Corpora somnifero recrearat quisque riposso, quae magis officio somni quam pane carebant. Dum tamen attendit, Baldo mandante, coquinam condere Boccalus, magnumque ad prandia piscem 5 expedit, inque brodo piscis caulata paratur, ecce lyram spoliat rursum Giubertus eburnam, dulceque chordiculis carmen dyapenter acordat. Vult etenim generosus homo gradire sodales, ut sibi mox etiam donetur banca scolaro, 10 in qua consideat cathedram sentire magistri Cingaris, et secum percurrens almanach omne deveniat praticus passatas dicere cosas. Praeterea non est placidi natura Giberti qualis quorundam cantorum temporis huius, 15 qui, bene muschiati, petenati, benque politi, non cantare volunt, nisi sint a rege pregati. Non sic Giubertus, non sic novus alter Apollo, cui si dixisset mulier pinzocchera:—Canta,— cantasset subito, minima ne in parte negasset. 20 Dispositis ergo terzis, quintisque, simulque vocibus octavis, tandem sic voce comenzat: —Heu quibus hoc mundi, quantisque in gurgite monstris iactamur miseri, linguarum flatibus aequor nostrum hoc et tumidis cynicorum exaestuat undis! 25 Quid freta nugarum referam? quid fulmina pravi nominis et famae? quid saxa latentia tristis invidiae? Scillae ve canes, guttur ve Carybdis? Felices nautae, quibus apta peritia magnum hoc mare sulcandi, Syrtesque Arasque cavendi. 30 Vos labor assiduus tantum, indefessaque virtus, monstrorum domitrix tolerantia reddidit aptos, turgentis pelagi cumulos superare minaces, ponere seu sit opus, seu malo attollere vela. Vix ea finierat Giubertus, mensa Bocalo 35 sternitur, et lotis manibus disinare comenzant, quattuor accumbunt tavolae, cui forma quadrata est; Baldus, Lonardus, Cingar, scalcusque Bocalus. Non curat pro tunc stomachus mangiare Giuberti. Baldus amorevolo, velut est gentilis usanzae, 40 invitat sembiante omnes ad fercula mensae: quisque refudavit, seu pro viltate vilana, sive quod in multis stomacarat nausea gustum. Ponitur in centro scanni, trans littora mensae, grandis in amplifico basiotto forma varoli; 45 quamprimum medio stetit haec impresa senatu. Cingar, habens gladium propter taiare paratum, dividit in solas tres partes ghelfice piscem: tres, inquam, partes uno de corpore fiunt. Prima caput, bustumque secunda est, tertia cauda. 50 Quattuor accumbunt, ubi tres accumbere debent. Cingar, ochiolinum faciens, acennat amicis: ut sibi, dum trapolam nunc praeparat, ambo secundent. Protinus ascorti cognoscunt id quod avisat, namque fit aguaitus poverum trapolare Bocalum, 55 ut nihil intuttum comedat de pisce tapinus, cum cocus extiterit, cum fecerit ipse broëttum, cum centum zacaras, melaranzas, atque sapores sparserit huic supra, circum, ventremque per ipsum. Cingar primus agit causam, primusque retirat 60 testam varoli de piatto supra taierum, fratantumque inquit sociis:—Scriptura favellat: in capite libri de me scripsere prophetae, sic caput istud erit sanctae completio legis.— Baldus, id advertens, ad libros mente recurrit, 65 nec fecit grattare diu sententia testam, grafiat ut gattus partem quae meza vocatur, scilicet ad sese traxit ventralia piscis, Lucanumque legit: «Medium tenuere beati». Cauda manet iam iam toto soletta cadino, 70 non perdit tempus iuvenis Leonardus, at ipsam caudam, cui dederat pridem Boccalus ochiadam, extrahit e brodo, dicens:—Nasone probante, exitus acta probat; poterit nodare Bocalus, cui iacet ante oculos pelagus brotaminis istud.— 75 Boccalus guardat nunc hunc, nunc turbidus illunc. Quid facit? advertens pro se non esse coëllum, ni velit ut porcus sese voltare brodaiis, protinus azzaffat vasum, pauloque moratus, suspexit coelum, dixitque novissima verba: 80 —Asperges me me, Domine, mundabor isoppo.— Sic dicens, illum gyrat, spruzzatque panadam, vicinosque omnes, Baldum, Baldique sodales, schittat aquis grassis, ungitque brotamine barbas. O quis non risit? quis non ridendo crepavit? 85 Barba pluit Baldo, Cingar sugat ora maniplo, pars sua toccavit Giuberto, parsque Lonardo, quisque fregat vultum, pectusque, sinumque colantem. Surgitur a tavola, prohibet mangiamina risus, non cessat Baldus ridendo probare tal attum; 90 dicit enim:—Merito piscem sua broda secuta est. Non sine aqua piscis, nec aqua sine pisce manebit. —Ergo—Cingar ait,—piscem mangiabimus, ut qua flumen abundavit sic illic piscis abundet. Non Boccalus habet rombum, culamina grattet.— 95 Sic dicens, tornat tavolae, masinatque molino. Sic faciunt alii, sua quemque prevenda moratur. Baldus at interea comedens tuttavia ragionat: —Miror enim, Boccale meus, cur quando, relicto pisce, crepabamus risu, non protinus illum 100 prenderis, ut nobis resa sit pro pane fugazza. —Non—Boccalus ait,—sine garbo et gratia et arte, inter compagnos facienda est soia galantos. Optime gabbastis, spartito pisce, Bocalum. Transeat, et nullo guastetur beffa tumultu. 105 Sic et ego in vobis asperges optime feci. Transeat hoc etiam, cronicisque notetur ad unguem. Optima pro tuttis passarunt omnia rebus, praeter quod surdas faciet pansuttus orecchias.— Cingar ait:—Poteris prigolo te opponere tanto, 110 cortellum cum pane licet mangiare famatis. —Sic faciam—respondet ei mox, dummodo panem sic blotum sgagnat, ut cardos mula Stopini. Quidam pauper homo, nimia pietate movestus, nescio quot menolas freddas, piscesque minutos, 115 attulit involtos charta, donatque Bocalo. Non ea Boccalus povereti dona refudat, imo ait:—Exiguum quum dat tibi pauper amicus, incipe Dameta, lento tibi mittit Ulisses.— Sic dicens, distrigat eos, guardatque traversus, 120 ut guardare solet scottantem gatta menestram. Denique pisciculum per caudam suscipit unum, quem non in boccam sed orecchiam ficcat, et inde, ad socios illum tornans, ita brancat et altrum, medesimumque facit, post illum tertius, et post 125 hunc etiam quartus, post quartum quintus, et omnes denique per caudas presi porguntur ad aures. Baldus, id advertens, parlat cum Cingare:—Magnus piscis cum bocca mangiatur, parvus orecchia; si bene Boccali meditor documenta periti. 130 Ecquid hoc importat? quid habent cum piscibus aures?— Respondet Cingar:—Pansuttus stoppat orecchias, fecit orecchinos de piscibus ille sotilis, unde repurgat eas; aliam non penso casonem. Pur, si aliam mentis tenet in forciria scosam, 135 dicat et ambiguos ab amicis toiat afannos. —Toio—Bocalus ait,—dubium: iam hebdomada quarta est hodie, quando mea coniux ivit a nodum, aequoreque in medio calzas stringasque tiravit. Nunc in mente mea stat prorsus grande talentum, 140 velle de illius statu sentire novellam. Ergo meis alzo pescettos auribus istos, ut certum faciant ubi stet, si mortua prorsus aut si solazzet illa cum gente da bassum. At mihi respondent: se natos esse pradessum, 145 unde negatur eis posse hoc agnoscere factum. Sed maior natu, seniorque varolus et ingens, cum quo tres tacite compagni dente ragionant, dire mihi poterit melius de uxore negata, qua propter liceat secum chiachiarare pochettum.— 150 Quo dicto fremuere omnes, habet ille rasonem, non inhonesta quidem talis domanda videtur, detur ei merito parlandi copia: piscis, piscis testa sua est, quae fert soletta loquelam, panza loqui nescit, muta est quoque cauda, sed ipsa 155 testa ragionabit, cui format lingua parolas. Sic vulgus strepitat, sic stat sententia Baldi, sic licet; et dictum factum testazza varoli sistitur avantum Boccalo, a Cingare tolta. Cingar adirato similis, qui ridet ab intro, 160 smergolat haec:—Esto, sublata est bocca varoli, cuius lingua potest bramam complere Bocali; esto, dat officium parlandi bocca, sed ipsi cur oculi dantur? cur frons? cur coppa varoli? grande mihi tortum faciunt, appello Gibertum. 165 —Sum contentus—ait Boccalus,—chare Giberte, te rogo per caput hoc, voias decidere litem.— Suscipit impresam leta cum fronte Gibertus: tum sedet in banca, cunctisque oldentibus inquit: —Dum rana et toppus faciunt insemma tumultum, 170 milvus ego hanc rixam dirimo.—Sic fatus agraffat protinus in tavola testam, laudante brigata esse satisfactum civilibus optime libris. Et iam finierant, tavolis, trespisque levatis: Cingar ad astrologas, Baldo mandante, facendas 175 tornat, et ingenio stabat Leonardus ateso. —Mars—ait,—armipotens quinto versatur in orbe, qui scorozzata semper cum fronte menazzat, brasatos oculos guardando torcet adossum, sanguineasque bavas sua labra colerica spudant. 180 Cristatam gestat galeam, chiusamque viseram, totus azalinis semper cazzatus in armis. Targonus dextro galloni, spada sinistro pendet, et arzono taccatur mazza ferata, quae centum libras pesat, non una demancum. 185 Talem portabat iuvenum fortissimus ille, ille gaiardorum columen Gonzaga Lovisus, quem male consulto quidam Rodomonta vocarunt, quem bene consulto poterant chiamare Rugerum, aut magis Orlandum, si cum virtute gaiardi 190 corporis est animi virtus pensanda coëllum. Mars ruit in pressam, grosso galopante cavallo, et bastiones sua circum castra gaiardos vadit adestrando, turres, casamatta, reparos. Non ibi telorum generatio quaeque bramatur: 195 ronchae, alebardae, partesanae, scuta, celatae, spontones, lanzae, picchae, spadaeque, daghaeque, corsaletta, elmi, maiae, cossalia, guanti. Stendardique volant, banderae; timpana pon pon continuo chioccant; sonitantque tarantara trombae. 200 Non mancant alii stromenti, cornua, cifoy, gnacara, bussones, pifari, pivaeque bitortae, et quidquid tandem doperatur tempore guerrae. Talibus in cosis sua Mars pensiria ficcat, solum squarzones delectans cernere carnis. 205 Huic caedes soror est, lis coniux, iraque mater, huic livor pater est, rabies et stizza fiolae. Hic hominum clamor strepitat, nitritus equorum. Non ibi cagnones, bombardae, passavolantes, non sagrae mancant, basilischi, non colubrinae, 210 suntque pavaiones, sunt tendae, suntque trabacchae. Polvificant nebulas pedibus repetando cavalli. Celsa fracassatae conturbant sydera lanzae, non quod conturbent, sed conturbare videntur, gestarum quoniam sunt hic simulacra cosarum. 215 Armatas densasque vides concurrere squadras, ordine quae nullo bottis se grandibus urtant, squarzantes maiam, schiodantes arma pesocchis cum mazzis, stocchis, picchis, partesaque nonis. Marsque roversatos ibi gaudet cernere mortos, 220 subque cavallorum pedibus stentare misellos. At rex cunctarum stellarum Iuppiter, alto in solio residens, sextum delegit olympum. Urbs ibi campagnae in medio spatiosa repossat, martello Steropis, Brontisque incudine, nec non 225 arte pyragmonica miris fabricata murais. Non est calzinis, non est fundata quadrellis, ceu Zenoa et Napoli, Florentia, Roma, Milanus, sed tantum variis finisque gitata metallis stampatur, veluti campanas Brixia stampat. 230 Merlos de duro gestat muraia diaspro, possidet ignitum merlorum quisque rubinum. Centum porfideae toccant ibi sydera turres, fundamenta iacent duro de marmore bronzi, cristallumque nitent frisorum cingula schiettum. 235 Culmina sunt aurum purum, quibus alta volazzant continuo vexilla, aquilis recamata grifagnis. Rupibus argenti videas hic stare colonnas, sustentare arcus ad sydera summa levatos. Hic thermae ingentes, hic magna palatia surgunt, 240 hic ve colossaei gyramina larga tinazzi, hic circi et campi, fora multa, theatraque multa, naumachiae, colles, aquaeducti, rostra, colossi, archi, pyramides, templorum millia crustis marmoreis fabricata, domusque, casaeque deorum, 245 quas super aspicias ter centum mille caminos, semper fumantes nunc myrrha et thure brusato, nunc rosto et lesso atque alio nidore culinae. Hic sua fundarunt omnes palatia divi, in medio quorum sua Iuppiter atria struxit. 250 Dedalus, artificum columen, primusque murator, atque marangonus primus, primusque magister architectus, ibi perfectas condidit artes. Centum balcones alti, centumque fenestrae, pars hac, pars illac, pars hoc, pars illoc apertae, 255 omnia lontano venientia semper adocchiant. Porticus in gyrum, sex centum fulta pilastris bronzineis, late circumserat omne palazzum. Mille dei, totidemque deae, nymphaeque galantae, semper ibi praticant, spatiantes ordine tondo. 260 Porta superba patet, quae numquam chiusa videtur, vestibulumque suas largum tenet ante vedutas; ponitur in quadro super octo pilastra levatum. Porphideus blanchis in postibus eminet arcus, circulo et in medio tria formidanda locantur 265 fulmina, quae magno sunt propria tela Tonanti. Continuo andatu divorum tota cavantur limina, sint quamvis alabastro condita duro. Suntque cadenazzi portarum, suntque seraiae, et chiodi, et cancri, de argento supra dorato. 270 Atria praeteriens, intras perystilia, centum qualibet in banda claustrorum longa cavezzos, ac diamantineis circum munita pilastris. Quaeque columna suam mira tenet arte misuram, quas proprio duras Vulcanus sanguine fecit. 275 Becchus erat, becchi sic sanguine reddidit ille mollia, quae nimium diamantis saxa rigescunt. Basilicae locus est amplissimus, undique cinctus sedibus ex auro, quo tractant numina causas, fata hominum, sortes, breve tempus, mille travaios. 280 Ad caput alta Iovis stat scragna levatior altris, quam deus argenti, deus auri, omnisque ricchezzae fossor et inventor, fabricavit, et omnia riccha, et pretiosa magis sic sic buttavit abunde, ut spazzaduras buttat Vegnesa quotannis. 285 Pensa igitur, quam bella illic cadrega sedetur. Diique deaeque omnes hic prendere iura frequentant, Iuppiter his fatum trutinat, sortemque misurat, Fortunamque super mattum facit ire cavallum. Nulla datur deitas aliis, ac nulla potestas, 290 ni Iovis annutu signentur brevia, bollae, certa quibus pendet ratio de rebus agendis. Iuppiter est etenim cunctorum papa deorum, cui basare pedes inchinant imperatores, dum centum rubeae circumstant agmine testae. 295 Quottidie divûm grege cortezatur, at ille suscipit exultans omnes; bona chiera brigatis omnibus, aut poveris aut ricchis, semper ab illo est. Laeditur interdum, cur non? deus alter ab altro: Vulcanus de Marte dolet, Veneremque ribaldam 300 esse cridat; vultu Ganimedem Iuno traverso guardat; et ipsa Ceres raptam Plutone fiolam lamentatur; agitque reum dea quaeque Priapum, qui scherzat propriis cum nymphis absque mudanda. Iuppiter ergo omnes utraque ascoltat orecchia, 305 campanasque audit iudex utrasque sonantes, inter quas tandem discrimine iudicat aequo. Si tamen ipse deis fuerit quandoque noiatus, fulmina ferre iubet, reboare tonitrua mandat, terrificatque homines, coelum cascare putantes. 310 Sed quando apparet Ganimedes, oraque basat, blandidulisque illum codegonem scannat ocellis, cui quoque dulciguli recat aurea pocula musti, protinus ira cadit, fugiunt e pectore sdegni, nubibus exonerat coelum, novus emicat et sol, 315 soleque sub claro surgit flos imbre cadutus. Sic quandoque homines magni, grandesque maëstri, et qui dicuntur signores esse bachettae, plus aliquando potest apud illos forma regazzi, quam sapientiloqui sententia docta Catonis. 320 Insurgunt scalae regales culmen ad altum, pars de corralo, pars marmore, parsque dyaspro. Quaelibet ipsarum scandit nonanta scalinos, per quas semper eunt, redeuntque, deique, deaeque. Passant per cameras doras, dorosque salottos, 325 quorum solari, nullo lignamine facti, tantum ex argento tavolas, auroque travellos ostentant, multaque nitent ibi luce saphyri. Hic illic famuli divûm, famulaeque dearum diversis lectos bene cultos floribus ornant, 330 lenzolesque albos tendunt, riccasque copertas, quas mira nymphae recamarunt arte galantas. Namque Minerva, Iovis cerebro nassuta, scolaras hic habet ad studium spolae curamque conocchiae. Ultima Saturni fieri parlatio restat, 335 ultima namque illi regio lontana tocavit. Hic habet uxorem, quae tres insemma fiolos parturiit tales, quales peperisse dolebat, namque patri proprio membrum genitale secarunt, bacchettamque sui regni per forza tulerunt. 340 Hic magrus est nimium vecchius, bolsusque crevatus, sbavavazzatque sibi naso scolante bocazzam. O quis amorbator maior, maiorque carogna? Non unum retinet dentem massilla galosi, atque omnes flatu putrido, quum parlat, amorbat. 345 Malpettenata grisis sordescit barba pedocchis, lendinibusque riget semper caviata molestis. It gobbus terrae, numerat bastone pedanas, de passu in passu bolsat, spudatque macagnos. Fert sgarbellatos oculos, nec sbercia mancat. 350 Pellizzonus eum usque ad calcanea coprit, sed tamen ille facit tremolantos tempore quoquo. Eius bassa domus plorat pro humore nocivo, plorant muraiae, plorant solaria, plorant omnia Saturni quo non Saturnior alter. 355 Occupat et guastat rumatica muffa vivandas, namque ibi splendiferas non mandat Apollo fasellas. Praticat hic semper nigris nox bruna tenebris, qua barbagiani, qua guffi, pippaquestrelli strident noctivagi, qua locchi, quaque civettae 360 semper gnao cantant, semper gnao nocte frequentant. Tristitia hic habitat, macies, genus omne malorum: angonaia, malum costae, quartanaque febris, mazzuccus, lancum, carbones, morbida pestis, flegma, tumor ventris, vermes, colicique dolores, 365 petra vesigarum, cancar, giandussa, bognones, franzosus, fersae, cagasanguis, rogna, varolae, defectus cerebri, rabiesque frentica, chiodus, stizza canina, dolor dentorum, scroffa, puvidae, phistula, galtones, tumefactaque lergna cadentis 370 testiculi, brofolae, tegnosaque codega, lepra, schelentia, gulae sicitas, et pectoris asma, nec non tenconus, nec non morena, podagra, muganzae, febres tysichae, tardaeque pedanae: infirmitates non totas dicere possum. 375 Ista fameia senem Saturnum semper honorat, sed male fida quidem, nam bursa vodatur ab ipsa. Hanc medici preciant, sed in altro corpore ficcam. Ergo Saturnus supremo praesidet orbi, de qua cascatus possit sibi rompere collum. 380 En vobis coeli septem descripsimus orbes, quos male scripserunt veteres, peiusque moderni, seu sit Aristotel, seu Ginus, sive Macorbi. Restat ut octavam veniamus dicere zonam. Sed quid ego (lassus) video? num cernitis? ecce…— 385 Talia dum parlat Cingar, cito Gabia clamat: —Fustae, sunt fustae;—quo dicto curritur armis. Astrologus Cingar subito se attrigat, oportet astrologare aliter, quam nocte spiare Bootem. Tuque tuas, Mafelina, satis, mea Lodola, stellas 390 cantasti, astronomis ignotas tempore longo. Nunc melius poterunt grossam ingannare brigatam.
Togna caput mundi, Cipadae lampada, quam nunc quanta sit, atque fuit quondam, vel eritque futura, ipsa ruina docet, quam fecit circa lasagnas, dum cantare parat, stupidasque sonare bataias, 5 ecce venit, venit ecce furens: guardate, botazzi, hinc sgombrate viam, zainae, plenique barilli. Vestra ruina venit, bibet omnia more todeschi, deinde fracassabit totos sdegnosa fiascos. Nescio quid referet, vos ergo audite, brigata. 10 Plura secuturus de primis, deque secundis causis, ecce procul tres fustas currere Cingar viderat, et sociis digito monstraverat ante. Non ita praecipitat coelo falconus ab alto, cum venit apiombum, cui bracca levaverit ocam, 15 qualiter ecce ruit galeottis fusta gaiardis, qui stant ad remos, nulla religante cathena. Intus piratae, corsari, gensque ladrona, qui seu non credunt in Christo, sive negarunt: —Vela—cridant,—heus, vela cito bassate, presones 20 vos estis nostri, navem smontate, sonata est.— Vix ea finierant, altra huc bastarda galaea, altraque post illam veniunt infretta bravantes. Hic vir magnus adest, gentis capitanus, et urget remigeros fantes tanquam praesentia Turni. 25 Non fuit in mundo quidquam crudelius unquam, quem ladrum ladrae gentes dixere Lyronum. Ferreus aspectu, cui barba cruore recenti semper olet carnesque hominum ceu bestia mangiat. Tres igitur fustae veniunt demergere navem, 30 et freta vorticibus retro spumantibus implent. Baldus ad arma volat, sfodratum corripit ensem, imbrazzatque rotam scuti, bassatque viseram. Ipse Leonardus se Baldo firmat apressum, stansque parecchiatus stoccum tenet atque rodellam. 35 Viderat interea dispostos nauta barones, nil timet, imo rotat timonem contra galeas, seque parat guerrae, qua non prigolosior altra. Chiozzotti et Schiavi, gens telis apta marinis, arma piant, animantque alios animositer omnes, 40 implent sulphureo strepitosos pulvere schioppos, martinulosque rotant, curvas flectendo balestras. Pars ratis ascendit gabiam, pars restat abassum, quadruplicant forzam, Baldo praesente gaiardo. Totaque mercantum spes Baldum cascat in unum. 45 Iam venit una prior remis impulsa galaea; circum circa fremens gyrat, tunc nauta timonem praticus advolgit, veluti si advolgat habenam. Vidi Franciscum de Feltro saepe Mariam, cuius in exiguo regnat dos maxima busto, 50 villanum Spagnae leviter manigiare poledrum. Docta manus seu frena tiret, seu lenta remittat: ille statim redenae paret, dominique volero. Pirlat, et a testa descernit nemo culattas, tam subito voltatur equus, tam praestus arancat. 55 Non minus ingentem barcam cito nauta maneggiat, semper habens zuffum prorae qua fusta menazzat. En cito scioppetti scaricantur ab igne tresenti, milleque laxantur vertones extra nosellas, nemo sagittarum posset numerare bachettas. 60 Iamque comenzarant ad nubes surgere voces, innumeri quoniam primo piagantur asaltu. Saxa volant, grossique trabes, pegolaeque brusatae: artificiosus focus arma virumque squadernat. Tunc animosus aper, Baldus despiccat ab alta 65 prora terribilem saltum, supraque galeam hostibus in mediis balzat, ferrumque cruentat. Cingar eum sequitur, magno targone copertus, atque samitarram toto conamine vibrat. Inde Leonardus de schena tollitur alte, 70 ac super unius corsari tergora balzat, quem, feriendo alium stocco, trabuccat in undas. Baldus in introitu primo, velut impiger haeros, nocchiero fustae sese provistus acostat, pungentemque rotans stoccatam more trivellae, 75 ex una banda trippas sbudellat in altram. Corsari, magnis tunc urlis astra tocantes, intornum Baldo largam fecere coronam, at solitas barro furias in pectora chiamat, se totum lassat quo maior calca videtur, 80 ac ibi principiat disquistellare piastras. Hi subito largam pavidi fecere piazzam. Cui terit ille elmum, cui scudum, cuique celadam, cui spezzat cufiam, spallazzum rompit, et urtat, atque tridat carnes; nilque elmi, nilque corazzae 85 stant saldae ad Baldi colpos orlanditer actos. Testas et bustos pariter dat piscibus escam; et quod flamma facit, Borea sofiante, canellis, id facit et Baldus stricto praedonibus ense. Non scampare potest qui pugnat in aequore: sive 90 inveniet mortem per spadas, sive per undas. Tantus afogatum Baldum furor incitat, ut non sancto Francisco potuisset habere riguardum. Non illum Cingar pigritat seguitare, nec illum forza Leonardi: dant sorbas ambo cotoras. 95 Hi tres compagni, quid sit colpire, maëstrant, qui sint mandritti, quae puntae, qui ve roversi. Totum sanguificant pontum, terrentque diablos. At Lyronus adest bastardam supra galaeam, fertque alebardam, testasque superminet omnes. 100 Non vir, sed paret grossi statura pilastri. Hic iubet ad spallas navis gyrare galeam, dum se contra duas alias deffensitat illa. Praestus obeditur, navem postremus asaltat; hic ve menans vastis alebardam forzibus, uno 105 truncavit fendente gravem de retro timonem. Tunc se spazzatum iam cogitat esse paronus, namque suo mancat frenum, redinaeque cavallo. Ille manus taccat, navem crudelis et ipsam iam montare parat, nec opinio fallit homazzum, 110 nam, licet obiiciant chiozotti saxa, travellos, sulphureas faculas, pegolas, rasamque fogatam, ille valorosus, sociis seguitantibus altam se rapit in poppam, mediosque ruinat in hostes, quos cimigare facit sine brazzis ac sine gambis. 115 Non curat schioppos, non arcus, atque balestras, patronoque ratis colpo caput abscidit uno. Fac, lector, contum, si quis intrando botegam, plenam pignattis, boccalibus, atque scudellis, incipit a circum grossam manegiare bachettam. 120 O quantas facit ille scaias, facit ille menuzzos! Sic Lyronus agit, scapolantibus undique Schiavis. Quos taiat, strazzat, squarzat, sbudellat, amazzat. Boccalus, qui forte uno cantone latebat, valdeque formidans strictum de retro tenebat, 125 nec scit nec maium curavit scire bataiam, stabat ibi quacchius, spectans quid sortis acadat: vel vincat navis, vel vincat fusta, quid inde? Arte bufonandi victorem vincere sperat. At quando vidit grandem montare gigantem, 130 longeque testarum coelo mandare borellas, extemplo moruit; quid agat, fantasticat amens. Forte videt solitum schifettum stare paratum, ire, redire cito, nautis portare vivandas. Providus hunc pelago buttat, iuttante Giberto, 135 amboque discostant sese, portante batello. Non erat hoc tanto de casu Baldus acortus, scilicet ut navis Lyrono praesa fuisset, sed magis arditus provas facit ense cruentas, atque scadenatus tanquam leo rugit et omnes 140 vel penitus mortos lassat vel valde feritos. Eius ab aspectu furibundo quisque paventat, ac in abandonum potius buttantur in undas, ut faciunt pisces, qui saltant extra padellam. Hic illic taiat, hac illac pungit et urtat, 145 totus mortorum sbroiatus sanguine boffat. Possanzam sed non basto contare Lyroni: in qua parte suas dat brognas, stygmata parent. Sanguinolenta cadens carnes alabarda staiezat, unde omnes fugiunt, ac post atque ante relinquunt 150 pulmones, milzas, ventres, redicella, figatos. Nil nisi sentitur clamor, fremitusque morentum, horrendique cridi stridoribus aethera fendunt. Altri clamabant Christum, sanctumque Nicolam, altri cornutum Macomettum, altrique diablum. 155 Non fuit auditus, postquam nascuntur orecchiae, tam grandis rumor, strepitus, guerraeque fracassus. Parte alia Baldus, rabiosi fluminis instar, quod, praeceps veniens alta de rupe, marinas findit aquas, aperitque maris vortigine schenam, 160 sic per Evangelii Baldus se ventilat hostes, donec amazavit cum Cingare, cumque Lonardo, cotantos penitus coquantos fusta tenebat. Plus quam barberii bacillus netta remansit. Et iam Lyronus barzam acquistaverat omnem; 165 o quantum gaudet talem fecisse guadagnum! Dumque repentinus consurgit flatus ab austro, totos in navim piratas scandere mandat. Et grossum ponens alium de retro timonem, sgombrat iter liquidum, vento spirante secundo, 170 succeduntque duae cantanti voce galeae, quas tres esse putant Lyronus et altra brigata, nam per alegrezzam mens nostra fit orba soventer. Ergo volant, hiniantque preso unusquisque botino. Nulla sed in Baldo gaudendi causa relicta est. 175 —Heu quid—ait Cingar,—sic sic incaute gabamur? Saepe guadagnandi nos ingordigia fallit. Balde, vides? en navis abit, quo presa menatur?— Baldus, id aspiciens, se signat fronte rapata, statque tacens, nescitque loqui, parlatque nientum. 180 Semet at incepit Leonardus battere pugnis: —Ah mala sors—inquit,—nimis es contraria nobis! Surripiuntur equi, tamque acres, tamque galanti, quam nunquam maium terrae pars ulla creavit. Quos nisi vel per aquas retrovabo, vel per abissum, 185 iuro deos omnes, mihi met volo tradere mortem, hanc ve coracinam nunquam spoiabo da dossum, donec ego inveniam ladrosque, ducamque ladrorum, quem vel amazzabo, vel ego amazzabor ab illo.— Incagnatus erat Baldus, coleraque brasabat, 190 nam seguitare ladros sese non posse videbat, non est qui menet remos, vacuamque galeam. Cingar ait:—Gaude, spero scattare cavallos.— Dixit at haec Cingar pro confortare Lonardum, attamen interius dubiat, mentemque burattat: 195 quove modo aut guisa valeant uscire galaeam. Damangiare nihil retrovant, mancumque dabever, littora nulla vident, non circum circa terenum, omnia sunt oculis pelagus, sunt omnia coelum, estque marisellus faciens smaltire budellas, 200 unde fament, vellentque famem scazzare, nec ordo est. Cingaris at cura, Baldus premit atque Lonardus cordoium ingentem, ponuntque dabanda temenzam, sperantes: et quod destreros ille raquistet, et quod in hac fusta quidquam mangiabile trovet. 205 Non ea barrones decepit opinio, namque, dum Cingar totam buttat sotosora galaeam, multa retrovavit de sub fundamine puppis, quae consolarunt animos prius, inde budellas. Dumque recordari sociis vult Baldus amicos 210 Giubertum iuvenem, charumque insemma bufonum; Giubertus iuvenis, charusque insemma bufonus ecce procul veniunt, remis fugiente batello, et cridant tuttavia:—O o aspettate fradelli.— Aspettant laeti, nam quo partire volebant 215 si nullus remex et remi in frotta superchiant? Hos igitur, picola cum barca insemma levatos, Baldi forza tirat sursum, dentrumque reponit. Giubertus narrat, qua fugerit arte Bocali; dumque alternatim passata pericla recordant, 220 Cingar formigat per fustae mille latebras, et tandem reperit damisellum fronte galantum, qui iacet, a testa calcagnos usque ligatus, et lachrymans orat longo de carcere trari. Confestim accurrit Cingar miseratus: in illum 225 aspicit, atque hominem quondam vidisse recordat. Ast in quo bosco, seu Fundi sive Bacani, nescit, et in dubia sibi grattat mente tosottos. —Dic—ait,—ecquis tu? quae patria, quaeve cathenae?— Respondet:—Fuimus tres nunc insemma sodales: 230 Falchettus, Moschinus ego, magnusque Fracassus, qui cum sex, carichis moresca gente, caracchis Italiam versus zephyris vela alta dabamus. Tanta sed alzavit montes tempesta marinos, quod pars armatae rupta est, pars gita traversum, 235 ac ita tres charos mala sors divisit amicos. Verum ubi regressa est, Phoebo ridente, bonazza, ista ladronorum classis fuit obvia, meque, non sine strage sua, capitanum gentis in ista nave cadenarunt, sperantes praemia taiae. 240 Caetera gens una cum nave perita negatur. Quo tendant alii caporales, nescio, verum quam doleo, si nulla datur vindicta baronis, illius egregi barronis, nomine Baldi.— Cingar id ascoltans, veluti cagiada tenellus, 245 deleguat dentrum, simulat tamen, extraque tascam fidam compagnam limas trahit atque tenaias, unde, scatenatis, sic sic tuttavia loquendo, compedibus ferri, quamprimum liberat illum. Mox vocat huc Baldum, Baldus venit atque Lonardus. 250 Quid velit, ignorant, Moschinum Cingar ad ipsos praesentat, relavansque oculos, sic versus olympum alloquitur, clamans:—O laus, o gloria mundi, o paladinus homo, qui nostra aetate coruscas, en tua nobilitas quales tibi, Balde, sodales 255 conciliat, qualesque viros, quantosque barones! Per mare, per terras, perque hinc, perque inde, requirunt te, cortesiae speculum, te, robur honorum; nilque maris pelagum, nil Scillam, nilve Carybdim, nilque ladronorum fustas timuere timendas: 260 quo te magnanimum, quo te sine fraude realem aut presone cavent, aut pro te morte necentur. Dico tibi, et replico bis, ter, quater, octoque voltas: tres te compagni cercant, cagione trovandi haud in ricchezzis Croesi, haud in Sardanapali 265 delitiis porci, non summa in sede levatum; sed magis hoc faciunt compagni denique veri: ut vel in obscuro cum tecum carcere stentent, vel dent diabolo pro te dissolvere vitas. Per montes, valles, perque aequora, perque travaios, 270 huc, illuc sese ficcant, animasque refudant. Nunquid acquistandi robbam cagione vagantur? nunquid ut obtineant papae regumque favores? Non, non, ast ut te longo de carcere ducant, aut tecum ceppos, turremque per aëra portent. 275 Ecce cadenantur miseri, tristemque famati sustentant vitam, quis tales trovet amigos? Quot reperis, tot tu naso numerare valebis, tempore disgratiae veri noscuntur amici. Quid plus amicitia valet esse beatior ipsa? 280 Quid melius mundo, quid plus aggradat olympo? Omnibus his cosis incago praeter amicis. Quae gemmae possent, quae magni vena tesori charum, secretum, fidum comprare sodalem? Est poltronus homo, nec homo, sed bestia basti, 285 qui magis apretiat trippas implere busecchis, quam reperire virum, sua cui pensiria dicat. Ecce tuus Moschinus adest, o Balde; quid illum cernis adhuc dubitans? heu tempore tempus obumbrat vultum hominis, memoremque minus distantia reddit. 290 Sic referens Cingar, lachrymis sibi pectora bagnat, atque facit nimia tenerezza flere sodales. Baldus in amplexum Moschini currit et inquit: —Tu ne, meus Moschinus, ades? tu ne ille mearum quondam curarum requies, ac dulce levamen?— 295 Nec parlare valens plus avantum, strectus abrazat, atque basat iuvenem, cui tunc vix barbula spuntat. Posthabitis demum lachrymis Moschinus ad illos omnia de sociis perdutis ordine contat. Baldus ait:—Retrovare meos dispono fradellos. 300 At quis nos istam deduxerit extra galaeam? Non sunt, qui menent remos, qui carbasa tendant.— Doctus ad hanc artem Moschinus, qui maris olim viderat ad Pietoli zuffum plus mille fiatis, passaratque fretum San Zorzi ad Vasa Ceresi, 305 respondet:—Pocam facio de hoc aequore stimam, qui magnum oceanum Bugni, golfumque Cipadae sulcavi toties per drittum perque traversum. Ne dubita, dum prosper adest Levantus ab Euro, ad totam per trenta horas nos ibimus orzam. 310 Ergo spiegamus velam; tu, Cingare, cordam hanc tira; Leonarde, iuva; tuque, hola, quis est hic? Bon compagne, mihi fer opem distendere velam.— Cui Boccalus:—Ego? sum praestus, en, sia factus.— Moschinus rursum:—Sta tu istic, Balde, timoni. 315 Cingare, tira, tira, day day, tira, Cingare, tira. Issa, Lonarde, issa, i, o, succurre, Giberte. Iam satis est, orzam scurta, preme, Balde, timonem. Bon compagne, sede, satis es male praticus, horsu ad nomen Christi, cordam paulisper amolla.— 320 Cingar:—Hem, sociis, qualis fortuna secundat. Tu quoque, Balde, sede, lassa me stare timoni. Labra mihi sunt aspra siti, quam bramo bocalum! —En—Boccalus ait,—me vis?—Risere sodales, et sic Boccalum tunc nomen habere Bocalum 325 novit Moschinus; post coelum guardat et inquit: —Quam bene velamen gaiardus gonfiat Eurus! Sancte, precor, nobis esto Nicolaë benignus, qui nos semper habes curam defendere nautas; assassina licet sit barcarola canaia, 330 non tamen attendas haec mancamenta, sed omnem tolle annegandi prigolum, drizzaque caminum.— Cingar ait:—Quid tam sanctum chiamare Nicolam, ut tibi det ventum? potius prega, det tibi panem, namque affamato crepitant mihi ventre budellae, 335 magraque Boccali facies lanterna videtur.— Cui cito Boccalus:—Tua nec grassedine colat.— At Cingar de more suo rugat huc, rugat illuc, biscottosque trovat quodam cantone latentes semimufolentos, et avorum tempore natos, 340 barba quibus canuta riget, corrosaque tarmis. Post haec dulcis aquae mezarolam ducit, et ollam persutti ranzi, secreta in parte catatam. Haec sunt visa tamen sibi lac, sibi zuccarus et mel, et giurant nunquam similes gustasse bocones. 345 Omnia consumant, nec zanza fit ulla tralorum. Qui famet et comedit, si parlat tempora perdit. Providus interea Cingar, post apta Molorco fercula, se fustae gabiam rampavit ad altam, rampatusque supra rodit tuttavia fenocchios. 350 Hinc oculos per aquas largat, lateque vedutam spantegat, et stricto cilio freta larga traversat, si piet ex aliqua banda, scoprat ve terenum. Sed campos tantum immensos discernit aquarum. Prosper erat ventus rapidae tunc forte galaeae. 355 Moschinus tendit nisi non guidare timonem, saepe iubens nunc trare sogas, nunc solvere funes; quam Baldus curam dexter facit atque Lonardus. Cingar cantabat, lingua frifolante, vilottas. Ecce propinquantem fustae procul aspicit unum, 360 nescio quem, medias nodantem forte per undas: Esse prius lignum pensat, mox esse cavallum. Alter ait:—Butta est;—Non sic—ait alter,—hic est bos.— Inde vident chiarum, non esse nec ista nec illa, ast homo certus erat, vivus, nodansque per undas. 365 Sed nodando tamen, solitam non servat usanzam: scilicet ut pariter gambas et brachia menet; brachia non menat, non spingit ab ore liquorem, imo super fluctus apparet tota giuponi forma, nec a bigolo sursum lana ulla bagnatur. 370 Tantum crura menat, pedibusque per aequora solis enatat, et dardum dextra scudumque sinistra fert animosus homo; reliqua sed parte sotacquam findit inaequalem, velut ales aquatilis, undam, sive sit ocha Padi varcans nodando canalem, 375 sive folenga, giocans fangosa in valle Comacchi. Ille venit contra fustam, veniensque menazzat, namque ladronorum pensaverat esse galaeam, quae sibi non pocum tulerat per alhora botinum. Obstupuit Baldus quod vir sub pondere ferri 380 tam facilis nodet, nec brachia prorsus adopret. Ast ubi Moschinus placidos gyravit ocellos, clamat alegrus:—Hic est noster Falchettus, et heus o, o Falchette, veni, Baldus te, Baldus, et ipse, ipse tuus Cingar manet hic, affretta, camina.— 385 Proh puta, quando suos compagnos sentit adesse, quos partim mortos, partim praesone seratos crediderat, scudum subito, dardumque relinquit, quattuor et gambis, pariter brazzisque duobus, enatat, imo volat, medius canis et medius vir. 390 Quando etiam Cingar Falchettum vidit in undis, quem Baldo excepto super omnes semper amavit, exuit extemplo faldam spoliatque camisam, et stoppans nasum digitis, ex arbore navis cum capite innantum se ficcat in aequora tuttum. 395 Sex brazzos descendit aquae, mox ecce videtur desuper orecchias scorlare liquore pienas, oreque boffanti salsos respingere potus; dumque ferit palmis et crebris calcibus aequor, scindit aquas, rumpitque levi sub pectore pontum. 400 Denique iunguntur; Falchettum Cingar in undis, ut valet, abrazzat, veniuntque insemma natantes, atque ragionantes, donec, manudante Lonardo, unus post alium trantur de fluctibus ambo. Absque ullo numero faciunt sibi mille carezzas, 405 passatos casus, passata pericula narrant, perque susum guaios toleratos, perque dabassum. Talia dum parlant, chiachiarant, unaque moteggiant, insperata procul discoprunt culmina terrae, horrentes nemorum sylvas, montesque levatos. 410 Haec erat, aut, dicam correctius, esse parebat, insula, quae pinis, fagis verdeggiat et ornis. Hac visa, incipiunt laeti saltare barones. —Terram—Cingar ait,—terram quin cernitis? ecce.— Huc celer, huc Baldus timonem torcere mandat, 415 ad portumque facit versam inculare galaeam. Anchoreus buttatur aquis rampinus, et omnes saltant armati de fusta supra terenum. Tangere quisque solum gaudet, damnatque marinam. Ingrediunt boschos, si qua mangianda catantur, 420 nam biscotellos satis est mangiasse trigiornos, aut unxisse gulam ranzi pinguedine lardi. Ecce duas capras, binis seguitantibus albis capreolis, cernunt prolixis currere gambis, saltibus et magnis culum monstrare biancum. 425 Se citat ad cursum Falchettus, moreque veltri pulverulentus abit, pedibusque viluppat arenam, unde brevi cursu caprettos strangulat ambos, quos butat in terram mortos; caprasque secutus, unam acquistavit tantum, scampante sorella. 430 Cingar ibi laetus matrem, natosque gemellos, accipit, et, factis solito de more cavecchis, scorticat et capram, et caprettos scorticat ambos. Non ibi Boccalus fuit ultimus: omnia versat, omnia sollicitat, facit hoc, iubet illoc, et omni 435 cazzat in impresa nasum, faciendo bufonem. Baldus fraxinea detruncat ab arbore ramum, optime quem sbroccat foliis et rendit aguzzum. Hunc piat altandem Boccalus, et ipsa caprarum frusta, per hunc spetum sic factum, ponit arostum. 440 Ipse Leonardus iam traxerat extra galaeam ignivomam petram, lescam, durumque focile; multiplicat colpos, dum saxum chioccat azalo, scintillasque cavans, tandem flammarier escam inspicit, unde ignem pochetino sulphure brancat. 445 Iamque altus focus est, Moschinus ligna trabuccat, plurima tum Cingar fert instrumenta coquinae, smenuzzat trippas, bis, terque, quaterque lavatas, inque pignatonem, quem tunc aqua calda netarat, cum sale, cumque oleo ponit, faciendo menestram. 450 Boccalus rotolat spetum, iam fumat arostus, supra quem Baldus lardi scolamina buttat. Quasdam frondosas Giubertus praeparat umbras, sub quibus est agium coctos mangiare caprettos, namque cicala canit, giugno brusante terenum. 455 Denique iam omnes cocto refrescantur arosto. Cingaris incoepit primus masinare molinus, Boccalus mezam iam capram dente vorarat; Baldus nil parlat, qui parlat tempora perdit. Dat nunc Giuberto meliores, nunc ve Lonardo 460 boccones, quos saepe sibi Boccalus agraffat. Moschinus frangit, nettum lassando taierum, quem sibi de fundo scatolazzae fecerat ante. Quisque suas implet caprina carne budellas, consyderant nec adhuc Falchettum prorsus abesse, 465 tanta fames quandoque citat possanza talentum, quod, quantumque supercharos, smemoramus amicos. Non tamen hanc unquam Baldus servavit usanzam, sed, qui dilectis procurat semper amicis, sic ait:—Heus socii, non hic Falchettus habetur, 470 quo nam discessit? nostra est vergogna daverum. Ille capram rapuit manibus, rapuitque caprettos, cui pars debetur maior, meliorque boconus, et nos mangiamus, non illo adstante, codardi. Surge cito, Cingar, Moschini suscipe piccam, 475 vade per has macchias, compagnum cerca, camina.— Surgit amorevolus Cingar, gittatque taërum, corripit et piccam, sylvamque subintrat opacam. —Heus o—cridabat,—heus o Falchette;—sed—Heus o Falchette—respondet ei de rupibus Echo. 480 Interea iuvenis Leonardus prestiter escas deserit, et cingens spadam ferrique brocherum, terribilem boscum post gressum Cingaris intrat. Texuerat sibimet tortam de fronde coronam. Nuper enim dixi, raucas cantare cigalas. 485 Cingar abit, magno spacio lontanus ab illo, nescit heu, nescit miserum seguitare Leonardum: nam bene dicendus miser est, cui cruda paratur mors, iuveni schietto, puro, similique rubinis. Et quae causa necis fuit huius? foemina. Mirum, 490 si quid monstrum aliud quam foemina rumpere possit mentem tam sanctam, castamque, Deoque placentem. Oyme Deus, quantis grassa est nunc terra bagassis, tantarum quae pressa gemit sub fasce luparum. Dic horsu, dic, Togna, mei possanza botazzi, 495 dic rofianarum trapolas, soiasque rognosi mille putanismi, et Veneris cagatoria nostrae. Non desdegneris, quamvis sis foemina, namque teque tuasque pares fas est dabanda relinqui. Parcite, signores, si forza colerica me me 500 straparlare facit, bruttasve sfogare parolas. Ah nimis importat tam bellum perdere florem. Credite non mancum Tognae, quod dire parecchiat, quam si respondens ad messam proferat amen. Non plus merda nocet naso, non morta carogna, 505 quam mulier quae, se falsa beltate galantans, cortigiana iubet, pariterque signora vocari. O sporcum bruttumque nefas, o millibus unquam non unctis, totoque orbis sapone lavandum! Et quid agunt istae porchae, frustaeque lupazzae? 510 Heu iuvenes, audite, precor, sentite poëtam, atque poëtissam Tognam, quae tacta bocali fulmine dovinat verum, drittumque prophetat. Sunt Romae, Napoli, Florenzae, suntque Venecis, Millano, Genoae, sunt Bressae, suntque Bolognae 515 agmina vaccarum tantarum, quod mare totum, flumina, stagna, lacus, borsaeque sugantur ab illis, quas divas dominas, signoras, atque madonnas turba gazana vocat, scribit, chiamatque fenestris, atque madrigalibus, seu merdagallibus, illas 520 cantant humana cum voce, sonoque lautti. Has tamen aspernunt illae sbeffantque losingas, atque pochifaciunt versus mancante guadagno, quo veluti mulae ostinatae infine domantur. Simplicium sed amor iuvenum, visique galanti, 525 sinceri, purique agni, niveaeque columbae, has faciunt nimia smaniare libidine cagnas. Oybo, quis ascoltans non nasum stoppet et aures? Ergo manus adhibent operi, cercantve caminos, huc illuc varios nunc donis nunc ve sonettis; 530 denique fundatas nequeuntes flectere turres, ut sua cunctivorans satietur aperta vorago, quasdam consultant putrefactas tempore vecchias, quae tabachinandi, quae dant documenta striandi. Hae sunt carnivorae zubianae, suntque beghinae, 535 quae bigamas se se iactant, terzique sorellas ordinis, et sanctas Cittas, dignas ve beatis pizzocaras fusis ornari supra sepulchros. Has ego per gesias hinc inde recurrere cerno, candelasque brusant a tota plebe videndas, 540 atque paternostros talquales ore biassant, saepeque tellurem basant, leccantque matones, saepe manu chioccant stomachum, faciuntque sonare pectus tamburrum don don, per forzaque striccant ex oculis lachrymas, guanzis aposta tacatas. 545 Sparpagnant instar Crucifixi bracchia coelo, barbozzumque menant sdentatum more caprarum, cum grattaculos sgagnant, cardosque biassant. Nunc gesias intrant in aperto, seque videndas omnibus ostentant, nec per loca scura pregantes, 550 ut candelero sua det candela lusorem. Nunc per mille busos, tanas latebrasque remotas, perque tenebrosos cantones, postque pileros, subque sepolturis, hae tygres, haeque mulazzae stant quacchiae, tum cum celebrant altaria missas. 555 Et quid ibi tractant poltronae, quid ve cigalant? quid sgarbelatae, rancae, putridaeque crevellant? Seu chiachiaris cercant niveam ammacchiare putinam, seu garzoncellum dictis corrumpere purum. -Ah mal nate puer—dicunt,—mal nata puella! 560 Nam quid ego de te valeo pensare, quod ullam non tibi procuras, velut est bonusanza, morosam, non tibi de summo tenerum balcone morosum, castroncella, tiras in lectum tempore noctis? Scilicet est hominum de te grandissima cura, 565 si facias illud, quod non fecisse dolebis mille dehinc voltas, et bestia matta parebis. Haec tua quid giovat tibi fazza galanta? quid ista frons calcedonii? quid ocelli, corda tirantes, ut tirat in boccam donolinam rospus apertam? 570 quid ve rapraesentant dentes albedine perlas? quid ve coralicios frustra natura labrettos contribuit, niveasque genas insemmaque rossas? Nonne lac et vinum vermeium fazza palesat? Quid te, sic bellum, quid te sic esse galantum 575 cernimus indarnum, frustra, nulloque guadagno, quandoquidem nec vis, nec sofris amare puellas? Bellus es, ut placeas, ut ames, ut ameris, ut uras, urarisque simul, non in fornacibus Aetnae, sed magis in dulci, mellato, nectare pleno, 580 atque zucarato tenerinae pectore nymphae. Vis ne, giovenaster, sine fructu perdere florem? vis ne, malenconicum sine gioia incurrere fangum? Spernis amare, puer? vecchius, sis certus, amabis. Spernis amare, puella? fies mulazza diabli. 585 Nunquid vis fieri monachus, fraterque, vel alter gentibus ex illis bufalazzis atque dapochis, quos vel sempietas, vel desperatio duxit ad fieri fratres, monachi, goffique romiti? Nunquid lassabis te, menchionella, serare 590 grossibus in muris, et ad aethera summa levatis, ut velut in paia nespol marcescere possis? Nemo super terram sanctus, stant aethere sancti, nos carnem natura facit, quo carne fruamur, atque voluptates ingordo ventre piemus. 595 Nil Deus indarnum simul et natura crearunt. Instituuntur aves, pecudes, piscesque, feraeque, ut cazzatores, piscatoresque fiantur, utque gulam variis saturemus ognhora guacettis. Plantantur boschi, surgunt de marmore rupes, 600 quo naves, barcas, et tecta locemus et aedes. Lana datur pegoris, gallinis pluma vel ochis, quo molles adsint lecti, caldaeque pelizzae. Sic etiam teneras mundo fecere putinas, quas vos, o teneri, debetis amare, putini. 605 Talia sic istae sgualdracchae, propter aquistum, per cantonadas, loca per sibi commoda, chiarlant, utque damigellos inveschient, utque puellas, ut sua bocca rosam iuvenum disverginet albam, quorum si nequeunt solidatam flectere mentem, 610 idque trovant ferrum, quod pensavere piombum, ad magicas veniunt artes, chiamantque diablos, mille modos totidemque vias retrovare docentur a Satana et Belial: seu tandem vincere pugnam, sive suis miseros furtim guastare maliis. 615 Huc illuc scurrunt, secreta indagine cercant grappas piccati, nascentis sputa putini, cervellas gatti, cor talpae, stercora vulpis, terram quae sepelit mortos, duo membra ranocchiae, matricis lectum parientis, quo latet infans, 620 sed plures alias brevitatis causa fusaras praetermittit, habens altros ad texere filos. Hoc unum restat quod tanta est voia nocendi, ut lac gallinae inveniant, fungique semenzam, campanaeque sonum capiunt, ragiamen aselli, 625 calcagnum tenchae, zenzalae in pectore costas, urinas ochae, gruis aurem, melque tavani. Sed iam, Togna, casam redeas, tornesque camino te modo lassato, de vacchis satque, superque. Me dudum a studio chiamat fantesca:—Patrone, 630 iam depone cito pennam, calamaria, cartam, coena parecchiatur, frigescit calda polenta, compagni totam iam mangiavere salattam.— Iste liber vobis finit, mihi coena comenzat.
Ibat honestatis radius per coeca ferarum lustra Leonardus, quo mors violenta vehebat: ipse, ubi boscaias sylvarum intraverat altas, perdidit infelix drittae signalia stradae, 5 saepe vocat socios, et clamans duplicat «o o», quas voces spargit fortuna ribalda per auras. Iam super innumeris depictum floribus agrum improvisus adest, ubi dulcis ventulus eflat. Hic medio in campo saxi fontanula vivi 10 perstrepit, undiculisque suis nova gramina bagnat. Circumstant fontem lauri, myrtique virentes, limones, garbique simul, dulcesque naranci. Cantant per frondes oselini mille vagantes, invitantque omnes peregrinos sistere passum, 15 seu currentis aquae vitreos haurire liquores, seu genium somni freschis gioire sub antris. Semper ibi arrident tremulae venientibus umbrae, quas nunquam splendore suo trapassat Apollo. Huc igitur, sembiante loci tiratus amoeni, 20 forte Leonardus declinat, apudque riveram se cristallinam vernantes buttat in herbas, seque dat in praedam, disteso corpore, somno. Ecce sed interea venit huc formosa puella, formosumque videt solum dormire puellum. 25 Se duplici sfogare siti cupit illa repente: venerat ut biberet, sed eam sitis altera coepit. Haec erat et meretrix, et centum plena magagnis, doctaque carminibus magicis iurare diablos, quam rofianorum Pandragam turba vocabat. 30 Non bene bellezzam comprenderat illa baronis, non bene leggiadram faciem, bustumque tilatum, non bene puniceos imitantia labra coralos; praesta dedit sporco squarzandum pectus amori. Sed quid agat, nescit: timor hinc, amor increpat illinc. 35 Ne rompat somnum timor admonet; unde gelatur. Ne perdat gioias, amor incitat; unde brasatur. Saepe sibi parlat:—Sum grandis pazza daverum. Tempus non tornat, sordis quod transvolat horis.— Mox animum capiens, se proximat ore, nec audet 40 hunc toccare tamen, sed tanquam pegola brusat. Deficit in solo visu, dare basia vellet; dumque propinqua movet, propter basare bochinum, se rursum retrahit metuens distollere somno. Attrectare manu frontem magis ausa comenzat, 45 ille nihil sentit, somnum strachedo profundat. Interdum violas decerpit vacca propinquas, inque sinum ficcat, nihil oppugnante camisa. His ausis tandem facta est animosa, nec ultra perdere vult horas, sic sic scampare fretosas. 50 Ad latus angelici pueri, finique gioielli, se butat, inde rosam vult infangare lavacchio, laedammoque suo purum corrumpere fontem. Protinus insuetos Leonardus senserat actus, discutit a somno sibi mens castissima sensus. 55 Non aliter sese de floribus ille rebalzat, quam quum tollit humo cifilantia pectora serpens, qui, dum flammato godit sub sole, iacetque herboso in strato, fit pressus calce romeri. Barro super sese mirans adstare puellam, 60 ut fugit ante lupum agnus, lepus ante livrerum, sic puer ante magam, sic angelus ante diablam. Infuriata, magis Pandraga stigatur ab aestro luxuriae, veluti stimulatur vacca tavano. —Ah, demens iuvenis—parlabat,—me ne refudas? 65 Me ne, puer tenerine, fugis? sta, siste caminum, respice quas habeo carnes, his utere liber, dum prohibet nemo, dum sors dat pulchra favorem. Non Leonardus eam scoltat, procul imo recedit, cui minus una placet mulier, quam trenta diavoi, 70 ac genus humanum miserum putat esse per istud, quod pro sorte mala muliebri ventre caghetur. Ergo viam scampat, veluti scamparet ab igne, per quem mille brusant troiae, semperque brusabunt. Dumque fugit, secum loquitur:—Brevis illa voluptas 75 subripit aeternum coeli decus; o pater, o rex, quem trepidant victi manes, cui coelica paret militia, unum oro: da invictum pectus et arma, daque triumphatis me me hostibus altius ire.— Candida virginitas quam pulchro in corpore praestat! 80 At Pandraga vocat retro:—Me aspetta puellam, o puer, o formose puer, me aspetta puellam; non ego sum tigris, non sum leonissa, nec ursa, non draco; mi pulcher Narcisse, quid ah fugis? ecce, te seguito, atque pedes rupi seguitando tenellos, 85 et patis indignans tenerinae damna puellae? Dispietate nimis, saltem me cernere voias, et me, quam fugis, aspicito, si sim fugienda, sive sit apta tibi mea frons inferre pauram. Deh moderare fugam, deh tantum respice quae frons, 90 quae mihi sit facies, aetas iuvenilis et ardor.— Cor Leonardus habet diamante probatius omni; quo magis illa vocat, surdis magis audit orecchis. Hinc tumuit sfondrata Venus, bardassa Cupido. Ambo simul removent Pandraghae a pectore flammam, 95 crudum ubi flant odium, serpas lacerante Megaera. Praesta diabolicum traxit Pandraga quadernum, quem relegens ursos constringit adire feroces, atque comandat eis iuvenem squarzare tapinum. Non fugit ille ultra, sed firmat littore plantas, 100 imbrazzat scudum, stricto se praeparat ense; atque facit testam, disposto pectore, bestis. Ursa prior, rabiosa magis, levat aethere saltum, rugit, et hirsuto pillamine dorsa rabuffat. Esse comenzatam cernens Pandraga bataiam, 105 sdegnabunda illos postergat, et inde recedit. Cingar at interea Falchettum cercat, et illum saepe vocat: cifolat, blastemat, giurat, avampat. Baldus item, reputans quod eorum nemo retornat, ingreditur nemus, ingenti targone copertus, 110 Moschinumque iubet ladris guardare galaeam: cum quo Giubertus remanet, buffonque Bocalus, qui tres, a somno victi, ronfare comenzant. Septem igitur socii, quo tempore stare dunatos mysterum fuerat, nec ab uno abscedere groppo, 115 ecce squadernantur, sic sorte menante tapinos. Phoebus contradas sensim callabat in altras, antipodisque suo giornum lusore ferebat. Luna palesabat nobis ex aequore cornos, atque impraestatos a fratre gerebat ochialos. 120 Falchettus sentit vacuos in ventre budellos, quippe ingoiaret totum cum pelle vedellum. Se modo compagni caprina carne replerant; non habet ipse voiam, stomacho rodente, canendi: poenituit cantare lupus cum ventre famato. 125 Ergo trahens gambas, mastini more cagnazzi, quando caristiae castigat sferza vilanos, aspicit a longe modicam de nocte lucernam, huc mandat pedibus ventrem portare famatum, qui iacom iacom faciunt, mancante fiato. 130 Illius en tandem retrovatur causa lusoris, namque casuzza fuit crudis fabricata quadrellis; hanc sine chioccatu portae, sine dire coëllum, intrat, et intrando spadam tenet atque rodellam. Invenit hic hominem scherzantem circa bagassam, 135 quae brutti vecchi temnit sdegnosa carezzas. Bruttus erat vecchius, quo non manigoldior alter, tergore delphini, facieque colore safrani. Densque suis nullus massellibus extat apiccus, nasazzusque colat tanquam lambiccus aquarum. 140 Interdum tamen illa senem cativella zelosum sustinet, et basos tolerat poltrona bavosos, mellitisque piat cornutum vacca parolis, illeque per nasum, bufalazzi more, tiratur. Haec est illa quidem Pandraga malissima, qua non 145 altera vaccarum melius tibi cornua plantat. Quando igitur contra Falchettum movit ochiadam, protinus amplexu patefacto suscipit illum, ut solet optatum uxor carezzare maritum. Pro gentilezza tanta stetit ille balordus, 150 nescit menchionus quas uset porca taiolas. —Da—inquit,—damisella, precor, mangiare famato. Sunt modo tres giorni, quod trippam gesto vodatam. Te rogo, per si qua est bellis compassio damis, da mihi tochellum panis, tibi schiavus habebor.— 155 Cui vecchius respondet:—Habes duo mille rasones; arreca, Pandraga, cibos, succurre tapino.— Illa, sochinello vestita galantiter albo, se movet, et gestu, risu, garboque putanae, expediens epulas, huc se travaiat et illuc. 160 Nec bene finierat mensas onerare vivandis, in pede stans drittus, panem Falchettus agraffat, quem veluti pilulam, nil dente tocante, trabuccat. Post illum binos alios, tres inde, nec unquam tregua fuit, donec septem periere bufetti. 165 Non tamen hunc anchum stimulabat voia bibendi; sed facit assaltum, celeri cum dente, cadino, quo, velut argentum spezzatum, millia vallis Iosaphat ossa trovat, non aspernanda famato: colla gallinarum, gambas, gelidosque magones. 170 Omnia Falchettus, servando silentia, mangiat. Denique, non pochis saturato ventre boconis, accipit ambabus manibus, sine forbere musum, bottazzum ingentem, quamvis sibi zaina paretur. Ac miser, absorbens opiati pocula vini, 175 protinus ad terram somno devolvitur alto, distesusque iacet, tanquam si mortuus esset. Perque caput diversa volant pensiria noctis. Tangarus ille senex, Beltrazzus nomine, ridet, ridendoque aperit sdentatas ore ganassas, 180 namque facit festam, vecchius malus iste Susannae, sic trapolare suae peregrinos arte putanae. Ipse quidem plus mattus erat quam trenta cavalli, filius invidiae, galloque gelosior omni, tam incarognatus, tam presus amore bagassae, 185 quod solo parebat eam trangluttere sguardo. Si quandoque super guanzas frontemque puellae musca reposabat, nec scazzabatur ab illa, ibat adulterium metuens cito pellere muscam; dumque fugabat eam, dicebat:—Guarda diavol, 190 mascula num musca est? an foemina? porca ribalda, tu mihi cornarum, dubito, cimeria ponis.— Talia parlando, currebat protinus, atque moschettam brancare manu pulicemque studebat, cercabatque inter gambas signalia maschi. 195 Ipsemet ergo ligat Falchetti membra cadenis, nec vult officium per damam tale fiatur, ne dormentato stupretur adultera moecho. Illa, diu sciocchi mattezzis usa mariti, ridet, et hoc risu dat pazzo intendere vecchio 200 in puteo lunam, stellamque negare Dianam. Beltrazzus ghignat pariter ghignante puella. Quisquis troppus amat, cum ridet amasia, ridet, nec non, cum plorat, plorat menchioniter idem. Tollitur ergo lapis, sub quo latet atra caverna, 205 in quam Falchettum longo cum fune calarunt: inde, superposito saxo, bocca illa seratur carceris; et nunquam quisquis chiavatur in illo hinc se posse putat dissolvi, et cernere giornum. Haec ea dum tali rerum vertigine passant, 210 scilicet ut vivus soteretur Falco, Lonardus mortuus a nullis sit humatus, fraude puellae, hunc repetamus, ovemque ursis buttemus edendam. Ursa, diabolicae rabiis uscita Megaerae, valde travaiabat, maschio adiutante, Lonardum. 215 Ille, pudicitiae fidus defensor et acer, mille daret vitas, si mille teneret, ob illam. Cum leva obiectat scutum, dextraque frequentes stoccatas vibrat, nunc bassus, nuncve levatus, nunc retro, nunc ante pedes agitando legeros. 220 Ursa ferox, et dira magis, se cazzat inantum: quae male formatos ursattos liquerat antro. Cui punctam in ventrem torquet Leonardus, at illa destra sinistrorsum balzat scansando repente, inde super gambas derdanas ritta levatur, 225 ongiatasque manus aperit, panditque bocazzam. Barro sed in medium mostazzi, dando roversum, colsit eam tandem, fecitque tomare stravoltam, dentatamque simul spiccavit ab ore ganassam. Ursus adiratur, sociam videt esse feritam, 230 sanguine quae largo flores malnettat et herbas; unde Leonardo stizza maiore sotintrat, cumque manu dextra zampatam vibrat apertam, quae, quantam gremiit faldam, de corpore squarzat, nudatumque forat duris ongionibus inguen. 235 Vulnere non tamen hoc persona gaiarda paventat. Ursam, quae suberat rursus, fendente salutat, sed levior gatto saltum facit illa dabandam, ipseque, dum colpus vadit fallitus, arenam percutit, ad manicum ficcans sabionibus ensem. 240 Hinc piat ursus atrox tempus, rapit unguibus ansas elmetti, tum valde tirat, iuvenemque fogabit, ni celer huic casu provisio debita fiat. Ergo valorosus, dum forte tiratur ab illo, pungit abassato ferro, panzamque trapassat, 245 et tamen absque elmo, nuda cervice, remansit. Proh dii! quando suum videt ursa morire maritum, vivere dispresiat; nunc dextra, nuncve sinistra, nunc vicina fremens, nunc se lontana retirans, tam celeri balzat studio quod apena videtur. 250 Est verum, quod nulla suis in dentibus est spes, stringere qui nequeunt, una mancante ganassa; sola stat in duris sibi confidentia branchis; cum branchis agit illa operam, furit illa per ongias. At tribus e bandis iam versat barro cruorem, 255 nec mundi contornus habet cor firmius illo. Se videt extinctum, nihil est tamen ille minutus excellenti animo, nec mens sibi conscia recti formidare potest niveam deponere vitam. Semper adocchiabat nudam fera bestia testam, 260 huc acuit griffas, huc zampas drizzat aguzzas, hanc tamen et scuto defendit et ense guererus. Denique non patitur tam longius ire bataiam. Proiicit a brazzo targam, manibusque duabus incipit, et colpos illi sine fine ramazzat. 265 Se movet ursa levis, nunc huc nunc emicat illuc, mandrittosque omnes paladini reddit inanes, quem dum destituit sanguis, sed maxima crescit et magis atque magis virtus animosa guerero, spada, gaiardiam non sueta capescere tantam, 270 heu peccat, medioque operae fit iniqua patrono. Frangitur ad manicum, lamma cascante tereno, infelixque puer dextram sibi sentit inermem. Ambo statim currunt contra, se amplexibus ambo fortibus abbrazzant: premit hic, premit illa fiancos, 275 ut non dura magis stringantur ferra tenais. Tandem affogantur pariter, pariterque cadentes, sic sic complexi, fato periere medemo. Non tamen ad vitam seguitata medesima sors est, ille volat coelo, iacet ista cadaver inane. 280 Aspicis, alme Deus, pro te quamque impia, quamque fert indigna puer tuus iste, simillimus agno, iste tuus puer innocuus, puer iste fidelis, aspicis ut pro te tam dira morte necetur? Nonne hic expulsor Veneris, columenque pudoris, 285 quo datur ad vitae, via, lux, aditusque, coronam? Siccine mortales tanto nos munere fraudas? Felices o vitae hominum, felicia secla, lapsa quibus coelo est animi praestantia tanti. Cingar at interea sylvas peragraverat omnes, 290 Falchettumque suum iam rauca voce cridabat. Denique speluncam sancti trovat ille romiti, portellamque casae bussans petit:—Heus, quis aloggiat?— Ad quem vox intus sic rettulit:—Ave Maria.— Cui Cingar:—Nobis semper laudata sit illa.— 295 Quo dicto, angustae crepuit portella celettae, canutusque senex, cui pectus barba covertat, costumatus adest, et quid vult ore comandat. Cingar ait:—Venerande pater, deh dicite, quaeso (si mea verba tamen non dant fastidia vobis): 300 vidisti ne hominem medium, mediumve catellum? Quaero per hunc boscum, vidisti forsitan illum?— Subridens senior dixit:—Mi splendide Cingar, quamvis non video te nunc (quia lumine privor), te tamen interius cerno, teneoque palesum. 305 Quaerere Falchettum frustra, tibi dico, laboras. —Me miserum !—clamat Cingar;—quid, mi pater, inquis? Mortuus an fors est? morerer, si morte perisset. —Non—respondet ei vecchius;—non ille morivit, nam Beltrazzus eum tenet atro in carcere vinctum, 310 non certe mortum, sed valde morire bramosum. Cui meretrix Pandraga dedit mala pocula somni. Ille catenatus centri manet intra budellas; non hunc inde trabis, nisi porcam fune ligabis, nec meretriceae gabberis fraude losinghae. 315 Illa spudat blando tantam sermone carognam, ut nimis incautos ad guisam pestis amorbat.— Cingar ait:—Deh quaeso, pater, monstrate caminum, qui me scanfardam subito deducat ad istam. Se teneat, si me scapolat, scapolasse diablum. 320 Verum, sancte pater, per barbam perque capuzzum, per si qua est charitas hoc in gestamine sportae, oro, mihi vestrum voiatis dicere nomen. Namque pur est grandis facenda, stuporque mirabel, vos me, vosque meum socium, vosque omnia nosse. 325 Numquid vos Balaam? aut Balaae bona mula prophetae vivit adhuc? vestraeque godit praesepia stallae?— Respondet senior:—Nostrum si nomen habere vis ad noticiam, quod saxis dormit in istis, huc prius ad me me velis deducere Baldum. 330 Inde tibi, Baldoque meum volo pandere nomen.— Obstupuit Cingar vecchium cognoscere fratres, appelletque suo Baldum de nomine, seque, Falchettumque suum; magnum putat esse prophetam, ad quem vult penitus compagnos ducere secum. 335 Ergo cuncta illi promittit, et inde caminum brancat eum proprium, sibi quem sant'alma palesat, atque ad speluncam meretricis denique venit. Candentes lunae paulatim aurora colores scurabat, clarumque diem portabat Eous. 340 Cingaris adventum quando Pandraga spiavit, protinus incontra saltaverat extra cavernam, fronteque rididula et brazzis currebat apertis. Cingar, amorosos quando guardavit ocellos, fat ter signa crucis, velut illa diabolus esset, 345 mancavitque pocum, tam pocum, tamque pochinum quin trapolaretur, ceu vulpes vecchia taiolis. Sed cum Falchetti grandem rammentat amorem, praestiter indretum scura se fronte retirat, et mostazzonem talem cito porrigit illi, 350 atque manu replicans roversa vibrat un altrum, quod duo denticuli cascarunt extra ganassas. In terram cadit illa ruens, squarzatque capillos, arrabiata cridat, stridosque ad sydera mandat, lamentisque petras montagnae spezzat aguzzis. 355 Ecce, senex crevatus, adest Beltrazzus: ad illum currebat strepitum, si currere dicitur ulla testudo, aut portans limaca in tergore stanzam. De passu in passu tussit, mollatque corezzam, sbolsegat atque sonat magno cum murmure cornum. 360 Pro Satan, ut vidit sub Cingare stare morosam, quam male nunc pugnis nunc calcibus ille burattat, atque ad misuram carbonum donat acerbas Pandraghae sorbas, asinamque melonibus ornat, irruit atque hosti currit, ceu porcus, adossum, 365 dentibus et strictis, quorum pars maxima desunt, vult ingiottitum tribus in bocconibus illum. Cingar at in medium stomachi dat protinus urtam; illeque, cascando, maroëllas rupit abassum, saltaruntque foras lergnae, schioppante braghero, 370 et pover antiquus levasusum denique fecit. Interea similis rabiosae foemina cagnae se levat, et raspis, ut gatta, lavorat aguzzis Cingaris in fazzam, et morsu talvolta canesco multaque barbozzo streppat pilamina barbae. 375 Ille tamen miseram per trezzas corripit, atque perque vias fango, perque invia plena rovidis trat retro, veluti trat ladrum coda cavalli. Prosequitur Beltrazzus eum:—Manigolde—cridabat,— ah ladrazze, meam sic fers lacerare putinam? 380 Mille tuo nascant cagasangui ventre, gaioffe. O mea, mi, Pandraga, decus: tibi dura cruentant saxa caput tenerum, spinaeque insemma ribaldae? Nec te tutari, nec te defendere possim? He heu quanta meum desleguat doia magonem! 385 Candidulas rumpit cardorum copia guanzas, blandidulos guastat campus lapidosus ocellos, sta, beccone, latro, sta, furcifer: oyme tapinus! Oyade sum mortus, spazzatus, et absque socorso. Sum straccus, ruit ille ladro, volat ille diavol. 390 Crudeles spinae, crudelia saxa, rubetis siccine de tepido tam bellae sanguine damae?— Talia dum creppat, plus avantum ire vetatur, nam parit aegrotas aetas vecchiarda pedanas, strassinatque pedes retro vecchiezza cavalli. 395 Se trigat ergo, sedensque gravi spiramine boffat; et velut antiquus seu bos, seu buffalus, ansat. Ecce sed interea strani persona gigantis huc improvistus sylvarum sbuccat ab umbris, qui nunc oyimisonos Pandraghae senserat alte 400 rimbombare guaios, nec rem tamen ille sciebat. Non erat in toto plus mordax bestia mundo, plusque asino similis, scopertis namque pudendis ibat, iensque nigro siccabat semine flores. Hanc monstri spetiem veteres dixere Moloccum, 405 quod rofianorum nec non puzzore luparum miscetur, fitque atra simul corruptio grossi aëris, unde animal tale hoc deforme cavatur. Est homini similis, quantum quod drittus et alto incedit vultu, sed totus bestia restum. 410 Dentiger ut porcus, cagnazzi more pilosus, moreque serpentum vomitat simul ore venenum, flammatasque simul schizzat de retro corezas. Illico Beltrazzus, visto de longe Molocco, plus bove leggerus se drizzat apena, cridatque: 415 —Day day, para, pia, fer aiutum, chare Molocche. Chare Molocche, tuam tibi raccomando signoram; ecce, cavester eam poverinam quomodo trattat, quomodo malmenat, strassinat, quomodo pistat!— Talibus admonitus, properat slanza ille foiada, 420 pestiferumque spudat patefacto gutture flatum, post quem abbrasatam spruzzat culamine loffam. Cingar, amorbatus nimio puzzore, bagassam deserit, et tracto brando petit alta gigantis moenia, nec poterit cum scalis iungere testam. 425 Sed tenet ad bassum, basso truncone taiato arbor it ad terram; bassis dat vulnera gambis. At male provistus dum punctam concite laxat, tanta venenati sbroffantur flumina sputi, quod cadit attonita Cingar cum mente balordus, 430 atque velut mortus se se distendit in herbam. Prestiter accurrit brazzis mastinus apertis, impositoque levi conatu Cingare spallis, ambulat, ut sic sic tepidettum, sic ve recentem deglutiat digitosque untos pinguedine lecchet. 435 Ipse sed interea Beltrazzus abrazzat amicam, hanc ve quasi mortam plorat, ploransque carezzat, basat ei boccam, frontem, basatque biancum pectus, et annorum centum puer omnia tentat, quae tentare senex annorum trenta puderet. 440 Cingar fratantum de peso fertur in alto tergore Molocchi, ceu fertur vulpe galina. Nil sentit, quoniam tenet illum forza veneni: desdottum certe buttavit alhora tapinus, namque desesettum buttaverat ante Moloccus, 445 dispositus mangiare tribus bocconibus illum, ut quoque mangiarat, nec non mangiare solebat, tot quot vacca suis captat Pandraga taiolis. Illa gigantescas humana carne budellas replebat, faciens ventronem saepe satollum, 450 atque adeo plenum, quod avanzum carnis et ossa mille lupos ac mille canes, corvosque cibabat. Sed Molocchus eam nunquam satiare valebat carne sua propria, quae nocte dieque dabatur ante lupam rabidam, et nullo cozzone domandam, 455 quae stracca interdum, nunquam satiata manebat. Ergo desdottum Cingar buttavit alhora, sive gigantazzo pransus, seu coena fuisset, ni tunc, in puncto stesso spacioque medemo, porrexisset ei subitum Centaurus aiuttum. 460 Est Centaurus homo medius, mediusque cavallus, qualis ab Ancroia paladina ignarus et acer Tarrassus fuit amazzatus, teste Beroso. Ipse gerit binos dardos, targamque copertam desuper azzalo, et fodratam pelle draconis. 465 Ferrea dependet gallono mazza sinistro, unde vocabatur Virmazzus nomine ficto. Quando is Molocchum vidit, quem tempore multo noverat, et voltas cum secum mille provarat: —Pone, lupazze, agnum—cridat;—volpazza, polastrum. 470 Non, renegate, tui cibus est ventraminis, ola cui dico, poltrone? nimis coena illa stimanda est.— Sic dicens, torquet dardum vibrante lacerto, cuius in hirsutum ficcatur puncta galonem. Molocchus grandem smagonat vulnere cridum, 475 Cingareque abiecto terrae, stizzosus avampat, Centaurumque suis bellandi scontrat usanzis: ignitam faculam culamine vibrat aperto, nec puzzolentos curat spudare macagnos, namque sciebat eos Centaurum laedere pocum; 480 qui sibi tum nasum, tum polsos, tempora, corque unguento ungebat multa virtute probato, quod sibi donarat medicae doctissimus artis Serraffus, qui gesta vigil paladinica curat. Ecce autem dardum vasto rumore secundum 485 fulminat, idque volans sonat ipsa tonitrua coeli, per mediumque bigol post tergum prompsit acumen. Ille ruit moriens veluti si quando vilanus, praticus officio agricolae, contemplat in agro stare piopazzam vecchiam, segetique nocivam, 490 hanc ad radices assaltat vulnere ferri, taiandoque facit volitare per aëra scheggias. Illa cadit tandem stirpata disutilis arbor, nec dapoca novas iam strangulat amplius herbas. Bestia sic nostra haec, turpi concepta ledamo, 495 cascat morta solo, moriensque culamine bilzat, ut bilzare solent brodam chrysteria ballae, Centauroque pilos barbae scintilla strinavit. Nondum Cingar erat de somno redditus ad se; hunc bonus imponit spallis Centaurus equinis, 500 et iactos relegens dardos hinc cedit onustus, fontanamque aliquam nunc huc nunc quaeritat illuc, ut bagnatus aqua tornet smemoratus acasam. Pervenit ad rivum tandem campumque virentem, infelix ubi stat mortus Leonardus et ursi. 505 Huc volgens oculos guardat, relevatque, stupentum more, supercilios, rugaeque in fronte rapantur. Formosum iuvenem squarzato gutture mirat, qui quoque tunc ursam mortam brazzatus habebat. Cingara deponit spallis prope littora fontis, 510 formam garzonis pulchri contemplat et annos; cumque diu stupuit, lagrymasque gittavit ab occhis, hunc levat amplexu, bramans donare sepulchro, namque recordatur tumulum vidisse vetustum, quem cercans peragrat sylvas, portatque Lonardum. 515 Interea Cingar paulatim corde resentit, ut solet a somno cum quis non illico surgit. In pede saltatus, coram putat esse Molocchum, dumque samitarram pugno se pensat habere, hunc vibrat, ventumque ferit, pazzusque videtur. 520 Mox sibi medesmo rediens, circunspicit, et nil Molocchi prope stare videt, nilque ultra puellae, nil quoque Beltrazzi, neque scit conoscere quare. Dumque petit fontem, Leonardi retrovat ensem, atque duos mortos apud ensem conspicit ursos. 525 Protinus expavit, putat illum, non putat illum esse Leonardi stoccum, dumque omnia cercat, ecce videt carmen sic summo in fonte tacatum: «Quanta pudicitiae sit laus, hic morte probatur. Maluit occidi quam se violare Lonardus». 530 Carminis authorem nymphae dixere Seraphum, qui modo se Phoebi, modo se Zoroastis alumnum ostentat, famaeque ornat splendore barones; et memoravi illum, et mox memorabo frequenter, tanquam praesagum rerum, geniique ministrum. 535 Iam iam non dubitat, iam iam conoscit apertam Lonardi mortem Cingar, culpatque bagassam, namque bagassarum scit mores Cingar et artes. —Proh Deus!—exclamat,—periit Leonardus, iniqua sic fortuna tulit? morietur Baldus ob iram, 540 ob coleramque sui, puero quem portat, amoris. Heu quid agam tapinellus ego? quo me ultra reducam? O sfortunati socii, tot casibus acti! Exanimus ne iacet Leonardus? forte ferarum ventribus esca fuit? non saltem cernere mortum 545 possumus? obscuro Falchettus carcere stentat? Baldum non video? Moschinus longe moratur? Siccine dant forzas scanfardae sidera tantas? siccine propitiant cagnazzae fata putanae? Non tibi parco unquam: non, non, disponor ad omnes 550 iandudum prigolos, mortem non estimo ravam. Sic fatus Cingar, quamprimum corripit ensem, sylvas inde subit foltas, leporumque coattos, de passu in passu meditat chieditque Lonardum, donec terribilem nemora inter frondea sensit 555 rumorem, quo terra tremit, sonitantque riverae. Intrepidus, cupiensque mori, quo murmur habetur portat iter, speratque illic acatare ribaldam. Sed videt ecce duos tandem pugnare barones: alter erat Baldus, summa canegiatus in ira, 560 qui modo Centaurum incontrans, Leonarda ferentem, crediderat tanti mazzatorem esse baronis, unde smisurato vibrabat robore spadam, menteque ficcarat Centaurum opponere morti, mox super occisum semet scannare Leonardum, 565 nam centum mortes nihil amplius aestimat heros, postquam compagni privatur imagine tanti. Centaurus multo Baldum sustentat afanno, quem sibi mazzatas cechi dare sentit et orbi. Torserat indarnum dardos, frustraque menabat 570 bastonem ferri, tamen alto corde repugnat. Non procul in terra Leonardi busta iacebant, quem quoties guardat lacrymoso lumine Baldus, maiore in furia Centauro currit adossum, crudelesque illi rotolat sine fine stocadas. 575 Cingar adest plorans; quo viso, Baldus, ab imo pectore singultans, cordis superante dolore, non manet, at sensus velut urget passio nostros tramortitus abit terrae, sentitque nientum. Quo casu horrenti, Centaurus constitit in se, 580 atque suprasedit, reputans non esse belopram (ut generosus erat) si lapsum vulnerat hostem. Cingar ibi ad superos lacrymantia lumina drizzat, atque gridat:—Vos, o superi, pietate carentes, sufficiat vobis nostrum rapuisse zoiellum, 585 nostram virtutis perlam morumque tesoros; vultis quin etiam validum prosternere Baldum? Si sic saevitis, si sic crudescere vultis, eya age, quid statis? quid adhuc indusia tardat? Me quoque, Falchettumque meum, sustollite mundo. 590 Quae mora? num rabies satietur denique vestra.— Sic ait, et voltus Centauro turbidus inquit: —Quae, Centaure, tibi fama est, que gloria tanta occidisse agnum, quo non mansuetior alter?— Centaurus respondet:—Ego? te fallis, amice. 595 Non mea, sed sola est Pandraghae culpa ribaldae. Sicut apud fontem poteris cognoscere verum, ad quem bagnandum cum te, barone, tulissem, ut sbroffatus aqua posses cazzare venenum, hunc reperi iuvenem, crudeli caede necatum, 600 quem quoque dum tumulo saxi tumulare parecchio, affuit hic novus Orlandus, novus affuit Hector, imo nec humanas tales volo dicere possas.— Cingar suspesus paulum stetit, inde favellat: —Quae, Centaure, tuas me sors buttavit in ongias?— 605 Tunc Virmazzus ei narravit cuncta per orden; Cingar in amplexum fraterno currit afettu, tercentumque illi basos in pectore stampat. —Per te—inquit,—mihi vita datur? licet illa noiosa posthac semper erit, semperque bramosa resolvi 610 ossibus his, postquam tanto viduamur amico. Iste valorosus, quem iecit doia tereno, est Baldus: Baldi scio te sensisse prodezzam, quam sensere poli, terraeque, maresque profundi. Huic similem cunctos non est reperire per orbes, 615 dico gaiardiae similem, saviique governi, quem tibi germanum reddam, fidumque sodalem. At precor interea, per amoris vincla novelli, fac mihi servitium, neque me domanda vilanum.— Cui Centaurus:—Ego faciam quaecunque iubebor. 620 Manda, comanda mihi; dictum, factumque putato.— Cingar ait:—Subito Pandraghae quaere capannam, ne nostras scelerata manus evadere possit. Hanc teneas donec veniam; veniamque debottum. —Sic faciam—respondet ei, tunc illico sylvas 625 per densas strepitat cursu, ramosque fracassat. Cingar it ad Baldum, bassa qui voce gemebat. Cingare mox viso, sic fletum sustulit altum: —O Leonarde puer, sine te quid vivere prodest? o Leonarde puer, sine me quid morte teneris? 630 o Leonarde, tuae sum solus causa ruinae! o Leonarde, meae tua mors est causa gravezzae! o Leonarde, tibi nimis improba fata procellant! o Leonarde, mihi vita est odiosa tapino! sed quae dextra dedit tibi nunc saevissima mortem, 635 mortem non mancum mihi det saevissima dextra.— In pede saltatus, sic Baldus dixit, et ensem perstringens manibus, Centaurum credit adesse, mandrittumque tirat (velut ingens forza doloris insanire facit) quo antiquam tempore querzam, 640 atque repugnantem valido per saecula borrae, ad sabiam voltat, mozzo troncone, stravoltam. Cingar eum, tanquam delapsum cardine mentis, confortat parlans:—Erat, o mi Balde, Lonardus vassallus mortis, sic nos, sic ipse vel ille, 645 tertius et quartus, Martinus, barba Philippus. Si lacrymae possunt huic toltam rendere vitam, spargamus lacrymas, horsu, nosmetque pichemus. Non tamen ignoras, quod quidquid nascitur orbi tam remanet vivum, quam gonfius ille sonaius, 650 ille sonaius aquae, qui fitur tempore pioggiae, hic cito comparet, citius disparet in unum buf baf, et quod erat quidquam nil illico restat. Non tibi bombardae pulver mage praestus avampat, quam volat ad mortem quidquid tuttavia creatur. 655 Mors nulli parcit, nullum fert illa ritegnum. Respectum nec habet temeraria personarum. Omnes affattum proscribit, prendit, amazzat. Papas, caesareos, reges, aliosque tyrannos, furfantes, sguataros, sbirros, aliasque canaias 660 mors ad sbarraiam menat, deque omnibus herbis fat fascem, nec stanca piat quandoque ripossum. Ne, mi Balde, fleas mortos, nam, teste Cocono, fletur id indarnum, quod scantonare nequimus. Debemur morti, nos nostraque, pulsat et aequo 665 mors pede nobilium turres inopumque botegas. Non hac perpetuis in terra ducimur annis. Patria, quae nostra est, in coelo constitit alto. Non haec, quas mittunt lachrymas tua lumina, possunt esse Leonardo gratae; non ista, gementi 670 pectore ducta, placent animo suspiria laeto. Foemineum est plorare, virum decet esse virilem. Mors haec vita fuit, nunquam moritura, Lonardo, qui, ne virginei tenebraret lumina solis, coelestem accepit vitam, mortemque peremit. 675 Sufficit has paucas tibi promulgasse rasones. Non Centaurus eum, non, o mi Balde, puellum, ut pensas, mazzavit: habes hoc crimine tortum.— His dictis, Cingar seriem narravit ad unguem passatae impresae, tam quod Pandraga ribalda est, 680 quam quod Centaurus vir optimus ac bonamicus. Baldus humi ficcos oculos tenet instar aheni, marmoreique viri, qui stat stabitque milannos, vel super altarum gesiae vel supra pilastrum. Cingaris eloquium distesis brancat orecchis, 685 una parolarum non perditur onza suarum. Mitior imprimis apparet, at inde solutis ex improviso lachrymis, non fronte dolorem dissimulare potest, nam quae frons schietta, lealis non portat sculpita sibi pensiria cordis? 690 Vox, quae tenta prius fuerat cagione pudoris, sic tandem erumpit, sic tandem erupta comenzat: —Cor, qui curarum factum es mihi vena ferarum, sis lachrymarum etiam, donec miserabile corpus in lachrymas abeat totum; cor perdite, plange, 695 plange, nec a planctu per te cessetur amaro. Quid maris interea confinia, quidve colonnas quaerimus extremas terrarum? vivimus ergo? vivimus an frustra suscepto vulnere mortis? Spes mea dempta mihi, mea lux, mea gloria. Plange, 700 plange, nec a lachrymis tua, cor, precordia cessent. O male felices socii, num vivere prodest, si mors solamen vitae tulit improba nostrae? O decus, o requies mea, mi Leonarde, vocanti non mihi respondes? sum Baldus, sum tuus ille, 705 sum tuus ille, miser, miserabilis, arca dolorum, poenarum Phlegethon, lachrymarum flumen et aequor. Proh superi! qualem voluistis perdere, qualem fata trucidastis! dolor, heu dolor, heu dolor, heu dol…— «Or» tacuit Baldus; sed iam nudaverat ensem 710 in se conversum, ferro iam pectus adhaeret. Corripit hunc humeris Cingar, spadamque repente divellit manibus, pavido cadit ille tremore, fronsque repentinam contraxit pallida formam mortis, at in somno mens consolata quievit.