattat ex illis unum, qui pro mercede quatrini 10 cum schena obstaret bastonibus et stafilatis. Hic eat et Baldum retrovet, letramque senati porrigat, ut vista cito maiestate sigilli, quo tam iustitiae quam libertatis imago est, credat et in ragnam tandem moschetta trabucchet. 15 Mestralus, cui nomen erat Spingarda, dobarat se totum veluti staffetta dobarier usat: testa capelletto tegitur, scoriada paratur, feltriculusque brevis recamatur aposta lavacchio. Cornettus lateri dextro, tascazza sinistro 20 pendet, et in magra chiucchia celer ille galoppat. Saepe tamen pensans quo se menchionus arisgat, filat subtilis, tremolantes fabricat et iam pentitus vellet tantam refudasse paciam, cum bene cognorit, bene cum provaverit olim 25 quam saccenta manus Baldi scusire zupones. En procul hunc videt interea, qui allhora tenebat forte canem lasso, nasantibus undique bracchis, cumque suis sociis, Falchetto, Cingare et altris nunc leporem smacchiat, nunc vulpem stanat, et ancum 30 dentiferos speto cingiales saepe sbudellat. Iamque timens Spingarda bragas compleverat omnes, se tamen innanimat, toccans sperone iumentam. Baldus eum videt et cupidus novitatis atrigat. Seque parat Cingar propter robbare cavallum. 35 Ille arrivatus balzat de arzone redosso, datque manum taschae, lettram de millibus altris excavat, et basans cerae de more sigillum dat Baldo, fingitque sequi mox velle caminum. Baldus ait:—Quae te tam grandis fretta balestrat? 40 imo bibe un trattum, nec non refresca cavallum.— Respondet:—Iubeor tribus horis esse Milano. Signoria tamen legat omnem vestra tenorem; expectabo pocum, si vultis forte coellum.— —Fac ita—Baldus ait, comites facit inde dabandam, 45 scritta quibus legitur tali infucata colore: «Salve nostrae urbis spes tota et sola, barone. Nuper avisamur (post «nuper», «nunc et adessum») patribus a venetis, saviaque a gente Samarchi, qualiter in puncto disdocto mille todescos 50 Can Mastinus habet, furibundus malque tirannus, aut mazzare homines et asaccum mittere terras, aut guastare casas et in agris urere spigas. Et quia soccorsum nostra de gente Samarco multoties dedimus, donec Verona piata est, 55 in qua Mastinus de Schalis sceptra tenebat, in nos ille omnem coleram sfogare parecchiat. Banderas ottanta menat (Deus omnia voltet), forsitan ad saccum nos ibimus ante trigiornos. Conseium factum est, gentes armare bisognat, 60 teque capitanium legimus, Sordellus ad ipsam te provat impresam, vel sit fornire bisognus moenia bombardis, grossis bastionibus atque tollere trinceras, vel protinus ire Bolognam, deque bolognesis, deque omni gente Romagnae 65 ducere soldatos, quorum tibi nota prodezza est. Hoc tamen esse placet secretum, namque spiones arte spionandi mancant si arcana facenda est. Ad nos ergo statim, vista praesente, venito, sed solus, factumque tace, nullique palesa». 70 Corripit in facie prima maravilia Baldum, stansque nihil parlat, testam gratat, omnia versat. Cingar, scaltrito vulpone cativior omni, protinus ingannum dubitat, pensatque magagnam. Spingardae aspectum ficcato lumine guardat. 75 Mox ait:—Hem dic tu, quid nunc tractatur in urbe? quid facitur?—Spingarda, tegens ficto ore pauram, talia respondet:—Noster movet arma Pregaius, ad furiamque datur multis paga fantibus una, castellum Goyti iam sbombardare frequentant, 80 ut fors audistis magnos stamatina ribombos. De ripa Trenti gens haec ubriaga calavit, celsaque passarunt montis fastigia Baldi, nodavere lagum, tandem venere Saloium, pars ibi smontavit naves, pars mansit in undis. 85 Terra coverta armis, lacus, urbes, monsque, palusque. Hinc pedites sex mille brusant quaecumque trovantur. Inde lagum Gardae nullo prohibente traversant, implerunt barcas, implerunt sandala, burchios, contrastumque illis non fecit rocca Malherbae, 90 quae sbombardando sibi circum circa tavanos discazzare potest, at nunc poltrona badavit, atque aliam trepidans se fingit habere facendam; cumque todescorum potuisset frangere classem, in saccum tenuit testam panzamque gratavit. 95 Sirmio se bassum quacchiavit, more quaiotti, quando sparaverii sentit strepitare sonaios; et quamvis habeat grossos haec insula scoios, hanc tamen effecit vilis cagarella gaioffam. Nilque Desenzanus, nil Revoltella tiravit, 100 nil mantovani mater Pescheria Menzi. Artelaria stetit rocchae ruginenta Monighae, nec cum bellaci bravavit gente Padenghi, moeniaque antiqui fundo tremuere Lonati; at Solpharinus super altum briccola montem 105 contrastare volens audax fraschetta todeschis, pentivit, meritasque dedit temeraria poenas. Saxa comenzavit villanica turba deorsum mittere, ne sursum gens lanzchinecca saliret. Per filum spadae tandem andavere tapini, 110 et veluti sulphur flammas rocca illa piavit, quam Solpharinum merito chiamabimus ancum, nam solpharini de more incensa brusavit, et fuit ad magnam campagnam grande faloium. Inclyta non minimam fecit Capriana movestam, 115 Volta bonae sumpsit vernazzae trenta barillas, quas imbriagandos mandavit contra todescos, hac ve bonazzavit furiam maris arte todeschi. Urbs tamen ipsa Godi, Sordello adstante gaiardo, non vult omnino squadris concedere passum, 120 sed fornita bonis de fantis, deque vivandis, nocte dieque focum spudat, mollatque corezas. Dixerat, huic Cingar soghigno parlat amaro: —Ah quam falsorum male scit menzogna copriri!— Mox inquit Baldo:—Ne vadas, crede, gabaris, 125 tendunt, ne dubita, tendunt hi retia moschis.— Fracassus, taians sermonem Cingaris, alzat testonem, coleramque foras ita pectore buttat: —O Cingar, Cingar, moschones retia passant. Quae mora? nunc omnes, nunc nunc andemus in urbem, 130 si sua multipedes texunt laqueamina ragni, more tavanorum per forza forabimus illa.— Hic Baldus, quem nulla unquam formido retentat, non tenet in tempus stafettam.—Vade Milanum, vade—inquit,—Sforzamque mea de parte saluta.— 135 Mox parlat sociis:—Rogo vos, remanete, nec unus audeat e vobis (si Baldi optatis honorem) hanc intrare urbem, vel nunc vel usque domanum. Solus eo, ut solus peream, si trador ab ipsis.— Ast illi obsistunt monitis, precibusque repugnant. 140 —Ite—ait,—ite viam, de me nec habete pauram.— His dictis remanent omnes, it Baldus ad urbem. Sbirrorum interea squadronem barba Tognazzus ante parecchiarat, certo cantone seratum, qui stat cum ronchis, spontonibus atque balestris, 145 bastantes animo cuncti, stantesque parati more valenthominum Baldum azzaffare dedretum. Horum Tognazzus capitanius extat, et omnes bravus amaëstrat quali se se ordine conzent; saepeque dicebat:—Nihil, horsu, timete, gaiardi. 150 Hic tu stabis, et hic tu, sed tu sta illic et illoc, dummodo me voscum sentitis, este valenti. Ille ero qui faciet cum Baldo primus asaltum.— Sic ait, et totum pensat sibi subdere mundum. Iamque propinquabat praesentia magna baronis, 155 contremuere omnes procul adventante guerero. Solus it, exiguo tantum seguitante pagetto. Iamque salit magni scalinos mille palazzi, ingrediturque salam multa de gente capacem. Rumor ibi strepitusque sonans assordat orecchias, 160 namque facendarum tota illuc massa dunatur. Turba nodarorum tercentos plurima bancos occupat, inchiostro spegazzans rismata cartae, accusas illudque suum crudele «citetur» exercent, borsasque vodant menchionibus illis, 165 qui costionantes iam sperant vincere litem, nec tamen illa febris speranzae terminat unquam. Hic per diversas tractantur multa brigatas; ostos, iudaeos, tractos per forza vilanos, sbirros, sensaros, daciaros, nobiliumque 170 sollicitatores, rofianos atque bagassas. Iudicis attornum calcatur sedia turbis. Causidici summum schiappant cridore solarum, nil nisi Iasones, Imolas, et Bartola, Porcos, in colera memorant, verbisque forantur aguzzis, 175 mille vilanias sibi dicunt absque riguardo, sed non sunt dardi, non archibusa parolae, nam plus quam maium post verba fiuntur amici, inque vicem lautae donant convivia coenae. Mestrales currunt villanis tollere pegnos, 180 et bastonatas pro pignore saepe riportant. Villani positis zappis damatina videntur cum scartabellis totam cercare piazzam. Is dedit accusam, citat ille, prehenditur iste. Sforzantur pochis bursas vodare baiocchis: 185 sin autem sborsant subita praesone ficantur. Hic nihil attendunt bursalem praeter ad escam. Omnes urget enim sfrenata libido guadagni. Baldus adest, animosa cui persona Rinaldi splenduit et totum fecit crollare palazzum. 190 Viderat armatis plenam soldatibus urbem, vel se deceptum propter trapolare paratam, vel per se factum capitanum forte regendam. Interius dubitat, sibi saepeque guardat atornum. Heu quia sunt guerrae tradimenta nociva maëstro 195 qui sternit squadras uno certamine fusas, illum fraude tamen solus traditorus achiappat. Sic leo, qui porcos, ursosve superbus adentat, interdum parvo donolinae dente necatur. Stabat homo latitans post grossi terga pilastri, 200 Baldumque observans calcabat pectore fiatum, nam prius orditam sic tramam praetor habebat, atque beverazzum sat grande spoponderat illi. Vix ergo Baldus portam transiverat omnem, ecce in didellis post tergum traditor ibat, 205 ut fur nocte solet feltrinis ire solettis; dico pedum summis digitis andabat in uno groppetto, et cauta dum Baldi mente sinistrum gallonem passat, manicum videt ensis apertum, productumque foras griffis satis esse paratum. 210 Trat citus ergo manum, nihil advertente barono; et quali soricum prestezza gattus adungiat, tali corripuit spadam de cortice fodri. At ventura brevis semper traditoris habetur, non abit in longos falsorum gratia giornos. 215 Ipse viam fugiens, oneratus munere tanto, dum pensat nullum spallis instare travaium, ecce rapit cursum Baldus, iungitque ribaldum, cui tanta furia tirat in culamine calcem ut miser ille, volans per apertam forte fenestram, 220 non minus ad centum passus tommavit ab alto, atque super smaltum se fecit more fritadae. Sed tamen haec Baldo fuit utilis onta pochinum, qui pariter sbirrum, pariter quoque perdidit ensem. Tum quidam sbricchettus adest, nudansque fachinum, 225 assaltare audet tantum fraschetta valorem. Baldus at indretum saltans, celer inde sotintrans, huic tali pugno dextram colpivit orecchiam, quod dentes ab utraque omnes cecidere ganassa, illeque stramazzans rupit sibi marmore testam. 230 Tunc et alhora susum bravosa canaia levatur, scopertae insidiae apparent, stratagema palesum est, sbraiatur:—Day day, pia, paraque, guarda, retira, ad vischium cornacchia vetus iam denique presa est, incidit in trapolam toppus, sta salde, cavester, 235 sta quia te volumus ceu ladrum stringere ferro.— Sic smergolantes Baldo calcantur adossum cum stanghis, trusis, bastonibus atque tracagnis. Infelix Baldus nullum sibi cernit aiuttum, nec tenet almancum solettam forte bachettam, 240 et bastonatas multas relevabat ab illis. Verum, ut cumque potest, saltans hinc inde repugnat, terribilesque menat, dum balzat in aëra, goffos, sanguineamque bavam rabiato spargit ab ore. Iamque nodarorum bancos subverterat omnes, 245 spezzaratque caput multis, calamaria trando. Tognazzus, qui iam strepito drizzarat uditam, ecce salae portam sbirris seguitantibus intrat. Protinus hic spadae sfodrantur mille guainis, quae intornum Baldo subiant, faciuntque seraium. 250 Ille sed extrorsum balzo se liberat uno. Squarcinam Tognazzus habet, qui primus arivat, primus et assaltat Baldum sic ore cridando: —Sta saldus, es nunc ubi tu non esse putabas, sis mihi praesonus, latro, sta, dico, ribalde. 255 Rende mihi te te, quid adhuc mala bestia bravas? rende mihi te te; si non, tibi tiro stocadam.— Baldus, id ascoltans, nigrum spuit ore venenum, atque indignato rosegat sub pectore stizzam. Se cuidam interea canevaro tirat apressum, 260 quem sbalorditum stravaccat pondere pugni, deque eius manibus mazzam de robore scarpat, qua se cognoscens tutum satis, illico saltat, cumque manu laeva calcans in fronte celatam, secretamque illam, quam finam bretta tegebat, 265 trambaiumque alia stringens, spumamque biassans, illis moscones coepit scazzare datornum: paulatim forti se se in cantone segurat. Ut facit a multis si quando grangifer orsus cerchiatur canibus corsis, hominumque zanettis, 270 protinus angulei portum cantonis adocchiat, quem per forza tenens ungias ibi drittus aguzzas vibrat, et hac foggia non scantonabitur unquam; sic facit armorum pratighissimus ille guererus, quem tamen ut carichis schioppettis atque balestris 275 mirantes longe potuissent sternere mortum, sed vivum in manibus vult illum omnino Potestas, mortibus ut centum cruciet sub turre Predellae. Tognazzus cridat:—Quid adhuc, manigolde, superbis? en habet hormaium te forchae lazzus acoltum. 280 Non te Fracassi forzae, non Cingaris artes altoriant, non cuncta tuae possanza geniae.— Sic ait, atque menat toto conamine dagam, ut non scarpasset pulicis de corpore vitam. Hanc bastone tamen Baldus reparando ributtat. 285 Replicat ille furens mandrittos manque roversos, sed Baldus, scrimam qui doctor in arte docebat, dum Tognazzus eum sic sic agitare frequentat, lassavit magnum solido bastone roversum, centumque in pezzos squarcinula rotta volavit, 290 qua propter voltat scapolas Tognazzus, at ille spolverizat ei gobbam pistante tracagno. Smergolat ille cridans:—Heu, me succurrite prestum, oy mea testa, meae spallae, mea schena gratatur.— At magis in colera Baldus sine lege marazzat, 295 attenditque nihil praeter chioccare Tognazzum, qui fugit et longam dum vult descendere scalam illico dat Baldus gobbuto in tergore calzum, quo ruit ad primum scalae miser ille scalinum, ac usque in fundum rigolavit more borellae, 300 quo saltu rupit maiorem pectore costam. Sed ne scamparet Baldus, gens tota sequebat, cui se convertens iam iam bussare duabus affrettat manibus; ceu quando tempore caldi ad boccam tollens villanus saepe botazzum 305 nervosos menat brazzos, factusque gaiardus de paleis saltare facit frumenta tridatis. Spezzat ibi spallas, cervellos, brachia, gambas, hastarumque facit truncos volitare per altas pallazzi tavolas tich tach resonante tracagno. 310 In mezum turbae saltat, ferit, urtat, aterrat, volgitur intornum sicut rota tunda molini. Grandior at solito populi squadronus arivat, dardorumque iacit sylvam, neque cessat in ipsum tela disarmatum multo vibrare tumultu. 315 Heu quae esse potest virtus in corpore stracco? scampandi iam poca illi speranza dabatur, mens invicta tamen nullo quantumque tremendo mortis spaventu cascat, modo vita gitetur propter honorevolas aeterna laude facendas. 320 Est proprium ladri merito dare colla soghetto, est barcaroli affogari et pascere tencas, est mercadanti post borsam tradere vitam, est praelatorum trito diamante necari, est furfantorum fieri pastura pedocchis, 325 sic quoque soldati decus est, generosaque phama, non ludo aut vino aut bruttis marcire putanis, sed per mille picas, seu guerris, sive baruffis, centum, si tot habet, vitas dare propter honorem. En quoque Baldus habet lancis, spadisque foratum 330 corpus, et ad guisam fontanae vulnera flumen spizzant sanguineum, quo sparso lena fiaccos destituit nervos, atque ut candela brusando paulatim ad virdum tandem arrivata stuatur. Pur quoties menat stangam, disquistilat unum, 335 interdumque duos homines, non dico bocalos, atque super mortos moribundos mille roversat. Sex horas et plus guerra durarat in illa, quem magis atque magis virtus animositer urget. Diffugiunt omnes bastoni denique sorbas, 340 atque canes multos post terga videntur habere. Mirum quod brazzi tam duri forza pur ancum servarit solidum, quo fit contesa, travellum; sed veluti troppo spezzatur corda tiratu, sic nimiae tandem succumbit stanga fadighae. 345 Dum fortis barro super altae culmina testae percutit ingentem magno conamine bravum, illum smaccavit tenerellae more cagiadae, verum truncones in centum mazza volavit. Quo facto gens tota ruit, se calcat, et illum 350 iamque disarmatum, iamque omni parte feritum, azzaffare volunt, trant sogas, trantque cadenas, multiplicesque illi summittunt fraude viluppos. Rex urget, multique patres de gente senati dant animum zaffis, conclamant:—Prendite vivum 355 vivus servetur, fichetur carcere vivus, vivus squartetur, brusetur denique vivus.— Ille sed in vultu pro stizza caldus avampat, nilque aliud tendit, nec ad altrum sensus adocchiat, quam nunc dente sogas, nunc ongis rumpere lazzos, 360 quos infinitos sibi circum tendere cernit. Denique per gambam chiappatur; quaque manera merscalchi studiant multo sudore cavallum terribilem morsu, calzisque, butare roversum, atque inter se se manibus dant vincula gentes, 365 illeque stravoltus cadit, undique firme ligatus, nec valet ulterius calzos agitare superbus, sic Baldus capitur; primum cum fraude per unam de retro plantam, perque altram praestius, inde dantur centum humeris, brazzis, pedibusque cadenae, 370 cum quibus a collo calcagnos usque ligatur. Heu Balde infelix, heu lux invicta baronum, te ne illum tanti caricatum pondere ferri? stas ve instar pegorae, quando sibi lana tosatur? Et tu, quae primum sborrasti ventre poëtam, 375 Mantua, sic demens, sic grossolana fuisti, donaque nec nosti tibi quae gyramina coeli dant crebro, ut valeas urbs altera Roma vocari? Te stessam fallis, te stessam, Mantua damnas, tuque tibi stessae grandis menchiona fuisti. 380 Te ne decus guerrae, stendardum nobile Martis, Baldum ferre tua sic sic a gente ligari? sic ve cathenari et nulla pietate feriri? At veniet tempus, veniet cito, crede Cocaio, quum generosa domus, totum cantata per orbem, 385 sanguine caesarico veniens Gonzaga, domabit gentem Gaioffam, natam consumere panem, ac de te Arlottam poterit scazzare canaiam, altras constituet leges, altrosque statutos, inque tuo gremio renovabitur altera proles, 390 proles gentilis, cortesa, unita sub uno principe Francesco, qui lanza gaiarda vocetur, qui faciat sensu, forzaque tremare terenum, millibus et guerris centos acquistet honores. Hic doctus solidam super omnia rumpere lanzam, 395 doctus et ad stochum, mazzamque, et fulmina spadae, doctus equos manegiare leves, Spagnaeque vilanos, doctus ad impresam rapidarum bombardarum. Razza cavallorum quantum sit brava suorum Roma scit, atque simul Florentia, Parma, Bologna, 400 innumeraeque urbes, palii quae praemia donant. Mantua praeclaros pariet tunc nostra guereros, altros Orlandos armis, sensuque Catones. Inde Cocaiorum surgat casa bassa meorum, bassa quidem cuppis, sed rebus maxima gestis. 405 Apparent nostrae signalia vecchia fameiae scilicet in chartis, in muris, inque sepulchris: targa Folengazzi centum sbusata feritis pendet adhuc muro, nec non de banca balester, quem Nicolaus ei Picininus munere misit, 410 cum Curtatonis sub moenibus ipse gaiardus solus aterravit Gattam per forza Melatam, qui ante pivam sacchi padovani sceptra tenebat. Sed quid avantandum? toto Pizzanfara mundo menchionatus habet guerris quod habere bisognat. 415 Me quoque, nec dubito, portabit phama per orbem, proque suo crescet plus magna Cipada Cocaio. Sed de proposito paulatim Gosa trabuccat, dumque facit panem, retrovat fecisse fugazzam. Gosa, redi, quo nam sine me imbriaga tiraris? 420 Urbs sotosora diu fuerat voltata per illum rumorem, populusque ruit, plebisque canaia, nescit enim causam trepidansque caminat in armis. At zaffi interea Baldum superasse bravezant, anteque signores illum duxere ligatum. 425 Tunc Gaioffus ait:—Male sis, giotone, rivatus. Quantis cum cordis navis zenovesa tiratur, bastarunt appena tuum domitare furorem. En iam tempus adest, quo scottum solvere debes, teque super forcam fas est distendere collum.— 430 Non dare dignatur Baldus responsa tyranno, nec vir magnanimus vult respondere vilano, rodit at internam sdegnato in corde cadenam. Continuo largum buttant sua vulnera guazzum, et nemo poltronus ibi pietate movetur, 435 qui liget almancum vacuas iam sanguine venas, chiamet et alcunum doctum medicare ciroitum. Interea magno redit huc sbraiore Tognazzus, nudus erat testam, sudans, male conzus, et ipsam saepe manu gobbam fregat bastone gratatam. 440 Smergolat et magno rumpit clamore solarum, supplicat ut nunc nunc dentur castiga ribaldo, sic ve bel et caldus summo balcone pichetur, ut sit norma aliis ladrissimus optima ladris. Hinc omnes risu nimio schioppare videntur, 445 mirantes gobbumque senem, vecchiumque crevatum apparere velut si, quando comoedia fitur, se se intermediis quidquam risibile mostrat. Ille sibi vultum sugat pendente camisa, seque tirans muro schenam fregat instar aselli. 450 Non curat Baldo nimium tamen ire propinquus, quippe timet ne sic vinctus sibi currat adossum. At iubet interea praetor fundamine grossi torrazzi Baldum manicis pedicisque ligari. Sic igitur bassis oculis miser inde menatur, 455 quem circum armorum calcatim sylva coronat nam male segurum est illis quod presa tamagni, cotantique hominis moveat sotosora Cipadam, Burbassique omnes populos, gentemque Garoldae. At magis importat, quod maxima possa Fracassi 460 suspecta est, cui tota subest campagna Poletti. Baldus at in centro terrae, culoque diabli, clauditur, et dragmam seu giorni, sive lucernae non habet, ac tanta est angustia carceris, ut non carceris, at putridi videatur forma sepulchri. 465 Vermis ibi, rospusque, sorex, et scorpio se se compagnos illi faciunt, unaque morantur, ragionant una, comedunt et somnia tractant. Iamque gosuta tuam revoca, Valtropia, Musam. Sat fladonorum mihi praestitit illa suorum, 470 satque menestrarum smaltivit panza suarum. Venimus ad finem mangiaminis, omnia pleno ventre governantur, vos ergo lecate scudellas.
Surgit ad impresam nunc gaia Comina stupendam: Merlinoque suo venit ecce datura socorsum. Gosa, milanesas peritissima condere trippas, sat Baldi schiattam, sat nascimenta, sat annos 5 et putti et iuvenis primo cantavit ab ovo. Huc, heus, ola, veni mater Bertuzza Gonellae, quae scaltro faceres salsam cativella diablo. Materies tibi Cingar erit satis ampla giotonus: furta, barerias, zardas, genus omne trufarum 10 Cingaris incipias, cunctisque reconta brigatis. Te rogo per testam coctam cum pelle vedelli, quam Folletto olim sub lecto fraude robasti, dummodo cum fata Morgana solus acenam ire parecchiabat et arosto alzare fiancos: 15 si nostrae quandoque gradat tibi sella mulettae, quum zobiae giornos sub nubibus uncta galoppas, iam cane, dumque canis scaltritas Cingaris artes, ipse ego sordinam sofians titalora sonabo. Sparpagnatus erat iam toto rumor in orbe, 20 qualiter ad pezzos urbs se mantoana taiabat, ipseque torrazzi fundo cazzatus in imo Baldus erat, nec iam vitae speranza dabatur. Hinc nihil indusiat Fracassus, trottat in urbem, quippe cavare foras vel Baldum carcere sperat, 25 vel spetrare urbem valido per forza tracagno. Providus at Cingar, quo non stipulatior alter, currere post illum satagit, revocatque gigantem. —Ne, rogo, ne vadas—inquit,—sed pensa futurum. Pensa quid in nostram posset travenire malhoram. 30 Iuro tibi, si quam facias sotosora movestam, taiabunt capitis Baldo in praesone borellam, et nostrae imprudens eris unica spinta ruinae. Nam dic, quae speties damni, quae perdita rerum esse queat maior, quam mundi perdere solem? 35 Fac magis, ut ratio conseiat, pone furorem, sume reposamen cordis, tunc omnia vinces, omnia spezzabis valido bastone rasonis. Ne, Fracasse, nega te te summittere nostro parero, nisi non salda ratione trovato. 40 Prende duos tecum socios de gente Cipadae, quos tu saepe trovas inimicos esse paurae, sumite corazzas, longumque piate viaggium, deque zenoveso portu passate marinam, donec arivetis soldani ad regna Gurassi, 45 gens ubi guerrigeras iactat mamalucca fadigas, tenta, fac ve provam per drittum, perque roversum si talem fortasse queas convertere sectam, ad Christi non dico fidem sanctaeque Mariae, sed mage convertas veniant hunc struggere mundum, 50 ut neque tantini restet signale quadrelli. At si forte velint et vos renegare batesmum, cur non? dum nostri fiat vendetta patroni, nos macometani cito deventabimus omnes. Talibus in bandis gestorum phama tuorum 55 cridat adhuc, quam nulla unquam vecchiezza nigrabit, tunc cum parthorum magno sub rege Sophino banderalus eras, turcorum contra canaiam. Ast ego fratantum, vel vi vel fraude, cavabo, ne dubita, Baldum; Baldum, sis certus, habebo. 60 I, precor, ac voias Falchettum ducere tecum, Moschinumque simul, quia praticus ille paronus est maris. I, dico, ne dormi, vade, camina.— —Ayme— Fracassus ait,—tolerabo linquere Baldum?— Dixit, et impresam tam grandem fortis abrazzat, 65 nec dubitat se se soldanum posse Gurassum ducere cum toto mamalucchi robore campi. Venerat interea, iussus praetore, Tognazzus Cipadae ad villam, sicut vulpazza pelata, quae, postquam miseris dederat malapasca galinis, 70 quantum trista potest vadit nascosa per umbras, quacchiaque per terram fregat cum corpore panzam. Zambellum tollit, quem secum ducit in urbem, confortans ut iam stet alegrus contra coluium, quem vult omnino squartet, comedatque figatum. 75 Mox docet andando, pedagogi more galanti, quales inchinos moveat, dicat ve parolas, quando favellabit messeros ante saputos: moccatum teneat tunc nasum, perque nientum ardimentum habeat capitis grattare pedocchios. 80 Zambellus nunquam strepitosas viderat urbes, quamvis non multum discostet Manto Cipadam. Qua propter totum paret sibi cernere mundum, quum videt a longe tot mucchios esse casarum. Ad portam Sancti veniunt insemma Georgi, 85 quinque levatores opus est transcendere pontes. Zambellus passat multam non senza fadigam, namque procul cernens tantos fumare caminos, ascoltansque simul de campanilibus altis campanas resonare omnes, dum nubila tronant 90 (tronabant etenim, coelum imbrattante sirocco), se tirat in dretum, dubius si mundus abassum tunc veniat, tanto circum strepitante tonatu. At strassinat eum Tognazzus more vedelli, quando becariam non ille intrare talentat. 95 Iam venit in piazzam, lignoque capuzzat in uno, datque stramazzonem, chioccatque culamine terram. Hunc mirare velut mattum populazzus atrigat. —Cur— Tognazzus ait,—cur tardas ire davantum? Ut video, ad Modenam ursum menare bisognat.— 100 Nil parlat Zambellus, habens pensiria zucchae non gathiata minus, quam rigas carta vogandi. Surgens ille tamen, sguerzis cum passibus ibat, atque caminabat veluti res matta per urbem. Sed stupet esse casas tantas insemma dunatas, 105 tot quoque contradas, tot portas, totque fenestras, totque canes, homines, tot mulos, totque cavallos; dumque susum guardat, nunc urtat, nunc ve trabuccat, urtat in inscontros hominum, per saxa trabuccat, saepeque currentem trigat mirare cavallum, 110 currentesque canes post illum rodere caudam. Parlat Tognazzus:—Quid sic, Zambelle, stupescis? Vidistin similes usquam, tantasque cotalas?— Ille, velut media campagna staret ad ipsum officium zappae, respondet voce gaiarda: 115 —Potta meae matris, quam granda est ista facenda! Doh, Tognazze, precor, me lassa videre pochettum. Tam bellas tezas, tam bellos ipse casottos non vidi, postquam me matris panza cagavit. O quantum foenum, stopiamque fenilibus istis 120 gens logare potest pro grassas pascere vaccas! Quare plus tostum non me, Tognazze, menasti?— Talia dum sbraiat, matronas ecce politas, non proprio bellas splendore sed arte beletti, suspicit in summis stantes guardare fenestris. 125 Hae cito, sentita Zambelli voce cridantis, se se scoprierant, velut est usanza donarum, more galanarum testas buttare deforam, et quoquo strepitu se se affazzare fenestris. Has mirare trigat Zambellus, postea ditum 130 porrigit in susum, pariter quoque smergolat:—Oh oh, angonaia, vides illas, Tognazze, fomennas?— Cui tacite Tognazzus:—Habes num cancar adossum? quid, maruffe, cridas?—Sic dicens prestiter illi donat punzonem costis, subterque fiancum. 135 Urlat at ille magis, ditum magis alzat et i, oh repplicat,—Has bellas cernis, Tognazze, reinas? cur tam sberlucent? stellis incago daverum. Si nostras guardo fomnas, tot guardo padellas.— Tunc cito desperans hinc vecchius desviat illum 140 in contradam aliam, sic bassa voce loquendo: —Claude hanc boccazzam, nisi vis bastone tocari. Nunquid, matte, putas mediis in boschibus esse?— Dixerat atque illum super alta palatia menat. Ante Potestatem tandem Zambellus arivat, 145 quo visto a longe coepit ridere brigata, nam straviatus erat, nam tota mente balordus, coctus sole, niger, squarzatus veste, bisunctus, mostrabatque super foenum dormisse milannos, cui veluti spergol rizzis caviata capillis, 150 festuchisque riget strami, buschisque paiari. Pectinus hanc nunquam raspat, sed striggia bovorum: semper habens tegnam, longasque in crinibus ungias, namque molestatur schiavonibus ille pedocchis. Portat zacchettum grossi, frustique bisetti, 155 quem dubitas utrum sit drittus, utrumve roversus, fertque canevazzi curtam, strettamque camisam, quam sine savono bis tantum smoiat in anno. Huc igitur veniens coram praetore, tamagnam smaravigliabat circum guardare brigatam. 160 —O codesella—inquit,—quo me, mi barba, tirasti? Non isto plus stare volo, Tognazze, fenilo. Hinc me torna casam, quia me scagaita molestat.— —Quid sbraias?—Tognazzus ait;—quin cernis adesse messerum? vadas, horsu, marzocche, plusoltra. 165 Vallá, quid indusias? cui dico? vallá, diavol. Tocca manum domino, fac chinum, piga ginocchium, dic ve: Bonasera vobis, messere Potestas.— Vult ita Zambellus, verum mal praticus aulae cortesanus erat, cum porcis semper usatus. 170 Accidit ut staret suprema in fronte palazzi scragna Potestatis, veteres dixere cadregam, in qua non sedeas, nisi montes octo scalinos. Huc it Zambellus, guardat, guardansque, ficatas dum tenet in faciem praetoris semper ochiadas, 175 non alzare pedes memorat, sed fortiter urtat inque gradu primo scapuzzat et ecce roversus cascat, et in schena talem piat ille cadutam, ut pede dischiodet tavolam, culoque fracasset. O puta, si centum schiopparunt pectora risu, 180 si populus strepitans incoepit battere palmas. Se levat in coleram, truncum ve Tognazzus aferrat, quo cum Zambelli spallas spianare volebat, atque super dorsos Galenum ponere boschi. Tunc ait:—An sic sic docui te, siccine formam, 185 materiamque dedi parlandi, brutte cavester? tam cito scordasti quidquid stamatina docebam? nonne maëstravi te grossum, quomodo bellos inchinos facias domino, teneasque netatum hunc nasum, dicasque illi: Bona vita patrone?— 190 Sic ait, atque volens iterum maëstrare gazanum, scilicet inchinum curvo formare ginocchio, en ventosa sibi scoccat deretro coreza. Zambellus voluit tanto discedere bombo, namque colubrinam pensaverat esse crocatam. 195 At quia post crepitum veri nasantur odores: qui nec aquam vitam, qui nec salnitria, qui nec materias alias pro sbombardare trovatas ederat; ast aium, scalognas, porra, cipollas; omnibus extemplo patuit magagna Tognazzi. 200 Tuque medesme puta, si tunc risarola comenzat, si centum nasos tenuit brigata stopatos. Ille facit scusam stringam rupisse galono, omnibus at culpam facies grizzata palesat. Zambellum tamen ille tirat, chiamatque dapocum, 205 chiamat osellazzum, sponsonat, stigat, agrezat, ut coprire suum queat hoc sub cortice scornum. At male Zambellus simili vezzatus in arte, dum praeceptoris seguitat documenta Tognazzi, inchinum fecit tam bellum, tamque legerum, 210 quod cum zenocchio fregit calcante quadrellum. Inde manum porgit, quam brancans ipse Potestas dixit:—Benveniat, magnae laus prima Cipadae.— Mox dextra sentare manu sibi fecit arentum. Ergo suos contare illic se accingit afannos 215 hic novus orator, quo non Ciceronior alter, cui tanta in studiis concessa est copia linguae, quanta patet cum bos sibimet culamina leccat. Patres conscriptos Zambelli oratio movit, imbroccare sciens quidquid suadela rechiedit. 220 At sibi praecipue virtus datur una: quod orans de scala, ut fertur, cadit in cantiria doctor. Dum lamenta facit multo de crimine Baldi, saepe suam dicit vaccam fecisse vedellum, et vult mascherpam signoro mittere caldam. 225 Attamen oscuras dicat licet ille parolas, cuncta bene intendit discretio multa Gaioffi, unde datur contra Baldum sententia tandem, qui stet in aeterno moriturus carceris antro, totam Zambellus robbam de iure governet. 230 Gobbus at indusians Tognazzus alhora negottam, corripit armatum zafforum protinus agmen, itque Potestatis iussu, patrumque statuto, illas ad saccum Cipadae tradere stanzas, quas sibi devotas Baldus capelazzus habebat. 235 Ipse Gaioffus erat studio cazzatus in uno: scilicet ut postquam Baldum presone cadenat, postquam Fracassum certatur abisse gigantem, de fundamento streppet casamenta Cipadae, quae gratat hinc Bressam, quae pectinat inde Cremonam, 240 saepeque Ferraram vodis facit ire besazzis, saepeque Veronam plenis facit ire braghessis. Nec solum terret sua maxima phama Milanum, nec solum Romam, Zenovam, gentemque Samarchi, sed late imperium, populos ac regna Bacani. 245 Cingar id audierat, totum se in tergore stringit, omnia pro Baldo vult mente patire gaiarda; dumque sachezatur, vaditque Cipada botino, huic casa plus mansit barberi netta bacino. Non latet at coram sbirris, coramque Tognazzo 250 comparet, zuratque illis, sagramentat et inquit: non unquam tenuisse ladri consortia Baldi; quamque potest, se se Tognazzo fingit amicum. Denique finito iam sacco, tornat in urbem chors armata, ferens varias in tergore strazzas, 255 diversumque parans sibi bestiamen avantum. Uxor at interea Baldi, quae Berta vocatur, nuda viro, infelix, vix uno tecta sochino, de Berti poverina casis per forza levata est, nam, velut a patribus sententia fixa dabatur, 260 possessum Zambellus habens possessor habetur. At sfortunatam Cingar non deserit illam, quae male stentaret, vel forte pericolus esset, ne supra scragnam, velut usat robba guadagni, ipsa sedens teneat bottegam semper apertam, 265 ni Cingar monitis et re sibi praestet aiuttum. Illa fiolinos lactat vidoëlla gemellos, inque domo patris filat, spesamque guadagnat. Quae tamen in colera nimio saltata dolore buttat humi fusum, vellitque galone conocchiam, 270 stangonemque piat, Zambelli ad tecta galoppat, quem bastonatis tam spessis battere giurat, quam spessis usant villani tundere paiam. Guai, Zambelle, tibi, si te retrovabit acasam! Veh spallis, schenisque tuis: tempesta diablae 275 ecce tibi magnam portat furibunda ruinam. O ventura ingens, quod eras lontanus alhora, sed tua Laena tamen, tua coniunx dico galanta, quae te matturlum gaudebat habere maritum, ut videt in se se bestialem currere Bertam, 280 atque vilanias sibi sic tutavia cridantem, quae vult, quae chiodum ficcat iam battere sellam, postquam nulla datur sors bastonare cavallum, ipsa quoque a fianco destaccat provida roccam. Dico, Laena videns in se properare colaltram, 285 detrahit a laevo costato praesta conocchiam, quam nunc nunc magno stopparum fasce gravarat, dumque illam pensat subito deponere zosum atque foiadarum simul azzaffare canellam, Berta sopraveniens stangam drovare comenzat. 290 Laena carens aliis armis, cito currit ad ignem, cui linum et roccam porgit, focus illico seccam materiam brancans ita flammam tostus avampat, ut cito bombardans murum colubrina fogatur. Berta videns in se magnum crevisse faloium, 295 terga dat, itque viam, scapolat, volat instar oselli, namque fogum contra combattere magna patia est. Altera, quae antiquas offesas mille ricordat, non minus incalzat, tanquam sparaveria quaiam, quam fugit illa, velut smerlum lodoletta sequentem. 300 Laena studet lanam trezzis atacare fogatam, Berta cridat:—Mea chara soror, cugnataque dulcis, parce mihi, me me miseram, perdona sorellae.— Laena cridare sinit, quae nullis victa pregheris mercadantescas plus monstrat semper orecchias. 305 Dextra sfavillantem brasato stamine cannam alta tenet, sed laeva studet, dum curritur, illam prendere seu chiomis, scufia cascante, solutis, seu per guarnellum, vento boffante, levatum. Berta magis rancat, nonnullas iamque favillas 310 schioppezare super coppam sibi sentit apertam, unde caput voltans sofiat pro estinguere pensum, sed nasi cimiola sui scottata bofavit. Hinc duplicat cursum per drittum, perque traversum, non aliter currens quam gatta domestica pocum 315 ad cuius caudam porci vesica tacatur, in qua sunt favae seu tres seu quinque granelli. Illa fugit, sentitque fabas post terga sonantes, quoque magis properat semper seguitatur ab illa vesica, pensatque hominem sibi currere dretum. 320 Tandem perveniens ad quandam Berta masonem, altorium vocitat, vultque altam scandere sepem, contextam stroppis salicum, plenamque rovidis. Utque salita fuit, propter saltare delaium, se se cum socca spinis gathiavit in illis, 325 stantibus in susum pedibus vilupata remansit, fecit scoperto solem tenebrare quaderno, contraque naturam superavit luna maritum. Non stetit indarnum, sed caldam Laena conocchiam mersit in ecclypsim, qui iam scuraverat orbem. 330 Quando focum sensit coxas bona donna brovantem, victa dolore simul, fumantem supra menestram sopiat, atque altro mollat simul ore corezam, quae potuit vento roccam smorzare gaiardo. Quo facto, intrighis tandem se sbrigat ab illis, 335 inque pedem saltans, animosior igne stuato, inchinat se se, medium rapit illa quadrellum, contraque cugnatam magno conamine lanzat. Laena tamen saxum leggiadro corpore schivat, medesimumque pians dardeggiat ad unde venivit. 340 Inter eas igitur spinorum macchia manebat, ultra quam se se pedezonto Berta gitavit, hic se brancantes per trezzas unguibus ambae tambussant, mordent, squarzant, sine forbice tosant. Vidi gallinas quandoque, vel ova covantes, 345 vel pullinorum squadras per ubique guidantes, appizzare brigam becchis, graffisque cruentam. Qualiter apparent spennatis undique bustis, dum se beccantes raspis grassantur aguzzis, taliter in finem se Laena et Berta travaiant. 350 Audito tanto strepitu visinanza corivit, et quasi iam mortas ambas catavere iacentes, quas vecchius Zambo cagnesca pace ligavit. Sic quoque Tognazzus venit huc, venit huc quoque Cingar, atque ribaldellus, simulans deffendere Laenam, 355 dat tortum Bertae, fictoque furore menazzat, imo levans dextram monstrat dare velle bufettum. Sed Tognazzus eum repiat, repiansque favellat: —Quid facis? o Cingar; quem nam aquistamus honorem nos homines maschii femnas bussare matazzas? 360 Non ne ricordaris quod Doctrinale comandat: «Foeminea in poena est nullum memorabile nomen, poltronam sed habet talis victoria laudem»? Eligo plus tostum combattere contra diablum, quam contra femnas, peiores trenta diablis. 365 Quo magis illius schenas, humerosque tracagnas, illa vilanias in te magis aspra sagittat. Non est ira quidem super huius daemonis iram. Quam si etiam nolens, etiam sine mente nocendi, tantillum laedis, quantillum littera fert «i», 370 littera pro bretta, quantillum sive pedocchius, sive tuam cagat pulichettus supra camisam, oyme, cave sennumque tene scaltriltus acoltum, namque Sinona bifrons, namque illa gnatona trilinguis, vel panem tavola cum tecum mangiet in una, 375 vel somnum lecto cum tecum prendat in uno, vel stet, vel sedeat, vel eat, vel tornet acasam, vel patres nostros ad missam curva biasset, cervello semper masinat, sensuque lavorat, lambicat ingenio, distillat corde, misurat 380 quae sunt mente quidem, quae sunt facienda tumultu, quove modo de te miserello, quave manera suscipiat frendens vendettam denique largam. O sfortunati, miseri, pazzique mariti, tradite vulparum gallinas ante governo, 385 ante lupis pegoras, sparaveribus ante quaiottos, quam migolam fidei vestris praestare moieris. Foemina sola potest omnem destrugere terram, tam bene scit frodas animo componere torto. Bronzinum gerit illa caput, quod, quanta Milani 390 artelaria tenet castellum, quanta Ferarae duca parecchiavit per supra perque datornum, non nasi (mihi crede) pilum spetraret ab illo. Cervicosa suum, vel versum vel ve roversum, sicut aristotilans, autenticat illa parerum. 395 Vult sit evangelium quod pensat, quodve favellat. Tota ostinato, mattoque paranda cavallo, qui se fraschuzzam plantat restitus ad omnem. Sed quid ego ad solem candelae trado lusorem? sed quid ego ad savium studeo donare saperum? 400 Tu, Cingar, melius nosti, tu saepe provasti quando supervivens, nec adhuc portata diablo, prima tua uxor te quondam Gnesina domabat. Dic rogo, dic nobis: qua stringas morte tiravit? quandoquidem phama est quod eam de pane cavasti. 405 Sed quo seu ferro, sed quo seu flumine, sed quo seu lazzo moruit, prorsus nescitur, adunca non tibi noiosum sit, Cingar, dicere tuttum, dum prohibet nostros festa haec hodierna lavores. Incipe; Zambo, sede, vosque omnes, quaeso, sedete. 410 At scozzonatus Cingar, cui tempore lungo ad mentem tota est, et a sennum pleniter omnis ars tacagnariae, sanctae quoque regula Cittae, se se in cervellum retinet, stratagemaque pensat, quo sit ab infido trapolatus forte Tognazzo, 415 ut solet a visco trapolarier oca marina, namque procul dubio vivam soteraverat illam, quam reperit torno fusos componere tortos. Ergo putans factum non ancum esse palesum, hic stetit in puncto iuris, nullaque manera 420 vestit zorneiam zanzarum more legeri, sed magis officio se se gnatonis adaptat. —O—ait,—o dignas semper, Tognazze, parolas consiliatrices, plenas Solomone, tilatas, sentimus de te, de te neque fallimur unquam. 425 Non nisi laudandum est praticonis credere vecchis.— Dixerat, et versum Bertam cito lassat ochiadam, cegnandoque facit scusam, de more cativi, si dixit dignum parlamentum esse Tognazzi, quod sempiternis taietur marmore seclis, 430 dignum quod lettris doris ut messa notetur, namque senem pazzum cupit his caparare losenghis. Berta, cativerias quae Cingaris adnotat omnes, quae quoque non minus est quam Cingar plena magagnis, vertitur ad vecchium, sic dulciter ore locuta: 435 —Barba Tognazze, volat clarissima phama Cipadae de Castelluzzi regnis ad sceptra Moraighae, non virtute mei (volo confessare) mariti, non quod in hoc nostro stet gens paladina tereno, at vestrae largo saviezzae plena tesoro. 440 Sic alias Cipada suo cibat ubere terras, porchettos ut scrova suos, ut cagna catellos. In pede conseio si stat Cipada Tognazzi, conseio pariter rueret Cipada Tognazzi. Attamen hoc uno Reverentia Vestra capuzzat, 445 foemineam quae sic razzam generaliter urtat. Fallitur ah quandoque viri doctrina saputi! Vos consul magnus, vos rex, vos papa Cipadae, cui datur in manibus tam magni brena cavalli et mala sic vestram sotomittit opinio testam? 450 Ah mi barba, nimis qui mangiat denique crepat. Sconsolata quidem domus est, et plena gramezzae, in qua nulla tenet dacattum foemina robbam. Foemina si maschio nunquam concederet illam quam debet portam, mundus sine gente quid esset? 455 nonne sine asinis et porcis stalla pareret? Non maschius tolerat pariendo mortis arisgum, it sine pensero natorum, et coniugis, imo absque sui stessi cura propriaeque fameiae, itque solazzando ad spassum poltronus, et uxor 460 foemina si fallat quandoque, caditque supina quae maraveia? Nequit calcagno sistere tondo: qua nil mobilius, qua nil tenerinius, et qua nil cascabilius terris natura tapavit. Ast homo, qui reputat se se genus esse provatum, 465 maturumque, gravemque virum, plenumque rasonis, de cuius larghis egressa est foemina costis, proh Deus! impresas quas non facit ille gaioffas? Non bos, non asinus, non quaevis bestia matta, fare quod ipse facit vellet per mille prevendas. 470 Dicite: per vostramque fidem, mihi dicite verum, de quantis toto ladris piccantur in orbe, de quantis linguis, aut occhis, de quot orecchis beccariae hominum faciuntur iure malorum, nunquid in ipsorum numero muliercula sola est? 475 Aut si sunt aliquae, naso numerare potestis. Foemina non, coelum renegans, chiamansque diablum, noctibus integris stat ludens perdere scudos, perdere mantellum, camisam, perdere bragam, sive sbaraino, seu cricca, sive tarocco. 480 Foemina non habitat boscos, non spoiat, amazzat ladra viandantes, non praticat illa palazzum peiorem boschis, ut robbet, strazzet, abarret, scortighet orphanulos nudos, viduasque tapinas. Foemina non cibat osellazzos carne rapaces, 485 non suppis braccos, non blanco pane levreros; non quando sentit portam chioccare famatum, strazzosumque inopem, panisque rogare tochellum: —Vade—ait,—in pacem, nec voias frangere portam.— Foemina non stuprat pueros, sforzatque puellas, 490 non dat ad usuram, non scalat nocte fenestras, non facit alchimiam falsam, tosatque monetam, non seguitans campum quae sunt aliena rapinat. Hae sunt impresae dignae, sanctaeque facendae, sunt bene gesta viri, cui summa potentia soli 495 cor sublime dedit, dedit esse, deditque vedutam ingenii, sennumque gravem, saldamque rasonem. O sine vergogna sfazzati, o lorda somenza: ite lupi, porcique, canes, asinique, cavalli, namque lupos, porcosque, canes, asinosque, cavallos, 500 non homines vos dire licet, formasque rasonis. At si voltamus chartam, bona foemina sola est, quae stentare domi solet, ac ter mille facendas misterum facit hic ut in una commodet hora. Dum sternit lectum, saltat brodus extra lavezum, 505 sgnavolat in cuna mamolettus, lacve domandat, rodere vult toccum panis maiusculus alter, porcellus grugnit, gallus, gallina chechellant, clozzaque pulcinos studiat diffendere milvo, ad quem scazzandum non est qui smergolet ay ay. 510 Ac ita mille operas opus est insemma redrizzem: qua pignata bulit, stizzos tiro praesto dabandam, tunc quoque cum semolis meschio brotalia porco, mittigo puttellum dans lac, pezzasve cacatas smerdolo, fanciullum maiorem pane tasento, 515 atque tut an trattum clamans pronuntio pit pit, currunt galinae solitum beccare granazzum. En quot ad effectum mandat bona foemina cosas. Quis vestri capitis cerchet, Tognazze, pedocchios, quis massaricias bruttas lavet atque mudandas, 520 quis tandem spulicare queat damatina camisam? Si vobis nulla est mulier, vel baila, vel uxor, quis gerat officium pelizzae, scaldaque letti? Ne biasmate igitur nostram, Tognazze, geniam, nam Bertolinam postquam sepelivimus illam, 525 illam, quae lungo fuit uxor tempore vobis, non est quae teneat vos bellum, vosque tilatum. Tunc de calcagnis suspirum grande cavavit Tognazzus, dicens:—Cordoium, Berta, dedisti, cum Bertolinae memorasti nomen amatae. 530 Cunctas plus tostum voluissem perdere vaccas, quam Bertolinam, quae vaccas praestitit omnes. Sunt modo quinque anni, passarunt forsitan et sex, quod Bertolinam sposavi mense novembro. Ayme, quis illius costumos dicere posset, 535 stare pares dignos regis, papaeque moeris? Mille quidem pegoras media beverasset in hora, docta fuit grassos manibus componere gnoccos, tortas, tortellos, maccum, muliebre polenta. Non ego scordabo donec mihi vita manebit 540 splendentem manuum pellem, digitosque galantos. At si narretur tuttum, nimis esset afannus, quando recordor eam totus disnembolor intus, tot bon costumos habuit quot testa capillos. Cingar vix retinet schioppanti in pectore milzam: 545 —In verum—dixit,—femnam moruisse cotalam est grandis codesella tuis, Tognazze, facendis. Nam tua robba, domus vadunt sotosora, quod illa instrumentorum fuit unica mastra tuorum. Sed moruit; quid te plus oltra gramire bisognat? 550 Prende aliam, quae te scaldet, bon home, putinam, ne dubita, quoniam contado stamus in uno, quo genus ad plenum bestiaminis huius habetur. O utinam semper sit tanta caristia panis, quanta est donnarum per totum copia mundum!— 555 Sic ait, et Bertae cignavit, ut inde recedat, vult quia cum solo solus remanere Tognazzo. Berta cativa sciens quidquid trammatur ab illo accipit inchino reverenti a barba Tognazzo combiatum, occhiadamque illi slanzavit amaram. 560 Tuque, Comina, satis cantasti; Gosa merendam ecce parecchiavit pro te, pro meque modernam. Iam dudum pleno fumat bona suppa cadino.