Iamque suae gentis satis amplam Gelphora caedem audierat, nec non propriis aspexerat occhis. Obstupet, ac facti dum cercat scire casonem, ecce supragiungit nudis vecchia illa culattis, 5 quae Baldi artilios peradessum fugerat uncos. Qualis multoties vulpazza fugita taiolis, cui sex turba fugam dederit villana miaros, scridaritque retro:—Day, day, pia, para, repara,— ipsaque scaltra ferens caudam de retro levatam, 10 indeque puzziferas vomitans culamine loffas, fecerit assaium sanam portasse gonellam, anxiat, et brazzum linguae butat extra ganassas, talis vecchia quidem, vecchiarum stronzus, arivat, gentis amorbatrix, quae nunc ita bella parebat. 15 Ansat et ansando narrat vidisse legiadri zuffum hominis, quo non vultu rubestior alter: forte cavallerum unum de errantibus esse, qui velut Orlandus veniat destruggere fatas; octoque cum secum armatos guidare barones, 20 qui possent solis coelum confundere sguardis. Hos tamen in vistas varias cangiasse ferarum, rendere qui secum voluere libidinis actum. Illius at castos mores animumque baronis ad propriam subito cunctos tornasse figuram. 25 Nil pulchras valuisse sibi nudasse mamillas, nulla superstitio quippe illum, nulla lusinga ingannare potest, hunc forsitan esse Seraphi aguaitum, qui semper habet pensiria calda ut ruat omnino felicia regna stryarum. 30 Qua propter fieri deberi provisio talis, qualis multorum faciat pentire pacias, qui sic praesumant cum diis committere pugnam. Gelfora quam primum facier cotalia sensit, praesta suam mandat sibi retro currere guardam. 35 Fit cridor, armorumque sonus, crepitusque tubarum, campanae ad don don fitur concursio gentis, intornumque suae calcatur squadra reinae. Sed diavolorum legiones mille tresentae, quae simul hic inter miseros squaquarare solebant, 40 protinus (experti quondam quae forcia Baldi est) inde levant campum, cercant ve altronde loginos. Senserat hunc Baldus strepitum.—Seguitate, sodales.— dixit et adversus palazzum dirrigit ormam. En procul apparens magna Gelfora, fortius urlat 45 bestia, quum Baldum vidit, comitantibus altris. Haec super auratam celerat tirata carettam, quam seguitant etiam nympharum quinque barozzi. Non unquam regina fuit pomposior ista. Quattuor albentes palafreni, terga coperti 50 drappibus ex auro, strassinant retro quadrigam. Ipsa tenetque manu sceptrum, doramque coronam in testa, et rutilo trezzas diademate calcat. Praecedunt famuli centum, totidemque staferi: quisque galone tenet seu spadam sive fachinum. 55 Longa sequit series hominum muschiata zibettis, qui cortesanos se vantant esse tilatos, quorum si videas mores rationis ochialo, non homines maschios, sed dicas esse bagassas. Cortesanus erat tunc verus tempore vecchio, 60 quum rex ille produs, rex ille bonissimus Artu, egregiam tenuit chortem, tavolamque rotundam. Quis fuerit, scitur, Tristanus, Lanzaque lottus, quis quoque Galvanus, nec non bella altra brigata, quae regis fameia fuit, pulchraeque Ginebrae. 65 Tunc amor indossum seu faldam, sive corazzam portabat, colpisque spadae acquistabat honorem. Cui sudoris aquae, cui siccae pulvis arenae muschius et ambracanus fuerant, storaxque Levanti. Tunc cortigiani facies fuit apta placendi, 70 et molzinandi rigidae praecordia damae, quando lavabatur solo sudore celatae, quando nigrabatur sabiis sub sole boiento. Tempore sed nostro, pro dii, secloque dadessum, non nisi perfumis variis et odore zibetti, 75 non nisi seu zazarae petenentur, sive tosentur, brettis velluti, nec non scufiotibus auri, auri cordiculis, impresis atque medais, millibus et frappis per calzas, perque giupones, cercamus charum merdosi germen amoris. 80 En modo, dum celerem castigat Gelfora cocchium, subsequitantque aliae vaccarum quinque carettae, has veluti nymphas, divas, charasque madames, cortesanelli sociant, illisque ragionant nescio quos sognos, passata in nocte vedutos, 85 et portantinas properantes supra mulettas, dente bachettinas vadunt rodendo politas, mentitosque focos narrant, recitantque sonettos, sat male stringatos, ac parlant mille baianas, menchionasque suo dicunt in amore fusaras. 90 Baldus ab altano tumulo procul omnia visu coeperat, et ridens ita raggionabat amicis: —Cernite, compagni, de tantis millibus unum non hominem video, non qui lignaminis ensem disfodrare sciat, peius tirare stocatam. 95 Hi sunt, quos tantum manifestat barba viriles, caetera conveniunt muliebribus apta conocchis. Sed volo quod pulcram faciamus horhora prodezzam. Fingamus, quaeso, fingamus habere pauram de meretrice ista, per quam cuncta omnia puzzant. 100 Stemus et attenti, quae nobis damna parentur.— Talia cum sociis dum sic sic Baldus acordat, ecce propinquabat tandem regina stryarum Gelfora, quae cernens armatos stare barones: —Ola, quid—inquit,—adest? O res non cognita maium! 105 Cernitis humanam (quo tanta pacia?) brigatam? Qui sunt hi porci? Qui sunt hi brutta somenza? Nunquid habent animo tam grandem prosopopeiam, ut mea praesumant intrare ad regna, gaioffi?— Dixerat, et spazzat trombettam protinus unum, 110 ut sciat unde hominum veniat baldanza malorum, qui bastent animum sic tecta subire deorum. Ille galoppando non spiccat ab ore canoram ton tararan frifolo trombam, fin donec arivat Baldus ubi, comitesque manent, finguntque pauram. 115 Ad quos his parlat dictis trombetta superbis: —O poltronzones, quae phantasia guidavit sic vos per dominum nostrum, sic absque riguardo, huc ad clausuras et loggiamenta deorum? An fors nescitis haec esse palatia divûm? 120 Tanta ne vos vostrae tenuit fidanza canaiae? Maturate fugam, subitique levate trabaccas. Siccine bastardi, zaltrones, gensque tegnosa, gensque spelorza, sacrum venistis tangere limen? Ad vos me mandat venerabilis illa virago 125 (Cingar ait tacitus:—Venerabilis illa putana.—) quae tenet imperium sub se regnaminis huius. Aut vos ire iubet lontanos partibus istis, aut scorrozzatam chini veniatis ad illam, forte sacrificium meritabitis esse beatum, 130 humano quoniam placatur diva cruore.— Baldus ait:—O nos istuc male nempe capati! Cur, quando matres nostrae de ventre cagarunt, non potius mundo tantos peperere navones? Andemus miseri sanctum componere numen, 135 numen adoremus coeli, quod forte pregheris spegnitur humanis natura colerica divûm.— Compagni risu tacito sub pectora creppant, fazza tamen magnum simulat defora dolorem. Omnes cum testis bassis andare comenzant, 140 ac si, post schenam manibus colloque ligatis, ad scalam forchae conducat boia picandos. Tunc trombetta illos dominae praesentat et inquit: —Ecce prophanarunt hi vestrae regna coronae.— Gelfora contremuit bustum tam grande Fracassi, 145 interpellat eum: qui sit, quo sanguine venit. Respondet tremulus:—Sturlonus nomine dicor, Bressa mihi patria est, mea razza gigantibus illis descendit, qui trare Iovem voluere deorsum atque inter se se regnum partire deorum.— 150 Gelfora plus dentrum tremuit, cum talia sensit. Postea fattezzam Baldi, vistamque legiadram dum guardat, latosque humeros, strictumque fiancum, protinus in paniam vischiumque Cupidinis intrat. Ad quem sic placidis loquitur cortesa parolis: 155 —Tu quoque, qui sensum te prodis habere superbum, da prolem, nomenque tuum, genus atque tuorum.— Baldus respondet:—Caposeccus nomine dicor, natus adulterio monachae fratrisque Caponis, qui conceperunt me chiesae retro pilastrum. 160 Postea diabolo de me fecere sigillum. Sum devotus ei, cui dono in corpore vitam. Unde meum patrem vado retrovare Chiapinum. Me mare, me tellus, me sydera celsa refudant; si non esse Dei possum, decet esse diabli.— 165 Has desperati stupuit regina parolas. —Eya, sacerdotes—inquit,—nunc sacra parate, atque mihi altaros holocausti condite tantos, quantos nunc istos homines mactare bisognat. Hunc mihi solettum tamen asservate legiadrum, 170 quem volo sit primus regali eunuchus in aula.— Haec ea dicebat de bello corpore Baldi. Praestiter obedit famulorum turba suorum, lignaque portantur, multusque accenditur ignis. Ecce preti et frati, cum cottis cumque capuzzis, 175 cantantes veniunt infrotta boatibus altis: —Eu oe iach iach, eu oe, pirila, buf baf.— Quorum qui prior est, puvialem portat adossum. Turribuli pinguem mittunt ad nubila fumum, incensaeque faces crepitant altaria circum. 180 Gelfora supra caput montaverat alta pilastri, ut solet in summa plantari mole colossus. Hic dea chiamari vult, hic dea porca vocari, trombarum clangor rauca cum voce frequentat tarara ton tarara, ton ton tara, tantara taira. 185 Cor brillat sociis spadas rancare guainis, quos ciet ad carnes squarzandas musica trombae. Ipse prior Cayphas, insemmaque vescovus Annas accedunt, iugulumque parant scannare Fracasso, inque satis largo tepidum addunare cruorem 190 vase parecchiatur, meschiandum pane stryarum. Praecipitur curvos illi bassare ginocchios, quem prius ut vaccam cum cetta cumque securi discopare volunt, mox collo immergere cultrum. Ille sed impatiens clamavit:—Balde, facenda haec 195 it nimis avantum, nimis haec indusia durat.— Talia dum memorat, se drizzat in aëra praestus, pontificemque piat digitis, durosque restringit artilios, schiazzatque illum de more boazzae, dextraque de merdis et sanguine tincta remansit. 200 Baldus adocchiarat guerram iam esse comenzam: —Heus, seguitate—inquit, sfodratque celerrimus ensem. Currit ad urtandum, quam diximus ante, colonnam, cuius in excelso capitello Gelfora stabat. Cum caput innanzum ruit illa, simulque pilastrum, 205 quam piat extemplo Baldus per colla cridantem, cui dare soccorsum gens infinita ruebat. Sed Cingar comitesque alii, facto agmine, currunt, inque illas squadras intrant ut fulmen et ignis. Ipse gigas clamat:—Nunc est et tempus et hora 210 sacrificare Deo vacchasque, hircosque petulcos.— Sic dicendo, probat qualis sit tempra bachiocchi. —Ah porcinaiae—cridat Falchettus et Hippol,— vos ne putavistis nos qualchos esse maruffos, scilicet agnellos, pegorasque trovastis, et haedos, 215 ut pensaretis sic nos mactare diablo?— Talia bravando feriunt tutavia, nec ullum sparagnant colpum, testasque ad sydera mandant. Septem mille homines sunt, qui sua ferra cavarant, et Baldum assaltant propter riscodere porcam. 220 At celer altorium dat Falco, et Cingar, et Hippol, Moschinusque, aliique simul, qui tempore curto mortorum ingenti fabricarunt aggere montem. Turba puellarum fractis fugit inde carettis, smarritaeque sinus lacerant rumpuntque capillos. 225 Non bonus hic perdit Boccalus tempus, at illas protinus inseguitat chiamando:—State ribaldae, state putanellae, quia vos frustare bisognat. Quo, quo? State, inquam, ola, spettate, quo itis? quo ve scapinatis? Mea nunc vendetta fietur. 230 Siccine me nuper vacchae fecistis asellum? siccine grattastis mihi schenam pectine boschi?— Haec referens, portat scoriadam forte trovatam, qualem Vegnesae vidi, quum boia putanas per Merzeriam frustat, frustandoque currit, 235 tandem arrivatas chioccat, tozzatque tapinas: attamen alquantum sferzam leggerius offert, dum capat in teneras damas, niveasque putinas; tantum scarcossas vecchias, lippasque stryazzas, et rofianazzas stafilatis tozzolat aspris, 240 terga quibus parere facit persutta Labruzzi. Non «pietas» valet hic non «perdonanza» cridari, nam mercadanti Boccalus fecerat aures. Baldus at in brazzis reginam portat et illam continuo gens tota ruens riscodere cercat; 245 unde travaius erat certando baronibus ingens, tanta superchiabat calcatim zurma bravorum. Personat incircum campagna cridoribus altis, unde maris pisces veniunt atterra balordi, namque super pendet pelagus de more solari. 250 Tunc homines superi (nec enim scio dire bugiam) audivere illam liquido sub gurgite guerram. Iamque striam Baldus multo sudore ligarat, inque suis spallis quoddam portarat in antrum. Non gens ultra sequit, vel mortua vel stropiata, 255 parsque fugae studiat, cercatque per abdita scampum. Gelfora, iam tristo portu guidata, diablos invocat, ut veniant promissam tollere vitam. Sic igitur dum stridet adhuc, malnata piatur unguibus innumeris diavolorum forte cridantum, 260 umbraque in infernum cum corpore fertur ab illis. Iamque fracassandi domicilia sporca Fracassus coeperat impresam, longisque ut passibus ibat; quo iam gelforeos de fundo ad tecta palazzos sterneret, ac mundum tanto privaret afanno. 265 Ad primam subito giuntam de marmore grossum chioccat pillastrum, quod stat cantone palazzi. Rumpitur in centum volitantes undique pezzos, fitque ingens strepitus de travis, deque quadrellis, magnaque terreno camerarum banda ruinat, 270 calzinaeque leves malnettant astra volando. Replicat horribiles colpos, geminatque bataium, trita columnarum fit ruptio, deque supernis machina muraliis reboans descendit abassum. Indorata cadunt meschiatis tecta matonis, 275 riccaque picturis vadunt solaria terrae. Dumque gigas manibus turrim furibundus aferrat, ecce Seraphus adest in fretta, vocatque, cridatque: —Parce, gigas, iam parce, gigas, sic poena soluta est. Integra stet turris pro nunc, quae quando ruatur, 280 illico quae cernis pelagi fundamina sursum pendula cascabunt, veluti natura chinarat, vosque negabimini, piscesque cibabitis omnes. Si nescis; turri septem clauduntur in ista fatales statuae, sex cerae, septima plumbi, 285 quas simul ad quintam lunam, sub monte Tonalo composuere striae septem: Madoia, Catoia, Stanaque, Birla soror, Sberliffaque, Cantara, Dina. Quam primum frangas turrim, guastesve figuras, postizzus locus hic in fumum protinus ibit, 290 vosque bibetis aquas, plus quam sit voia bibendi.— Venerat huc Baldus, mazzatis denique cunctis, conciliumque suis cum compagnonibus edit: et quid sit tandem faciendum, voce domandat. Cingar ad infernas suadet callare masones, 295 quas Serraphus ait non multum longe catari. Haec ve relinquatur Serrapho impresa ruendi regna stryanismi, turrem, statuasque levandi. Tunc omnes favere manu, favere parolis Cingaris arditae menti, laudantque talentum 300 hunc animi, quo non mundo generosior alter. Attamen ipse manet, Baldo mandante, Gibertus, quem retinet secum Serraphus amatque galantum. Ad phlegethontaeas igitur cascare cavernas voia stat, una quidem Baldo paret horula centum 305 posse diabolicas rursum assagiare prodezzas. Ecce iterum scuras animoso corde latebras introëunt, callantque magis per clymata centri. Gemma tamen fulget, quam Baldus servat in elmo, qua cernunt aditus et multa pericula schivant. 310 Semper ad in giusum facili labente camino frettantes abeunt, Baldi praeeunte lusoro. Centum stradiculas, centumque viacula iam iam incipiunt reperire simul concurrere in unam ingentem stradam variis venientia bandis. 315 Dico quod innumeras retrovant hinc inde viettas derivare suos fines ad grande viaggium, quem spatiosa menat stygiis contrada paësis. Quales in veneta nos cernimus urbe canales undique menantes barcas, descendere in unum 320 maiorem, bravumque nimis, grossumque canalem, tales stradiculae, calles, sentiria mille conveniunt, monstrantque notas ea singula scriptas, unde potest sciri qua quisque caminus ab urbe huc descendat, agatque suas huc illa brigatas. 325 Est via quam drizzat Florentia, Roma, Milanus, Zenova, Neapoli, Vegnesia, Parma, Bologna, Lyon, Avignonus, Parisus, Buda, Valenza, Constantinopoli, Cairus, sedesque Cipadae. Denique quodque solum, quaeque urbs, arx, villa, caminum 330 huc drizzat, portatque suas ad tartara pravas malnatasque animas, quarum tot milia nigrum continuo ingombrant baratrum, quot milia toto muscarum mundo nascunt in millibus annis. Quo magis ante itur, magis orbita largior umbras 335 excipit innumeras, tacito rumore gementes. Baldus compagnis nulli parlare comandat: dumque illi parent, dumque alta silentia servant, ecce caput stradae se se dilatat in amplam campagnam, horribilem et cinerum de pulvere carcam. 340 Subterrana illic ventorum flamina regnant, pro quibus efficitur mundo teremotus in isto; impetuosa ferunt cineres, agitantque savornam per largos campos, redolentes sulphuris oybo. Gaudet in hac rerum Baldus novitate, Lyronem 345 admonet atque alios nulla de sorte pavere. —Quid?—Falchettus ait—dum te, mi Balde, videmus, non sgomentabit nos quanta canaia sub orco stat diavolorum, nec quanta sub aëre stridet.— Dixerat, et saltans animo se monstrat alegro, 350 contraque terribiles ventos ruit huc, ruit illuc. Cingar eum sequitur scherzando, trufantque vicissim. Ambo simul rident, saltant, vaduntque, reduntque. Quales agnelli fugiunt, matremque relinquunt, quattuor et pedibus guizzant et in aëra pirlant; 355 ast ubi sentitur lupus exurlare propinquus, confestim pavidi se matris ad ubera tornant; pastor adest, grossumque canem sibi chiamat apressum: talis Falchettus laeto cum Cingare spassum grande piat, curruntque ambo lontanius altris; 360 ast improvisos prigolos si forte catabant, praestiter ad portum Baldi remeare videbas, inde sub illius combattere fortiter umbra. Qui, velut avvezzat caporalis providus, ipse de se non curat, tantum risguardat amicos. 365 Ad caput interea campagnae scurus et asper boscus adest, ac sylva pavens, non consita myrthis, non lauris, platanis, ulmis, altisque cipressis; at nigrae taxus, aconita, malaeque cicutae, grandilitate pares alpino in culmine fagis, 370 toxica mortiferi sudant de cortice sughi. Introit ante alios Baldus, nova cernere gaudet, perque venenifluas nihil aestimat ire latebras. Incipiunt iam longe gravem sentire bagordum, murmur et insolitum, tanquam tempesta petrarum, 375 vel magis ad guisam pelagi battentis arenam, quando fremit, vastasque polo subgurgitat undas. In finem boschi retrovant intramina grandis portazzae, nunquam chiusae, sed semper apertae, per quam trenta pares intrant insemma carettae, 380 verbaque sic duro saxi frontale notantur: —Regia Luciferi dicor, bandita tenetur chors hic, intrando patet, ast uscendo seratur.— Fracassus ridet:—Subeamus adunca, sodales. Non regrediendi dabitur, ut cerno, facultas.— 385 Introëunt igitur, tenebris appena resistit carbonus Baldi; sed folta in nocte tumultant, horrisonasque tonant scurissima regna querelas. Ecce tavernarus tandem barbatus in illos obvius accelerat, vivosque in corpore mirat. 390 —O—secum parlat,—quae cosa novella videtur!— Sic ait, et mulcens foltos ad menta pelazzos, stat penserosus, stupidus, sensuque revoltat: debeat an similes scotto invitare brigantes. Tandem guarnazzam cingens, brotaminis unctam: 395 —Vultis—ait—nostram, compagni, intrare tavernam?— Boccalus raptim responsum primior affert. —Quid cercandum aliud? Bona si tibi caneva primum, inde bonae quaiae, bona lonza, bonique capretti, ecce parecchiamur simul omnia ventre locare, 400 et pagare simul patefactis omnia borsis.— Ostus ait:—Mecum veniatis, non mihi desunt et pernicones, et frolla carne fasani, et vinum garbum, et vinum dulce Reami.— Sic ait, ingrediens, mensasque parare comandat. 405 Hunc omnes seguitant, sed Baldus inanzior altris, compagnisque facit per opaca silentia scortam, donec eos salam conduxerat ostus in amplam, in qua mille animas epulis catavere sedentes, mangiantesque instar porcorum dente famato. 410 Sunt etenim magrae vultu, nigraeque colore, sunt sguerzae, gobbae, slancatae, suntque carognis omnibus aequandae, nimio puzzore malorum. Irruit ad mensam iocunda fronte Bocalus, inque piatellum dum vult extendere griffum, 415 protinus indretum vultu pallente retirat; qui pensando aliquem forsan gremire caponem, gremiturus erat scurzum, turpemque marassum. Accedit propius, factum discernere, Baldus. Quali cum guisa gattum rosegare codaium 420 aspicias, quando sibi retro cauda tiratur, striccaturque simul, manibus per forza retentus, qui fremit et faciens gnao gnao se ingordus anegat; illac sic animas contemplat Baldus edentes vipeream carnem, rospos, variasque vivandas, 425 unde venenorum mors invitabilis exit. Praeterea aspideo completas sanguine tazzas sorbebant, oculosque foras sorbendo butabant, ut solet infirmus cui Ierae pocula dentur. Corripit interea rigidam post fercula sferzam 430 ostus, et intornum menando licentiat illas, namque novas alias quoque pasturare bisognat. Impetuosae igitur abeunt, subeuntque novellae, quas etiam cogit putridis accumbere mensis. Mox ait ad Baldum, sociosque:—Sedete, bricones, 435 seu vos mangietis, seu non mangiare voiatis, omnino faciet mysterum solvere scottum.— Sic dicens, alzat scoriatae quinque catenas, hinc menat et zif zaf resonando percutit Hipol, quem male provistum tollit de peso levatum, 440 atque suo fratri Lyrono buttat adossum: amboque schenadam pariter cascando piarunt. —Illa quidem vestra est—Boccalus parlat;—habetis praevendam vestram, tamen hanc non curo biavam.— Sic ait, et scapolat, cantoneque delitet uno. 445 Baldus arostitum rapit improviste dragonem, inque tavernari mostazzum concite iactat, manserit ut medio faciei stigma notatum. Non tamen hoc tantum colpo fuit ira baronis sat contenta, tirat cum rosto insemma saporem 450 ingentis pugni, qui dextram tozzat orecchiam, unde tramazzanti chioccat quoque terra sinistram. Cingar ait ridens:—Nondum mangiavimus, et tu, Balde, comenzasti scottum pagare tavernae.— Respondet Baldus:—Sic Hippolis esca soluta est.— 455 Interea Virmazzus eas interrogat umbras: cur veniant illam sic albergare tavernam, curque venenosas ingoient atque tracannent has victuarias, plenosque cruore becheros. Cui maior sic umbra gemens suspirat et inquit: 460 —Quaelibet infernis cruciatibus alma ferenda, corpore cum primum posito descendit ad orcum, anteque quam vadat grottas habitare statutas, hoc diavolazzo prius invitatur ab osto, quem Griffarostum diabolica zurma domandat. 465 Nec tamen invitum contemnere possumus istum, nolentes etenim ferri scoriada coërcet. Qua propter quantas animas ingombrat avernus, iste tavernarus marzo mangiamine pascit.— Dixerat haec, alias en rursus adire videbant, 470 unde iubet propter fastidia Baldus, ab illa compagnos betola stomacosa cedere tandem. Protinus egressi denso se se agmine stringunt, namque illic adeo grossa est fuscatio noctis, ut valeas etiam gladio taliare tenebras, 475 perdere vel se se potuissent unus ab altro. Iussu ergo Baldi modicum fecere drapellum, atque capellettis similes insemma dunantur, namque stradiotti leggeras supra pedrinas, quando coreriam faciunt inimica per arva, 480 non se spernazzant veluti poltrona canaia, verum groppetto strictim calcantur in uno, donec aquistatis parlent sperone botinis, atque—Cavalla grisa bre bre—vel—Pospodo—dicant. Baldus praecedens sfodratum baiulat ensem, 485 at se Boccalus nunquam lontanat ab illo, seque volunteram, dum corde tremante cacabat, vellet in illius totum se abscondere costis. Saepe agnusdeos faciebat fronte revolta. Iam procul ascoltant strepitum rumoris aquosi, 490 non aliter quando laxatur brena molinis. Baldus ad hunc sonitum tendit, drizzatque pedattas, arrivantque illuc nigras Acherontis ad undas, qui semper, veluti Porrettae balnea, fumat. Illic circa suas testas hinc inde volazzant 495 innumerae flentes animae, vocitantque Charontem, quas ille ad ripam debet passare sinistram, sed non, transactis iam giornis octo, videtur. Cingar in hoc tantum sociis longatur ab altris, namque coactus erat natura figere termen, 500 sive super littus fungum plantare novellum, vel potius dicam lombardam promere quaiam. Iamque bragas implens huc illuc ibat a nasum, ut brachetta solet, quae leprem china sausat. Sed non hic leporem, sed non trovat ille caprettum, 505 sed iuvenem mortum, quo sic improvidus urtat, quantos unde pilos habuit per corpus arizzat. Nec destringatis bene tunc in littore calzis se se bassarat, fosso nascostus in uno, totum per calzas se repperit esse zibettum, 510 nam cagarella metu procedit saepe gaiardo, imo paura magis poterit bastabilis esse destiticare cito stiticas in ventre budellas, quam per chrysterii pivam decoctio malvae. Cingar se retrahit, ceu qui pede presserit anguem, 515 et iuvenem attonita guatabat mente galantum, qui stramortitus re vera, non ibi mortus, ut parebat, erat, lachrymisque bagnarat arenam. —Ayme—Cingar ait,—quae nam fortuna guidavit te, puer, huc? aut quo, sic vivo corpore, vadis?— 520 Dixerat, et se se paulatim proximat illi, vultque experiri si vitam liquerit istam. Praestiter amotis sbarrattat pectora pannis, cercat et un pocum tastat sub corde calorem, unde datur scire nondum spudasse fiatum, 525 nec Requiem aeternam fuerat cantare bisognus. At pensare nequit foggiam, quae suscitet illum. Non ibi credat aquis vultum sbrofare rosatis, non ibi odorifero venas fregare cirotto, non ibi speret aquam de flumine tollere frescam, 530 namque venenosis Acheron ibi fluctibus ardet. Per mancum ergo malum caldam spinavit orinam, et iuvenis venas, polsos et tempia bagnat. Ille pudicino pissamine Cingaris unctus, paulatim forzas revocare per ossa comenzat; 535 en bellam frontem, bellos en schiudit ocellos, hasque parolinas inspecto Cingare parlat: —Sis benedictus homo, tal qualis barro fuisti, qui medio morto transtullum tale dedisti. Non hoc fecisset medicinae inventor, Apollo.— 540 Cingar eum tollit de terra et talia profert: —O formose puer, quae nam desgratia tanta est? quae ve locis istis te sors adversa butavit?— Cui sic responsum magno facit ille dolore: —Est mihi de schiatta Cipadae pessima mater, 545 ipsa patrem Baldum praesenserat esse negatum, unde novum subito zaffavit vacca maritum, de quo quamprimum tres fecit scroia fiolos. Meque simul, fratremque meum, de sanguine Baldi, contempsit, propriamque casam nos linquere fecit. 550 Grillus ego dicor, fratrem dixere Fanettum. Amboque nassuti sumus, uno ex ventre, gemelli. Ambo universam mundi cercavimus oram, dilectum patrem Baldum cagione catandi. Post mare, post terras multo sudore vagatas, 555 post assassinos, ladros, pelagique travaios, ad desperatam, velut aiunt, fecimus ambo: tartaricas nobis placuit cercare masones, mancum stimantes vitam quam quinque lupinos. Ast ubi nos fortuna locum deduxit ad istum, 560 nos, inquam, medios longa stracchedine mortos, affuit ecce Charon, praesentis nauta riverae, qui tenet officium curvo transferre batello damnatas animas et ademptas morte secunda. Ergo rogabamus si nos trascendere vellet, 565 sponentes illi causam pietatis, amoris et fidei, quam nos patri debere tenemur. Ille ribaldonus, crestosus vecchius, et omni fraude sat impressus, velut omnis nauta catatur, promisit nos velle quidem passare delaium, 570 sed non insemmam, dicens quod transiet unus post alium, fietque duplex vogatio nostra. Et causam tulit hanc:—Ne scilicet ipsa periret gundola, corporibus sic sic onerata duobus.— Hac igitur ratione meus germanus abivit, 575 nec per sex giornos ultra mihi barca retornat, absque meo charo dilecto fratre remansi, ducitur in baratrum, sine quo iam vivere nolo.— Cingar, id ascoltans, exiverat extra seipsum, fecerat et veluti faciunt qui nocte vaneggiant. 580 In pueri facie fixissima lumina tendit, et Baldi chieram sembiante notavit in illo. Immaduere statim scolato pectore guanzae ac adolescentis fronti dedit oscula centum. —Pone, puer—dixit,—spaventum; pone travaium, 585 pone doiam cordis, nec fle, tibi prospera barca est. Non procul esse tuum patrem, tibi nuntio, Baldum. Dixerat, et versum ripas Acherontis afrettat, ut referat Baldo solatia tanta parenti. Qui vocat interea bravosa voce Charontem, 590 et giurat quod vult sibi pugnis rumpere schenam, ni subito ad prodam veniat, cimbamque reducat, qua tot debentur ripae passarier altrae tardantes animae, quarum stant littora plena. At bravat indarnum, ac indarnum semet adirat. 595 Unam namque Charon nympharum regis averni, nomine Thesiphonam, totus brusefactus amabat, nec quid speraret tamen ancum pazzus habebat. Sed postquam puerum, nulla mercede, Fanettum donat Thesiphonae, quae vult concedere noctem, 600 ille stat indarnum, stat mattus, statque balordus, seria postponens carnali cuncta desio: cui propria utilitas, cui barchae puzzat aquistus, et quod aquistatur seu stento sive salaro dilectae tribuit, velut est usanza, bagassae. 605 Tantae huc ergo animae de mundo semper arivant, ut Baldi carichent humeros, comitumque suorum. Ignorant etenim miserae, qua in parte repossent, unde super spallas illorum mille quiescunt. Harum fert plenas iam iam Fracassus orecchias, 610 nec non et nasum, barbam, capitisque tosonos. Ille frequens crollat testam, stranutat, arascat; sed post stranutum redeunt, iterumque sotintrant antra cavernosi nasi, testamque busatam. Impatiens tamen ille humeros scossare frequentat; 615 sed quo plus scossat, plus turba molesta ritornat. Hinc examen apum cunctis sua testa videtur, agmine quae denso se circa foramen adossant. Vel potius Fracassus erat bos tempore vecchius, cuius sbercigeros oculos, musumque bavosum 620 rodere contendunt hinc moschae, ac inde tavani, quos ut discazzet calzis et dente molestos, absque intervallo pendentes crollat orecchias; sed quo plus crollat, plus illi ad pascua tornant. Cingar at interea Grillum deduxerat illuc, 625 quem praesentando patri sic parlat et inquit: —Nosce, pater, natum; genitor, cognosce nepotem. Hanc tua, Balde, rosam generavit fronda galantam. Protulit hunc nobis tua vivida planta garoflum. Carpe tuae fructum, pater, arboris: haec tua proles, 630 hic tuus est Grillus, quem parvum liquimus orbi.— Baldus ibi stupida mirabat fronte puellum, visceribusque diu motis stetit extra seipsum, denique nil dubitans illum indolcitus abrazzat, deque suo sic sic brazzando fratre domandat. 635 Cingar hoc incaricum narrandi suscipit, at nil dicere tunc voluit de uxoris crimine Bertae. Talia dum stabant una parlare barones, ecce venit sbraiando Charon, chiamatque bravazzus: —Papa Satan, o papa Satan, beth, gimel, aleppe. 640 Cra cra, tif taf noc, sgne flut, canatanta, riogna.— Canutam mentozzus habet sine pectine barbam, quae bigolum distesa coprit, tangitque ginocchios. Non habet in calva solettum fronte peluzzum, ac si cum rasa testa, penitusque pelata, 645 vellet in aspectu populi mazzare gatuzzam. Strazzolenta sibi carnes schiavina covertat, quam «saltinbarcam» chiozotta canaia domandat. Navigat in fretta super orlum navis adunchae, stansque pede in sponda paret cascare deorsum, 650 nec cascare tamen metuit quia praticus ille est. Sic barcarolos venetam vogare per urbem multoties vidi, quibus ars est propria remus: stat super ordellum barchae pes unus, at alter pendulus huc illuc vadit, stimatque negottam 655 si quandoque super fluctus, extraque batellum, nil penitus toccans audax cum morte solazzat: per strictos tamen illa volat barchetta canales, illeque schiavonus, vel morus, vel sarasinus, cifolat et cridat:—Barca, premique, stalyum,— 660 nec mancant uno tria milia cancara giorno. Iamque propinquabat ripae mala fazza Charontis, cumque bravariis animas terrebat acerbis. Baldus at in furia «poltronem» nuncupat illum, nec vult intrando barcam restare dedretum, 665 sed vix ad prodam fuit ánchora ficca lavacchio, ecce implent animae busos et transtra carinae. Sed Charon, aspecto Baldo sociisque, cridabat: —Quae vos in patres nostras ventura guidavit? Ola, quibus dico? si barcam scandere vultis, 670 ponite corpoream somam carnisque valisam. Una mihi cura est animas transferre solutas, non altramenter fluvium passabitis istum.— Baldus ait:—Taceas, taceas, scornute diavol, ad caput inchinum nisi vis andare sotacquam. 675 Nonne hic Meschinum varcasti corpore ficcum? nec mihi communem poteris concedere passum? Cui dico? dico ne tibi, parone bugiarde. Huc accosta ratem nobis, huc volge timonem. Quo premis in laium? in quaium dico, maruffe.— 680 Non Charon ascoltat, sed navem praestus aretrat, quam caricatam animis largum dilongat in amnem. O puta si Baldus rodit furiando cadenam, at sibi vendettae concessa est nulla facultas. Tunc Fracassus ibi largum saltare canalem 685 praeparat, et spudans manibus se retro retirat, discorsamque piat vel tres vel quinque cavezzos; inde movens passus longones, inde galoppans, inde citum corsum, de ripa saltat in altram: quo saltu intornum graviter campagna tremavit, 690 terribilemque omnes balzum stupuere barones. Baldus mandat ei, tota cum voce cridando, ut voiat barbam nautae streppare pilatim, rumpere cervellum ac totos corporis ossos: mox provet an possit barcam guidare dequaium. 695 Sed Charon attonitus factus, saltante giganto, iam rivat ad portum, cunctasque licentiat umbras, quae sfortunatae de navi ad littora saltant, praecipitesque volant se confessare Chyroni, ut confessatae vadant quo andare bisognat: 700 sive in boientae caldaria plena resinae, sive in fornaces vitri fluxique piombi, sive in giazzatum borea cifolante profundum, sive inter flammas, basiliscos atque dragones. Sed Charon interea non vadit tollere Baldum, 705 imo tremat guardans splendentis corpora ferri. Non procul in stipulis fluvialibus atque canellis, se Fracassus erat nascostus, ut inde piato tempore comprendat pian pian de retro Charontem, qui dum burchiellum reficit, pluresque facendas 710 expedit, indusiatque aliae se reddere ripae. Fracassus tacite se densis tollit ab ulvis, et quachius quachius veniens post terga Charontis, nil strepitat, digitisque pedum vix signat arenam. En cito per collum, sociis plaudentibus, illum 715 zaffat, et intornum bis, terque, quaterque volutans, ut solet ongiutum clamans strozzerus osellum, slanzat eum forti tenebrosa per aëra brazzo. Ille volat nigras, veluti cornacchia, per auras, qui nisi dextra Dei festina dedisset aiuttum 720 certe fracassasset quanta ossa in corpore gestat. Sed per aventuram cascans in inania centri, adiutus levitate fuit, sanusque remansit. Interea magnus barchettam intrare pusillam vult gigas, et pensat bonhomazzus posse teneri, 725 ac sustentari tam parvo in ventre batelli. Sed pede vix posito, liquidis schiffettus in undis vult ire ad fundum, nec fert tam grande pilastrum. Anne pulex grossum poterit gestare cavallum? anne super spallas saccum formica Bolognae? 730 Tunc discreta retro se se persona gigantis balzat, et alterius foggae passamina cercat. Grattat quippe caput, capitis grattatio guisam en aliam retrovat, quam tunc tunc fare parecchiat. Cum pede dat calzum retro in culamina barchae, 735 quae, velut in poppa sofio percussa sirocchi, evolat et ripam tam velox fertur ad altram, ut nisi iuvissent hastas porgendo barones se spezzasset enim duris in litore saxis. Cingar eam retinet, curvumque ad littus apoggiat, 740 montat et accipiens remum cridat:—Ola, sodales intretis, quoniam passabimus absque Charonte.— Conscendunt igitur navim sub Cingare cuncti, non tamen insemmam, nimium quia pressa negaret. Unum post alium portat, septemque fiatis 745 de ripa ad ripam guidata est Cingare barca. Baldus ridebat dicens:—Mirate, sodales, quantus ad officium nocchieri Cingar habetur. Certe hic nec forma nec discrepat arte Charontis. Cernite terribiles oculos magramque figuram. 750 Quis nam illum guardans non dixerit esse diablum?— Cui Boccalus:—Ita est, chiozotti fazza videtur. Per quem si nummos voias mandare Venecis, quam foret impresam speditus et aptus ad istam!— Cingar respondet:—Nec tu, Boccale, biolchi 755 officium cazzando boves conducere scires. Namque volunteram grassum, carnemque salatam dum robbas, codigasque omnes in guttura mandas, non unquam lardo fregares fusta rotarum, et tua continuo male uncta caretta cridaret.— 760 Baldus ait:—Vos ambo estis lemosina sancta.— Tangite iam ripam, passato hoc flumine, iacta est alea; tuque, Striax, tam longo parce labori.
Per sabionigeros ad longum fluminis agros ibant compagni, nigram Plutonis ad urbem. Ecce procul iuvenem lachrymosa voce cridantem, scampantemque vident, ac dantem bracchia coelo. 5 Hunc vecchiazza sequit, stimulisque incalzat aguzzis. Non aliter manzola truci picigata tavano, praecipitosa ruit, reboansque per invia fertur, cui bonus altorium properat donare biolcus; ut puer infelix nunc huc, nunc cursitat illuc, 10 dum sibi post humeros vecchiazzam currere sentit. Haec habet ad ventum sparsos de vertice crines, imo veneniferos angues, turpesque cerastas, quae arrectae cifolos, horrendaque sibila mandant. Vipereos retinet sua dextraque, laevaque bissos, 15 quos iacit in costas pueri laceratque fiancos. Grillus in hoc subito magnum sic exprimit urlum: —Me miserum, misero tostum succurrite fratri. Balde pater, pateris tam diram cernere cosam? Ille est Fanettus, tibi filius et mihi frater. 20 Oyme, vide, quaeso, quantis laceratur afannis.— Est Fanettus enim, quem pessima vecchia dolentat. Intumuere patris praecordia tacta dolore, retroque Thesiphonam se cursu avventat equino. Illa, videns Baldum post se furibunde volantem, 25 deserit impresam seguitandi terga Fanetti, cazzat et incautos Baldi sese inter amicos, aspideasque illic trezzas laniare comenzat. Pro dii, quanta illis coepit scaramuzza tra lorum! quantosque horribiles pugnos et verbera menant! 30 Cingar Falchetto dat magnum fortiter urtum, quem simul ad terram buttat sotosora balordum. Fumigat in facie sguardo Falchettus amaro, datque manum mazzae, captans cum Cingare guerram, et qui nunc fuerant ter centum mittere vitas, 35 alter in alterius cosis et honore, parati, ecce coradellas cercant mangiare vicissim. Moschinus tortis Philofornum guardat ochiadis, cui Philofornus ait:—Quid guardas? Sfodra, vilane.— Hisque bravariis comenzant ambo duellum. 40 Armipotens Hippol rixat cum fratre Lyrono, seque rebruscabant ambo, tegnamque gratabant. Fracassus ferri bacchioccum menat abassum, ut de Centauro fratrorum torta fiatur. At Centaurus, habens nervos velut ova metalli, 45 non dare materiam poterit rostire fritadam. Attamen huc illuc slanzat, colposque gigantis saepe facit vanos, et dat pro pane fugazzam. Grillus afrontarat se fratrem contra Fanettum, qui nihil in manibus gestantes saxa tirabant, 50 sfronzantesque petras fraterna in corpora trabant. Sed quia Boccalus contrastum non habet ullum, incipit en solidos sibi stesso tradere goffos, unguibus et propriis testae squarzare peluccam. Non tamen ipsius fuerat dementia tanta, 55 quin prius in quodam tegeret cantone botazzum. Baldus, id aspiciens, stabat ceu petra stupendo, postea vult guerram penitus partire nocivam; trat spadam, atque cridat, quali cum voce cridamus dum cortellantes bravazzos, mangiaque ferros, 60 dividimus stanghis, spadis, multisque parolis. —State retro—clamat Baldus,—retro state, diavol. Cui dico? Guarda, non, horsu, retro, menabo. O Deus, hi certe mazzabunt intra seipsos.— Sic Baldus, tutavia parans, reparansque feritas, 65 insultabat eis, nunc huc, nunc providus illuc, nec tamen accensum valet attrigare bagordum. Hi sibi dismaiant sbergos, cossalia, faldas, spallazzosque tridos brandis ad littora buttant. Cingar Falchettum, Falchettus Cingara pistat, 70 non parcit fratri Lyrono fervidus Hippol, nec Lyronus ei lassat repiare fiatum, sunt ambo nati de matris ventre medemae, id tamen ut matti smemorant pacemque refudant. Fracassus mugit Centaurum contra gaiardum, 75 atque bachioccatas sine possa menat acerbas, quas nisi Virmazzus saltans hinc inde schivaret, saepe fracassatis cecidisset littore membris. Boccalus spennata quidem iam chiozza videtur, tam sibi met pazzus lacerat rumpitque capillos. 80 —Cedite—clamabat Baldus,—iam cedite fratres; dicite cagionem cur vos discordia burlat. Ne ferias, Cingar; mazzam, Falchette, reponas. Nexus amicitiae sic vester frangitur ergo? Vade retro, nec fac, guarda, Virmazze, bataiam. 85 Horsu, Lyrone, mane; sic sic feris, Hippole, fratrem? Ola, quid insanis, fraschetta Fanette? Quid et tu, Grille, furis? Sic vos inter vos? Linquite petras. Quid tibi Moschinus fecit, Philoforne? Quid ola, mi Moschine, furis tam dulcem contra sodalem? 90 State retro cuncti, brandosque reducite fodris.— Talia sed frustra dum parlat, corripit ensem, cunque piatonadis sforzat partire baruffam, saepe minazzat eis, nisi se pistare rafinant, menabit spadae iam colpos absque riguardo. 95 Quisque erat ob nimium factus iam stancus afannum, nil tamen ascoltant Baldum, nunc dulce rogantem, nunc blasphemantem, nunc rauca voce minantem, qui, tandem cernens guisa prodesse niguna, se post Tesiphonam, stantem guardare baruffas, 100 providus avventat: fors fors ita briga calabit. Illa fugit stridens, nigrasque cridoribus auras, spezzat, et interdum Baldum conversa menazzat. Mox grignat dentes et acerbos pandit hiatus. An vidisti unquam rabiosam currere cagnam, 105 quae dum incalzatur bastonibus atque cridore, fert inter gambas codam, testamque revoltans, candentes ringit dentes, bau bauque frequentat? Sic mala vecchia facit, Baldo seguitante dedretum. Ipse volans iam iam sperat zaffasse, sed illa, 110 spiritus, ante fugit, cui se male corpus adaequat. Versus montagnae culmen rapit illa caminum, quo circum circa vallis spatiosa seratur, istaque flamiferos vomitat montagna vapores, sulphureisque facit nasum obturare latrinis. 115 Vecchia ribalda, nihil curans ascendere montem, rampegat et capras ita rampegando superchiat. Insequitur Baldus quo se viat illa, nec aspros tunc guardat steccos, spinas, rupesve, petrasve: destinat illius nunquam lassare pedattas. 120 Dum sic urget eam, desertum callat in unum, quo non strada fuit mundo saxosior unquam. Nunc guidat ad bassum, nunc coelum scandere paret. Cuius plena nigro puzzant confinia fango, qui supportantem vix Baldum fangus amorbat. 125 Non illum curat, clauso sed lumine drentum saltat, et in putrida se totum fece volutat. Nunquam porcellus pantano pulchrior exit, ut desdegnatus tunc fango Baldus ab illo se cavat, et multum portat paladinus afannum. 130 At paladinorum labor est preciosior auro. Praeterea post terga sibi pluviosa ruinant nubila, quae mista cum grandine cuncta fracassant. Fulgurat intornum densis caligo tenebris, turbineosque movet nunc hinc, nunc inde balenos. 135 Tantis cum poenis barro, tantisque fadighis evolat, et prigolos semper gaiardior exit. Smontat in obscuram tandem mala vecchia paludem, pallentes ubi stant boschi, macchiaeque draconum. Inter eas subito vanescit nympha Charontis, 140 lassat et in petolis Baldum non ultra sequentem, qui tunc non aliter se trigat, et alzat orecchias ut canis incalzans, musum distesus acutum, aut caprum aut leporem vecchiam plenamque magagnis; non per scopertas campagnas illa salutem 145 quaerit, at umbrosos intrat cativella fratones, atque revoltellos quosdam facit hic, facit illic, donec ab ungue canis videat se denique toltam. Ergo velut canis aggabatus drizzat orecchias, quattuor in pedibus firmus, sic barro repente 150 constitit, amittens furiam furiaeque pedattas. Mox tamen intrando sylvas cercare comenzat, nunc hunc nunc illum chioccans bastone coattum, cuncta tacent circum, nec vento foia movetur, unde it ascoltans pariter, pariterque caminans. 155 Ecce videt tandem medio vallone casazzam, semiruinatis quae stat scoperta quadrellis; nullus adest custos, nec oportet battere portam. Introit et mentem nudo tenet ense paratam. Discalcinatis domus humet ubique murais, 160 deque carolentis crodat mufolenta solaris fezza, velut vidi privata lusoribus antra. Dum vadit Baldus, firmat saepissime plantas, mox levis ascoltat si quid strepitescere sentit. Nil sonat: unde illic habitare silentia iurat. 165 De passu in passu dum per pavimenta caminat, ventrosos zattos armato calce tridabat, atque smagazzabat calcagni pondere vermes. Saepe dragonazzos, largo ventrone tumentes, invenit, inque duos facit illos ense cavezzos. 170 Denique collegium reperit, quod vecchia Charontis fecerat, et stabat deformis ubique senatus. Baldus in introitu primi stat liminis, ultra nec meat et tensa quod dicitur accipit aure, namque inter populum sentit parlare ribaldam. 175 Hic erat in quadrum grandis spatiosaque sala: stant ubique circum putrefacta sedilia ligni; talia sunt quales longo post tempore capsae mortorum trantur marzae de viscere terrae. In medio salae stat maxima scragna metalli, 180 scragna cruentatis he heu circumdata spadis. Hic sedet Ambitio sembiante tyranna superbo, quae coeli, terrae, maris optat habere bachettam. Spada taienta tamen, filoque tacata sotilo, stat super illius testam, casumque menazzat. 185 Non procul huic chiachiarat centum Discordia linguis, mussat, sbaiaffat, mentit, movet ora manusque, millibus et zanzis reginae tentat orecchias, nec traditora suo partit quandoque galono. Tres Furiae parent illi, referuntque per orbem 190 ambassarias, quibus omnis terra ruinat. Quottidie vadunt, redeunt, portantque novellas reginae: quantas ve animas in tartara mersas arte sua trassent, solita vel fraude necassent. Impietas alia frendens in parte cruentat 195 sanguinolenta locum, guardatque cagnesca traversum. Hic Vindicta fremit, stimulisque agitatur aguzzis; quam regina inter populos, mundique brigatas mittit et ingenti pagat mercede ribaldam, si pugnale suo turpantur sanguine regna. 200 Non parcat frater fratri, non sora sorocchiae, non mater nato, non uxor porca marito. Seditio ignavum populazzum possidet illic: Lis, Luctus, Rabies, Odium, Timor, Ira, Travaius, sunt ibi concilium baratri, Mortisque senatus. 205 Ambitio praesul nulli vult esse secunda; anteque conspectum eius, desformataque monstra, Thesiphone, Alecto, nec non germana Megaera tunc altercabant simul ascoltante senatu. Sed quid rixabant porchae magraeque lupazzae? 210 Huc huc, mortales, huc vestras currite provas, tam bellas provas audire, et plangere mecum. Adsit condicio, sors, stirps, genus omne virorum, humanasque velint miserasque audire pacias, errorumque simul tantorum noscere causas. 215 Iusserat Ambitio totam reticere fameiam, unde quis attentas subito porrexerat aures. Foetida vermifluam scorlans bis terque Megaera canitiem, sic sic primera comenzat et inquit: —Audite, Inferni patres, satrapique Magoghae; 220 illa ego, quae nigrum doceo meschiare venenum, nec mea guarriri possunt aconita triachis. Scragna mihi curae Petri est, et mitra papalis, saepeque cardineos butto sotosopra capellos. Cernite quam laceram caviatam vertice porto! 225 Hinc mihi perpetuis debetur palma triumphis. Maxima pontificum libertas, maxima rerum est pernicies, si quando meam tramittere codam possum, ne sanctis precibus, nutuque columbae, ad sublime aliquis culmen tollatur honoris. 230 O venturatos nos tunc, o vota secutos dulcia, cum nostro fabricatur papa favore; ingrassamur enim de carne, et sanguine schietto armenti, sguerzo si sub pastore guidatur. Per me mitratus capras pegorarus amazzat, 235 mangiandasque lupo tribuit, scampatque codardus. Pilat oves, avibusque cavat de corpore pennas. Per me semirutis squallent altaria templis, Chiesia tota cadit, ruit alto a culmine mater; mater quae nutrit bastardos atque cinaedos, 240 quam nisi pontificis consolet gratia iusti, mox Alcorano soterabitur illa tereno. Veh nobis, et guai, nec non malanaza tapinis, tali si fuerit Christi concessa cadrega, qui non cardineas voiat plus vendere brettas, 245 qui levet a spallis populorum mille gravezzas, qui renovet Chiesae itas in malhora facendas, inque malum punctum cascantia cuncta redrizzet. Quales nunc habeat sanctos Ecclesia patres, sat bene cognostis dudum, quam digne sacratos, 250 quam bene panzutos, quam lissos, quamque tilatos, quam bufalos sensu, quam doctos ludere chartis, pascere garzonas et eas chiamare «sorellas», pascere garzones et eos chiamare «nepotes», spargere perfumis zazaras, portare capettas 255 undique spagnolas, calzisque frapare velutum, falcones nutrire, canes, sparaveria, braccos. Chiesa sed interea strazzata famataque lagnat. Quando intras portam, nil non malnetta catantur: porcilli effigies, non templi forma videtur. 260 Usque ad zenocchios paiae cum pulvere crescunt, summaque strapluviant ruptis solaria cuppis. Longipedesque suis ragni lenzolibus ornant undique muraias. Crucifixo bracchia mancant, inque sui capitis nido vel noctua, vel mus, 265 parturit, et rodit tam dignae crura figurae. Hostia sancta parit, vecchia putrente farina, vermiculos, quae vase vitri, ligni ve tenetur, namque tabernaculos auri postribula robbant. Nullum vas olei per honorem Numinis ardet, 270 nulla cesendilo sanctas brusat ante figuras lampada, namque oleum, quod curae linquitur isti, vertitur ad sanctam luzzo stridente padellam, lampredasque magis quam Christi corpus honorat. Nil coprit altarum, vel, si quid, strazza videtur, 275 quae bona non esset magro panadora cavallo. Campanile iugi foetet pissamine praeti, saepeque commadres huc confessare tirantur. Vel mancat corda, vel habet campana cavezzas iam frustas mulae, groppis insemma tacatas. 280 Caetera quid referam? Scitis, o bella brigata, quam sim giotta meis, quam sim saccenta facendis. His igitur causis, alias anteire sorocchias debeor, Alectoque mihi iam cedat honorem. Talia parlanti surgit sdegnosa cadreghis 285 Alecto, meretrix Malabolgae, vacca Chiapini, drizzat et innumeras bissas nigrosque marassos, horribilemque cavat sic sic pulmone fiatum: —Non ego sum mancum de te dignissima ferri supra triumphalem, populo acclamante, quadrigam, 290 quae in mundo sparsi plus sanguinis atque cruoris, quam nec aquam recipit nec volvit pontus arenam. Illa ego Falsettae quondam puttana diabli, concepi et grossum portabam ventre botazzum. Iamque propinquabat pariendi tempus et hora, 295 en mihi Luciferi coniux, materque lupazzi vacca Satanasi, veniunt insemma comadres ut mihi succurrant parienti tollere prolem. Dumque fadigabant illam sterpare davantum, scilicet ex vulvae, velut est usanza, latebris, 300 ecce duos natos culi sporchissima bocca retro cagat, foedumque simul diffundit odorem. Qui bene nec nati, bene qui nec ab ore cavati, incepere statim se parvis battere pugnis, atque ganassiculas ungis graffare tenellis. 305 Gaudebam, fateor, mecum, quod brutta somenza sic portendebat regum terraeque ruinam. Illos semper ego serpentum lacte cibavi, atque dedi pueris basiliscas suggere mammas. Iam tum certabant: quis dextram, quis ve sinistram 310 ebiberet sizzam, dantes sibi calzibus urtas. Uni nomen erat Ghelphus, unique Gibellus, qui mox, cressuti bis senos circiter annos, nunquam altercari noctuque diuque finabant. Accidit una dies ut se pistare feroci 315 lite comenzarent ongis rictuque canino. Ghelpus adentavit morsu, canis instar, aguzzo Gibelli digitum grossum, nettumque taiavit, proque triumphato spolio portabat ubique, ut diuturna foret proprio vergogna fradello. 320 Ille similmenter digitum, qui dicitur index, dentibus abscindit Ghelpho, prorsusque revulsum devorat et portat palesum more triumphi. Dextra manus Ghelphi pulices cum police mazzat, laeva Gibellini mortaros indice leccat. 325 Hic ego prostravi totum giottonibus orbem, hisque macellariis rubefeci sanguine terram. Dicite: quid nostra haec praesens brigata valeret, si mea non adsit proles, quae spezzat, aterrat, quae sotosora trahit totque urbes totque governos? 330 Ghelphus vult dextra banda gestare penazzum, ast et converso Gibellus parte sinistra. Hic per traversum taiat quaecunque taiantur, illeque per longum penitus vult cuncta taiari. Millibus in fraschis, bagatellis atque fusaris, 335 cuius sit sectae studiat gens pazza videri. O bene gens pazza, o insanis et absque sapero! Hinc melius quam vos animabus tartara persis repleo, nec lasso veram succrescere sectam atque fidem Christi, quae totum subderet orbem, 340 mille ruinasset Turcos, si mille fuissent, quando assassinus Ghelphus et ladro Gibellus non tantae in mundo sparsissent semina pestis. Ergo per umbrosum facienda est danza baratrum, quod via reperta est per me tutissima tandem, 345 unde fides Christi paulatim lapsa ruinet, dum gentes italae, bastantes vincere mundum, se se in se stessos discordant, seque medemos vassallos faciunt, servos, vilesque fameios his, qui vassalli, servi, vilesque famei 350 tempore passato nobis per forza fuere. Talia dum memorans Alecto superba loquebat, Thesiphone sdegnata pedes se se alzat in altos, ac ita principiat, trarumpens dicta sororis: —Baldanzosa nimis, demens, temeraria, nugax, 355 semper es, Alecto, nec te parlando misuras. Optime quam fieret tecum, si meza palato lingua tuo a nobis dudum taiata fuisset! Nos fortasse magis de te ragionevola verba saepe audiremus, non sic temeraria, non sic 360 insulsa et nullis penitus trutinata balanzis. Dic mihi: quid populus, quid plaebs, quid vulgus inane cum claris saviisque viris, plenisque governo? Nil populo levius, nil plaebe insanius, et nil vulgo mobilius toto reperitur in orbe. 365 Quisquis se iactat seu Ghelphum, seu Gibilinum; hunc dic villanum villano stercore natum. Et quamvis habeat brettam, scarpasque veluti, et quamvis equitet celerantibus ante staferis, si sectae unius se se ingerit esse sequacem, 370 lumine si torto guardat contrarius altram, dic illi in facie:—Non es de sanguine claro, non es signorus, dux, marchio, barro, nec es tu gentilomo quidem, quia nemo prorsus eorum has vilacarias centum seguitabit in annos.— 375 Scilicet acquistas bellae praeconia laudis, teque potes vantare meos superare triumphos, quae totum penitus mundum sotosora butasti. Una tuis tamen est intacta Cipada colubris. Ast ego, quam nec tu, nec vacca Megaera Cipadam 380 dismembrare unquam potuit, vel dedere liti, sola modo feci facioque ferociter arma in se, inque suam propriam convertere panzam. Quis credat potuisse unquam me rumpere pacem, tam firmam pacem, saldumque ligamen amoris 385 unius egregiae, clarae magnaeque Cipadae? quae, postquam cunctas mundi sibi subdidit urbes, venit in infernum Plutoni tollere sceptrum. Baldus, Baldus adest, ille, ille rinaldicus heros, cui tam ghelpha placet quam pars gibilina realo, 390 sit modo vel ghelphus, modo vel gibilinus, amator nominis insignis, propriique sititor honoris. Sunt hominum quidam stronzi, fraschae ve legerae, qui regem Francae praesumunt dicere ghelfum, quique gibellinum promulgant imperatorem, 395 nec tamen illorum prudentia summa pigatur, talibus ut gnacaris voiant intendere mentes. Baldus id audierat dudum, celer arripit ensem, spezzatasque aperit portas, introque ruinat. Quo viso sic sic intrare superbiter, ecce 400 concilium deforme fugit, linquitque cadregas. Quales quum rubeos rutilans aurora colores scoprit, et aurato mortalibus axe ritornat, gregnapolae scapolant, noluntque videre lusorem, et semper «gnao gnao» facientes nocte civettae, 405 sic inferna cohors, Baldo subeunte, scapinat, nec valet aspectum tanti sofrire baronis. Mansitat hic solus, vacuas videt esse cadregas, unde corozzatus disquistilat omnia brando. Dum studet huic operi, facies en grata Seraphi 410 apparet, qui saepe redit, Baldumque revisit, cuius compagnos retrovaverat ante furentes, quos ad notitiam cordis, cerebrique reduxit, placatosque illos post se menaverat illuc. Inde cito partit, superasque retornat ad oras. 415 At comites iterum scuras peragrare cavernas incipiunt. Fracassus abit primarior altris, cui fera voia bulit cornas streppare diablis. Parlabant variis sic sic de rebus eundo. Est qui Boccalum soiat; qui narrat averni 420 vatibus effinctas follas; unusque ricordat quid de Guerrino Meschino legerit olim. Dum quoque Falchetto recitabat Cingar amico Virgilii sextum, res o miranda, quis istam audiat et credat propriis nisi viderit occhis? 425 Ecce loqui cessat medio sermone retentus Cingar, nil parlans, et imaginat omnia praeter Virgilii sextum, nec se parlasse ricordat. Falchettus pariter, quid Cingar dixerit illi nescit, et attonitus fantasticat omnia praeter 430 Virgilii sextum, nec id auscultasse rimembrat. Centaurus curas cervello mille revolvit, vult hoc, vult illoc, nec quid velit eligit unquam. Castellos fabricat Fracassus in aëre multos; sic sua lingua tacet, si semper muta fuisset. 435 Iam salis in zucca nihil amplius Hippol habebat, passat per centum sua mens vilupata chimaeras. Fantasticanti Lyronus mente tenebat sublatos oculos coelo, frontemque rapatam. Moschinus pazzus, Philophornus pazzior extat, 440 multae namque homines faciunt stultescere curae. Fanettus Grillusque simul pergendo tacebant, sequemet admirant oculis in fronte tiratis. Boccalus veluti fantasticus ante caminat, labra movet, parlatque nihil, manibusque duabus 445 ad moram secum ludit, sine voce cridando. At Baldus, liber labiis atque ora solutus, inter compagnos infesta silentia sprezzat. Dumque illis quandoque loquit, responsa domandat, sed facti elingues illum tantummodo guardant. 450 —O—ait,—est magna haec novitas; o Cingar, apuntum. O Lyrone, Hippol, nil vos parlatis? Et unde hoc? Num, velut in claustris, versare silentia vultis? Dicite qualcosam, ne vos via longa recrescat. Vestro num Baldo respostam ferre negatis?— 455 Talia compagnis vir parlamenta movebat, sed melius poterat muros audire loquentes; quapropter, stancus iam factus in arte rogandi, non vult indarnum mutas tentare loquelas. Ad strabucconem sguerzis cum passibus ibant, 460 ut lanzchinecchi suescunt andare todeschi, quando plus cocti quam crudi vina padiscunt. Tunc huius causam vult Baldus scire negoci, se gerit ante alios, cosam trovat ecce novellam, sub pede namque suo sentit mancare terenum, 465 nec iam qua figat calcagnos terra videtur, imo suspensus menat per inania gambas, totus et andandi labor est sublatus ab illo. Se retro convertit, compagnos mirat eadem cum levitate sequi, tenuesque volare per auras. 470 Huic parlare volunt, sed tantum labra moventur, et veluti muti ciliis, manibusque loquuntur. Quisque suum sentit corpus properare legerum, per quoddamque vodum, tacitumque feruntur agalla. Gaudent sic nulla gambas andare fadiga, 475 donec ab exiguo flatu sopiantur in antrum. Hic phantasiae domus est, completa silenti murmure, vel tacito strepitu, motuque manenti, ordine confuso, norma sine regula et arte. Undique phantasmae volitant, animique balordi, 480 somnia, penseri nulla ratione movesti, solicitudo nocens capiti, fantastica cura, diversae formae, speciesque et mentis imago. Gabia stultorum dicta est, sibi quisque per illam beccat cervellum, pescatque per aëra muscas. 485 Hi sunt gramaticae populi, pedagogaque proles, nomen adest, verbumque simul, pronomen, et illud cum quo participant, reliqua seguitante brigata; scilicet huc, illuc, istuc, hinc, inde, deorsum, atque sinistrorsum cum tota gente cuiorum. 490 Argumenta volant dialectica, mille sophistae adsunt baianae: pro, contra, negoque, proboque. Materies non mancat ibi, non forma, Lyhomo, ens, quiditas, acidens, substantia, cum solegismo. Omnis haec assaltat compagnos illico turba, 495 ut moschae assaltant seu burum sive ricottam. Me reperi, fateor, vino quandoque refectum (quamvis nec modo sim sat liber satque speditus) ire cavalaster sub sole, canente cigala: ecce meam circum testam sex mille pusilli 500 moscini volitant, sicut volitare suescunt borrono intornum buttae, spinaeque vaselli. Sic phantasiae tenues, sensusque bizarri dant simul assaltum sociis, picigantque cerebros, intrantesque caput sotosora silentia mandant. 505 Baldus at intactus remanet, guardatque, stupetque, ac tandem ridet, prenditque a Cingare festam, qui, dum phantasmae nunc hinc nunc inde volazzant, has seguitat, manibusque piat, sed deinde tenendi huic destrezza deest, retrovatque piasse nientum. 510 Vidisti forsan pueros quandoque giocantes velle piare manu moscas, praesone ficandas, scilicet in charta, bis terque quaterque plicata? Saepe quidem capiunt, retinentque in carcere pugni, sed quando allentant digitos, panduntque pochinum, 515 ni cito scaltritas capiat manus altera, scampant, et sic sic oleum, sic sic consumitur opra. Cingar ita et comites, Baldo ridente, menabant hic illic palmas, propter brancare coëllum. Attamen, ut tandem stracchae lassaeque fuerunt 520 hae similes notolae seu guffi sive civettae, has zaffare queunt, deque his implere besazzas. Cingar de Paulo veneto Petroque spagnolo mille baias recipit, subitoque in guttura mandat, ac si mandaret coriandola zuccare facta. 525 Protinus it contra Falchettum, trenta debottum argumenta facit, sed Falco logicus illi respondet; chiachiarat, cridat hic, cridat ille, nec unquam in centos annos pivam accordare valebunt. Id quoque Lyro facit, facit Hippol, et ipse Bocalus. 530 Omnes altandem tanto rumore volutant ethican et phisican, animam, centumque novellas, ut sibi stornito Baldus stopparet orecchias. Zorneiam Scotti Philofornus retrovat illic, quam rapit et giurat libros squarzare Thomasi. 535 Alberti Magni Centaurus somnia zaffat, vult fieri cunctis gratus, gnarusque futuri, tollere cervellum cornacchis, prendere pisces cum manibus, nec non sine clavi aprire seraias. Fracassus quasdam saltantes undique ranas, 540 pissantesque retro, manibus graffare laborat, dumque unam pugno stringit, fugit altera longe. Boccalus normas Epicuri nescio quantas absque labore capit, complectitur, inque botazzum claudit ne fugiant, stoppatque cocamine busum. 545 Has inter follas scoperta est bestia tandem, cui caput est asini, cui collum more camelli, mille manus, ac mille pedes, ac mille volantes fert alas, ventremque bovis, gambasque capronis, quae si non caudam simiae de retro teneret, 550 cum qua dattornum nequeat scazzare tavanos, toccaret summo coeli testone solarum, atque vorare uno vellet boccone Minervam. Sed quia quidquid agit, cauda mancante, lasagna est, ducitur in nihilum, meritoque chimera vocatur, 555 quae parit oh magnos montes nascitque fasolus! Hic quoque monstrum aliud duplici cum ventre videtur qui sustentatur binis tantummodo gambis; sic tenet impressos tacuini charta gemellos Castora, Pollucem, monstrans signalia lunae. 560 Non aliter formatur ibi vir corpore duplo, sive viri duplices coëuntes inguine tantum. Dicitur hic Utrum; Utrum forma ista vocatur; qui sibimet diris semper dat verbera pugnis, scilicet alterutrum pars haec, pars illa flagellat. 565 Haec probat, illa negat, tandemque venitur in unum. Attamen interea socii tolluntur ab uno nescio quo motu, spinguntur et extra cavernam. Quisque suis pergit iam gambis, quisque caminat, nec penitus meminit quid nam vidisset adessum. 570 Phantasiae abeunt, quas in carneria nuper sustulerant, redeuntque loco, prius unde recedunt. Hi tamen et medii pazzi, mediique balordi grande manent spatium, tandemque accasa ritornant. O menchionazzi, qui fraschis tempora perdunt 575 talibus, atque suos credunt sic spendere giornos utilius, quam qui macaronica verba misurant, quam qui supra humeros Pasquini carmina taccant! Isti nempe sua tandem levitate recedunt, vos ad nestoreos semper stultescitis annos. 580 Ergo abeunt, et Baldus eis passata recontat; nec procul abscedunt, en quidam saltat avantum buffonus, mattusque magis, magis imo famattus, namque cavalcabat cannam de more citelli, cumque manu laeva corseri fraena regebat, 585 cumque manu dextra giostrabat fuste canelli, in cuius summo gyrabat giocola quaedam, quam, dum currit homo, ventus facit ire datorum. De panno fert ille duas, quas drizzat, orecchias, quas ve capuzzino fratesco supra tacarat, 590 cusitumque tenet strepitosum quaeque sonaium. Saltat hic, atque facit manibus, pedibusque morescam. Inde, manum porgens Baldo, danzare comenzat. Baldus amorevolo non hunc sembiante refudat, it secum ballans, et iens quocunque menatur. 595 Compagni rident, optantque videre quid istud tandem importabit, danzam tutavia sequentes. Nil pazzus loquitur, sed atezat, saepeque cascat, quem levat e terra Baldus, nec tendit ad altrum quam relevare susum cascantem saepe bufonem. 600 Post aliquod spatium, comparet machina grandis, grandilitas cuius montem superabat Olympi. Et quid erat moles tanta haec? erat una cococchia, sive vocas zuccam, seccam busamque dedentrum, quae, quando tenerina fuit, mangiabilis atque, 605 certe omni mundo potuisset fare menestram. Ad latus ipsius, pro porta grande foramen panditur hincve intrat buffonus, Baldus et altri. Stanza poëtarum est, cantorum, astrologorum, qui fingunt, cantant, dovinant somnia genti, 610 complevere libros follis vanisque novellis. Sed quales habeant poenas, audite, poëtae; audite, astronomi, cantores et chyromanti, ut quoque vos tantas caveatis fingere baias, et parasythiaca placeatis in arte Signoris, 615 quos castronatis, quos menchionatis ad unguem, dando ad intender stellarum mille fusaras, ac ea, quae possunt indovinare fachini cum coniecturis rerum cosisque vedutis, dicere cascari coniunctionibus, ac in 620 ascendente Iovis cum Virgine cumque Leone. Zucca levis, sbusata intus, similisque sonaio, in qua sicca sonant huc illuc semina dentrum, astrologis merito, cantoribus atque poëtis, est domus; ut, veluti petra iacta retornat abassum, 625 utque focus per se supremum tendit ad ignem, sic leve cum levibus meschientur, vanaque vanis. Stant ibi barberi, numero tres mille, periti, est quibus officium non dico radere barbas, sed de massellis dentes stirpare tenais, 630 hisque per ognannum sua dat sallaria Pluto. Quisque poëta, uni, seu cantor, sive strolecchus, barbero subiectus, ibi saepe oyme frequentat. Barberus, dum complet opus, stat supra cadregam, atque rei testam tenet inter crura ficatam. 635 Hic nunquam cessat nunc descalzare tremendis cum ferris dentes, nunc extirpare tenais, unde infinitos audis simul ire cridores ad coelum, nunquamve opera cessatur ab ista. Quottidie quantas illi fecere bosias, 640 quottidie tantos bisognat perdere dentes, qui quo plus streppantur ibi, plus denuo nascunt. Ergo sorellarum, o Grugna, suprema mearum, si nescis, opus est hic me remanere poëtam: non mihi conveniens minus est habitatio zucchae, 645 quam qui greghettum quendam praeponit Achillem forzibus hectoreis; quam qui alti pectora Turni spezzat per dominum Aeneam, quem carmine laudat moeonia mentum mitra, crinemque madentem. Zucca mihi patria est: opus est hic perdere dentes 650 tot, quot in immenso posui mendacia libro. Balde, vale, studio alterius te denique lasso, cui mea forte dabit tantum Pedrala favorem, ut te, Luciferi ruinantem regna tyranni, dicat, et ad mundum san salvum denique tornet. 655 Tange peroptatum, navis stracchissima, portum, tange, quod amisi longinqua per aequora remos: he heu, quid volui, misero mihi, perditus Austrum floribus et liquidis immisi fontibus apros.