„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;Hei! ’t was ien de Mei!”Zoo geet ’et, ’en kring van vieftig ien de rondte. En de jongens kniepen de hand’ van de dernjes zoo vast, en de dernjes kussen dat ’et klapt as ’t oan de moat van kussen kumt, en de ouwen hebben geen begriep dat ze zoo gek kwiemen um mee te doen:„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;Hei! ’t was ien de Mei!”Zoo geet ’et, ze springen en drêjen en jolen en kussen, en—moar weinige van de oudsten en wraksten zien ’et oan, sommigen rookend uut lange piep’, anderen roerende ien’t rood met sukker, en proaten: dat ’r ien ’t darp nog nooit zoo’n deun is op de veiool gespeuld.Een ander tooneel:De lange deel der schoone hoeve is kwistig met groen en vlaggen versierd. Een lange tafel, drie voet breed en op schragen, staat aangerecht. De feestgenooten zitten aan; de mastklimmers zijn afgetrokken.—De muzikanten, die zich reeds buiten lieten hooren, zitten op een toestel van planken—boven de pomp.[74]Op de tafel, zie—zes rundstukken van twoalf Neerlandsche pond’. „Mins, mins!” zes hammen. „Loat ze ielk is twientig pond wêgen!”—Vieftien tulband’. „Krek één veur z’n vieren!” Mikken bij de stoapels! Keezen en eiers. Wien? „Ielk man ’en heele fles noast zien bord, en gunds bij de deur, nogvierankermandes!”Om de tafel, zie—knappe jongens; óók lillikkers. Mooie dernjes, verdrêjd mooie snuutjes! óók misdeilde. Oan ’t bovenst einde zit ’en dikke jonge kerl, met mooi blauw’ oogen; noast ’em ’en mooi dernje, achttien joarkes umtrent, met ’en kleurke veul roojer as anders. Noast heur, oan d’andere kant, ’en schroalig zwart menneke op de punt van zien stoel. Die dikke kerl is Harmen Homan; dat dernje.… moar ge ziet ’et al.„Alles op z’n tied, bidden en karmishouen, placht voader te zeggen,” roept de gastheer: „Vrinden! de oogen dicht asteblieft; en gelluu boven de pomp, helder op, as we met stilzitte gedoan hebben.”En—’t stilzitten is gedoan, en ge ziet en heurt niks anders as dat ’r wordt gegêten en gedronken, en nog ens opgeloajen en nog ens lêggeklokt; dat ’r gegons en gelach en gegoechel is, veul niet genogt, en dat de meziek krek speult of ze’t muu wordt, maar ielkreis weer moed kriegt. ’t Mooie dernje noast den Homan mot arg werm wêzen; ze gluujt as ’en kooltje; ze lacht ielkreis zoo hard as ze kan, maar ook, ze kiekt zoo af en toe naar de hugt, en—dan is ’t krek precies of ze troan’ ien de eugskes het.„Dat ze zich verslokte misschien?” Best meuglik!’t Begint te schemeren in de boerenfeestzaal. Een groot gedeelte van ’t jongvolk heeft reeds den disch verlaten. Op de hofstee ’t Wilderveld zijn—achter-afkes en opziedjes genogt um poar oan poar is te kuieren, en ’en bietje meer verliefd as anders te proaten van: „Och, wat bi’j toch oarig!” en: „Och, wat he’k ou toch lief!”Met een flesch onder den arm staat Homan tegenover een soort van heerenboer met’enheufd as ’en oliebol.„Kom Limp, blief nog ’en bietje.”„Nee zeker Homan, ik kan niet; ze spannen al in,” zegt de man die te R. Homans zaken—alsof ’t voor z’n eigen was geweest—had behandeld, en hij waggelt naar buiten.„Nou, wel thuus!” roept Homan. „Hei oome Sander, woar zit Franske?”„Franske! hê!” klinkt het een weinig verschrikt uit Bikkers mond: „’k weet niet; ’k zie ze niet;” en hij frommelt in zijn jaszak.… doar had ie krek ’en stuk tulband ien gemoffeld, ’en oarig stuk, zie, veur moeder Grade, die ’r niet bij had kunne—misschien niet bij had wille wêzen, veur moeder, went joa ’t was zund van al wat ’r overbleef.Limps karretje, dat hem naar zijn woonplaats—de voormalige woonplaats van Homan—zal terugbrengen, staat voor de schuurdeur. Limp heeft zich nog even opgehouden.Sander Bikkers staat bij ’t kerreke ’t spul te bekieken.[75]„Hier vrindschap,” zegt Limp, en—Sanders vuult twee kwartjes in zien hand.…Zou’k.…? Za’k ze.…?„Hê Hê, ik dank oe.”Limp rijdt het erf af. Wijn maakt dorstig. Bij moeder Grompel aan De Lindeboom, ’en klein bietje kloare!Zie, ’t zonlicht verdwijnt, maar, de feestvreugde niet! Een groote pekton wordt op het Molenstuk ontstoken.’t Molenstuk waar Reuske graast? Reuske! nee, Reuske loopt op ’t Molenstuk niemeer: Kwoaje droes. Eergiester kreeg ze ’t genoadeschot!Kiek.… harrejennig! sjie sjoe.…! doar is ’en vuurslang de locht iengegoan. Bluumkes noar onder. Wat ze gauw uut zin!Nog’en vuurslang. Nooit op ’t darp zoo belêfd!„Gevoarlik! met die heujbargen en ’t rieten dak. Moar zie, alweer een! Heere minsen nog toe!”En de pekton brandt helder en fel, en de „rojoale boer en ’t mooie dernje” en al de jonkheid van ’t feest, ’t draait rondom de pekton, alweer in een kring, en wilder dan ’s middags klinkt het luide„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;Hei! ’t was ien de Mei!”De laatste sintels der pekton knappen en verdooven. Den boer van ’t Wilderveld zien wij niet meer; ’t mooie dernje ook niet.’t Laatste karretje rijdt huiswaarts, onder den eereboog door; en ’t lichtje in de monsterpompoen flikkert in ’t laatste vet, da’j nog flauw de woorden kunt lêzen:„Harmen Homan, Franske Schouw;Hun ter eer, as man en vrouw.”En—met de hand krampachtig op de borst gedrukt, heeft Kobus—de knecht bij vrouw Grompel aan De Lindeboom—de gelagkamer, waar hij werkte, verlaten. Dat ook de hoop om bij den bloedverwant hulp te vinden zou worden teleurgesteld, dát heeft hij ondervonden. Dat het veerhuis te R. wel spoedig verhuurd zal wezen, dát kan hij verwachten. Dat Franske, ’t lieve Franske, bij zijn vervlogen vooruitzichten, den geldduivel moede, der weelde, en—óm die weelde—een ander in de armen zou snellen, dát heeft hij.… gezien.… gevoeld.… helaas! in ’t einde.… begrepen. Dat Franske met den vreemde, den luchthartigen vreemde, in grootheid en eere gelukkig zou wezen, dát heeft hij van God gesmeekt met hart en met tranen. Dat ze heden feest zouden vieren.… trouwfeest van Franske.… met.… met dien ander.… Ja! ja! dát heeft hij geweten. „Geweten!Groote God! joa,” zucht Kobus: „moar geweten he’k niet wat den Limp zich ien dranksoes al lachend verproatte. Geweten he’k niet, dat den Homan ien lucht en ien damp bouwt; dat ie schuld moakt op schuld, en vortteert op geld, dat zien erste vrouws voader hum nooit zal doen urven. God het ’et geweten,” denkt Kobus voort: „en toch laat Ie toe dat de lichtzin ’en schoap met glimpglans bekoort en bliend mee ien’t wee trekt.[76]God het ’et geweten, en Hij verstoat dat geldzucht zien bloed verkupt en liefde smoort en liefde brêkt. En nou.… ’t is te loat! Groote God, ’t is te loat!!”Daar vloeiden heete tranen over de bruine wangen van den armen Kobus, en—heel in de verte klonk het van een huiswaarts keerend troepje:„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;Hei! ’t was ien de Mei.”„Was’t nog maar Mei gewêst!—Ze schreven ’et letst van Augustus! De graanoogst wasbinnen.”De mist hangt dik en zwaar. ’t Is zoo’n donker Decemberdagje. Wij betreden De Kniehorst.Wat ziet er alles naargeestig uit. Naargeestig niet alleen, ook vervallen. Zie huis en hof en bergen maar. Ginds, vijf verschrompelde kippen, die op de mestvaalt harken en krabben, en elkaar om ’t zeerst ter zijde stooten——alsof de andere het had!—Die varkens, arme rammelkasten! zij wroeten in de modder en knoepen het bemoste hout van hun doorluchtig zomer- en winterverblijf.Kent gij Waks nog. Waks, den speelmakker van Grades kleindochter. Waks is waakzaam: Waks mocht niet mee naar ’t Wilderveld, en—vet worden mag hij ook niet. Vet moakt vadsig, en met den winterdag dient Waks veural wel waks te wêzen.Wij gaan de deeldeur binnen. Vijftien stuks rundvee ontwaart ge tusschen de posten.„Die zien er toch beter uit!” Hebt ge verstand van vee.…? Kom maar verder.Wij bevinden ons binnen de keukenkamer. Slechts één persoon ontdekken wij er; ’t is moeder Grade.Moeder Grade! Zie, zij zit gehurkt bij de vuurplaat waarop een helder vuurke brandt.—een helder vuurke!—En boven dat vuurke hangt een ijzeren potje met een houten deksel er op. En moeder Grade heeft een kleinen pollepel in de hand, en tuurt op het deksel, waar bezijden—bloaskes brutsen en proetsen, jong, zoo kokt ie!Stil! Sander is met ’en kool of wat noar de merkt toe; eerst t’ oavend kumt ie weerum. Mieke—de tienjarige hulp der oude—is noar de kortegesoazie. Mieke het ien den veurmiddag wat beenvleis bij den slachter gehoald. „’t Zal ’en bovenst suupke wêzen!Bruts,proets! hê wat kokt ie! Of ’t ook lekker zal smoaken!—Sust! Waks sleet oan; dat duut ie ook as ’t Sander is. AS ’t Sander ens was!!”De oude vrouw richt zich haastig op. Ai! ’t spit ien de rug; oud en wrak; ze kan niet meer zoo as vroeger.—Woar zal ze ’t soeppötje laten.… AS ie ’t zag.…!Daar wordt de klink der keukendeur gelicht. „Si! Heere bezwieke! Kobus, bin gij ’et?”[77]’t Is Kobus. Sedert den avond dat wij hem voor de eerste maal zagen, zijn er zeven maanden voorbijgegaan. Die zeven maanden van smart staan hem wel duidelijk voor ’t aangezicht gedrukt; de laatsten er van, zij griefden en groefden wel ’t diepst.Oude vrouw! ook uw gelaat, nu naar de lichtzijde gekeerd, vertoont ons wreede sporen van zielesmart.… misschien nog van iets anders:.… van ontbering toch niet.…?„Nee, ’t letste niet,” zal ze u antwoorden: „nee, Sander is best; ’en oud mins het weinig behoeftes; ’t vleis is duur tegenswoordig; sukkerei smoakt al hoast krek as koffie;—Sander het geliek dat kruuzemunt nog wel zoo gezond as tee is. Sander is best. Dat ie zuinig is dat strekt ’em tot eer, dat he’k ’em geleerd toen ie kiend was—DAT HE’K! Of ie ’t wat overdrieft.…!!”Ziet ge, zóó zal ze spreken, maar denken, helaas! ze zucht in haar ziel: „Sander! Sander! al te zuinig moakt gierig. Sander mien ouwen dag is ’r niet bêter um. Moar arger dan dat! ha’j noar road geluusterd, ha’j ’en eerlikke jong geholpen; had de glans van ’t geld oe niet veur Homans lichtzin verbliend! Sander! ha’j noar road geluusterd, dan zou’j nou niet grommen as oe ouwe moeder greint; as ze schreit um Franske, ’t kiend van hoar kiend! um Franske, die te jong was om ’t rechte spoor te kiezen, woar gij ’t hekke veur sloot. Sander, sprêken durf ik niet, doar bin’k te oud, te bang—nee, doar he’k oe te zwakkelik lief veur, moar anders zou’k oe zeggen: Sander, Franske boet, boet gij met heur mee. Verstoot heur niet uut angst dat ze ou veur Homans schulden zulle oanspreken. Z’is ou bloed, Sander! En—wi’j dát niet, ku’j dien angst niet verwinnen, help dan ien stilte; sprêk heur niet, moar steun heur dat ze van den oalmoes niet lêven hoeft.”Zóó zucht de oude moeder in haar eenzaamheid, elken dag, ieder uur, en, dan tuurt ze met tranen in haar oogen noar de hugt, noar den zolder; en dan heurt ze.… niks as ’t lillik geknets van den houtwurm; en dan ziet ze dien balk die gevoarlik veur ’t huus wordt; en bij tijen ziet ze ook de koekkoek, die maar altied op één steet.… op Één!„Kobus sprêk, ge hebt wat slechts,” heeft vrouw Grade gezegd, terwijl de schrik van haar zoon te zullen zien binnentreden, voor een andere vrees heeft plaats gemaakt: „Kobus sprêk, ’en oud mins kan veul verdroagen.”„Goa zitten vrouw Bikkers; ge bêft ’en bietje,” zegt Kobus en hij schuift haar den stoel naderbij—denoude, dien van Homan het Sander niet langerkunnezien; acht guldes het ie ien stad d’r veur weergehad,—„goa zitten, ’t is zoo arg niet, zooheelarg is ’t niet; en ook, al wás ’t arg, ’k heb alles van anderen geheurd; de minsen vergrooten zoo licht. D’r zin ’r ’en boel ien ’t darp, die toch meelie hebben; d’r is nog heel geen gebrek gewêst, moar—dat ie arg de koorts het, dát is zoo. Geen wonder, in vier moanden tieds vanalles nikste worden; geen vim te kunnen ruuren; de eigenoar van ’t Wilderveld ien ’en koamer besteed! Vrouw Bikkers, de koorts mot wel arg wêzen, ze nuumen ’t zenuwkoorts; ze zeggen[78]dat ie altied leit te zingen, en.…” maar Kobus hokte,HAARnaam wilde hem niet van de lippen.„Erme kiend! erme Franske!” zucht Grade; schudt het hoofd, en slaat heur handen samen.Háár naam was genoemd!„Ze past hum op as ’en engel,” valt Kobus haastig in: „ze woakt en ze bidt, noar ik heur. O Grade! dat ik nou de eenigste mot wêzen, die heur niet mag troosten en steunen. ’k Had willen woaken bij d’r man, dat ze rust had genomen.… Grade, dat kos niet. Ik, die Franskes geluk had beduuld zooas geen ander; heur geluk zelfs mét ’en ander.… Moeder Grade! gij weet ’et misschien, wa’k zou meugen en wa’k zou kunnen doen?”Kobus heeft Grades hand gevat, en ziet haar aan.Zijzal hem steunen:ZIJzal hem raden.„Wat ge doen kunt Kobus.… gij.…?” zegt de oude langzaam: „Heur is hier.… wat dichter.… zóó. Ziede, Sander is goed, moar wat straf. Mieke had mien ook gezeid dat ze ziek woaren; Homan of Franske, dat wiest ze niet. Goddank! dat ’et Franske niet is; en zieje, nou he’k ’en suupke gekokt. Sander het ’r niks mee van noode; niet dat ie.… moar ’t is niet neudig. ’k Docht dat Mieke as ze straks thuus kwiem, ’t weg kos brengen, moar nou, a’j vroagt wa’j doen kunt: ’t is bêter oanOUdan oan hoar vertrouwd; kienders proaten zoo licht.…” en—de goede oude, die reeds sedert een paar dagen het grootsche plan gevormd en nu met zorg en moeite had ten uitvoer gebracht, om ’en suupke veur ’t erme kiend te koken, ze praatte nog voort, maar begreep niet dat Kobus iets anders voor de ongelukkige wenschte te zijn dan de overbrenger van een geringe verkwikking.Geensteun,geenraad bij die oude! Hij hoort haar beuzelen over haar „suupke”; hij ziet haar strompelen en stumpelen om het kooksel—dat haar zelve ’t water op de lippen toovert—in de steenen kan zonder oor te gieten; hij ziet haar een papier op de opening leggen en een touwtje er omheen binden; hij heeft het gezien; en—niet gezien; hij zag slechts dat die vrouw te oud was om krachtig te wezen. Kind van háár kind, wat zou zij op dien zoon nog vermogen! IJdele hoop was ’t geweest. Geen steun van die oude! geen steun en geen raad!„Joa Grade, joa, ’k zal ’t meenemen en ’t zal bezurgd worden”—niet door hem zelf—„’k zal ’t recht houen, joa—Nee, tegen Bikkers geen woord; ge kunt ’r op oan.”„En groet ze van grootmoeder, en zeg heur, da’k wel ielken dag noar heur toe zou kommen, moar zie, Sander, en de vrede ien huus, en da’k ook zoo mizeroabel stroef ien de been’ bin; en zeg heur”—alsof hij het doen kon—„zeg heur, dat alles van God wordt beschikt; dat rampspoed veul kumt tot ons eeuwiglijk heil. Goa nou, goa, eer ’t suupke koud wordt; en zeg nog oan Franske dat ze moar bidden mot: Voader, zooas Gij wilt! zie, dan weet ze genogt. Vort nou jungske, vort!”Kobus ziet de oude vrouw eenige oogenblikken stilzwijgend aan.[79]Daar was kracht bij die zwakke. Op ’t Hoogste heeft zij gewezen. Ook hem! Steun hád ze, èn raad!„Gods zêgen, vrouw Bikkers!” zegt Kobus met warmte, en snelt dan voort met de kan: „Joa, joa, veurzichtig, dàt zal ie wêzen.”Nog maar weinige seconden heeft hij de keukenkamer verlaten, terwijl Grade, vermoeid van de buitengewone inspanning, met geslotene oogen in haar leuningstoel zit, toen Waks de hokhond het nare gejank doet hooren, dat vrouw Bikkers in den laatsten tijd zoo vaak deed ontstellen.„Si! si! Zou’k hoast vergêten!” zegt ze halfluide, en, hoe stief ze mag wêzen—toch staat ze op, haalt het potje, waarin ze ’t soepje kookte, weder te voorschijn, en neemt er het soepbeen uit, dat zij voor Franskes viervoetigen vriend er in had gelaten.Steeds voor de mogelijke tehuiskomst van haar zoon bevreesd, en met de versnapering voor Waks onder het voorschoot verborgen, strompelt Grade het huis uit naar buiten.„Arg mistig.… arg griemelig.…! Niemand kumt er.…? Nee.… niemand.”De oude hokhond jankt nog voort met den neus in de hoogte, doch, niet zoodra heeft hij de komst der vrouw bemerkt, of hij staakt zijn droef geklag; rekt zijn vermagerde leden; stapt langzaam, zoover zijn ketting reikt, op haar toe, en—’t kloppen met zijn staart getuigt van zijn blijdschap, dat hij de vrouw ziet, de eenige die hem nog liefde betoont. Daar glinsteren zijn oogen; hij snuift. Grade heeft het been te voorschijn gehaald. Zie den verrukten blik van het dier; dien blijden, wilden sprong!.… Daar heeft hij de kluif gevat. Met den rechterpoot er op gedrukt, kraakt en knoept hij. En Grade, voor een wijle vergeet ze heur leed. Franske zal óók zoo smullen! „Waks, och, ha’j zoo’n honger, menneke?” zegt ze goedig: „Moager bi’j; moager as brood! Zou den boas oe soms vergêten? Gauw moar ’en bietje, eer dat ie kumt.”En Waks knapt voort; en vrouw Bikkers het plezier um ’t oan te zien, alschoon ze koud wier; en, ielkreis kiekt ze op of Sander ook oankwiem. Ze meint.… dat ze ’t hek bij den bongerd heurt klappen. Heere minsen! duut ze dan kwoad, zoo sleet heur ’t hart! „Koest Wakske, koest!.… as Sander ’et bot zag! Koest jungske, koest! Nou hei’j ’r genogt van. Hier dan menneke, hier!”—Waks gromt.—Grade buigt den strammen rug en streelt den bruine: „Stil jungske, stil!”—Waks heeft het afgekloven been met zijn pooten bedekt, en trekt de neuslip naar boven.—„Koest jungske, koest!” vleit Grade opnieuw. Haastig vat zij het voorwerp dat haar straks zal verraden; doch—een rauwe kreet trilt door de lucht: „Hond! hond! loat los!” gilt de oude verbijsterd; rukt haar hand uit den bek van het redelooze dier; kermt: „O Heere! O Heere!” en strompelt dan voort totdat ze, van schrik en van pijn gansch amechtig, de keuken bereikt, en daar in den leunstoel al kermende neervalt.[80]Wanneer gij mee wilt gaan, eerst het dorpje door, dan rechts de bladerlooze elzen langs, tot bij de groote kolk—of woai—die van de dijkbreuk in ’t jaar 19 spreekt, dan ziet gij een heerlijk tafreel:De mist die ’r hong is schoonjes opgetrokken; ’t zunneke—zoo’n bietje bleu, half achter ’en fluurske—steet nog ’en duum of twee boven den rand uut; ge kunt ’r kloar in kieken, went, ’s weinters is ze lang zoo veul mans niet as ’s zomers, en—’en rood het ze um zich, ’en rood en ’en gêl, da’j „Heere!minsen!” mot zeggen.’t Zou allinnig al mooi genogt wêzen, moar, nou mo’j lêger zien: De roam van ’t kleine huuske, schuuns oan d’overkant, ze gliensteren asof ’r brand binnen is: ’t heuge rietlies, dat al lang niet gruun meer was, zwiebelt van ’en klein bietje wiend asof ’t g’n oavend zeit; en doartussen lept ’et lies langs ’en platbooms-oakske, woar ze duk ien vissen op de diepe kolk—’en bietje gevoarlik!—’t Is mooi um te zien; en—ien de kolk he’j ’t eigenste weer: ’t bootje, en ’t lies, en ’t huuske, en alles; moar, ’t onderste boven, krek op de kop. Vlak van veuren liekt de hemel d’rzwartien. Dat duut ie wel meer!En—slechts op weinige schreden afstands van dat huisje bij de kolk, daar staat een jonge vrouw, een zeer jonge vrouw. Wij zien het al: ’t is Franske Schouw. Ja zij wás het, maar is het niet meer. Men noemde haar: vrouwe Homan, boerin van ’t Wilderveld. Ja, ze hebben waarheid gesproken, maar ach! zij was het zoo kort. Ze hebben haar gelukkig genoemd, gevierd en benijd; nu doen ze ’t niet langer. Zoo velen,zoo velen! hebben gejuicht met haar mee; geen enkele treurt er met haar. Geen enkele.…? Neen, daar was wel raad, daar was zelfs steun geweest, maar ’t voelen! datVOELEN!! zij deed het alleen.Maar nu—in ’t bootje, verscholen achter ’t lies, daar staat een boerenknaap. Met de linkerhand op een roeispaan geleund, buigt hij met de rechter het lies ter zijde, om—noar gunder te kunne zien.… noar die vrouw.… die jonge, die erme vrouw.Nog geen half uur geleden is het jongske, die het soepje, door Kobus meegenomen, naar ’t waaihuisje bracht, met de boodschap teruggekomen: dat vrouw Homan had gekeken asof ze niet wies was, en, dat ’en andere vrouw had gezeid: „Zet moar neer jungske, Homan is dood.”Homan dood!—En Kobus tuurt noar ’t erme Franske, die steet te soezen bij de kolk, en dóárHEURzwarten hemel in ziet.Homan dood!!—Toen ie nog lêfde toen was Kobus wied weggebleven; geen verwijt wou ie doen, en niewoar, de minsen ze proaten zoo licht. Moar nou—Homan was dood; ’t erme Franske stond alleen, verloaten op de wereld, dat, dát kos, nee dát mocht niet!——noar gunder!„Franske!”Wat stem!?„Franske!”Zij beeft.[81]„Franske Homan!”De jonge weduw heeft reeds omgezien, maar ze blijft roerloos; ze staat daar als een marmerbeeld, alleen in haar oogen staat de smart van verstooten, verloren, onherstelbaar verloren geluk, op ’t diepste geprent. En ’t suist haar in de ooren.… en, ’t stille landschap smelt met den zwarten hemel in de kolk en den hemel vol gloed daarboven inéén.Kobus heeft heur hand gegrepen. Ze weet niet wie het is. Kobus heeft gezegd: „Franske, erme Franske, oegelukkos ik zien, moar oeleed—doar wier ik gek van.” En zie.… een heete tranenstroom vloeit er over haar verbleekte wangen. Kobus spreekt van troosten en steunen; en zie, zie! de arme verlatene rust met haar kloppend hoofdje tegen de borst, die ze eertijds verstiet, tegen de borst van hem, die uit grootmoeders naam haar spreekt van berusting in ’t lijden en van opzien tot God!Maar hoe! Franske nauw weduw, en nu reeds aan de borst van haar vroegeren minnaar! En Kobus, nog pas werd de doodsstrijd gestreden door hem die Franske hier weduwe liet, en reeds.…?Gij vraagt.…?Neen stedeling, gij doet het niet. Met ons beweegt ge u buiten, op ’t land, in de Betuwe! Vindt gij de zonden er grover, of minder verfijnd; de edele tochten van ’t hart, ook zij spreken er luider; zij kennen die banden van aangeleerde welvoeglijkheid niet. Gij ziet, gij verstaat het, en verheugt er u in.Daar is slechts schuldgevoel bij ’t arme kind, en dank bij haar leed, innige dank dat de knaap dien zij heeft verstooten, zich harer nog wil erbarmen. Daar is slechts liefde bij Kobus, echtreineliefde, die vergeet en wil helpen.Achter ’t lies is Kobus verdwenen.Nog staat Franske aan den waai-oever.Dáár in het peillooze diep der kolk glimt een star—’t is de weerschijn van de star die er fonkelt aan den hemel.Een week is er verloopen. In den morgen trok Sander Bikkers als naar gewoonte ter markt. En nu, ofschoon de avond reeds valt, wacht men zijn tehuiskomst. ’t Werd laat in de stad, en bovendien de boer van De Kniehorst wordt opgehouden. Even voor het klaphek bij den nú wit berijpten kerseboomgaard, is een welbekende hem op zij getreden.’t Is Kobus, en Kobus heeft hem bij ’t buis getrokken en zegt: „Boer Sander, ik bid oe, één woordje.”„Kom, loop, wat mo’j weer?”„Da’k ou nog ens wil smêken veur ’t erme kind,” zegt Kobus met nadruk.„Um mien te plukken, doar loeren ze op,” spreekt Sander haastig:[82]„’k Zeg ou veur de honderdste keer da’k ’r niks af wil heuren. Franske ien huus nemen! ’k Zou de schulden van Homan wel mèt hoar de deur inhoalen. Sprêk moar niemeer; wij kenne die parlafoeven. Dat ze zouwe betoald wêzen of worden deur zien erste vrouws voader! ’k Heur d’r wel anders af sprêken. Sander is goed moar niet gek. A’j ien’t vuur goat bi’j ’t schot te wachten; en denk ie da’k veur ’en dern die mien alles verplicht is, die geen cent meer van rechtswêge toekumt—da’k mien veur hoar zou uutklêjen en moeder op heur ouwen dag ien ’t gebrek joagen! De minsen zouen mien roazend nuumen, ze zouen.…”„Roazend!” valt Kobus met zachte stem den spreker in de rede: „Roazend! nee boer Bikkers, wil ie weten hoe de minsen oe nuumen.…? ze nuumen oeonminselik; ze nuumen oe:.… ’en kniep, ’en gierigoard! en doarum.…”Een naar gelach van Sander stuit Kobus’ rede. Da’s veur ’t erst, veur ’t erst van zien lêven dat hum zóó iets gezeid wordt! Woorden zonder samenhang vloeien hem van de lippen. Terwijl de rondborstige knaap wordt gehoond en gescholden, steekt Sander terzelfder tijd de wanluidende loftrompet op zich zelven.…Hijknieperig!Hijgierig! Misschien was hij de eenigste ien’t darp, die betoalde en verhoalde noar ’t beheurde; die noar vermogen ien de karkbuul gaf zonder ’t oan de klok te hangen; de eenige, die ’en zusterskiend um Gods wil had grootgebrocht; die.… die Goddank geen schuld miek as anderen!.… ’En kniep! ’en gierigoard!—En Sander, ofschoon geenszins tegen den jongen veerman opgewassen, ving weer aan met Kobus te schelden; diens beschuldiging had hem „duuvels” gemaakt, en—zijn dikke marktknuppel gaf hem een moed, dien hij anders gemist had.Maar neen, tot slaan kwam het niet; en wellicht dat een diep verholen vreeze hem weerhield: of Kobus hum loater betrekken mocht.Een stoot tegen ’t klaphek, en Sander trad er den boomgaard door binnen. Een smak van ’t klaphek, en—’t scheelde weinig of Kobus had het tegen zijn beenen gehad.En de knaap trad terug; hij sloeg zich voor ’t voorhoofd en beschuldigde.… zich zelven. Met zachtheid en liefde had hij Bikkers misschien kunnen winnen; helaas! die onberaden ijver had den man verbitterd, want: eigen zonde duut zeer; as ’en ander z’oe toeschrieft.Helaas! alle hoop op hulp voor Franske was vervlogen! Toen Kobus in den voormiddag—wetende dat Sander naar stad was—de oude vrouw Bikkers had willen spreken, om haar krachtig aan te sporen haar recht te doen gelden; toen had hij vergeefs getracht de huis- en ook de schuurdeur te openen; toen had hij vruchteloos geklopt, want, na ’t voorval met moeder en ’t vinden van het bot bij den hond, sloot Sander, as ie uutgong, de dêldeur van binnen en de veurdeur van buuten: en, of Grade en ’t kleine Mieke ’t kloppen al heurden, opendoen kosten ze toch niet.Moeder Grade! oude ziel! wij vinden u na acht dagen weder.[83]Goede hemel! zit gij daar nog bij de vuurplaat, terwijl de u toegemeten brandstof reeds meer dan een uur geleden tot asch is vergaan! Zit gij daar nog te kleumen, terwijl uw gelaat bij ’t grauwe schemerlicht bezien—een afmatting vertoont, die ons met deernis vervult! Moeder Grade, hebt gij zóóveel geleden dat uw oogen als weggezonken en uw lippen als verstijfd zijn.…? Stil! daar is beweging aan de huisdeur; daar komt hij.… Sander uw zoon, Sander, die juist een week geleden u bewusteloos in den leuningstoel vond; die hevig ontstelde bij ’t zien van dat schromelijk bloedverlies uit die rauw gescheurde wond aan uw hand;—’t is Sander, die.… Maar neen, gij wilt geen kwaad van hem hooren; ’t is uw kind, ’t is uw zoon, en—daar treedt hij binnen; nóg kookt hem ’t bloed, maar, ’t is te donker om den toorn dien Kobus verwekte op Sanders aangezicht te lezen. Of hij zich geweld doet? althans zijn stem verraadt geen toorn, want vriendelijk zegt hij: „G’n oavend moeder. Hoe geet et?”Er komt geen antwoord.„Slupt moeder?” vraagt Bikkers aan het tienjarige Mieke, die der oude tot hulp was gegeven.„Hê? ’k Weet niet,” antwoordt het kind: „’k was eiges ien sloap; vrouw Grade het arg geschráúwd van middag; ze lustte niks; ’k mocht alles opêten, moar ’k greinde toch dat Grade zoo schrauwde; ze verlangde da’j thuus kwiem.”„Zoo!” zegt Sander, en—op zijn moeder toegetreden, legt hij zijn hand op haar schouder en vraagt: „Hei’j en bietje gesloapen moeder: ’t geet bêter niewoar?”Grade slaat de matte oogleden op; met een pijnlijken zucht zegt ze: „Och Sander!” en terwijl ze de rechterhand roert, die dik is omwonden en stijf in een doek hangt, steent ze en kermt ze: „Och Heere, zoo’n pien!”Zoo’n pien! Sander had toch gehoopt dat ’et bêter zou wêzen. Wat had ie ’r veul oan gedoan! Van ’t erste oogenblik met woater en êk gewassen; ielken dag wel ’en keer of twee. Giesteren—op road van Hannes de schêper—had ie heur hand nog ien koeimest geleid. „Och, is’t zoo arg.…? ge most moar noar bed toe; as ie leit dan het ie rust en genêst ie ook gauwer.—Wat stop ie doar onder oe schort, Mieke!?”„Niks; mien henjes zin zoo koud.”„Loa’k zien?”„Kiek moar.”„Dat wegsmuuspelen daar hou’k niet van. Trek nou moar op huus oan, en mergen bijtieds weerumkommen heur!”Mieke sloat haar doeksken om; tikt de oude vrouw zachtjes op den schouder; zegt: „Bêterschap Grade;”—de zwakke knikt met het hoofd, en—weg is Mieke.Reeds verkondigt de dorps-torenklok het eerste half uur na middernacht, en nog heeft Sander Bikkers zich niet ter rust begeven. ’t Is koud in de keukenkamer; de kleine lamp staat op de tafel te branden; Sander zit er bij; zijn houding en gelaat teekenen angst[84]en vrees. Hij luistert.… luistert gestadig, somwijlen met ingehouden adem. ’t Is meer dan een uur geleden dat Waks zijn akelig jankend geblaf deed hooren; een huilen is er op gevolgd, maar.… eensklaps is het weer stil geworden.Een krachtig bonzen op de deeldeur heeft echter weinige oogenblikken later den boer van De Kniehorst schier doen verstijven van schrik. Het bonzen heeft zich herhaald. Zich vermannende is Sander naar zijn kelderkamertje gegaan; heeft zich overtuigd dat de dubbele grendel op het vensterluik zat; is met den marktknuppel teruggekeerd, en heeft de deur van zijn kamer van buiten op het nachtslot gedraaid. Bevend is hij bij de bedstee der moeder blijven staan. Bij de bedstee der moeder!!—Maar hemel! een siddering greep hem aan, want—het akelig geklop op de voordeur heeft zich herhaald;.… nog eens;.… alweder! Met het klamme angstzweet op het gelaat, heeft Sander zich aan den stijl der bedstee vastgeklemd. Het kreunen der moeder vernam hij niet.… alleen dat kloppen, dat kloppen; ook op het venster; en die stem daar buiten: „Doe open, doe open!”—Dat heeft geduurd.… hoe lang.…? hij weet het niet; maar eindelijk, Goddank! is ’t stil geworden. Of het dronken volk is geweest, of een landlooper om een slaapstee.…? hij weet het evenmin. Goddank! ’t is voorbij, en Sander zit daar nog altijd vol vreeze, en luistert. ’t Was straks daar buiten, nu is ’t hier binnen. ’t Gekerm van moeder is sterker geworden, somwijlen proat ze ien heur eiges zoo vremd, zoo roar, en, as’t dan weer stil is, dan heurt ie den wurm ien den balk weer knetsen, hard! harder!! wel tienmoal zoo hard as bij dag.De smartkreten der oude vrouw worden vreeselijk om aan te hooren. Wij vernemen ze niet, maar Sander hoort ze; hij mag, hij moet ze hooren; zijn duivel heeft die moeder in ’t lijden gebracht; ja! heeft hem reeds een gansche week weerhouden om geneeskundige hulp in te roepen voor een verscheurde moederhand, voor de hand, die hem als zuigeling heeft gedrukt aan vollen boezem; die zijn hoofd heeft gesteund toen hij den doop der liefde ontving; die zijn eerste wankelende schreden heeft gestierd, en den bijbel hem heeft toegereikt. Zie, nu siddert hij, want die moeder ziet hem aan, en haar oogen schitteren vankoortsgloed:„Goa weg, Mieke, goa weg!” zegt de oude op gejaagden en pijnlijken toon: „Kiek, doar steet ze veur ’t roam.… ’t erme Franske.… wit as ’en doek! Bij grootmoeder wil ze wêzen.…”„Moeder! um Gods wil, wát is ’t.…?” roept Sander.„Och ze schreit.… Kom hier Franske, erme kiend! Och, ze kan d’r niet in.… de deur is op slot. Ha! deur ’t roam! Moar de knip zit te vast.… Heere! Heere!” en de vrouwe kermt weder en wendt zich om op haar leger.Sander slaat een gejaagden blik in ’t rond, als zoekt hij hulp bij die grauwe wanden; en straks met de hand aan zijn voorhoofd spreekt hij angstig: „Moeder, ge roast; Franske is er niet.IKbin ’t, Sander.… zie.…”Maar Grade ziet hem niet.[85]„Sander.… wie sprêkt van Sander?” zegt ze zachter: „Stil, Sander brengt zalf mee uut stad.”Zie hem daar staan; een lijkkleur bedekt zijn gelaat.„Dan zal ’t bêter worden.… dan hewwe geen dokter van noode.… Koest Wakske.… koest!.… Loat los!.… Doar kumt ie.… Koest! Sander is zuunig; veur d’ouwen dag wil ie zurgen.—Hond!” gilt ze angstig: „loat los, loat los! eer ik starf!”Met strakken blik en den mond halfgeopend staart Sander op die ijlende moeder, en—knaagt de worm nu nog aan zijn ziel? Hoopt hij nog dat het beter zal worden, zonder artsenij en zonder geneesheer?Hoor, een nog pijnlijker kreet dan te voren, klinkt er door de kamer; weder opent de oude haar oogen; de lijdende hand met doeken omwonden heft ze als wijzende omhoog, en haar stem trilt zacht krijtend: „Stil Waks! gierigen hond!.… biet Sander niet.… dóár.… dóár za’k ’em weerzien!”Sanders hart bonst met hoorbare slagen; de lippen perst hij krampachtig opéén; met zijn kille hand bedekt hij haar gloeiende voorhoofd. God, as ze starven goeng!„Nee moeder, nee! niet starven!” roept hij met bevende stem: „O God, wil heur spoaren!—Stil moeder, bedoar, joa, ik vlieg noar den dokter, en hoal ’em moar hier!”Gode zij dank! de vijand is overwonnen. De zucht naar ’t blinkend metaal was verwisseld in een zucht tot den Hooge, om behoud voor zijn moeder. Daar drukt hij een zoen op haar voorhoofd; daar grijpt hij zijn hoed, en snelt voort—voort, ter deure uit.De dood, dien hij daar binnen, nabij de sponde der moeder heeft ontwaard, ’t is als roept die hem na: „Vort! Vort! eer ’et te loat is!”En—in het gezelschap van dien geweldige laat hij de moeder alleen; alleen! geheel alleen!?Ach! heb nu deernis met den strijder; zijn triumf moet hij vieren; nog vermoeid van den kamp jaagt hij nu slechts naar den lauwer.… hulpe, redding voor zijn moeder.Zie zijn vaart!—Aan het sluiten zijner woning heeft hij niet eens gedacht; ’t is donker daar buiten; hij merkt het niet; zijn pad is hem bekend; maar, ’t is een verre tocht! In ’t naaste dorp—een half uur verwijderd—woont de dokter. Daar snelt hij den boomgaard door; rukt het klaphek open—’t klaphek, waar straks het harde woord was gesproken, waarvan de echo uit den mond der moeder hem in de ziel heeft getroffen.—Al is het duister, zijn tred mist den smallen slootvlonder niet. Daar heeft hij den binnen-kleiweg, en straks ook de eerste hoeve bereikt.—Moeder leit zoo alleen!.… Zal ie doar kloppen.…? Moar ze sloapen; ’t zal zoo ophouen; en ’t klinkt doar alweer: „Vort! vort! eer ’et te loat is!”Nu eens stootende tegen een aardkluit, dán misstappende in het klitse kleispoor, snelt hij voort. De knootwilgen, die zich zwart tegen den grauwen nachthemel afteekenen, schijnen hem als booze wezens[86]voorbij te jagen, én terug naar de plaats waar zijn moeder ligt te sterven, en—hoor ze schaterend roepen: „Vort! vort! eer ’et te loat is!”Zie, ter rechterzijde ligt het Molenstuk! ’t Pad door dat weiland en achter het Wilderveld om, is ’en heel eind richter; een sloot zonder dam of vlonder scheidt het weiland van den kleiweg. De waterglimp is zichtbaar. Een sterken aanloop moet hij wagen; de sprong wordt gedaan, en———’t plast en ploest aan de overzijde. Daar is geen hand om te helpen. Ten halven lijve boven ’t water klemt Sander zich vast aan biezen en kluiten, maar.… de zoden en kluiten van ’t weiland des woekers, zij steunen hem niet; zij breken af.—„Moeder!—God!” Daar verzamelt hij al zijn krachten; met de vingers als haken in de aarde geklemd, rukt hij zich los uit de modder die zijn voeten weerhield. Daar staat hij op den akker, maar—trillend en bevende. Loopen kan hij niet; zijn schoenen sjoepen, en hangen hem als lood aan de voeten. Haastig trekt hij ze uit; laat ze achter, en ijlt dan hijgende verder: ’t Wilderveld om; de rastering over; een spijker kwetst hem aan ’t been: „Vort! vort! eer ’et te loat is!” ’Terwijl het zweet hem langs de slapen stroomt, snelt hij nu op het ingeslagen kerkpad voort. Goddank! hij nadert het dorp.—Nog duizend!——Nog honderd schreden! en hij heeft het bereikt. Ginds ligt de woning waar hij moet wezen.—Hij is er.—De luidende schel klinkt door de huizing. Sander hijgt naar zijn adem. Vijf seconden verloopen. Weder rukt hij aan den schelknop.… alleen het ijzerdraad tjingelt; gebroken!—Hij klopt en bonst met geweld op de deur, en roept wat hij kan: „Doe open, doe open!”Men opent niet. Sander, gij klopt en gij roept tevergeefs; men hoort u niet of wil u niet hooren!—Kente dat!?Doch hoor, weer dreunen zijn slagen, en roept hij als buiten zich zelven: „Doe open, doe open! Um Gods wil, ze starft!”Een bovenraam wordt opgeschoven, en een stem klinkt naar beneden:„Wat lêven! wat mo’j?”„Den dokter!”„Die ’s uut noar ’en kroamvrouw.”En Sander vol angst: „Das nietes! Ik mot ’em!”De stem: „Ik zeg ’t oe; genacht soam!”„Woar is ie.…?”„En uur wied van hier, bij Mienders ien’t Vlot.”’t Raam wordt dichtgeschoven. Daar staat hij en schreeuwt; maar de deerne heeft slaap, en ook, wat zou ’t baten?„O God! wát gedoan!? Noar ’t Vlot of noar moeder.…?”Zie—ginder bij de herberg flikkert het licht eener lantaarn. ’t Paard voor de sjees van een ossenkooper, wordt er gevoerd aan den bak. Daar klinkt het hijgend uit Bikkers’ mond: Wi’j joagen noar ’t Vlot?—Beschonken gelach.—Geld, Geld! wordt geboden.—Minuten verloopen.Druipnat bezweet zit Sander naast den koopman; het moede paard[87]loopt droomend; onvast is de hand die het bestiert. Het voertuig slingert. Zulk rijden in deze oogenblikken is de pijnbank! Sander rukt de zweep uit de hand van den voerman. Maar, of hij het moede dier al sloat, het baat zoo weinig: „Te loat! te loat! en moeder starft.… alleen!”Geen rust heeft hij meer: „D’r uut!” En—daar slingert het voertuig zonder den rustelooze voort; hij snelt het vooruit—op ongeschoeide voeten!—Vort! noar ’t Vlot!Zie.… het gehucht is nabij. Dat licht in die hoeve! Goddank!! joa, hier is de man die mot helpen.——Niet kunnen!? „Ik smêk en ik bid oe!” Moar „nee, ’t is onmeuglik!”De morgen grauwt. Daar waggelt, snakkende naar den adem, de boer van De Kniehorst zijn erf weder binnen. „Te loat! te loat!” klinkt nog altijd de stem van ’t geweten, en—’t hoofd en het hart ze bonzen het mede. Met geweldig hijgen betreedt hij den drempel, en gaat.… naar binnen:„Stil!” fluistert een zachte en liefelijke stem: „z’is kalmer en sloapt!” En hij, „Hoe,—wat,—ze lêft!Niette loat! God gedankt!.… Moeder! Moeder!”Een verschrikkelijken nacht heeft Sander doorwaakt. Ziet gij ’t wel, hoe hier en daar zijn zwarte haren zijn wit geworden? ’t Is het beeld van zijn ziel.En—daar zit hij bij de bedstee der moeder wier moordenaar hij thans had kunnen zijn!En wie was het, die in de ure van ’t gevaar ter hulpe was gezonden? ’t Is Franske, het kind dat hij heeft verstooten; Franske, die slechts uit vreeze voor Sanders kwaad—aldra door Homans schijndeugd verblind—den braven maar zuinigen Kobus van gierigheid heeft verdacht en ontrouw is geworden. O, dat arme onnoozele Franske, wat heeft ze geleden! Ja, nadat ze door lijden den schoonen middelweg mocht vinden, is ze nog door hèm, die haar op het dwaalspoor bracht—verjaagd geworden. Van grootmoeders ongeval heeft ze hooren spreken, en is bij Sanders afwezigheid gedurig naar De Kniehorst gesneld, maar heeft er de oude vrouw slechts door het venster kunnen toeknikken, omdat de gesloten deuren en vensters—die Mieke niet in staat was te openen—haar den toegang beletteden. In den laten avond van het kleine meisje vernemende dat de oude vrouw zoo erg was en geschráuwd had, is zij in het donker naar de hoeve gesneld, waar Waks heur komst met blijde jankkreten had begroet, doch op haar bevel is koest geworden. Ze moest er binnen wezen, en heeft er geklopt en geroepen—wij hoorden het, tot Sanders vreeze—maar tevergeefs. In haar woning teruggekeerd heeft ze geen rust kunnen vinden, en bij ’t eerste uchtendkrieken is zij opnieuw naar de Kniehorst gesneld, om er.…. de deur geopend, en de oude dierbare grootmoeder, tot haar hevige ontsteltenis, in een heete koorts te vinden. De lijdende hand heeft ze terstond bezien, en—gedachtig aan de behandeling[88]eener wond, die Kobus in vroegere jaren door een gavel bekwam—heeft ze de wond zooveel ze kon gezuiverd, en warme pappen gelegd, die, Gode zij dank! ontspanning bezorgden.Ja, Sander Bikkers, ’t is Franske-nicht, die de eerste weldadige hulp mocht verleenen.Vraag het aan den man, die uw smeeken in den nacht niet mocht verhooren en eerst den volgenden middag verscheen; vraag het den kundigen dorpsdokter, en van hem zult gij de vreemde klanken: febris, inflammatoris en trismus; maar ook de verstaanbare woorden: ontsteking, ruggemerg, hoofd en dood vernemen, en de goedkeurende woorden, tot Grades kleindochter er bij:„Braaf vrouwtje, uw hulp redde hier veel!”Ja, Sander Bikkers weet het wel.…. maar zie.…. Moeder Grade heeft rustig geslapen en wordt wakker; haar vervallen gelaat plooit zich tot een vriendelijk dankbaren lach: „Franske!” lispt ze met een zwakke stem.Franske wischt zich een traan uit de oogen. En Sander.… Sander rijst op; grijpt Franskes hand; buigt zich over die oude heen, en zegt op diepgevoeligen toon:„O, moeder! mien moeder!”’t Is vijf jaren geleden dat het dak van ’t huis De Kniehorst is vernieuwd geworden en de balk, waarin ’t zoo knetste, werd uitgebroken. Van een oud huis kan geen nieuw komen, of ’t moet eerst gesloopt worden. De Kniehorst behield dan ook haar zelfde voorkomen; maar treedt gij nader en ziet ge nauwlettend, dan ontwaart gij toch ingemetselde vakken, en groen en rood op luiken en deuren.…En nu—’t heldere Juni-zunneke blonkert op ’t rietendak van De Kniehorst.En binnen de keukenkamer—doar ruukt ’t noar koffie en varse mik. Ze hebben ’r pas „gedronken”.Ien ’en leuningstoel, zoo mekkelik as ’t wezen kan, zit grootmoeder Grade, wel wat krumpkes ienéén, maar heurend en ziend en vuulend.… méér as ze zeggen kan.Sander haar zoon, die sedert dien nacht haar trouwe verzorger bleef, zit bij de tafel, en, hoor hem lezen op bevenden toon:
„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;Hei! ’t was ien de Mei!”Zoo geet ’et, ’en kring van vieftig ien de rondte. En de jongens kniepen de hand’ van de dernjes zoo vast, en de dernjes kussen dat ’et klapt as ’t oan de moat van kussen kumt, en de ouwen hebben geen begriep dat ze zoo gek kwiemen um mee te doen:„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;Hei! ’t was ien de Mei!”Zoo geet ’et, ze springen en drêjen en jolen en kussen, en—moar weinige van de oudsten en wraksten zien ’et oan, sommigen rookend uut lange piep’, anderen roerende ien’t rood met sukker, en proaten: dat ’r ien ’t darp nog nooit zoo’n deun is op de veiool gespeuld.Een ander tooneel:De lange deel der schoone hoeve is kwistig met groen en vlaggen versierd. Een lange tafel, drie voet breed en op schragen, staat aangerecht. De feestgenooten zitten aan; de mastklimmers zijn afgetrokken.—De muzikanten, die zich reeds buiten lieten hooren, zitten op een toestel van planken—boven de pomp.[74]Op de tafel, zie—zes rundstukken van twoalf Neerlandsche pond’. „Mins, mins!” zes hammen. „Loat ze ielk is twientig pond wêgen!”—Vieftien tulband’. „Krek één veur z’n vieren!” Mikken bij de stoapels! Keezen en eiers. Wien? „Ielk man ’en heele fles noast zien bord, en gunds bij de deur, nogvierankermandes!”Om de tafel, zie—knappe jongens; óók lillikkers. Mooie dernjes, verdrêjd mooie snuutjes! óók misdeilde. Oan ’t bovenst einde zit ’en dikke jonge kerl, met mooi blauw’ oogen; noast ’em ’en mooi dernje, achttien joarkes umtrent, met ’en kleurke veul roojer as anders. Noast heur, oan d’andere kant, ’en schroalig zwart menneke op de punt van zien stoel. Die dikke kerl is Harmen Homan; dat dernje.… moar ge ziet ’et al.„Alles op z’n tied, bidden en karmishouen, placht voader te zeggen,” roept de gastheer: „Vrinden! de oogen dicht asteblieft; en gelluu boven de pomp, helder op, as we met stilzitte gedoan hebben.”En—’t stilzitten is gedoan, en ge ziet en heurt niks anders as dat ’r wordt gegêten en gedronken, en nog ens opgeloajen en nog ens lêggeklokt; dat ’r gegons en gelach en gegoechel is, veul niet genogt, en dat de meziek krek speult of ze’t muu wordt, maar ielkreis weer moed kriegt. ’t Mooie dernje noast den Homan mot arg werm wêzen; ze gluujt as ’en kooltje; ze lacht ielkreis zoo hard as ze kan, maar ook, ze kiekt zoo af en toe naar de hugt, en—dan is ’t krek precies of ze troan’ ien de eugskes het.„Dat ze zich verslokte misschien?” Best meuglik!’t Begint te schemeren in de boerenfeestzaal. Een groot gedeelte van ’t jongvolk heeft reeds den disch verlaten. Op de hofstee ’t Wilderveld zijn—achter-afkes en opziedjes genogt um poar oan poar is te kuieren, en ’en bietje meer verliefd as anders te proaten van: „Och, wat bi’j toch oarig!” en: „Och, wat he’k ou toch lief!”Met een flesch onder den arm staat Homan tegenover een soort van heerenboer met’enheufd as ’en oliebol.„Kom Limp, blief nog ’en bietje.”„Nee zeker Homan, ik kan niet; ze spannen al in,” zegt de man die te R. Homans zaken—alsof ’t voor z’n eigen was geweest—had behandeld, en hij waggelt naar buiten.„Nou, wel thuus!” roept Homan. „Hei oome Sander, woar zit Franske?”„Franske! hê!” klinkt het een weinig verschrikt uit Bikkers mond: „’k weet niet; ’k zie ze niet;” en hij frommelt in zijn jaszak.… doar had ie krek ’en stuk tulband ien gemoffeld, ’en oarig stuk, zie, veur moeder Grade, die ’r niet bij had kunne—misschien niet bij had wille wêzen, veur moeder, went joa ’t was zund van al wat ’r overbleef.Limps karretje, dat hem naar zijn woonplaats—de voormalige woonplaats van Homan—zal terugbrengen, staat voor de schuurdeur. Limp heeft zich nog even opgehouden.Sander Bikkers staat bij ’t kerreke ’t spul te bekieken.[75]„Hier vrindschap,” zegt Limp, en—Sanders vuult twee kwartjes in zien hand.…Zou’k.…? Za’k ze.…?„Hê Hê, ik dank oe.”Limp rijdt het erf af. Wijn maakt dorstig. Bij moeder Grompel aan De Lindeboom, ’en klein bietje kloare!Zie, ’t zonlicht verdwijnt, maar, de feestvreugde niet! Een groote pekton wordt op het Molenstuk ontstoken.’t Molenstuk waar Reuske graast? Reuske! nee, Reuske loopt op ’t Molenstuk niemeer: Kwoaje droes. Eergiester kreeg ze ’t genoadeschot!Kiek.… harrejennig! sjie sjoe.…! doar is ’en vuurslang de locht iengegoan. Bluumkes noar onder. Wat ze gauw uut zin!Nog’en vuurslang. Nooit op ’t darp zoo belêfd!„Gevoarlik! met die heujbargen en ’t rieten dak. Moar zie, alweer een! Heere minsen nog toe!”En de pekton brandt helder en fel, en de „rojoale boer en ’t mooie dernje” en al de jonkheid van ’t feest, ’t draait rondom de pekton, alweer in een kring, en wilder dan ’s middags klinkt het luide„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;Hei! ’t was ien de Mei!”De laatste sintels der pekton knappen en verdooven. Den boer van ’t Wilderveld zien wij niet meer; ’t mooie dernje ook niet.’t Laatste karretje rijdt huiswaarts, onder den eereboog door; en ’t lichtje in de monsterpompoen flikkert in ’t laatste vet, da’j nog flauw de woorden kunt lêzen:„Harmen Homan, Franske Schouw;Hun ter eer, as man en vrouw.”En—met de hand krampachtig op de borst gedrukt, heeft Kobus—de knecht bij vrouw Grompel aan De Lindeboom—de gelagkamer, waar hij werkte, verlaten. Dat ook de hoop om bij den bloedverwant hulp te vinden zou worden teleurgesteld, dát heeft hij ondervonden. Dat het veerhuis te R. wel spoedig verhuurd zal wezen, dát kan hij verwachten. Dat Franske, ’t lieve Franske, bij zijn vervlogen vooruitzichten, den geldduivel moede, der weelde, en—óm die weelde—een ander in de armen zou snellen, dát heeft hij.… gezien.… gevoeld.… helaas! in ’t einde.… begrepen. Dat Franske met den vreemde, den luchthartigen vreemde, in grootheid en eere gelukkig zou wezen, dát heeft hij van God gesmeekt met hart en met tranen. Dat ze heden feest zouden vieren.… trouwfeest van Franske.… met.… met dien ander.… Ja! ja! dát heeft hij geweten. „Geweten!Groote God! joa,” zucht Kobus: „moar geweten he’k niet wat den Limp zich ien dranksoes al lachend verproatte. Geweten he’k niet, dat den Homan ien lucht en ien damp bouwt; dat ie schuld moakt op schuld, en vortteert op geld, dat zien erste vrouws voader hum nooit zal doen urven. God het ’et geweten,” denkt Kobus voort: „en toch laat Ie toe dat de lichtzin ’en schoap met glimpglans bekoort en bliend mee ien’t wee trekt.[76]God het ’et geweten, en Hij verstoat dat geldzucht zien bloed verkupt en liefde smoort en liefde brêkt. En nou.… ’t is te loat! Groote God, ’t is te loat!!”Daar vloeiden heete tranen over de bruine wangen van den armen Kobus, en—heel in de verte klonk het van een huiswaarts keerend troepje:„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;Hei! ’t was ien de Mei.”„Was’t nog maar Mei gewêst!—Ze schreven ’et letst van Augustus! De graanoogst wasbinnen.”De mist hangt dik en zwaar. ’t Is zoo’n donker Decemberdagje. Wij betreden De Kniehorst.Wat ziet er alles naargeestig uit. Naargeestig niet alleen, ook vervallen. Zie huis en hof en bergen maar. Ginds, vijf verschrompelde kippen, die op de mestvaalt harken en krabben, en elkaar om ’t zeerst ter zijde stooten——alsof de andere het had!—Die varkens, arme rammelkasten! zij wroeten in de modder en knoepen het bemoste hout van hun doorluchtig zomer- en winterverblijf.Kent gij Waks nog. Waks, den speelmakker van Grades kleindochter. Waks is waakzaam: Waks mocht niet mee naar ’t Wilderveld, en—vet worden mag hij ook niet. Vet moakt vadsig, en met den winterdag dient Waks veural wel waks te wêzen.Wij gaan de deeldeur binnen. Vijftien stuks rundvee ontwaart ge tusschen de posten.„Die zien er toch beter uit!” Hebt ge verstand van vee.…? Kom maar verder.Wij bevinden ons binnen de keukenkamer. Slechts één persoon ontdekken wij er; ’t is moeder Grade.Moeder Grade! Zie, zij zit gehurkt bij de vuurplaat waarop een helder vuurke brandt.—een helder vuurke!—En boven dat vuurke hangt een ijzeren potje met een houten deksel er op. En moeder Grade heeft een kleinen pollepel in de hand, en tuurt op het deksel, waar bezijden—bloaskes brutsen en proetsen, jong, zoo kokt ie!Stil! Sander is met ’en kool of wat noar de merkt toe; eerst t’ oavend kumt ie weerum. Mieke—de tienjarige hulp der oude—is noar de kortegesoazie. Mieke het ien den veurmiddag wat beenvleis bij den slachter gehoald. „’t Zal ’en bovenst suupke wêzen!Bruts,proets! hê wat kokt ie! Of ’t ook lekker zal smoaken!—Sust! Waks sleet oan; dat duut ie ook as ’t Sander is. AS ’t Sander ens was!!”De oude vrouw richt zich haastig op. Ai! ’t spit ien de rug; oud en wrak; ze kan niet meer zoo as vroeger.—Woar zal ze ’t soeppötje laten.… AS ie ’t zag.…!Daar wordt de klink der keukendeur gelicht. „Si! Heere bezwieke! Kobus, bin gij ’et?”[77]’t Is Kobus. Sedert den avond dat wij hem voor de eerste maal zagen, zijn er zeven maanden voorbijgegaan. Die zeven maanden van smart staan hem wel duidelijk voor ’t aangezicht gedrukt; de laatsten er van, zij griefden en groefden wel ’t diepst.Oude vrouw! ook uw gelaat, nu naar de lichtzijde gekeerd, vertoont ons wreede sporen van zielesmart.… misschien nog van iets anders:.… van ontbering toch niet.…?„Nee, ’t letste niet,” zal ze u antwoorden: „nee, Sander is best; ’en oud mins het weinig behoeftes; ’t vleis is duur tegenswoordig; sukkerei smoakt al hoast krek as koffie;—Sander het geliek dat kruuzemunt nog wel zoo gezond as tee is. Sander is best. Dat ie zuinig is dat strekt ’em tot eer, dat he’k ’em geleerd toen ie kiend was—DAT HE’K! Of ie ’t wat overdrieft.…!!”Ziet ge, zóó zal ze spreken, maar denken, helaas! ze zucht in haar ziel: „Sander! Sander! al te zuinig moakt gierig. Sander mien ouwen dag is ’r niet bêter um. Moar arger dan dat! ha’j noar road geluusterd, ha’j ’en eerlikke jong geholpen; had de glans van ’t geld oe niet veur Homans lichtzin verbliend! Sander! ha’j noar road geluusterd, dan zou’j nou niet grommen as oe ouwe moeder greint; as ze schreit um Franske, ’t kiend van hoar kiend! um Franske, die te jong was om ’t rechte spoor te kiezen, woar gij ’t hekke veur sloot. Sander, sprêken durf ik niet, doar bin’k te oud, te bang—nee, doar he’k oe te zwakkelik lief veur, moar anders zou’k oe zeggen: Sander, Franske boet, boet gij met heur mee. Verstoot heur niet uut angst dat ze ou veur Homans schulden zulle oanspreken. Z’is ou bloed, Sander! En—wi’j dát niet, ku’j dien angst niet verwinnen, help dan ien stilte; sprêk heur niet, moar steun heur dat ze van den oalmoes niet lêven hoeft.”Zóó zucht de oude moeder in haar eenzaamheid, elken dag, ieder uur, en, dan tuurt ze met tranen in haar oogen noar de hugt, noar den zolder; en dan heurt ze.… niks as ’t lillik geknets van den houtwurm; en dan ziet ze dien balk die gevoarlik veur ’t huus wordt; en bij tijen ziet ze ook de koekkoek, die maar altied op één steet.… op Één!„Kobus sprêk, ge hebt wat slechts,” heeft vrouw Grade gezegd, terwijl de schrik van haar zoon te zullen zien binnentreden, voor een andere vrees heeft plaats gemaakt: „Kobus sprêk, ’en oud mins kan veul verdroagen.”„Goa zitten vrouw Bikkers; ge bêft ’en bietje,” zegt Kobus en hij schuift haar den stoel naderbij—denoude, dien van Homan het Sander niet langerkunnezien; acht guldes het ie ien stad d’r veur weergehad,—„goa zitten, ’t is zoo arg niet, zooheelarg is ’t niet; en ook, al wás ’t arg, ’k heb alles van anderen geheurd; de minsen vergrooten zoo licht. D’r zin ’r ’en boel ien ’t darp, die toch meelie hebben; d’r is nog heel geen gebrek gewêst, moar—dat ie arg de koorts het, dát is zoo. Geen wonder, in vier moanden tieds vanalles nikste worden; geen vim te kunnen ruuren; de eigenoar van ’t Wilderveld ien ’en koamer besteed! Vrouw Bikkers, de koorts mot wel arg wêzen, ze nuumen ’t zenuwkoorts; ze zeggen[78]dat ie altied leit te zingen, en.…” maar Kobus hokte,HAARnaam wilde hem niet van de lippen.„Erme kiend! erme Franske!” zucht Grade; schudt het hoofd, en slaat heur handen samen.Háár naam was genoemd!„Ze past hum op as ’en engel,” valt Kobus haastig in: „ze woakt en ze bidt, noar ik heur. O Grade! dat ik nou de eenigste mot wêzen, die heur niet mag troosten en steunen. ’k Had willen woaken bij d’r man, dat ze rust had genomen.… Grade, dat kos niet. Ik, die Franskes geluk had beduuld zooas geen ander; heur geluk zelfs mét ’en ander.… Moeder Grade! gij weet ’et misschien, wa’k zou meugen en wa’k zou kunnen doen?”Kobus heeft Grades hand gevat, en ziet haar aan.Zijzal hem steunen:ZIJzal hem raden.„Wat ge doen kunt Kobus.… gij.…?” zegt de oude langzaam: „Heur is hier.… wat dichter.… zóó. Ziede, Sander is goed, moar wat straf. Mieke had mien ook gezeid dat ze ziek woaren; Homan of Franske, dat wiest ze niet. Goddank! dat ’et Franske niet is; en zieje, nou he’k ’en suupke gekokt. Sander het ’r niks mee van noode; niet dat ie.… moar ’t is niet neudig. ’k Docht dat Mieke as ze straks thuus kwiem, ’t weg kos brengen, moar nou, a’j vroagt wa’j doen kunt: ’t is bêter oanOUdan oan hoar vertrouwd; kienders proaten zoo licht.…” en—de goede oude, die reeds sedert een paar dagen het grootsche plan gevormd en nu met zorg en moeite had ten uitvoer gebracht, om ’en suupke veur ’t erme kiend te koken, ze praatte nog voort, maar begreep niet dat Kobus iets anders voor de ongelukkige wenschte te zijn dan de overbrenger van een geringe verkwikking.Geensteun,geenraad bij die oude! Hij hoort haar beuzelen over haar „suupke”; hij ziet haar strompelen en stumpelen om het kooksel—dat haar zelve ’t water op de lippen toovert—in de steenen kan zonder oor te gieten; hij ziet haar een papier op de opening leggen en een touwtje er omheen binden; hij heeft het gezien; en—niet gezien; hij zag slechts dat die vrouw te oud was om krachtig te wezen. Kind van háár kind, wat zou zij op dien zoon nog vermogen! IJdele hoop was ’t geweest. Geen steun van die oude! geen steun en geen raad!„Joa Grade, joa, ’k zal ’t meenemen en ’t zal bezurgd worden”—niet door hem zelf—„’k zal ’t recht houen, joa—Nee, tegen Bikkers geen woord; ge kunt ’r op oan.”„En groet ze van grootmoeder, en zeg heur, da’k wel ielken dag noar heur toe zou kommen, moar zie, Sander, en de vrede ien huus, en da’k ook zoo mizeroabel stroef ien de been’ bin; en zeg heur”—alsof hij het doen kon—„zeg heur, dat alles van God wordt beschikt; dat rampspoed veul kumt tot ons eeuwiglijk heil. Goa nou, goa, eer ’t suupke koud wordt; en zeg nog oan Franske dat ze moar bidden mot: Voader, zooas Gij wilt! zie, dan weet ze genogt. Vort nou jungske, vort!”Kobus ziet de oude vrouw eenige oogenblikken stilzwijgend aan.[79]Daar was kracht bij die zwakke. Op ’t Hoogste heeft zij gewezen. Ook hem! Steun hád ze, èn raad!„Gods zêgen, vrouw Bikkers!” zegt Kobus met warmte, en snelt dan voort met de kan: „Joa, joa, veurzichtig, dàt zal ie wêzen.”Nog maar weinige seconden heeft hij de keukenkamer verlaten, terwijl Grade, vermoeid van de buitengewone inspanning, met geslotene oogen in haar leuningstoel zit, toen Waks de hokhond het nare gejank doet hooren, dat vrouw Bikkers in den laatsten tijd zoo vaak deed ontstellen.„Si! si! Zou’k hoast vergêten!” zegt ze halfluide, en, hoe stief ze mag wêzen—toch staat ze op, haalt het potje, waarin ze ’t soepje kookte, weder te voorschijn, en neemt er het soepbeen uit, dat zij voor Franskes viervoetigen vriend er in had gelaten.Steeds voor de mogelijke tehuiskomst van haar zoon bevreesd, en met de versnapering voor Waks onder het voorschoot verborgen, strompelt Grade het huis uit naar buiten.„Arg mistig.… arg griemelig.…! Niemand kumt er.…? Nee.… niemand.”De oude hokhond jankt nog voort met den neus in de hoogte, doch, niet zoodra heeft hij de komst der vrouw bemerkt, of hij staakt zijn droef geklag; rekt zijn vermagerde leden; stapt langzaam, zoover zijn ketting reikt, op haar toe, en—’t kloppen met zijn staart getuigt van zijn blijdschap, dat hij de vrouw ziet, de eenige die hem nog liefde betoont. Daar glinsteren zijn oogen; hij snuift. Grade heeft het been te voorschijn gehaald. Zie den verrukten blik van het dier; dien blijden, wilden sprong!.… Daar heeft hij de kluif gevat. Met den rechterpoot er op gedrukt, kraakt en knoept hij. En Grade, voor een wijle vergeet ze heur leed. Franske zal óók zoo smullen! „Waks, och, ha’j zoo’n honger, menneke?” zegt ze goedig: „Moager bi’j; moager as brood! Zou den boas oe soms vergêten? Gauw moar ’en bietje, eer dat ie kumt.”En Waks knapt voort; en vrouw Bikkers het plezier um ’t oan te zien, alschoon ze koud wier; en, ielkreis kiekt ze op of Sander ook oankwiem. Ze meint.… dat ze ’t hek bij den bongerd heurt klappen. Heere minsen! duut ze dan kwoad, zoo sleet heur ’t hart! „Koest Wakske, koest!.… as Sander ’et bot zag! Koest jungske, koest! Nou hei’j ’r genogt van. Hier dan menneke, hier!”—Waks gromt.—Grade buigt den strammen rug en streelt den bruine: „Stil jungske, stil!”—Waks heeft het afgekloven been met zijn pooten bedekt, en trekt de neuslip naar boven.—„Koest jungske, koest!” vleit Grade opnieuw. Haastig vat zij het voorwerp dat haar straks zal verraden; doch—een rauwe kreet trilt door de lucht: „Hond! hond! loat los!” gilt de oude verbijsterd; rukt haar hand uit den bek van het redelooze dier; kermt: „O Heere! O Heere!” en strompelt dan voort totdat ze, van schrik en van pijn gansch amechtig, de keuken bereikt, en daar in den leunstoel al kermende neervalt.[80]Wanneer gij mee wilt gaan, eerst het dorpje door, dan rechts de bladerlooze elzen langs, tot bij de groote kolk—of woai—die van de dijkbreuk in ’t jaar 19 spreekt, dan ziet gij een heerlijk tafreel:De mist die ’r hong is schoonjes opgetrokken; ’t zunneke—zoo’n bietje bleu, half achter ’en fluurske—steet nog ’en duum of twee boven den rand uut; ge kunt ’r kloar in kieken, went, ’s weinters is ze lang zoo veul mans niet as ’s zomers, en—’en rood het ze um zich, ’en rood en ’en gêl, da’j „Heere!minsen!” mot zeggen.’t Zou allinnig al mooi genogt wêzen, moar, nou mo’j lêger zien: De roam van ’t kleine huuske, schuuns oan d’overkant, ze gliensteren asof ’r brand binnen is: ’t heuge rietlies, dat al lang niet gruun meer was, zwiebelt van ’en klein bietje wiend asof ’t g’n oavend zeit; en doartussen lept ’et lies langs ’en platbooms-oakske, woar ze duk ien vissen op de diepe kolk—’en bietje gevoarlik!—’t Is mooi um te zien; en—ien de kolk he’j ’t eigenste weer: ’t bootje, en ’t lies, en ’t huuske, en alles; moar, ’t onderste boven, krek op de kop. Vlak van veuren liekt de hemel d’rzwartien. Dat duut ie wel meer!En—slechts op weinige schreden afstands van dat huisje bij de kolk, daar staat een jonge vrouw, een zeer jonge vrouw. Wij zien het al: ’t is Franske Schouw. Ja zij wás het, maar is het niet meer. Men noemde haar: vrouwe Homan, boerin van ’t Wilderveld. Ja, ze hebben waarheid gesproken, maar ach! zij was het zoo kort. Ze hebben haar gelukkig genoemd, gevierd en benijd; nu doen ze ’t niet langer. Zoo velen,zoo velen! hebben gejuicht met haar mee; geen enkele treurt er met haar. Geen enkele.…? Neen, daar was wel raad, daar was zelfs steun geweest, maar ’t voelen! datVOELEN!! zij deed het alleen.Maar nu—in ’t bootje, verscholen achter ’t lies, daar staat een boerenknaap. Met de linkerhand op een roeispaan geleund, buigt hij met de rechter het lies ter zijde, om—noar gunder te kunne zien.… noar die vrouw.… die jonge, die erme vrouw.Nog geen half uur geleden is het jongske, die het soepje, door Kobus meegenomen, naar ’t waaihuisje bracht, met de boodschap teruggekomen: dat vrouw Homan had gekeken asof ze niet wies was, en, dat ’en andere vrouw had gezeid: „Zet moar neer jungske, Homan is dood.”Homan dood!—En Kobus tuurt noar ’t erme Franske, die steet te soezen bij de kolk, en dóárHEURzwarten hemel in ziet.Homan dood!!—Toen ie nog lêfde toen was Kobus wied weggebleven; geen verwijt wou ie doen, en niewoar, de minsen ze proaten zoo licht. Moar nou—Homan was dood; ’t erme Franske stond alleen, verloaten op de wereld, dat, dát kos, nee dát mocht niet!——noar gunder!„Franske!”Wat stem!?„Franske!”Zij beeft.[81]„Franske Homan!”De jonge weduw heeft reeds omgezien, maar ze blijft roerloos; ze staat daar als een marmerbeeld, alleen in haar oogen staat de smart van verstooten, verloren, onherstelbaar verloren geluk, op ’t diepste geprent. En ’t suist haar in de ooren.… en, ’t stille landschap smelt met den zwarten hemel in de kolk en den hemel vol gloed daarboven inéén.Kobus heeft heur hand gegrepen. Ze weet niet wie het is. Kobus heeft gezegd: „Franske, erme Franske, oegelukkos ik zien, moar oeleed—doar wier ik gek van.” En zie.… een heete tranenstroom vloeit er over haar verbleekte wangen. Kobus spreekt van troosten en steunen; en zie, zie! de arme verlatene rust met haar kloppend hoofdje tegen de borst, die ze eertijds verstiet, tegen de borst van hem, die uit grootmoeders naam haar spreekt van berusting in ’t lijden en van opzien tot God!Maar hoe! Franske nauw weduw, en nu reeds aan de borst van haar vroegeren minnaar! En Kobus, nog pas werd de doodsstrijd gestreden door hem die Franske hier weduwe liet, en reeds.…?Gij vraagt.…?Neen stedeling, gij doet het niet. Met ons beweegt ge u buiten, op ’t land, in de Betuwe! Vindt gij de zonden er grover, of minder verfijnd; de edele tochten van ’t hart, ook zij spreken er luider; zij kennen die banden van aangeleerde welvoeglijkheid niet. Gij ziet, gij verstaat het, en verheugt er u in.Daar is slechts schuldgevoel bij ’t arme kind, en dank bij haar leed, innige dank dat de knaap dien zij heeft verstooten, zich harer nog wil erbarmen. Daar is slechts liefde bij Kobus, echtreineliefde, die vergeet en wil helpen.Achter ’t lies is Kobus verdwenen.Nog staat Franske aan den waai-oever.Dáár in het peillooze diep der kolk glimt een star—’t is de weerschijn van de star die er fonkelt aan den hemel.Een week is er verloopen. In den morgen trok Sander Bikkers als naar gewoonte ter markt. En nu, ofschoon de avond reeds valt, wacht men zijn tehuiskomst. ’t Werd laat in de stad, en bovendien de boer van De Kniehorst wordt opgehouden. Even voor het klaphek bij den nú wit berijpten kerseboomgaard, is een welbekende hem op zij getreden.’t Is Kobus, en Kobus heeft hem bij ’t buis getrokken en zegt: „Boer Sander, ik bid oe, één woordje.”„Kom, loop, wat mo’j weer?”„Da’k ou nog ens wil smêken veur ’t erme kind,” zegt Kobus met nadruk.„Um mien te plukken, doar loeren ze op,” spreekt Sander haastig:[82]„’k Zeg ou veur de honderdste keer da’k ’r niks af wil heuren. Franske ien huus nemen! ’k Zou de schulden van Homan wel mèt hoar de deur inhoalen. Sprêk moar niemeer; wij kenne die parlafoeven. Dat ze zouwe betoald wêzen of worden deur zien erste vrouws voader! ’k Heur d’r wel anders af sprêken. Sander is goed moar niet gek. A’j ien’t vuur goat bi’j ’t schot te wachten; en denk ie da’k veur ’en dern die mien alles verplicht is, die geen cent meer van rechtswêge toekumt—da’k mien veur hoar zou uutklêjen en moeder op heur ouwen dag ien ’t gebrek joagen! De minsen zouen mien roazend nuumen, ze zouen.…”„Roazend!” valt Kobus met zachte stem den spreker in de rede: „Roazend! nee boer Bikkers, wil ie weten hoe de minsen oe nuumen.…? ze nuumen oeonminselik; ze nuumen oe:.… ’en kniep, ’en gierigoard! en doarum.…”Een naar gelach van Sander stuit Kobus’ rede. Da’s veur ’t erst, veur ’t erst van zien lêven dat hum zóó iets gezeid wordt! Woorden zonder samenhang vloeien hem van de lippen. Terwijl de rondborstige knaap wordt gehoond en gescholden, steekt Sander terzelfder tijd de wanluidende loftrompet op zich zelven.…Hijknieperig!Hijgierig! Misschien was hij de eenigste ien’t darp, die betoalde en verhoalde noar ’t beheurde; die noar vermogen ien de karkbuul gaf zonder ’t oan de klok te hangen; de eenige, die ’en zusterskiend um Gods wil had grootgebrocht; die.… die Goddank geen schuld miek as anderen!.… ’En kniep! ’en gierigoard!—En Sander, ofschoon geenszins tegen den jongen veerman opgewassen, ving weer aan met Kobus te schelden; diens beschuldiging had hem „duuvels” gemaakt, en—zijn dikke marktknuppel gaf hem een moed, dien hij anders gemist had.Maar neen, tot slaan kwam het niet; en wellicht dat een diep verholen vreeze hem weerhield: of Kobus hum loater betrekken mocht.Een stoot tegen ’t klaphek, en Sander trad er den boomgaard door binnen. Een smak van ’t klaphek, en—’t scheelde weinig of Kobus had het tegen zijn beenen gehad.En de knaap trad terug; hij sloeg zich voor ’t voorhoofd en beschuldigde.… zich zelven. Met zachtheid en liefde had hij Bikkers misschien kunnen winnen; helaas! die onberaden ijver had den man verbitterd, want: eigen zonde duut zeer; as ’en ander z’oe toeschrieft.Helaas! alle hoop op hulp voor Franske was vervlogen! Toen Kobus in den voormiddag—wetende dat Sander naar stad was—de oude vrouw Bikkers had willen spreken, om haar krachtig aan te sporen haar recht te doen gelden; toen had hij vergeefs getracht de huis- en ook de schuurdeur te openen; toen had hij vruchteloos geklopt, want, na ’t voorval met moeder en ’t vinden van het bot bij den hond, sloot Sander, as ie uutgong, de dêldeur van binnen en de veurdeur van buuten: en, of Grade en ’t kleine Mieke ’t kloppen al heurden, opendoen kosten ze toch niet.Moeder Grade! oude ziel! wij vinden u na acht dagen weder.[83]Goede hemel! zit gij daar nog bij de vuurplaat, terwijl de u toegemeten brandstof reeds meer dan een uur geleden tot asch is vergaan! Zit gij daar nog te kleumen, terwijl uw gelaat bij ’t grauwe schemerlicht bezien—een afmatting vertoont, die ons met deernis vervult! Moeder Grade, hebt gij zóóveel geleden dat uw oogen als weggezonken en uw lippen als verstijfd zijn.…? Stil! daar is beweging aan de huisdeur; daar komt hij.… Sander uw zoon, Sander, die juist een week geleden u bewusteloos in den leuningstoel vond; die hevig ontstelde bij ’t zien van dat schromelijk bloedverlies uit die rauw gescheurde wond aan uw hand;—’t is Sander, die.… Maar neen, gij wilt geen kwaad van hem hooren; ’t is uw kind, ’t is uw zoon, en—daar treedt hij binnen; nóg kookt hem ’t bloed, maar, ’t is te donker om den toorn dien Kobus verwekte op Sanders aangezicht te lezen. Of hij zich geweld doet? althans zijn stem verraadt geen toorn, want vriendelijk zegt hij: „G’n oavend moeder. Hoe geet et?”Er komt geen antwoord.„Slupt moeder?” vraagt Bikkers aan het tienjarige Mieke, die der oude tot hulp was gegeven.„Hê? ’k Weet niet,” antwoordt het kind: „’k was eiges ien sloap; vrouw Grade het arg geschráúwd van middag; ze lustte niks; ’k mocht alles opêten, moar ’k greinde toch dat Grade zoo schrauwde; ze verlangde da’j thuus kwiem.”„Zoo!” zegt Sander, en—op zijn moeder toegetreden, legt hij zijn hand op haar schouder en vraagt: „Hei’j en bietje gesloapen moeder: ’t geet bêter niewoar?”Grade slaat de matte oogleden op; met een pijnlijken zucht zegt ze: „Och Sander!” en terwijl ze de rechterhand roert, die dik is omwonden en stijf in een doek hangt, steent ze en kermt ze: „Och Heere, zoo’n pien!”Zoo’n pien! Sander had toch gehoopt dat ’et bêter zou wêzen. Wat had ie ’r veul oan gedoan! Van ’t erste oogenblik met woater en êk gewassen; ielken dag wel ’en keer of twee. Giesteren—op road van Hannes de schêper—had ie heur hand nog ien koeimest geleid. „Och, is’t zoo arg.…? ge most moar noar bed toe; as ie leit dan het ie rust en genêst ie ook gauwer.—Wat stop ie doar onder oe schort, Mieke!?”„Niks; mien henjes zin zoo koud.”„Loa’k zien?”„Kiek moar.”„Dat wegsmuuspelen daar hou’k niet van. Trek nou moar op huus oan, en mergen bijtieds weerumkommen heur!”Mieke sloat haar doeksken om; tikt de oude vrouw zachtjes op den schouder; zegt: „Bêterschap Grade;”—de zwakke knikt met het hoofd, en—weg is Mieke.Reeds verkondigt de dorps-torenklok het eerste half uur na middernacht, en nog heeft Sander Bikkers zich niet ter rust begeven. ’t Is koud in de keukenkamer; de kleine lamp staat op de tafel te branden; Sander zit er bij; zijn houding en gelaat teekenen angst[84]en vrees. Hij luistert.… luistert gestadig, somwijlen met ingehouden adem. ’t Is meer dan een uur geleden dat Waks zijn akelig jankend geblaf deed hooren; een huilen is er op gevolgd, maar.… eensklaps is het weer stil geworden.Een krachtig bonzen op de deeldeur heeft echter weinige oogenblikken later den boer van De Kniehorst schier doen verstijven van schrik. Het bonzen heeft zich herhaald. Zich vermannende is Sander naar zijn kelderkamertje gegaan; heeft zich overtuigd dat de dubbele grendel op het vensterluik zat; is met den marktknuppel teruggekeerd, en heeft de deur van zijn kamer van buiten op het nachtslot gedraaid. Bevend is hij bij de bedstee der moeder blijven staan. Bij de bedstee der moeder!!—Maar hemel! een siddering greep hem aan, want—het akelig geklop op de voordeur heeft zich herhaald;.… nog eens;.… alweder! Met het klamme angstzweet op het gelaat, heeft Sander zich aan den stijl der bedstee vastgeklemd. Het kreunen der moeder vernam hij niet.… alleen dat kloppen, dat kloppen; ook op het venster; en die stem daar buiten: „Doe open, doe open!”—Dat heeft geduurd.… hoe lang.…? hij weet het niet; maar eindelijk, Goddank! is ’t stil geworden. Of het dronken volk is geweest, of een landlooper om een slaapstee.…? hij weet het evenmin. Goddank! ’t is voorbij, en Sander zit daar nog altijd vol vreeze, en luistert. ’t Was straks daar buiten, nu is ’t hier binnen. ’t Gekerm van moeder is sterker geworden, somwijlen proat ze ien heur eiges zoo vremd, zoo roar, en, as’t dan weer stil is, dan heurt ie den wurm ien den balk weer knetsen, hard! harder!! wel tienmoal zoo hard as bij dag.De smartkreten der oude vrouw worden vreeselijk om aan te hooren. Wij vernemen ze niet, maar Sander hoort ze; hij mag, hij moet ze hooren; zijn duivel heeft die moeder in ’t lijden gebracht; ja! heeft hem reeds een gansche week weerhouden om geneeskundige hulp in te roepen voor een verscheurde moederhand, voor de hand, die hem als zuigeling heeft gedrukt aan vollen boezem; die zijn hoofd heeft gesteund toen hij den doop der liefde ontving; die zijn eerste wankelende schreden heeft gestierd, en den bijbel hem heeft toegereikt. Zie, nu siddert hij, want die moeder ziet hem aan, en haar oogen schitteren vankoortsgloed:„Goa weg, Mieke, goa weg!” zegt de oude op gejaagden en pijnlijken toon: „Kiek, doar steet ze veur ’t roam.… ’t erme Franske.… wit as ’en doek! Bij grootmoeder wil ze wêzen.…”„Moeder! um Gods wil, wát is ’t.…?” roept Sander.„Och ze schreit.… Kom hier Franske, erme kiend! Och, ze kan d’r niet in.… de deur is op slot. Ha! deur ’t roam! Moar de knip zit te vast.… Heere! Heere!” en de vrouwe kermt weder en wendt zich om op haar leger.Sander slaat een gejaagden blik in ’t rond, als zoekt hij hulp bij die grauwe wanden; en straks met de hand aan zijn voorhoofd spreekt hij angstig: „Moeder, ge roast; Franske is er niet.IKbin ’t, Sander.… zie.…”Maar Grade ziet hem niet.[85]„Sander.… wie sprêkt van Sander?” zegt ze zachter: „Stil, Sander brengt zalf mee uut stad.”Zie hem daar staan; een lijkkleur bedekt zijn gelaat.„Dan zal ’t bêter worden.… dan hewwe geen dokter van noode.… Koest Wakske.… koest!.… Loat los!.… Doar kumt ie.… Koest! Sander is zuunig; veur d’ouwen dag wil ie zurgen.—Hond!” gilt ze angstig: „loat los, loat los! eer ik starf!”Met strakken blik en den mond halfgeopend staart Sander op die ijlende moeder, en—knaagt de worm nu nog aan zijn ziel? Hoopt hij nog dat het beter zal worden, zonder artsenij en zonder geneesheer?Hoor, een nog pijnlijker kreet dan te voren, klinkt er door de kamer; weder opent de oude haar oogen; de lijdende hand met doeken omwonden heft ze als wijzende omhoog, en haar stem trilt zacht krijtend: „Stil Waks! gierigen hond!.… biet Sander niet.… dóár.… dóár za’k ’em weerzien!”Sanders hart bonst met hoorbare slagen; de lippen perst hij krampachtig opéén; met zijn kille hand bedekt hij haar gloeiende voorhoofd. God, as ze starven goeng!„Nee moeder, nee! niet starven!” roept hij met bevende stem: „O God, wil heur spoaren!—Stil moeder, bedoar, joa, ik vlieg noar den dokter, en hoal ’em moar hier!”Gode zij dank! de vijand is overwonnen. De zucht naar ’t blinkend metaal was verwisseld in een zucht tot den Hooge, om behoud voor zijn moeder. Daar drukt hij een zoen op haar voorhoofd; daar grijpt hij zijn hoed, en snelt voort—voort, ter deure uit.De dood, dien hij daar binnen, nabij de sponde der moeder heeft ontwaard, ’t is als roept die hem na: „Vort! Vort! eer ’et te loat is!”En—in het gezelschap van dien geweldige laat hij de moeder alleen; alleen! geheel alleen!?Ach! heb nu deernis met den strijder; zijn triumf moet hij vieren; nog vermoeid van den kamp jaagt hij nu slechts naar den lauwer.… hulpe, redding voor zijn moeder.Zie zijn vaart!—Aan het sluiten zijner woning heeft hij niet eens gedacht; ’t is donker daar buiten; hij merkt het niet; zijn pad is hem bekend; maar, ’t is een verre tocht! In ’t naaste dorp—een half uur verwijderd—woont de dokter. Daar snelt hij den boomgaard door; rukt het klaphek open—’t klaphek, waar straks het harde woord was gesproken, waarvan de echo uit den mond der moeder hem in de ziel heeft getroffen.—Al is het duister, zijn tred mist den smallen slootvlonder niet. Daar heeft hij den binnen-kleiweg, en straks ook de eerste hoeve bereikt.—Moeder leit zoo alleen!.… Zal ie doar kloppen.…? Moar ze sloapen; ’t zal zoo ophouen; en ’t klinkt doar alweer: „Vort! vort! eer ’et te loat is!”Nu eens stootende tegen een aardkluit, dán misstappende in het klitse kleispoor, snelt hij voort. De knootwilgen, die zich zwart tegen den grauwen nachthemel afteekenen, schijnen hem als booze wezens[86]voorbij te jagen, én terug naar de plaats waar zijn moeder ligt te sterven, en—hoor ze schaterend roepen: „Vort! vort! eer ’et te loat is!”Zie, ter rechterzijde ligt het Molenstuk! ’t Pad door dat weiland en achter het Wilderveld om, is ’en heel eind richter; een sloot zonder dam of vlonder scheidt het weiland van den kleiweg. De waterglimp is zichtbaar. Een sterken aanloop moet hij wagen; de sprong wordt gedaan, en———’t plast en ploest aan de overzijde. Daar is geen hand om te helpen. Ten halven lijve boven ’t water klemt Sander zich vast aan biezen en kluiten, maar.… de zoden en kluiten van ’t weiland des woekers, zij steunen hem niet; zij breken af.—„Moeder!—God!” Daar verzamelt hij al zijn krachten; met de vingers als haken in de aarde geklemd, rukt hij zich los uit de modder die zijn voeten weerhield. Daar staat hij op den akker, maar—trillend en bevende. Loopen kan hij niet; zijn schoenen sjoepen, en hangen hem als lood aan de voeten. Haastig trekt hij ze uit; laat ze achter, en ijlt dan hijgende verder: ’t Wilderveld om; de rastering over; een spijker kwetst hem aan ’t been: „Vort! vort! eer ’et te loat is!” ’Terwijl het zweet hem langs de slapen stroomt, snelt hij nu op het ingeslagen kerkpad voort. Goddank! hij nadert het dorp.—Nog duizend!——Nog honderd schreden! en hij heeft het bereikt. Ginds ligt de woning waar hij moet wezen.—Hij is er.—De luidende schel klinkt door de huizing. Sander hijgt naar zijn adem. Vijf seconden verloopen. Weder rukt hij aan den schelknop.… alleen het ijzerdraad tjingelt; gebroken!—Hij klopt en bonst met geweld op de deur, en roept wat hij kan: „Doe open, doe open!”Men opent niet. Sander, gij klopt en gij roept tevergeefs; men hoort u niet of wil u niet hooren!—Kente dat!?Doch hoor, weer dreunen zijn slagen, en roept hij als buiten zich zelven: „Doe open, doe open! Um Gods wil, ze starft!”Een bovenraam wordt opgeschoven, en een stem klinkt naar beneden:„Wat lêven! wat mo’j?”„Den dokter!”„Die ’s uut noar ’en kroamvrouw.”En Sander vol angst: „Das nietes! Ik mot ’em!”De stem: „Ik zeg ’t oe; genacht soam!”„Woar is ie.…?”„En uur wied van hier, bij Mienders ien’t Vlot.”’t Raam wordt dichtgeschoven. Daar staat hij en schreeuwt; maar de deerne heeft slaap, en ook, wat zou ’t baten?„O God! wát gedoan!? Noar ’t Vlot of noar moeder.…?”Zie—ginder bij de herberg flikkert het licht eener lantaarn. ’t Paard voor de sjees van een ossenkooper, wordt er gevoerd aan den bak. Daar klinkt het hijgend uit Bikkers’ mond: Wi’j joagen noar ’t Vlot?—Beschonken gelach.—Geld, Geld! wordt geboden.—Minuten verloopen.Druipnat bezweet zit Sander naast den koopman; het moede paard[87]loopt droomend; onvast is de hand die het bestiert. Het voertuig slingert. Zulk rijden in deze oogenblikken is de pijnbank! Sander rukt de zweep uit de hand van den voerman. Maar, of hij het moede dier al sloat, het baat zoo weinig: „Te loat! te loat! en moeder starft.… alleen!”Geen rust heeft hij meer: „D’r uut!” En—daar slingert het voertuig zonder den rustelooze voort; hij snelt het vooruit—op ongeschoeide voeten!—Vort! noar ’t Vlot!Zie.… het gehucht is nabij. Dat licht in die hoeve! Goddank!! joa, hier is de man die mot helpen.——Niet kunnen!? „Ik smêk en ik bid oe!” Moar „nee, ’t is onmeuglik!”De morgen grauwt. Daar waggelt, snakkende naar den adem, de boer van De Kniehorst zijn erf weder binnen. „Te loat! te loat!” klinkt nog altijd de stem van ’t geweten, en—’t hoofd en het hart ze bonzen het mede. Met geweldig hijgen betreedt hij den drempel, en gaat.… naar binnen:„Stil!” fluistert een zachte en liefelijke stem: „z’is kalmer en sloapt!” En hij, „Hoe,—wat,—ze lêft!Niette loat! God gedankt!.… Moeder! Moeder!”Een verschrikkelijken nacht heeft Sander doorwaakt. Ziet gij ’t wel, hoe hier en daar zijn zwarte haren zijn wit geworden? ’t Is het beeld van zijn ziel.En—daar zit hij bij de bedstee der moeder wier moordenaar hij thans had kunnen zijn!En wie was het, die in de ure van ’t gevaar ter hulpe was gezonden? ’t Is Franske, het kind dat hij heeft verstooten; Franske, die slechts uit vreeze voor Sanders kwaad—aldra door Homans schijndeugd verblind—den braven maar zuinigen Kobus van gierigheid heeft verdacht en ontrouw is geworden. O, dat arme onnoozele Franske, wat heeft ze geleden! Ja, nadat ze door lijden den schoonen middelweg mocht vinden, is ze nog door hèm, die haar op het dwaalspoor bracht—verjaagd geworden. Van grootmoeders ongeval heeft ze hooren spreken, en is bij Sanders afwezigheid gedurig naar De Kniehorst gesneld, maar heeft er de oude vrouw slechts door het venster kunnen toeknikken, omdat de gesloten deuren en vensters—die Mieke niet in staat was te openen—haar den toegang beletteden. In den laten avond van het kleine meisje vernemende dat de oude vrouw zoo erg was en geschráuwd had, is zij in het donker naar de hoeve gesneld, waar Waks heur komst met blijde jankkreten had begroet, doch op haar bevel is koest geworden. Ze moest er binnen wezen, en heeft er geklopt en geroepen—wij hoorden het, tot Sanders vreeze—maar tevergeefs. In haar woning teruggekeerd heeft ze geen rust kunnen vinden, en bij ’t eerste uchtendkrieken is zij opnieuw naar de Kniehorst gesneld, om er.…. de deur geopend, en de oude dierbare grootmoeder, tot haar hevige ontsteltenis, in een heete koorts te vinden. De lijdende hand heeft ze terstond bezien, en—gedachtig aan de behandeling[88]eener wond, die Kobus in vroegere jaren door een gavel bekwam—heeft ze de wond zooveel ze kon gezuiverd, en warme pappen gelegd, die, Gode zij dank! ontspanning bezorgden.Ja, Sander Bikkers, ’t is Franske-nicht, die de eerste weldadige hulp mocht verleenen.Vraag het aan den man, die uw smeeken in den nacht niet mocht verhooren en eerst den volgenden middag verscheen; vraag het den kundigen dorpsdokter, en van hem zult gij de vreemde klanken: febris, inflammatoris en trismus; maar ook de verstaanbare woorden: ontsteking, ruggemerg, hoofd en dood vernemen, en de goedkeurende woorden, tot Grades kleindochter er bij:„Braaf vrouwtje, uw hulp redde hier veel!”Ja, Sander Bikkers weet het wel.…. maar zie.…. Moeder Grade heeft rustig geslapen en wordt wakker; haar vervallen gelaat plooit zich tot een vriendelijk dankbaren lach: „Franske!” lispt ze met een zwakke stem.Franske wischt zich een traan uit de oogen. En Sander.… Sander rijst op; grijpt Franskes hand; buigt zich over die oude heen, en zegt op diepgevoeligen toon:„O, moeder! mien moeder!”’t Is vijf jaren geleden dat het dak van ’t huis De Kniehorst is vernieuwd geworden en de balk, waarin ’t zoo knetste, werd uitgebroken. Van een oud huis kan geen nieuw komen, of ’t moet eerst gesloopt worden. De Kniehorst behield dan ook haar zelfde voorkomen; maar treedt gij nader en ziet ge nauwlettend, dan ontwaart gij toch ingemetselde vakken, en groen en rood op luiken en deuren.…En nu—’t heldere Juni-zunneke blonkert op ’t rietendak van De Kniehorst.En binnen de keukenkamer—doar ruukt ’t noar koffie en varse mik. Ze hebben ’r pas „gedronken”.Ien ’en leuningstoel, zoo mekkelik as ’t wezen kan, zit grootmoeder Grade, wel wat krumpkes ienéén, maar heurend en ziend en vuulend.… méér as ze zeggen kan.Sander haar zoon, die sedert dien nacht haar trouwe verzorger bleef, zit bij de tafel, en, hoor hem lezen op bevenden toon:
„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;Hei! ’t was ien de Mei!”Zoo geet ’et, ’en kring van vieftig ien de rondte. En de jongens kniepen de hand’ van de dernjes zoo vast, en de dernjes kussen dat ’et klapt as ’t oan de moat van kussen kumt, en de ouwen hebben geen begriep dat ze zoo gek kwiemen um mee te doen:„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;Hei! ’t was ien de Mei!”Zoo geet ’et, ze springen en drêjen en jolen en kussen, en—moar weinige van de oudsten en wraksten zien ’et oan, sommigen rookend uut lange piep’, anderen roerende ien’t rood met sukker, en proaten: dat ’r ien ’t darp nog nooit zoo’n deun is op de veiool gespeuld.Een ander tooneel:De lange deel der schoone hoeve is kwistig met groen en vlaggen versierd. Een lange tafel, drie voet breed en op schragen, staat aangerecht. De feestgenooten zitten aan; de mastklimmers zijn afgetrokken.—De muzikanten, die zich reeds buiten lieten hooren, zitten op een toestel van planken—boven de pomp.[74]Op de tafel, zie—zes rundstukken van twoalf Neerlandsche pond’. „Mins, mins!” zes hammen. „Loat ze ielk is twientig pond wêgen!”—Vieftien tulband’. „Krek één veur z’n vieren!” Mikken bij de stoapels! Keezen en eiers. Wien? „Ielk man ’en heele fles noast zien bord, en gunds bij de deur, nogvierankermandes!”Om de tafel, zie—knappe jongens; óók lillikkers. Mooie dernjes, verdrêjd mooie snuutjes! óók misdeilde. Oan ’t bovenst einde zit ’en dikke jonge kerl, met mooi blauw’ oogen; noast ’em ’en mooi dernje, achttien joarkes umtrent, met ’en kleurke veul roojer as anders. Noast heur, oan d’andere kant, ’en schroalig zwart menneke op de punt van zien stoel. Die dikke kerl is Harmen Homan; dat dernje.… moar ge ziet ’et al.„Alles op z’n tied, bidden en karmishouen, placht voader te zeggen,” roept de gastheer: „Vrinden! de oogen dicht asteblieft; en gelluu boven de pomp, helder op, as we met stilzitte gedoan hebben.”En—’t stilzitten is gedoan, en ge ziet en heurt niks anders as dat ’r wordt gegêten en gedronken, en nog ens opgeloajen en nog ens lêggeklokt; dat ’r gegons en gelach en gegoechel is, veul niet genogt, en dat de meziek krek speult of ze’t muu wordt, maar ielkreis weer moed kriegt. ’t Mooie dernje noast den Homan mot arg werm wêzen; ze gluujt as ’en kooltje; ze lacht ielkreis zoo hard as ze kan, maar ook, ze kiekt zoo af en toe naar de hugt, en—dan is ’t krek precies of ze troan’ ien de eugskes het.„Dat ze zich verslokte misschien?” Best meuglik!’t Begint te schemeren in de boerenfeestzaal. Een groot gedeelte van ’t jongvolk heeft reeds den disch verlaten. Op de hofstee ’t Wilderveld zijn—achter-afkes en opziedjes genogt um poar oan poar is te kuieren, en ’en bietje meer verliefd as anders te proaten van: „Och, wat bi’j toch oarig!” en: „Och, wat he’k ou toch lief!”Met een flesch onder den arm staat Homan tegenover een soort van heerenboer met’enheufd as ’en oliebol.„Kom Limp, blief nog ’en bietje.”„Nee zeker Homan, ik kan niet; ze spannen al in,” zegt de man die te R. Homans zaken—alsof ’t voor z’n eigen was geweest—had behandeld, en hij waggelt naar buiten.„Nou, wel thuus!” roept Homan. „Hei oome Sander, woar zit Franske?”„Franske! hê!” klinkt het een weinig verschrikt uit Bikkers mond: „’k weet niet; ’k zie ze niet;” en hij frommelt in zijn jaszak.… doar had ie krek ’en stuk tulband ien gemoffeld, ’en oarig stuk, zie, veur moeder Grade, die ’r niet bij had kunne—misschien niet bij had wille wêzen, veur moeder, went joa ’t was zund van al wat ’r overbleef.Limps karretje, dat hem naar zijn woonplaats—de voormalige woonplaats van Homan—zal terugbrengen, staat voor de schuurdeur. Limp heeft zich nog even opgehouden.Sander Bikkers staat bij ’t kerreke ’t spul te bekieken.[75]„Hier vrindschap,” zegt Limp, en—Sanders vuult twee kwartjes in zien hand.…Zou’k.…? Za’k ze.…?„Hê Hê, ik dank oe.”Limp rijdt het erf af. Wijn maakt dorstig. Bij moeder Grompel aan De Lindeboom, ’en klein bietje kloare!Zie, ’t zonlicht verdwijnt, maar, de feestvreugde niet! Een groote pekton wordt op het Molenstuk ontstoken.’t Molenstuk waar Reuske graast? Reuske! nee, Reuske loopt op ’t Molenstuk niemeer: Kwoaje droes. Eergiester kreeg ze ’t genoadeschot!Kiek.… harrejennig! sjie sjoe.…! doar is ’en vuurslang de locht iengegoan. Bluumkes noar onder. Wat ze gauw uut zin!Nog’en vuurslang. Nooit op ’t darp zoo belêfd!„Gevoarlik! met die heujbargen en ’t rieten dak. Moar zie, alweer een! Heere minsen nog toe!”En de pekton brandt helder en fel, en de „rojoale boer en ’t mooie dernje” en al de jonkheid van ’t feest, ’t draait rondom de pekton, alweer in een kring, en wilder dan ’s middags klinkt het luide„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;Hei! ’t was ien de Mei!”De laatste sintels der pekton knappen en verdooven. Den boer van ’t Wilderveld zien wij niet meer; ’t mooie dernje ook niet.’t Laatste karretje rijdt huiswaarts, onder den eereboog door; en ’t lichtje in de monsterpompoen flikkert in ’t laatste vet, da’j nog flauw de woorden kunt lêzen:„Harmen Homan, Franske Schouw;Hun ter eer, as man en vrouw.”En—met de hand krampachtig op de borst gedrukt, heeft Kobus—de knecht bij vrouw Grompel aan De Lindeboom—de gelagkamer, waar hij werkte, verlaten. Dat ook de hoop om bij den bloedverwant hulp te vinden zou worden teleurgesteld, dát heeft hij ondervonden. Dat het veerhuis te R. wel spoedig verhuurd zal wezen, dát kan hij verwachten. Dat Franske, ’t lieve Franske, bij zijn vervlogen vooruitzichten, den geldduivel moede, der weelde, en—óm die weelde—een ander in de armen zou snellen, dát heeft hij.… gezien.… gevoeld.… helaas! in ’t einde.… begrepen. Dat Franske met den vreemde, den luchthartigen vreemde, in grootheid en eere gelukkig zou wezen, dát heeft hij van God gesmeekt met hart en met tranen. Dat ze heden feest zouden vieren.… trouwfeest van Franske.… met.… met dien ander.… Ja! ja! dát heeft hij geweten. „Geweten!Groote God! joa,” zucht Kobus: „moar geweten he’k niet wat den Limp zich ien dranksoes al lachend verproatte. Geweten he’k niet, dat den Homan ien lucht en ien damp bouwt; dat ie schuld moakt op schuld, en vortteert op geld, dat zien erste vrouws voader hum nooit zal doen urven. God het ’et geweten,” denkt Kobus voort: „en toch laat Ie toe dat de lichtzin ’en schoap met glimpglans bekoort en bliend mee ien’t wee trekt.[76]God het ’et geweten, en Hij verstoat dat geldzucht zien bloed verkupt en liefde smoort en liefde brêkt. En nou.… ’t is te loat! Groote God, ’t is te loat!!”Daar vloeiden heete tranen over de bruine wangen van den armen Kobus, en—heel in de verte klonk het van een huiswaarts keerend troepje:„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;Hei! ’t was ien de Mei.”„Was’t nog maar Mei gewêst!—Ze schreven ’et letst van Augustus! De graanoogst wasbinnen.”De mist hangt dik en zwaar. ’t Is zoo’n donker Decemberdagje. Wij betreden De Kniehorst.Wat ziet er alles naargeestig uit. Naargeestig niet alleen, ook vervallen. Zie huis en hof en bergen maar. Ginds, vijf verschrompelde kippen, die op de mestvaalt harken en krabben, en elkaar om ’t zeerst ter zijde stooten——alsof de andere het had!—Die varkens, arme rammelkasten! zij wroeten in de modder en knoepen het bemoste hout van hun doorluchtig zomer- en winterverblijf.Kent gij Waks nog. Waks, den speelmakker van Grades kleindochter. Waks is waakzaam: Waks mocht niet mee naar ’t Wilderveld, en—vet worden mag hij ook niet. Vet moakt vadsig, en met den winterdag dient Waks veural wel waks te wêzen.Wij gaan de deeldeur binnen. Vijftien stuks rundvee ontwaart ge tusschen de posten.„Die zien er toch beter uit!” Hebt ge verstand van vee.…? Kom maar verder.Wij bevinden ons binnen de keukenkamer. Slechts één persoon ontdekken wij er; ’t is moeder Grade.Moeder Grade! Zie, zij zit gehurkt bij de vuurplaat waarop een helder vuurke brandt.—een helder vuurke!—En boven dat vuurke hangt een ijzeren potje met een houten deksel er op. En moeder Grade heeft een kleinen pollepel in de hand, en tuurt op het deksel, waar bezijden—bloaskes brutsen en proetsen, jong, zoo kokt ie!Stil! Sander is met ’en kool of wat noar de merkt toe; eerst t’ oavend kumt ie weerum. Mieke—de tienjarige hulp der oude—is noar de kortegesoazie. Mieke het ien den veurmiddag wat beenvleis bij den slachter gehoald. „’t Zal ’en bovenst suupke wêzen!Bruts,proets! hê wat kokt ie! Of ’t ook lekker zal smoaken!—Sust! Waks sleet oan; dat duut ie ook as ’t Sander is. AS ’t Sander ens was!!”De oude vrouw richt zich haastig op. Ai! ’t spit ien de rug; oud en wrak; ze kan niet meer zoo as vroeger.—Woar zal ze ’t soeppötje laten.… AS ie ’t zag.…!Daar wordt de klink der keukendeur gelicht. „Si! Heere bezwieke! Kobus, bin gij ’et?”[77]’t Is Kobus. Sedert den avond dat wij hem voor de eerste maal zagen, zijn er zeven maanden voorbijgegaan. Die zeven maanden van smart staan hem wel duidelijk voor ’t aangezicht gedrukt; de laatsten er van, zij griefden en groefden wel ’t diepst.Oude vrouw! ook uw gelaat, nu naar de lichtzijde gekeerd, vertoont ons wreede sporen van zielesmart.… misschien nog van iets anders:.… van ontbering toch niet.…?„Nee, ’t letste niet,” zal ze u antwoorden: „nee, Sander is best; ’en oud mins het weinig behoeftes; ’t vleis is duur tegenswoordig; sukkerei smoakt al hoast krek as koffie;—Sander het geliek dat kruuzemunt nog wel zoo gezond as tee is. Sander is best. Dat ie zuinig is dat strekt ’em tot eer, dat he’k ’em geleerd toen ie kiend was—DAT HE’K! Of ie ’t wat overdrieft.…!!”Ziet ge, zóó zal ze spreken, maar denken, helaas! ze zucht in haar ziel: „Sander! Sander! al te zuinig moakt gierig. Sander mien ouwen dag is ’r niet bêter um. Moar arger dan dat! ha’j noar road geluusterd, ha’j ’en eerlikke jong geholpen; had de glans van ’t geld oe niet veur Homans lichtzin verbliend! Sander! ha’j noar road geluusterd, dan zou’j nou niet grommen as oe ouwe moeder greint; as ze schreit um Franske, ’t kiend van hoar kiend! um Franske, die te jong was om ’t rechte spoor te kiezen, woar gij ’t hekke veur sloot. Sander, sprêken durf ik niet, doar bin’k te oud, te bang—nee, doar he’k oe te zwakkelik lief veur, moar anders zou’k oe zeggen: Sander, Franske boet, boet gij met heur mee. Verstoot heur niet uut angst dat ze ou veur Homans schulden zulle oanspreken. Z’is ou bloed, Sander! En—wi’j dát niet, ku’j dien angst niet verwinnen, help dan ien stilte; sprêk heur niet, moar steun heur dat ze van den oalmoes niet lêven hoeft.”Zóó zucht de oude moeder in haar eenzaamheid, elken dag, ieder uur, en, dan tuurt ze met tranen in haar oogen noar de hugt, noar den zolder; en dan heurt ze.… niks as ’t lillik geknets van den houtwurm; en dan ziet ze dien balk die gevoarlik veur ’t huus wordt; en bij tijen ziet ze ook de koekkoek, die maar altied op één steet.… op Één!„Kobus sprêk, ge hebt wat slechts,” heeft vrouw Grade gezegd, terwijl de schrik van haar zoon te zullen zien binnentreden, voor een andere vrees heeft plaats gemaakt: „Kobus sprêk, ’en oud mins kan veul verdroagen.”„Goa zitten vrouw Bikkers; ge bêft ’en bietje,” zegt Kobus en hij schuift haar den stoel naderbij—denoude, dien van Homan het Sander niet langerkunnezien; acht guldes het ie ien stad d’r veur weergehad,—„goa zitten, ’t is zoo arg niet, zooheelarg is ’t niet; en ook, al wás ’t arg, ’k heb alles van anderen geheurd; de minsen vergrooten zoo licht. D’r zin ’r ’en boel ien ’t darp, die toch meelie hebben; d’r is nog heel geen gebrek gewêst, moar—dat ie arg de koorts het, dát is zoo. Geen wonder, in vier moanden tieds vanalles nikste worden; geen vim te kunnen ruuren; de eigenoar van ’t Wilderveld ien ’en koamer besteed! Vrouw Bikkers, de koorts mot wel arg wêzen, ze nuumen ’t zenuwkoorts; ze zeggen[78]dat ie altied leit te zingen, en.…” maar Kobus hokte,HAARnaam wilde hem niet van de lippen.„Erme kiend! erme Franske!” zucht Grade; schudt het hoofd, en slaat heur handen samen.Háár naam was genoemd!„Ze past hum op as ’en engel,” valt Kobus haastig in: „ze woakt en ze bidt, noar ik heur. O Grade! dat ik nou de eenigste mot wêzen, die heur niet mag troosten en steunen. ’k Had willen woaken bij d’r man, dat ze rust had genomen.… Grade, dat kos niet. Ik, die Franskes geluk had beduuld zooas geen ander; heur geluk zelfs mét ’en ander.… Moeder Grade! gij weet ’et misschien, wa’k zou meugen en wa’k zou kunnen doen?”Kobus heeft Grades hand gevat, en ziet haar aan.Zijzal hem steunen:ZIJzal hem raden.„Wat ge doen kunt Kobus.… gij.…?” zegt de oude langzaam: „Heur is hier.… wat dichter.… zóó. Ziede, Sander is goed, moar wat straf. Mieke had mien ook gezeid dat ze ziek woaren; Homan of Franske, dat wiest ze niet. Goddank! dat ’et Franske niet is; en zieje, nou he’k ’en suupke gekokt. Sander het ’r niks mee van noode; niet dat ie.… moar ’t is niet neudig. ’k Docht dat Mieke as ze straks thuus kwiem, ’t weg kos brengen, moar nou, a’j vroagt wa’j doen kunt: ’t is bêter oanOUdan oan hoar vertrouwd; kienders proaten zoo licht.…” en—de goede oude, die reeds sedert een paar dagen het grootsche plan gevormd en nu met zorg en moeite had ten uitvoer gebracht, om ’en suupke veur ’t erme kiend te koken, ze praatte nog voort, maar begreep niet dat Kobus iets anders voor de ongelukkige wenschte te zijn dan de overbrenger van een geringe verkwikking.Geensteun,geenraad bij die oude! Hij hoort haar beuzelen over haar „suupke”; hij ziet haar strompelen en stumpelen om het kooksel—dat haar zelve ’t water op de lippen toovert—in de steenen kan zonder oor te gieten; hij ziet haar een papier op de opening leggen en een touwtje er omheen binden; hij heeft het gezien; en—niet gezien; hij zag slechts dat die vrouw te oud was om krachtig te wezen. Kind van háár kind, wat zou zij op dien zoon nog vermogen! IJdele hoop was ’t geweest. Geen steun van die oude! geen steun en geen raad!„Joa Grade, joa, ’k zal ’t meenemen en ’t zal bezurgd worden”—niet door hem zelf—„’k zal ’t recht houen, joa—Nee, tegen Bikkers geen woord; ge kunt ’r op oan.”„En groet ze van grootmoeder, en zeg heur, da’k wel ielken dag noar heur toe zou kommen, moar zie, Sander, en de vrede ien huus, en da’k ook zoo mizeroabel stroef ien de been’ bin; en zeg heur”—alsof hij het doen kon—„zeg heur, dat alles van God wordt beschikt; dat rampspoed veul kumt tot ons eeuwiglijk heil. Goa nou, goa, eer ’t suupke koud wordt; en zeg nog oan Franske dat ze moar bidden mot: Voader, zooas Gij wilt! zie, dan weet ze genogt. Vort nou jungske, vort!”Kobus ziet de oude vrouw eenige oogenblikken stilzwijgend aan.[79]Daar was kracht bij die zwakke. Op ’t Hoogste heeft zij gewezen. Ook hem! Steun hád ze, èn raad!„Gods zêgen, vrouw Bikkers!” zegt Kobus met warmte, en snelt dan voort met de kan: „Joa, joa, veurzichtig, dàt zal ie wêzen.”Nog maar weinige seconden heeft hij de keukenkamer verlaten, terwijl Grade, vermoeid van de buitengewone inspanning, met geslotene oogen in haar leuningstoel zit, toen Waks de hokhond het nare gejank doet hooren, dat vrouw Bikkers in den laatsten tijd zoo vaak deed ontstellen.„Si! si! Zou’k hoast vergêten!” zegt ze halfluide, en, hoe stief ze mag wêzen—toch staat ze op, haalt het potje, waarin ze ’t soepje kookte, weder te voorschijn, en neemt er het soepbeen uit, dat zij voor Franskes viervoetigen vriend er in had gelaten.Steeds voor de mogelijke tehuiskomst van haar zoon bevreesd, en met de versnapering voor Waks onder het voorschoot verborgen, strompelt Grade het huis uit naar buiten.„Arg mistig.… arg griemelig.…! Niemand kumt er.…? Nee.… niemand.”De oude hokhond jankt nog voort met den neus in de hoogte, doch, niet zoodra heeft hij de komst der vrouw bemerkt, of hij staakt zijn droef geklag; rekt zijn vermagerde leden; stapt langzaam, zoover zijn ketting reikt, op haar toe, en—’t kloppen met zijn staart getuigt van zijn blijdschap, dat hij de vrouw ziet, de eenige die hem nog liefde betoont. Daar glinsteren zijn oogen; hij snuift. Grade heeft het been te voorschijn gehaald. Zie den verrukten blik van het dier; dien blijden, wilden sprong!.… Daar heeft hij de kluif gevat. Met den rechterpoot er op gedrukt, kraakt en knoept hij. En Grade, voor een wijle vergeet ze heur leed. Franske zal óók zoo smullen! „Waks, och, ha’j zoo’n honger, menneke?” zegt ze goedig: „Moager bi’j; moager as brood! Zou den boas oe soms vergêten? Gauw moar ’en bietje, eer dat ie kumt.”En Waks knapt voort; en vrouw Bikkers het plezier um ’t oan te zien, alschoon ze koud wier; en, ielkreis kiekt ze op of Sander ook oankwiem. Ze meint.… dat ze ’t hek bij den bongerd heurt klappen. Heere minsen! duut ze dan kwoad, zoo sleet heur ’t hart! „Koest Wakske, koest!.… as Sander ’et bot zag! Koest jungske, koest! Nou hei’j ’r genogt van. Hier dan menneke, hier!”—Waks gromt.—Grade buigt den strammen rug en streelt den bruine: „Stil jungske, stil!”—Waks heeft het afgekloven been met zijn pooten bedekt, en trekt de neuslip naar boven.—„Koest jungske, koest!” vleit Grade opnieuw. Haastig vat zij het voorwerp dat haar straks zal verraden; doch—een rauwe kreet trilt door de lucht: „Hond! hond! loat los!” gilt de oude verbijsterd; rukt haar hand uit den bek van het redelooze dier; kermt: „O Heere! O Heere!” en strompelt dan voort totdat ze, van schrik en van pijn gansch amechtig, de keuken bereikt, en daar in den leunstoel al kermende neervalt.[80]Wanneer gij mee wilt gaan, eerst het dorpje door, dan rechts de bladerlooze elzen langs, tot bij de groote kolk—of woai—die van de dijkbreuk in ’t jaar 19 spreekt, dan ziet gij een heerlijk tafreel:De mist die ’r hong is schoonjes opgetrokken; ’t zunneke—zoo’n bietje bleu, half achter ’en fluurske—steet nog ’en duum of twee boven den rand uut; ge kunt ’r kloar in kieken, went, ’s weinters is ze lang zoo veul mans niet as ’s zomers, en—’en rood het ze um zich, ’en rood en ’en gêl, da’j „Heere!minsen!” mot zeggen.’t Zou allinnig al mooi genogt wêzen, moar, nou mo’j lêger zien: De roam van ’t kleine huuske, schuuns oan d’overkant, ze gliensteren asof ’r brand binnen is: ’t heuge rietlies, dat al lang niet gruun meer was, zwiebelt van ’en klein bietje wiend asof ’t g’n oavend zeit; en doartussen lept ’et lies langs ’en platbooms-oakske, woar ze duk ien vissen op de diepe kolk—’en bietje gevoarlik!—’t Is mooi um te zien; en—ien de kolk he’j ’t eigenste weer: ’t bootje, en ’t lies, en ’t huuske, en alles; moar, ’t onderste boven, krek op de kop. Vlak van veuren liekt de hemel d’rzwartien. Dat duut ie wel meer!En—slechts op weinige schreden afstands van dat huisje bij de kolk, daar staat een jonge vrouw, een zeer jonge vrouw. Wij zien het al: ’t is Franske Schouw. Ja zij wás het, maar is het niet meer. Men noemde haar: vrouwe Homan, boerin van ’t Wilderveld. Ja, ze hebben waarheid gesproken, maar ach! zij was het zoo kort. Ze hebben haar gelukkig genoemd, gevierd en benijd; nu doen ze ’t niet langer. Zoo velen,zoo velen! hebben gejuicht met haar mee; geen enkele treurt er met haar. Geen enkele.…? Neen, daar was wel raad, daar was zelfs steun geweest, maar ’t voelen! datVOELEN!! zij deed het alleen.Maar nu—in ’t bootje, verscholen achter ’t lies, daar staat een boerenknaap. Met de linkerhand op een roeispaan geleund, buigt hij met de rechter het lies ter zijde, om—noar gunder te kunne zien.… noar die vrouw.… die jonge, die erme vrouw.Nog geen half uur geleden is het jongske, die het soepje, door Kobus meegenomen, naar ’t waaihuisje bracht, met de boodschap teruggekomen: dat vrouw Homan had gekeken asof ze niet wies was, en, dat ’en andere vrouw had gezeid: „Zet moar neer jungske, Homan is dood.”Homan dood!—En Kobus tuurt noar ’t erme Franske, die steet te soezen bij de kolk, en dóárHEURzwarten hemel in ziet.Homan dood!!—Toen ie nog lêfde toen was Kobus wied weggebleven; geen verwijt wou ie doen, en niewoar, de minsen ze proaten zoo licht. Moar nou—Homan was dood; ’t erme Franske stond alleen, verloaten op de wereld, dat, dát kos, nee dát mocht niet!——noar gunder!„Franske!”Wat stem!?„Franske!”Zij beeft.[81]„Franske Homan!”De jonge weduw heeft reeds omgezien, maar ze blijft roerloos; ze staat daar als een marmerbeeld, alleen in haar oogen staat de smart van verstooten, verloren, onherstelbaar verloren geluk, op ’t diepste geprent. En ’t suist haar in de ooren.… en, ’t stille landschap smelt met den zwarten hemel in de kolk en den hemel vol gloed daarboven inéén.Kobus heeft heur hand gegrepen. Ze weet niet wie het is. Kobus heeft gezegd: „Franske, erme Franske, oegelukkos ik zien, moar oeleed—doar wier ik gek van.” En zie.… een heete tranenstroom vloeit er over haar verbleekte wangen. Kobus spreekt van troosten en steunen; en zie, zie! de arme verlatene rust met haar kloppend hoofdje tegen de borst, die ze eertijds verstiet, tegen de borst van hem, die uit grootmoeders naam haar spreekt van berusting in ’t lijden en van opzien tot God!Maar hoe! Franske nauw weduw, en nu reeds aan de borst van haar vroegeren minnaar! En Kobus, nog pas werd de doodsstrijd gestreden door hem die Franske hier weduwe liet, en reeds.…?Gij vraagt.…?Neen stedeling, gij doet het niet. Met ons beweegt ge u buiten, op ’t land, in de Betuwe! Vindt gij de zonden er grover, of minder verfijnd; de edele tochten van ’t hart, ook zij spreken er luider; zij kennen die banden van aangeleerde welvoeglijkheid niet. Gij ziet, gij verstaat het, en verheugt er u in.Daar is slechts schuldgevoel bij ’t arme kind, en dank bij haar leed, innige dank dat de knaap dien zij heeft verstooten, zich harer nog wil erbarmen. Daar is slechts liefde bij Kobus, echtreineliefde, die vergeet en wil helpen.Achter ’t lies is Kobus verdwenen.Nog staat Franske aan den waai-oever.Dáár in het peillooze diep der kolk glimt een star—’t is de weerschijn van de star die er fonkelt aan den hemel.Een week is er verloopen. In den morgen trok Sander Bikkers als naar gewoonte ter markt. En nu, ofschoon de avond reeds valt, wacht men zijn tehuiskomst. ’t Werd laat in de stad, en bovendien de boer van De Kniehorst wordt opgehouden. Even voor het klaphek bij den nú wit berijpten kerseboomgaard, is een welbekende hem op zij getreden.’t Is Kobus, en Kobus heeft hem bij ’t buis getrokken en zegt: „Boer Sander, ik bid oe, één woordje.”„Kom, loop, wat mo’j weer?”„Da’k ou nog ens wil smêken veur ’t erme kind,” zegt Kobus met nadruk.„Um mien te plukken, doar loeren ze op,” spreekt Sander haastig:[82]„’k Zeg ou veur de honderdste keer da’k ’r niks af wil heuren. Franske ien huus nemen! ’k Zou de schulden van Homan wel mèt hoar de deur inhoalen. Sprêk moar niemeer; wij kenne die parlafoeven. Dat ze zouwe betoald wêzen of worden deur zien erste vrouws voader! ’k Heur d’r wel anders af sprêken. Sander is goed moar niet gek. A’j ien’t vuur goat bi’j ’t schot te wachten; en denk ie da’k veur ’en dern die mien alles verplicht is, die geen cent meer van rechtswêge toekumt—da’k mien veur hoar zou uutklêjen en moeder op heur ouwen dag ien ’t gebrek joagen! De minsen zouen mien roazend nuumen, ze zouen.…”„Roazend!” valt Kobus met zachte stem den spreker in de rede: „Roazend! nee boer Bikkers, wil ie weten hoe de minsen oe nuumen.…? ze nuumen oeonminselik; ze nuumen oe:.… ’en kniep, ’en gierigoard! en doarum.…”Een naar gelach van Sander stuit Kobus’ rede. Da’s veur ’t erst, veur ’t erst van zien lêven dat hum zóó iets gezeid wordt! Woorden zonder samenhang vloeien hem van de lippen. Terwijl de rondborstige knaap wordt gehoond en gescholden, steekt Sander terzelfder tijd de wanluidende loftrompet op zich zelven.…Hijknieperig!Hijgierig! Misschien was hij de eenigste ien’t darp, die betoalde en verhoalde noar ’t beheurde; die noar vermogen ien de karkbuul gaf zonder ’t oan de klok te hangen; de eenige, die ’en zusterskiend um Gods wil had grootgebrocht; die.… die Goddank geen schuld miek as anderen!.… ’En kniep! ’en gierigoard!—En Sander, ofschoon geenszins tegen den jongen veerman opgewassen, ving weer aan met Kobus te schelden; diens beschuldiging had hem „duuvels” gemaakt, en—zijn dikke marktknuppel gaf hem een moed, dien hij anders gemist had.Maar neen, tot slaan kwam het niet; en wellicht dat een diep verholen vreeze hem weerhield: of Kobus hum loater betrekken mocht.Een stoot tegen ’t klaphek, en Sander trad er den boomgaard door binnen. Een smak van ’t klaphek, en—’t scheelde weinig of Kobus had het tegen zijn beenen gehad.En de knaap trad terug; hij sloeg zich voor ’t voorhoofd en beschuldigde.… zich zelven. Met zachtheid en liefde had hij Bikkers misschien kunnen winnen; helaas! die onberaden ijver had den man verbitterd, want: eigen zonde duut zeer; as ’en ander z’oe toeschrieft.Helaas! alle hoop op hulp voor Franske was vervlogen! Toen Kobus in den voormiddag—wetende dat Sander naar stad was—de oude vrouw Bikkers had willen spreken, om haar krachtig aan te sporen haar recht te doen gelden; toen had hij vergeefs getracht de huis- en ook de schuurdeur te openen; toen had hij vruchteloos geklopt, want, na ’t voorval met moeder en ’t vinden van het bot bij den hond, sloot Sander, as ie uutgong, de dêldeur van binnen en de veurdeur van buuten: en, of Grade en ’t kleine Mieke ’t kloppen al heurden, opendoen kosten ze toch niet.Moeder Grade! oude ziel! wij vinden u na acht dagen weder.[83]Goede hemel! zit gij daar nog bij de vuurplaat, terwijl de u toegemeten brandstof reeds meer dan een uur geleden tot asch is vergaan! Zit gij daar nog te kleumen, terwijl uw gelaat bij ’t grauwe schemerlicht bezien—een afmatting vertoont, die ons met deernis vervult! Moeder Grade, hebt gij zóóveel geleden dat uw oogen als weggezonken en uw lippen als verstijfd zijn.…? Stil! daar is beweging aan de huisdeur; daar komt hij.… Sander uw zoon, Sander, die juist een week geleden u bewusteloos in den leuningstoel vond; die hevig ontstelde bij ’t zien van dat schromelijk bloedverlies uit die rauw gescheurde wond aan uw hand;—’t is Sander, die.… Maar neen, gij wilt geen kwaad van hem hooren; ’t is uw kind, ’t is uw zoon, en—daar treedt hij binnen; nóg kookt hem ’t bloed, maar, ’t is te donker om den toorn dien Kobus verwekte op Sanders aangezicht te lezen. Of hij zich geweld doet? althans zijn stem verraadt geen toorn, want vriendelijk zegt hij: „G’n oavend moeder. Hoe geet et?”Er komt geen antwoord.„Slupt moeder?” vraagt Bikkers aan het tienjarige Mieke, die der oude tot hulp was gegeven.„Hê? ’k Weet niet,” antwoordt het kind: „’k was eiges ien sloap; vrouw Grade het arg geschráúwd van middag; ze lustte niks; ’k mocht alles opêten, moar ’k greinde toch dat Grade zoo schrauwde; ze verlangde da’j thuus kwiem.”„Zoo!” zegt Sander, en—op zijn moeder toegetreden, legt hij zijn hand op haar schouder en vraagt: „Hei’j en bietje gesloapen moeder: ’t geet bêter niewoar?”Grade slaat de matte oogleden op; met een pijnlijken zucht zegt ze: „Och Sander!” en terwijl ze de rechterhand roert, die dik is omwonden en stijf in een doek hangt, steent ze en kermt ze: „Och Heere, zoo’n pien!”Zoo’n pien! Sander had toch gehoopt dat ’et bêter zou wêzen. Wat had ie ’r veul oan gedoan! Van ’t erste oogenblik met woater en êk gewassen; ielken dag wel ’en keer of twee. Giesteren—op road van Hannes de schêper—had ie heur hand nog ien koeimest geleid. „Och, is’t zoo arg.…? ge most moar noar bed toe; as ie leit dan het ie rust en genêst ie ook gauwer.—Wat stop ie doar onder oe schort, Mieke!?”„Niks; mien henjes zin zoo koud.”„Loa’k zien?”„Kiek moar.”„Dat wegsmuuspelen daar hou’k niet van. Trek nou moar op huus oan, en mergen bijtieds weerumkommen heur!”Mieke sloat haar doeksken om; tikt de oude vrouw zachtjes op den schouder; zegt: „Bêterschap Grade;”—de zwakke knikt met het hoofd, en—weg is Mieke.Reeds verkondigt de dorps-torenklok het eerste half uur na middernacht, en nog heeft Sander Bikkers zich niet ter rust begeven. ’t Is koud in de keukenkamer; de kleine lamp staat op de tafel te branden; Sander zit er bij; zijn houding en gelaat teekenen angst[84]en vrees. Hij luistert.… luistert gestadig, somwijlen met ingehouden adem. ’t Is meer dan een uur geleden dat Waks zijn akelig jankend geblaf deed hooren; een huilen is er op gevolgd, maar.… eensklaps is het weer stil geworden.Een krachtig bonzen op de deeldeur heeft echter weinige oogenblikken later den boer van De Kniehorst schier doen verstijven van schrik. Het bonzen heeft zich herhaald. Zich vermannende is Sander naar zijn kelderkamertje gegaan; heeft zich overtuigd dat de dubbele grendel op het vensterluik zat; is met den marktknuppel teruggekeerd, en heeft de deur van zijn kamer van buiten op het nachtslot gedraaid. Bevend is hij bij de bedstee der moeder blijven staan. Bij de bedstee der moeder!!—Maar hemel! een siddering greep hem aan, want—het akelig geklop op de voordeur heeft zich herhaald;.… nog eens;.… alweder! Met het klamme angstzweet op het gelaat, heeft Sander zich aan den stijl der bedstee vastgeklemd. Het kreunen der moeder vernam hij niet.… alleen dat kloppen, dat kloppen; ook op het venster; en die stem daar buiten: „Doe open, doe open!”—Dat heeft geduurd.… hoe lang.…? hij weet het niet; maar eindelijk, Goddank! is ’t stil geworden. Of het dronken volk is geweest, of een landlooper om een slaapstee.…? hij weet het evenmin. Goddank! ’t is voorbij, en Sander zit daar nog altijd vol vreeze, en luistert. ’t Was straks daar buiten, nu is ’t hier binnen. ’t Gekerm van moeder is sterker geworden, somwijlen proat ze ien heur eiges zoo vremd, zoo roar, en, as’t dan weer stil is, dan heurt ie den wurm ien den balk weer knetsen, hard! harder!! wel tienmoal zoo hard as bij dag.De smartkreten der oude vrouw worden vreeselijk om aan te hooren. Wij vernemen ze niet, maar Sander hoort ze; hij mag, hij moet ze hooren; zijn duivel heeft die moeder in ’t lijden gebracht; ja! heeft hem reeds een gansche week weerhouden om geneeskundige hulp in te roepen voor een verscheurde moederhand, voor de hand, die hem als zuigeling heeft gedrukt aan vollen boezem; die zijn hoofd heeft gesteund toen hij den doop der liefde ontving; die zijn eerste wankelende schreden heeft gestierd, en den bijbel hem heeft toegereikt. Zie, nu siddert hij, want die moeder ziet hem aan, en haar oogen schitteren vankoortsgloed:„Goa weg, Mieke, goa weg!” zegt de oude op gejaagden en pijnlijken toon: „Kiek, doar steet ze veur ’t roam.… ’t erme Franske.… wit as ’en doek! Bij grootmoeder wil ze wêzen.…”„Moeder! um Gods wil, wát is ’t.…?” roept Sander.„Och ze schreit.… Kom hier Franske, erme kiend! Och, ze kan d’r niet in.… de deur is op slot. Ha! deur ’t roam! Moar de knip zit te vast.… Heere! Heere!” en de vrouwe kermt weder en wendt zich om op haar leger.Sander slaat een gejaagden blik in ’t rond, als zoekt hij hulp bij die grauwe wanden; en straks met de hand aan zijn voorhoofd spreekt hij angstig: „Moeder, ge roast; Franske is er niet.IKbin ’t, Sander.… zie.…”Maar Grade ziet hem niet.[85]„Sander.… wie sprêkt van Sander?” zegt ze zachter: „Stil, Sander brengt zalf mee uut stad.”Zie hem daar staan; een lijkkleur bedekt zijn gelaat.„Dan zal ’t bêter worden.… dan hewwe geen dokter van noode.… Koest Wakske.… koest!.… Loat los!.… Doar kumt ie.… Koest! Sander is zuunig; veur d’ouwen dag wil ie zurgen.—Hond!” gilt ze angstig: „loat los, loat los! eer ik starf!”Met strakken blik en den mond halfgeopend staart Sander op die ijlende moeder, en—knaagt de worm nu nog aan zijn ziel? Hoopt hij nog dat het beter zal worden, zonder artsenij en zonder geneesheer?Hoor, een nog pijnlijker kreet dan te voren, klinkt er door de kamer; weder opent de oude haar oogen; de lijdende hand met doeken omwonden heft ze als wijzende omhoog, en haar stem trilt zacht krijtend: „Stil Waks! gierigen hond!.… biet Sander niet.… dóár.… dóár za’k ’em weerzien!”Sanders hart bonst met hoorbare slagen; de lippen perst hij krampachtig opéén; met zijn kille hand bedekt hij haar gloeiende voorhoofd. God, as ze starven goeng!„Nee moeder, nee! niet starven!” roept hij met bevende stem: „O God, wil heur spoaren!—Stil moeder, bedoar, joa, ik vlieg noar den dokter, en hoal ’em moar hier!”Gode zij dank! de vijand is overwonnen. De zucht naar ’t blinkend metaal was verwisseld in een zucht tot den Hooge, om behoud voor zijn moeder. Daar drukt hij een zoen op haar voorhoofd; daar grijpt hij zijn hoed, en snelt voort—voort, ter deure uit.De dood, dien hij daar binnen, nabij de sponde der moeder heeft ontwaard, ’t is als roept die hem na: „Vort! Vort! eer ’et te loat is!”En—in het gezelschap van dien geweldige laat hij de moeder alleen; alleen! geheel alleen!?Ach! heb nu deernis met den strijder; zijn triumf moet hij vieren; nog vermoeid van den kamp jaagt hij nu slechts naar den lauwer.… hulpe, redding voor zijn moeder.Zie zijn vaart!—Aan het sluiten zijner woning heeft hij niet eens gedacht; ’t is donker daar buiten; hij merkt het niet; zijn pad is hem bekend; maar, ’t is een verre tocht! In ’t naaste dorp—een half uur verwijderd—woont de dokter. Daar snelt hij den boomgaard door; rukt het klaphek open—’t klaphek, waar straks het harde woord was gesproken, waarvan de echo uit den mond der moeder hem in de ziel heeft getroffen.—Al is het duister, zijn tred mist den smallen slootvlonder niet. Daar heeft hij den binnen-kleiweg, en straks ook de eerste hoeve bereikt.—Moeder leit zoo alleen!.… Zal ie doar kloppen.…? Moar ze sloapen; ’t zal zoo ophouen; en ’t klinkt doar alweer: „Vort! vort! eer ’et te loat is!”Nu eens stootende tegen een aardkluit, dán misstappende in het klitse kleispoor, snelt hij voort. De knootwilgen, die zich zwart tegen den grauwen nachthemel afteekenen, schijnen hem als booze wezens[86]voorbij te jagen, én terug naar de plaats waar zijn moeder ligt te sterven, en—hoor ze schaterend roepen: „Vort! vort! eer ’et te loat is!”Zie, ter rechterzijde ligt het Molenstuk! ’t Pad door dat weiland en achter het Wilderveld om, is ’en heel eind richter; een sloot zonder dam of vlonder scheidt het weiland van den kleiweg. De waterglimp is zichtbaar. Een sterken aanloop moet hij wagen; de sprong wordt gedaan, en———’t plast en ploest aan de overzijde. Daar is geen hand om te helpen. Ten halven lijve boven ’t water klemt Sander zich vast aan biezen en kluiten, maar.… de zoden en kluiten van ’t weiland des woekers, zij steunen hem niet; zij breken af.—„Moeder!—God!” Daar verzamelt hij al zijn krachten; met de vingers als haken in de aarde geklemd, rukt hij zich los uit de modder die zijn voeten weerhield. Daar staat hij op den akker, maar—trillend en bevende. Loopen kan hij niet; zijn schoenen sjoepen, en hangen hem als lood aan de voeten. Haastig trekt hij ze uit; laat ze achter, en ijlt dan hijgende verder: ’t Wilderveld om; de rastering over; een spijker kwetst hem aan ’t been: „Vort! vort! eer ’et te loat is!” ’Terwijl het zweet hem langs de slapen stroomt, snelt hij nu op het ingeslagen kerkpad voort. Goddank! hij nadert het dorp.—Nog duizend!——Nog honderd schreden! en hij heeft het bereikt. Ginds ligt de woning waar hij moet wezen.—Hij is er.—De luidende schel klinkt door de huizing. Sander hijgt naar zijn adem. Vijf seconden verloopen. Weder rukt hij aan den schelknop.… alleen het ijzerdraad tjingelt; gebroken!—Hij klopt en bonst met geweld op de deur, en roept wat hij kan: „Doe open, doe open!”Men opent niet. Sander, gij klopt en gij roept tevergeefs; men hoort u niet of wil u niet hooren!—Kente dat!?Doch hoor, weer dreunen zijn slagen, en roept hij als buiten zich zelven: „Doe open, doe open! Um Gods wil, ze starft!”Een bovenraam wordt opgeschoven, en een stem klinkt naar beneden:„Wat lêven! wat mo’j?”„Den dokter!”„Die ’s uut noar ’en kroamvrouw.”En Sander vol angst: „Das nietes! Ik mot ’em!”De stem: „Ik zeg ’t oe; genacht soam!”„Woar is ie.…?”„En uur wied van hier, bij Mienders ien’t Vlot.”’t Raam wordt dichtgeschoven. Daar staat hij en schreeuwt; maar de deerne heeft slaap, en ook, wat zou ’t baten?„O God! wát gedoan!? Noar ’t Vlot of noar moeder.…?”Zie—ginder bij de herberg flikkert het licht eener lantaarn. ’t Paard voor de sjees van een ossenkooper, wordt er gevoerd aan den bak. Daar klinkt het hijgend uit Bikkers’ mond: Wi’j joagen noar ’t Vlot?—Beschonken gelach.—Geld, Geld! wordt geboden.—Minuten verloopen.Druipnat bezweet zit Sander naast den koopman; het moede paard[87]loopt droomend; onvast is de hand die het bestiert. Het voertuig slingert. Zulk rijden in deze oogenblikken is de pijnbank! Sander rukt de zweep uit de hand van den voerman. Maar, of hij het moede dier al sloat, het baat zoo weinig: „Te loat! te loat! en moeder starft.… alleen!”Geen rust heeft hij meer: „D’r uut!” En—daar slingert het voertuig zonder den rustelooze voort; hij snelt het vooruit—op ongeschoeide voeten!—Vort! noar ’t Vlot!Zie.… het gehucht is nabij. Dat licht in die hoeve! Goddank!! joa, hier is de man die mot helpen.——Niet kunnen!? „Ik smêk en ik bid oe!” Moar „nee, ’t is onmeuglik!”De morgen grauwt. Daar waggelt, snakkende naar den adem, de boer van De Kniehorst zijn erf weder binnen. „Te loat! te loat!” klinkt nog altijd de stem van ’t geweten, en—’t hoofd en het hart ze bonzen het mede. Met geweldig hijgen betreedt hij den drempel, en gaat.… naar binnen:„Stil!” fluistert een zachte en liefelijke stem: „z’is kalmer en sloapt!” En hij, „Hoe,—wat,—ze lêft!Niette loat! God gedankt!.… Moeder! Moeder!”Een verschrikkelijken nacht heeft Sander doorwaakt. Ziet gij ’t wel, hoe hier en daar zijn zwarte haren zijn wit geworden? ’t Is het beeld van zijn ziel.En—daar zit hij bij de bedstee der moeder wier moordenaar hij thans had kunnen zijn!En wie was het, die in de ure van ’t gevaar ter hulpe was gezonden? ’t Is Franske, het kind dat hij heeft verstooten; Franske, die slechts uit vreeze voor Sanders kwaad—aldra door Homans schijndeugd verblind—den braven maar zuinigen Kobus van gierigheid heeft verdacht en ontrouw is geworden. O, dat arme onnoozele Franske, wat heeft ze geleden! Ja, nadat ze door lijden den schoonen middelweg mocht vinden, is ze nog door hèm, die haar op het dwaalspoor bracht—verjaagd geworden. Van grootmoeders ongeval heeft ze hooren spreken, en is bij Sanders afwezigheid gedurig naar De Kniehorst gesneld, maar heeft er de oude vrouw slechts door het venster kunnen toeknikken, omdat de gesloten deuren en vensters—die Mieke niet in staat was te openen—haar den toegang beletteden. In den laten avond van het kleine meisje vernemende dat de oude vrouw zoo erg was en geschráuwd had, is zij in het donker naar de hoeve gesneld, waar Waks heur komst met blijde jankkreten had begroet, doch op haar bevel is koest geworden. Ze moest er binnen wezen, en heeft er geklopt en geroepen—wij hoorden het, tot Sanders vreeze—maar tevergeefs. In haar woning teruggekeerd heeft ze geen rust kunnen vinden, en bij ’t eerste uchtendkrieken is zij opnieuw naar de Kniehorst gesneld, om er.…. de deur geopend, en de oude dierbare grootmoeder, tot haar hevige ontsteltenis, in een heete koorts te vinden. De lijdende hand heeft ze terstond bezien, en—gedachtig aan de behandeling[88]eener wond, die Kobus in vroegere jaren door een gavel bekwam—heeft ze de wond zooveel ze kon gezuiverd, en warme pappen gelegd, die, Gode zij dank! ontspanning bezorgden.Ja, Sander Bikkers, ’t is Franske-nicht, die de eerste weldadige hulp mocht verleenen.Vraag het aan den man, die uw smeeken in den nacht niet mocht verhooren en eerst den volgenden middag verscheen; vraag het den kundigen dorpsdokter, en van hem zult gij de vreemde klanken: febris, inflammatoris en trismus; maar ook de verstaanbare woorden: ontsteking, ruggemerg, hoofd en dood vernemen, en de goedkeurende woorden, tot Grades kleindochter er bij:„Braaf vrouwtje, uw hulp redde hier veel!”Ja, Sander Bikkers weet het wel.…. maar zie.…. Moeder Grade heeft rustig geslapen en wordt wakker; haar vervallen gelaat plooit zich tot een vriendelijk dankbaren lach: „Franske!” lispt ze met een zwakke stem.Franske wischt zich een traan uit de oogen. En Sander.… Sander rijst op; grijpt Franskes hand; buigt zich over die oude heen, en zegt op diepgevoeligen toon:„O, moeder! mien moeder!”’t Is vijf jaren geleden dat het dak van ’t huis De Kniehorst is vernieuwd geworden en de balk, waarin ’t zoo knetste, werd uitgebroken. Van een oud huis kan geen nieuw komen, of ’t moet eerst gesloopt worden. De Kniehorst behield dan ook haar zelfde voorkomen; maar treedt gij nader en ziet ge nauwlettend, dan ontwaart gij toch ingemetselde vakken, en groen en rood op luiken en deuren.…En nu—’t heldere Juni-zunneke blonkert op ’t rietendak van De Kniehorst.En binnen de keukenkamer—doar ruukt ’t noar koffie en varse mik. Ze hebben ’r pas „gedronken”.Ien ’en leuningstoel, zoo mekkelik as ’t wezen kan, zit grootmoeder Grade, wel wat krumpkes ienéén, maar heurend en ziend en vuulend.… méér as ze zeggen kan.Sander haar zoon, die sedert dien nacht haar trouwe verzorger bleef, zit bij de tafel, en, hoor hem lezen op bevenden toon:
„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;Hei! ’t was ien de Mei!”
„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;
Hei! ’t was ien de Mei!”
Zoo geet ’et, ’en kring van vieftig ien de rondte. En de jongens kniepen de hand’ van de dernjes zoo vast, en de dernjes kussen dat ’et klapt as ’t oan de moat van kussen kumt, en de ouwen hebben geen begriep dat ze zoo gek kwiemen um mee te doen:
„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;Hei! ’t was ien de Mei!”
„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;
Hei! ’t was ien de Mei!”
Zoo geet ’et, ze springen en drêjen en jolen en kussen, en—moar weinige van de oudsten en wraksten zien ’et oan, sommigen rookend uut lange piep’, anderen roerende ien’t rood met sukker, en proaten: dat ’r ien ’t darp nog nooit zoo’n deun is op de veiool gespeuld.
Een ander tooneel:
De lange deel der schoone hoeve is kwistig met groen en vlaggen versierd. Een lange tafel, drie voet breed en op schragen, staat aangerecht. De feestgenooten zitten aan; de mastklimmers zijn afgetrokken.—De muzikanten, die zich reeds buiten lieten hooren, zitten op een toestel van planken—boven de pomp.[74]
Op de tafel, zie—zes rundstukken van twoalf Neerlandsche pond’. „Mins, mins!” zes hammen. „Loat ze ielk is twientig pond wêgen!”—Vieftien tulband’. „Krek één veur z’n vieren!” Mikken bij de stoapels! Keezen en eiers. Wien? „Ielk man ’en heele fles noast zien bord, en gunds bij de deur, nogvierankermandes!”
Om de tafel, zie—knappe jongens; óók lillikkers. Mooie dernjes, verdrêjd mooie snuutjes! óók misdeilde. Oan ’t bovenst einde zit ’en dikke jonge kerl, met mooi blauw’ oogen; noast ’em ’en mooi dernje, achttien joarkes umtrent, met ’en kleurke veul roojer as anders. Noast heur, oan d’andere kant, ’en schroalig zwart menneke op de punt van zien stoel. Die dikke kerl is Harmen Homan; dat dernje.… moar ge ziet ’et al.
„Alles op z’n tied, bidden en karmishouen, placht voader te zeggen,” roept de gastheer: „Vrinden! de oogen dicht asteblieft; en gelluu boven de pomp, helder op, as we met stilzitte gedoan hebben.”
En—’t stilzitten is gedoan, en ge ziet en heurt niks anders as dat ’r wordt gegêten en gedronken, en nog ens opgeloajen en nog ens lêggeklokt; dat ’r gegons en gelach en gegoechel is, veul niet genogt, en dat de meziek krek speult of ze’t muu wordt, maar ielkreis weer moed kriegt. ’t Mooie dernje noast den Homan mot arg werm wêzen; ze gluujt as ’en kooltje; ze lacht ielkreis zoo hard as ze kan, maar ook, ze kiekt zoo af en toe naar de hugt, en—dan is ’t krek precies of ze troan’ ien de eugskes het.
„Dat ze zich verslokte misschien?” Best meuglik!
’t Begint te schemeren in de boerenfeestzaal. Een groot gedeelte van ’t jongvolk heeft reeds den disch verlaten. Op de hofstee ’t Wilderveld zijn—achter-afkes en opziedjes genogt um poar oan poar is te kuieren, en ’en bietje meer verliefd as anders te proaten van: „Och, wat bi’j toch oarig!” en: „Och, wat he’k ou toch lief!”
Met een flesch onder den arm staat Homan tegenover een soort van heerenboer met’enheufd as ’en oliebol.
„Kom Limp, blief nog ’en bietje.”
„Nee zeker Homan, ik kan niet; ze spannen al in,” zegt de man die te R. Homans zaken—alsof ’t voor z’n eigen was geweest—had behandeld, en hij waggelt naar buiten.
„Nou, wel thuus!” roept Homan. „Hei oome Sander, woar zit Franske?”
„Franske! hê!” klinkt het een weinig verschrikt uit Bikkers mond: „’k weet niet; ’k zie ze niet;” en hij frommelt in zijn jaszak.… doar had ie krek ’en stuk tulband ien gemoffeld, ’en oarig stuk, zie, veur moeder Grade, die ’r niet bij had kunne—misschien niet bij had wille wêzen, veur moeder, went joa ’t was zund van al wat ’r overbleef.
Limps karretje, dat hem naar zijn woonplaats—de voormalige woonplaats van Homan—zal terugbrengen, staat voor de schuurdeur. Limp heeft zich nog even opgehouden.
Sander Bikkers staat bij ’t kerreke ’t spul te bekieken.[75]
„Hier vrindschap,” zegt Limp, en—Sanders vuult twee kwartjes in zien hand.…Zou’k.…? Za’k ze.…?„Hê Hê, ik dank oe.”
Limp rijdt het erf af. Wijn maakt dorstig. Bij moeder Grompel aan De Lindeboom, ’en klein bietje kloare!
Zie, ’t zonlicht verdwijnt, maar, de feestvreugde niet! Een groote pekton wordt op het Molenstuk ontstoken.
’t Molenstuk waar Reuske graast? Reuske! nee, Reuske loopt op ’t Molenstuk niemeer: Kwoaje droes. Eergiester kreeg ze ’t genoadeschot!
Kiek.… harrejennig! sjie sjoe.…! doar is ’en vuurslang de locht iengegoan. Bluumkes noar onder. Wat ze gauw uut zin!Nog’en vuurslang. Nooit op ’t darp zoo belêfd!
„Gevoarlik! met die heujbargen en ’t rieten dak. Moar zie, alweer een! Heere minsen nog toe!”
En de pekton brandt helder en fel, en de „rojoale boer en ’t mooie dernje” en al de jonkheid van ’t feest, ’t draait rondom de pekton, alweer in een kring, en wilder dan ’s middags klinkt het luide
„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;Hei! ’t was ien de Mei!”
„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;
Hei! ’t was ien de Mei!”
De laatste sintels der pekton knappen en verdooven. Den boer van ’t Wilderveld zien wij niet meer; ’t mooie dernje ook niet.
’t Laatste karretje rijdt huiswaarts, onder den eereboog door; en ’t lichtje in de monsterpompoen flikkert in ’t laatste vet, da’j nog flauw de woorden kunt lêzen:
„Harmen Homan, Franske Schouw;Hun ter eer, as man en vrouw.”
„Harmen Homan, Franske Schouw;
Hun ter eer, as man en vrouw.”
En—met de hand krampachtig op de borst gedrukt, heeft Kobus—de knecht bij vrouw Grompel aan De Lindeboom—de gelagkamer, waar hij werkte, verlaten. Dat ook de hoop om bij den bloedverwant hulp te vinden zou worden teleurgesteld, dát heeft hij ondervonden. Dat het veerhuis te R. wel spoedig verhuurd zal wezen, dát kan hij verwachten. Dat Franske, ’t lieve Franske, bij zijn vervlogen vooruitzichten, den geldduivel moede, der weelde, en—óm die weelde—een ander in de armen zou snellen, dát heeft hij.… gezien.… gevoeld.… helaas! in ’t einde.… begrepen. Dat Franske met den vreemde, den luchthartigen vreemde, in grootheid en eere gelukkig zou wezen, dát heeft hij van God gesmeekt met hart en met tranen. Dat ze heden feest zouden vieren.… trouwfeest van Franske.… met.… met dien ander.… Ja! ja! dát heeft hij geweten. „Geweten!Groote God! joa,” zucht Kobus: „moar geweten he’k niet wat den Limp zich ien dranksoes al lachend verproatte. Geweten he’k niet, dat den Homan ien lucht en ien damp bouwt; dat ie schuld moakt op schuld, en vortteert op geld, dat zien erste vrouws voader hum nooit zal doen urven. God het ’et geweten,” denkt Kobus voort: „en toch laat Ie toe dat de lichtzin ’en schoap met glimpglans bekoort en bliend mee ien’t wee trekt.[76]God het ’et geweten, en Hij verstoat dat geldzucht zien bloed verkupt en liefde smoort en liefde brêkt. En nou.… ’t is te loat! Groote God, ’t is te loat!!”
Daar vloeiden heete tranen over de bruine wangen van den armen Kobus, en—heel in de verte klonk het van een huiswaarts keerend troepje:
„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;Hei! ’t was ien de Mei.”
„Hei! ’t was ien de Mei zoo blij;
Hei! ’t was ien de Mei.”
„Was’t nog maar Mei gewêst!—Ze schreven ’et letst van Augustus! De graanoogst wasbinnen.”
De mist hangt dik en zwaar. ’t Is zoo’n donker Decemberdagje. Wij betreden De Kniehorst.
Wat ziet er alles naargeestig uit. Naargeestig niet alleen, ook vervallen. Zie huis en hof en bergen maar. Ginds, vijf verschrompelde kippen, die op de mestvaalt harken en krabben, en elkaar om ’t zeerst ter zijde stooten——alsof de andere het had!—Die varkens, arme rammelkasten! zij wroeten in de modder en knoepen het bemoste hout van hun doorluchtig zomer- en winterverblijf.
Kent gij Waks nog. Waks, den speelmakker van Grades kleindochter. Waks is waakzaam: Waks mocht niet mee naar ’t Wilderveld, en—vet worden mag hij ook niet. Vet moakt vadsig, en met den winterdag dient Waks veural wel waks te wêzen.
Wij gaan de deeldeur binnen. Vijftien stuks rundvee ontwaart ge tusschen de posten.
„Die zien er toch beter uit!” Hebt ge verstand van vee.…? Kom maar verder.
Wij bevinden ons binnen de keukenkamer. Slechts één persoon ontdekken wij er; ’t is moeder Grade.
Moeder Grade! Zie, zij zit gehurkt bij de vuurplaat waarop een helder vuurke brandt.—een helder vuurke!—En boven dat vuurke hangt een ijzeren potje met een houten deksel er op. En moeder Grade heeft een kleinen pollepel in de hand, en tuurt op het deksel, waar bezijden—bloaskes brutsen en proetsen, jong, zoo kokt ie!
Stil! Sander is met ’en kool of wat noar de merkt toe; eerst t’ oavend kumt ie weerum. Mieke—de tienjarige hulp der oude—is noar de kortegesoazie. Mieke het ien den veurmiddag wat beenvleis bij den slachter gehoald. „’t Zal ’en bovenst suupke wêzen!Bruts,proets! hê wat kokt ie! Of ’t ook lekker zal smoaken!—Sust! Waks sleet oan; dat duut ie ook as ’t Sander is. AS ’t Sander ens was!!”
De oude vrouw richt zich haastig op. Ai! ’t spit ien de rug; oud en wrak; ze kan niet meer zoo as vroeger.—Woar zal ze ’t soeppötje laten.… AS ie ’t zag.…!
Daar wordt de klink der keukendeur gelicht. „Si! Heere bezwieke! Kobus, bin gij ’et?”[77]
’t Is Kobus. Sedert den avond dat wij hem voor de eerste maal zagen, zijn er zeven maanden voorbijgegaan. Die zeven maanden van smart staan hem wel duidelijk voor ’t aangezicht gedrukt; de laatsten er van, zij griefden en groefden wel ’t diepst.
Oude vrouw! ook uw gelaat, nu naar de lichtzijde gekeerd, vertoont ons wreede sporen van zielesmart.… misschien nog van iets anders:.… van ontbering toch niet.…?
„Nee, ’t letste niet,” zal ze u antwoorden: „nee, Sander is best; ’en oud mins het weinig behoeftes; ’t vleis is duur tegenswoordig; sukkerei smoakt al hoast krek as koffie;—Sander het geliek dat kruuzemunt nog wel zoo gezond as tee is. Sander is best. Dat ie zuinig is dat strekt ’em tot eer, dat he’k ’em geleerd toen ie kiend was—DAT HE’K! Of ie ’t wat overdrieft.…!!”
Ziet ge, zóó zal ze spreken, maar denken, helaas! ze zucht in haar ziel: „Sander! Sander! al te zuinig moakt gierig. Sander mien ouwen dag is ’r niet bêter um. Moar arger dan dat! ha’j noar road geluusterd, ha’j ’en eerlikke jong geholpen; had de glans van ’t geld oe niet veur Homans lichtzin verbliend! Sander! ha’j noar road geluusterd, dan zou’j nou niet grommen as oe ouwe moeder greint; as ze schreit um Franske, ’t kiend van hoar kiend! um Franske, die te jong was om ’t rechte spoor te kiezen, woar gij ’t hekke veur sloot. Sander, sprêken durf ik niet, doar bin’k te oud, te bang—nee, doar he’k oe te zwakkelik lief veur, moar anders zou’k oe zeggen: Sander, Franske boet, boet gij met heur mee. Verstoot heur niet uut angst dat ze ou veur Homans schulden zulle oanspreken. Z’is ou bloed, Sander! En—wi’j dát niet, ku’j dien angst niet verwinnen, help dan ien stilte; sprêk heur niet, moar steun heur dat ze van den oalmoes niet lêven hoeft.”
Zóó zucht de oude moeder in haar eenzaamheid, elken dag, ieder uur, en, dan tuurt ze met tranen in haar oogen noar de hugt, noar den zolder; en dan heurt ze.… niks as ’t lillik geknets van den houtwurm; en dan ziet ze dien balk die gevoarlik veur ’t huus wordt; en bij tijen ziet ze ook de koekkoek, die maar altied op één steet.… op Één!
„Kobus sprêk, ge hebt wat slechts,” heeft vrouw Grade gezegd, terwijl de schrik van haar zoon te zullen zien binnentreden, voor een andere vrees heeft plaats gemaakt: „Kobus sprêk, ’en oud mins kan veul verdroagen.”
„Goa zitten vrouw Bikkers; ge bêft ’en bietje,” zegt Kobus en hij schuift haar den stoel naderbij—denoude, dien van Homan het Sander niet langerkunnezien; acht guldes het ie ien stad d’r veur weergehad,—„goa zitten, ’t is zoo arg niet, zooheelarg is ’t niet; en ook, al wás ’t arg, ’k heb alles van anderen geheurd; de minsen vergrooten zoo licht. D’r zin ’r ’en boel ien ’t darp, die toch meelie hebben; d’r is nog heel geen gebrek gewêst, moar—dat ie arg de koorts het, dát is zoo. Geen wonder, in vier moanden tieds vanalles nikste worden; geen vim te kunnen ruuren; de eigenoar van ’t Wilderveld ien ’en koamer besteed! Vrouw Bikkers, de koorts mot wel arg wêzen, ze nuumen ’t zenuwkoorts; ze zeggen[78]dat ie altied leit te zingen, en.…” maar Kobus hokte,HAARnaam wilde hem niet van de lippen.
„Erme kiend! erme Franske!” zucht Grade; schudt het hoofd, en slaat heur handen samen.
Háár naam was genoemd!
„Ze past hum op as ’en engel,” valt Kobus haastig in: „ze woakt en ze bidt, noar ik heur. O Grade! dat ik nou de eenigste mot wêzen, die heur niet mag troosten en steunen. ’k Had willen woaken bij d’r man, dat ze rust had genomen.… Grade, dat kos niet. Ik, die Franskes geluk had beduuld zooas geen ander; heur geluk zelfs mét ’en ander.… Moeder Grade! gij weet ’et misschien, wa’k zou meugen en wa’k zou kunnen doen?”
Kobus heeft Grades hand gevat, en ziet haar aan.Zijzal hem steunen:ZIJzal hem raden.
„Wat ge doen kunt Kobus.… gij.…?” zegt de oude langzaam: „Heur is hier.… wat dichter.… zóó. Ziede, Sander is goed, moar wat straf. Mieke had mien ook gezeid dat ze ziek woaren; Homan of Franske, dat wiest ze niet. Goddank! dat ’et Franske niet is; en zieje, nou he’k ’en suupke gekokt. Sander het ’r niks mee van noode; niet dat ie.… moar ’t is niet neudig. ’k Docht dat Mieke as ze straks thuus kwiem, ’t weg kos brengen, moar nou, a’j vroagt wa’j doen kunt: ’t is bêter oanOUdan oan hoar vertrouwd; kienders proaten zoo licht.…” en—de goede oude, die reeds sedert een paar dagen het grootsche plan gevormd en nu met zorg en moeite had ten uitvoer gebracht, om ’en suupke veur ’t erme kiend te koken, ze praatte nog voort, maar begreep niet dat Kobus iets anders voor de ongelukkige wenschte te zijn dan de overbrenger van een geringe verkwikking.
Geensteun,geenraad bij die oude! Hij hoort haar beuzelen over haar „suupke”; hij ziet haar strompelen en stumpelen om het kooksel—dat haar zelve ’t water op de lippen toovert—in de steenen kan zonder oor te gieten; hij ziet haar een papier op de opening leggen en een touwtje er omheen binden; hij heeft het gezien; en—niet gezien; hij zag slechts dat die vrouw te oud was om krachtig te wezen. Kind van háár kind, wat zou zij op dien zoon nog vermogen! IJdele hoop was ’t geweest. Geen steun van die oude! geen steun en geen raad!
„Joa Grade, joa, ’k zal ’t meenemen en ’t zal bezurgd worden”—niet door hem zelf—„’k zal ’t recht houen, joa—Nee, tegen Bikkers geen woord; ge kunt ’r op oan.”
„En groet ze van grootmoeder, en zeg heur, da’k wel ielken dag noar heur toe zou kommen, moar zie, Sander, en de vrede ien huus, en da’k ook zoo mizeroabel stroef ien de been’ bin; en zeg heur”—alsof hij het doen kon—„zeg heur, dat alles van God wordt beschikt; dat rampspoed veul kumt tot ons eeuwiglijk heil. Goa nou, goa, eer ’t suupke koud wordt; en zeg nog oan Franske dat ze moar bidden mot: Voader, zooas Gij wilt! zie, dan weet ze genogt. Vort nou jungske, vort!”
Kobus ziet de oude vrouw eenige oogenblikken stilzwijgend aan.[79]Daar was kracht bij die zwakke. Op ’t Hoogste heeft zij gewezen. Ook hem! Steun hád ze, èn raad!
„Gods zêgen, vrouw Bikkers!” zegt Kobus met warmte, en snelt dan voort met de kan: „Joa, joa, veurzichtig, dàt zal ie wêzen.”
Nog maar weinige seconden heeft hij de keukenkamer verlaten, terwijl Grade, vermoeid van de buitengewone inspanning, met geslotene oogen in haar leuningstoel zit, toen Waks de hokhond het nare gejank doet hooren, dat vrouw Bikkers in den laatsten tijd zoo vaak deed ontstellen.
„Si! si! Zou’k hoast vergêten!” zegt ze halfluide, en, hoe stief ze mag wêzen—toch staat ze op, haalt het potje, waarin ze ’t soepje kookte, weder te voorschijn, en neemt er het soepbeen uit, dat zij voor Franskes viervoetigen vriend er in had gelaten.
Steeds voor de mogelijke tehuiskomst van haar zoon bevreesd, en met de versnapering voor Waks onder het voorschoot verborgen, strompelt Grade het huis uit naar buiten.
„Arg mistig.… arg griemelig.…! Niemand kumt er.…? Nee.… niemand.”
De oude hokhond jankt nog voort met den neus in de hoogte, doch, niet zoodra heeft hij de komst der vrouw bemerkt, of hij staakt zijn droef geklag; rekt zijn vermagerde leden; stapt langzaam, zoover zijn ketting reikt, op haar toe, en—’t kloppen met zijn staart getuigt van zijn blijdschap, dat hij de vrouw ziet, de eenige die hem nog liefde betoont. Daar glinsteren zijn oogen; hij snuift. Grade heeft het been te voorschijn gehaald. Zie den verrukten blik van het dier; dien blijden, wilden sprong!.… Daar heeft hij de kluif gevat. Met den rechterpoot er op gedrukt, kraakt en knoept hij. En Grade, voor een wijle vergeet ze heur leed. Franske zal óók zoo smullen! „Waks, och, ha’j zoo’n honger, menneke?” zegt ze goedig: „Moager bi’j; moager as brood! Zou den boas oe soms vergêten? Gauw moar ’en bietje, eer dat ie kumt.”
En Waks knapt voort; en vrouw Bikkers het plezier um ’t oan te zien, alschoon ze koud wier; en, ielkreis kiekt ze op of Sander ook oankwiem. Ze meint.… dat ze ’t hek bij den bongerd heurt klappen. Heere minsen! duut ze dan kwoad, zoo sleet heur ’t hart! „Koest Wakske, koest!.… as Sander ’et bot zag! Koest jungske, koest! Nou hei’j ’r genogt van. Hier dan menneke, hier!”—Waks gromt.—Grade buigt den strammen rug en streelt den bruine: „Stil jungske, stil!”—Waks heeft het afgekloven been met zijn pooten bedekt, en trekt de neuslip naar boven.—„Koest jungske, koest!” vleit Grade opnieuw. Haastig vat zij het voorwerp dat haar straks zal verraden; doch—een rauwe kreet trilt door de lucht: „Hond! hond! loat los!” gilt de oude verbijsterd; rukt haar hand uit den bek van het redelooze dier; kermt: „O Heere! O Heere!” en strompelt dan voort totdat ze, van schrik en van pijn gansch amechtig, de keuken bereikt, en daar in den leunstoel al kermende neervalt.
[80]
Wanneer gij mee wilt gaan, eerst het dorpje door, dan rechts de bladerlooze elzen langs, tot bij de groote kolk—of woai—die van de dijkbreuk in ’t jaar 19 spreekt, dan ziet gij een heerlijk tafreel:
De mist die ’r hong is schoonjes opgetrokken; ’t zunneke—zoo’n bietje bleu, half achter ’en fluurske—steet nog ’en duum of twee boven den rand uut; ge kunt ’r kloar in kieken, went, ’s weinters is ze lang zoo veul mans niet as ’s zomers, en—’en rood het ze um zich, ’en rood en ’en gêl, da’j „Heere!minsen!” mot zeggen.
’t Zou allinnig al mooi genogt wêzen, moar, nou mo’j lêger zien: De roam van ’t kleine huuske, schuuns oan d’overkant, ze gliensteren asof ’r brand binnen is: ’t heuge rietlies, dat al lang niet gruun meer was, zwiebelt van ’en klein bietje wiend asof ’t g’n oavend zeit; en doartussen lept ’et lies langs ’en platbooms-oakske, woar ze duk ien vissen op de diepe kolk—’en bietje gevoarlik!—’t Is mooi um te zien; en—ien de kolk he’j ’t eigenste weer: ’t bootje, en ’t lies, en ’t huuske, en alles; moar, ’t onderste boven, krek op de kop. Vlak van veuren liekt de hemel d’rzwartien. Dat duut ie wel meer!
En—slechts op weinige schreden afstands van dat huisje bij de kolk, daar staat een jonge vrouw, een zeer jonge vrouw. Wij zien het al: ’t is Franske Schouw. Ja zij wás het, maar is het niet meer. Men noemde haar: vrouwe Homan, boerin van ’t Wilderveld. Ja, ze hebben waarheid gesproken, maar ach! zij was het zoo kort. Ze hebben haar gelukkig genoemd, gevierd en benijd; nu doen ze ’t niet langer. Zoo velen,zoo velen! hebben gejuicht met haar mee; geen enkele treurt er met haar. Geen enkele.…? Neen, daar was wel raad, daar was zelfs steun geweest, maar ’t voelen! datVOELEN!! zij deed het alleen.
Maar nu—in ’t bootje, verscholen achter ’t lies, daar staat een boerenknaap. Met de linkerhand op een roeispaan geleund, buigt hij met de rechter het lies ter zijde, om—noar gunder te kunne zien.… noar die vrouw.… die jonge, die erme vrouw.
Nog geen half uur geleden is het jongske, die het soepje, door Kobus meegenomen, naar ’t waaihuisje bracht, met de boodschap teruggekomen: dat vrouw Homan had gekeken asof ze niet wies was, en, dat ’en andere vrouw had gezeid: „Zet moar neer jungske, Homan is dood.”
Homan dood!—En Kobus tuurt noar ’t erme Franske, die steet te soezen bij de kolk, en dóárHEURzwarten hemel in ziet.
Homan dood!!—Toen ie nog lêfde toen was Kobus wied weggebleven; geen verwijt wou ie doen, en niewoar, de minsen ze proaten zoo licht. Moar nou—Homan was dood; ’t erme Franske stond alleen, verloaten op de wereld, dat, dát kos, nee dát mocht niet!——noar gunder!
„Franske!”
Wat stem!?
„Franske!”
Zij beeft.[81]
„Franske Homan!”
De jonge weduw heeft reeds omgezien, maar ze blijft roerloos; ze staat daar als een marmerbeeld, alleen in haar oogen staat de smart van verstooten, verloren, onherstelbaar verloren geluk, op ’t diepste geprent. En ’t suist haar in de ooren.… en, ’t stille landschap smelt met den zwarten hemel in de kolk en den hemel vol gloed daarboven inéén.
Kobus heeft heur hand gegrepen. Ze weet niet wie het is. Kobus heeft gezegd: „Franske, erme Franske, oegelukkos ik zien, moar oeleed—doar wier ik gek van.” En zie.… een heete tranenstroom vloeit er over haar verbleekte wangen. Kobus spreekt van troosten en steunen; en zie, zie! de arme verlatene rust met haar kloppend hoofdje tegen de borst, die ze eertijds verstiet, tegen de borst van hem, die uit grootmoeders naam haar spreekt van berusting in ’t lijden en van opzien tot God!
Maar hoe! Franske nauw weduw, en nu reeds aan de borst van haar vroegeren minnaar! En Kobus, nog pas werd de doodsstrijd gestreden door hem die Franske hier weduwe liet, en reeds.…?
Gij vraagt.…?
Neen stedeling, gij doet het niet. Met ons beweegt ge u buiten, op ’t land, in de Betuwe! Vindt gij de zonden er grover, of minder verfijnd; de edele tochten van ’t hart, ook zij spreken er luider; zij kennen die banden van aangeleerde welvoeglijkheid niet. Gij ziet, gij verstaat het, en verheugt er u in.
Daar is slechts schuldgevoel bij ’t arme kind, en dank bij haar leed, innige dank dat de knaap dien zij heeft verstooten, zich harer nog wil erbarmen. Daar is slechts liefde bij Kobus, echtreineliefde, die vergeet en wil helpen.
Achter ’t lies is Kobus verdwenen.
Nog staat Franske aan den waai-oever.
Dáár in het peillooze diep der kolk glimt een star—’t is de weerschijn van de star die er fonkelt aan den hemel.
Een week is er verloopen. In den morgen trok Sander Bikkers als naar gewoonte ter markt. En nu, ofschoon de avond reeds valt, wacht men zijn tehuiskomst. ’t Werd laat in de stad, en bovendien de boer van De Kniehorst wordt opgehouden. Even voor het klaphek bij den nú wit berijpten kerseboomgaard, is een welbekende hem op zij getreden.
’t Is Kobus, en Kobus heeft hem bij ’t buis getrokken en zegt: „Boer Sander, ik bid oe, één woordje.”
„Kom, loop, wat mo’j weer?”
„Da’k ou nog ens wil smêken veur ’t erme kind,” zegt Kobus met nadruk.
„Um mien te plukken, doar loeren ze op,” spreekt Sander haastig:[82]„’k Zeg ou veur de honderdste keer da’k ’r niks af wil heuren. Franske ien huus nemen! ’k Zou de schulden van Homan wel mèt hoar de deur inhoalen. Sprêk moar niemeer; wij kenne die parlafoeven. Dat ze zouwe betoald wêzen of worden deur zien erste vrouws voader! ’k Heur d’r wel anders af sprêken. Sander is goed moar niet gek. A’j ien’t vuur goat bi’j ’t schot te wachten; en denk ie da’k veur ’en dern die mien alles verplicht is, die geen cent meer van rechtswêge toekumt—da’k mien veur hoar zou uutklêjen en moeder op heur ouwen dag ien ’t gebrek joagen! De minsen zouen mien roazend nuumen, ze zouen.…”
„Roazend!” valt Kobus met zachte stem den spreker in de rede: „Roazend! nee boer Bikkers, wil ie weten hoe de minsen oe nuumen.…? ze nuumen oeonminselik; ze nuumen oe:.… ’en kniep, ’en gierigoard! en doarum.…”
Een naar gelach van Sander stuit Kobus’ rede. Da’s veur ’t erst, veur ’t erst van zien lêven dat hum zóó iets gezeid wordt! Woorden zonder samenhang vloeien hem van de lippen. Terwijl de rondborstige knaap wordt gehoond en gescholden, steekt Sander terzelfder tijd de wanluidende loftrompet op zich zelven.…Hijknieperig!Hijgierig! Misschien was hij de eenigste ien’t darp, die betoalde en verhoalde noar ’t beheurde; die noar vermogen ien de karkbuul gaf zonder ’t oan de klok te hangen; de eenige, die ’en zusterskiend um Gods wil had grootgebrocht; die.… die Goddank geen schuld miek as anderen!.… ’En kniep! ’en gierigoard!—En Sander, ofschoon geenszins tegen den jongen veerman opgewassen, ving weer aan met Kobus te schelden; diens beschuldiging had hem „duuvels” gemaakt, en—zijn dikke marktknuppel gaf hem een moed, dien hij anders gemist had.
Maar neen, tot slaan kwam het niet; en wellicht dat een diep verholen vreeze hem weerhield: of Kobus hum loater betrekken mocht.
Een stoot tegen ’t klaphek, en Sander trad er den boomgaard door binnen. Een smak van ’t klaphek, en—’t scheelde weinig of Kobus had het tegen zijn beenen gehad.
En de knaap trad terug; hij sloeg zich voor ’t voorhoofd en beschuldigde.… zich zelven. Met zachtheid en liefde had hij Bikkers misschien kunnen winnen; helaas! die onberaden ijver had den man verbitterd, want: eigen zonde duut zeer; as ’en ander z’oe toeschrieft.
Helaas! alle hoop op hulp voor Franske was vervlogen! Toen Kobus in den voormiddag—wetende dat Sander naar stad was—de oude vrouw Bikkers had willen spreken, om haar krachtig aan te sporen haar recht te doen gelden; toen had hij vergeefs getracht de huis- en ook de schuurdeur te openen; toen had hij vruchteloos geklopt, want, na ’t voorval met moeder en ’t vinden van het bot bij den hond, sloot Sander, as ie uutgong, de dêldeur van binnen en de veurdeur van buuten: en, of Grade en ’t kleine Mieke ’t kloppen al heurden, opendoen kosten ze toch niet.
Moeder Grade! oude ziel! wij vinden u na acht dagen weder.[83]Goede hemel! zit gij daar nog bij de vuurplaat, terwijl de u toegemeten brandstof reeds meer dan een uur geleden tot asch is vergaan! Zit gij daar nog te kleumen, terwijl uw gelaat bij ’t grauwe schemerlicht bezien—een afmatting vertoont, die ons met deernis vervult! Moeder Grade, hebt gij zóóveel geleden dat uw oogen als weggezonken en uw lippen als verstijfd zijn.…? Stil! daar is beweging aan de huisdeur; daar komt hij.… Sander uw zoon, Sander, die juist een week geleden u bewusteloos in den leuningstoel vond; die hevig ontstelde bij ’t zien van dat schromelijk bloedverlies uit die rauw gescheurde wond aan uw hand;—’t is Sander, die.… Maar neen, gij wilt geen kwaad van hem hooren; ’t is uw kind, ’t is uw zoon, en—daar treedt hij binnen; nóg kookt hem ’t bloed, maar, ’t is te donker om den toorn dien Kobus verwekte op Sanders aangezicht te lezen. Of hij zich geweld doet? althans zijn stem verraadt geen toorn, want vriendelijk zegt hij: „G’n oavend moeder. Hoe geet et?”
Er komt geen antwoord.
„Slupt moeder?” vraagt Bikkers aan het tienjarige Mieke, die der oude tot hulp was gegeven.
„Hê? ’k Weet niet,” antwoordt het kind: „’k was eiges ien sloap; vrouw Grade het arg geschráúwd van middag; ze lustte niks; ’k mocht alles opêten, moar ’k greinde toch dat Grade zoo schrauwde; ze verlangde da’j thuus kwiem.”
„Zoo!” zegt Sander, en—op zijn moeder toegetreden, legt hij zijn hand op haar schouder en vraagt: „Hei’j en bietje gesloapen moeder: ’t geet bêter niewoar?”
Grade slaat de matte oogleden op; met een pijnlijken zucht zegt ze: „Och Sander!” en terwijl ze de rechterhand roert, die dik is omwonden en stijf in een doek hangt, steent ze en kermt ze: „Och Heere, zoo’n pien!”
Zoo’n pien! Sander had toch gehoopt dat ’et bêter zou wêzen. Wat had ie ’r veul oan gedoan! Van ’t erste oogenblik met woater en êk gewassen; ielken dag wel ’en keer of twee. Giesteren—op road van Hannes de schêper—had ie heur hand nog ien koeimest geleid. „Och, is’t zoo arg.…? ge most moar noar bed toe; as ie leit dan het ie rust en genêst ie ook gauwer.—Wat stop ie doar onder oe schort, Mieke!?”
„Niks; mien henjes zin zoo koud.”
„Loa’k zien?”
„Kiek moar.”
„Dat wegsmuuspelen daar hou’k niet van. Trek nou moar op huus oan, en mergen bijtieds weerumkommen heur!”
Mieke sloat haar doeksken om; tikt de oude vrouw zachtjes op den schouder; zegt: „Bêterschap Grade;”—de zwakke knikt met het hoofd, en—weg is Mieke.
Reeds verkondigt de dorps-torenklok het eerste half uur na middernacht, en nog heeft Sander Bikkers zich niet ter rust begeven. ’t Is koud in de keukenkamer; de kleine lamp staat op de tafel te branden; Sander zit er bij; zijn houding en gelaat teekenen angst[84]en vrees. Hij luistert.… luistert gestadig, somwijlen met ingehouden adem. ’t Is meer dan een uur geleden dat Waks zijn akelig jankend geblaf deed hooren; een huilen is er op gevolgd, maar.… eensklaps is het weer stil geworden.
Een krachtig bonzen op de deeldeur heeft echter weinige oogenblikken later den boer van De Kniehorst schier doen verstijven van schrik. Het bonzen heeft zich herhaald. Zich vermannende is Sander naar zijn kelderkamertje gegaan; heeft zich overtuigd dat de dubbele grendel op het vensterluik zat; is met den marktknuppel teruggekeerd, en heeft de deur van zijn kamer van buiten op het nachtslot gedraaid. Bevend is hij bij de bedstee der moeder blijven staan. Bij de bedstee der moeder!!—Maar hemel! een siddering greep hem aan, want—het akelig geklop op de voordeur heeft zich herhaald;.… nog eens;.… alweder! Met het klamme angstzweet op het gelaat, heeft Sander zich aan den stijl der bedstee vastgeklemd. Het kreunen der moeder vernam hij niet.… alleen dat kloppen, dat kloppen; ook op het venster; en die stem daar buiten: „Doe open, doe open!”—Dat heeft geduurd.… hoe lang.…? hij weet het niet; maar eindelijk, Goddank! is ’t stil geworden. Of het dronken volk is geweest, of een landlooper om een slaapstee.…? hij weet het evenmin. Goddank! ’t is voorbij, en Sander zit daar nog altijd vol vreeze, en luistert. ’t Was straks daar buiten, nu is ’t hier binnen. ’t Gekerm van moeder is sterker geworden, somwijlen proat ze ien heur eiges zoo vremd, zoo roar, en, as’t dan weer stil is, dan heurt ie den wurm ien den balk weer knetsen, hard! harder!! wel tienmoal zoo hard as bij dag.
De smartkreten der oude vrouw worden vreeselijk om aan te hooren. Wij vernemen ze niet, maar Sander hoort ze; hij mag, hij moet ze hooren; zijn duivel heeft die moeder in ’t lijden gebracht; ja! heeft hem reeds een gansche week weerhouden om geneeskundige hulp in te roepen voor een verscheurde moederhand, voor de hand, die hem als zuigeling heeft gedrukt aan vollen boezem; die zijn hoofd heeft gesteund toen hij den doop der liefde ontving; die zijn eerste wankelende schreden heeft gestierd, en den bijbel hem heeft toegereikt. Zie, nu siddert hij, want die moeder ziet hem aan, en haar oogen schitteren vankoortsgloed:
„Goa weg, Mieke, goa weg!” zegt de oude op gejaagden en pijnlijken toon: „Kiek, doar steet ze veur ’t roam.… ’t erme Franske.… wit as ’en doek! Bij grootmoeder wil ze wêzen.…”
„Moeder! um Gods wil, wát is ’t.…?” roept Sander.
„Och ze schreit.… Kom hier Franske, erme kiend! Och, ze kan d’r niet in.… de deur is op slot. Ha! deur ’t roam! Moar de knip zit te vast.… Heere! Heere!” en de vrouwe kermt weder en wendt zich om op haar leger.
Sander slaat een gejaagden blik in ’t rond, als zoekt hij hulp bij die grauwe wanden; en straks met de hand aan zijn voorhoofd spreekt hij angstig: „Moeder, ge roast; Franske is er niet.IKbin ’t, Sander.… zie.…”
Maar Grade ziet hem niet.[85]
„Sander.… wie sprêkt van Sander?” zegt ze zachter: „Stil, Sander brengt zalf mee uut stad.”
Zie hem daar staan; een lijkkleur bedekt zijn gelaat.
„Dan zal ’t bêter worden.… dan hewwe geen dokter van noode.… Koest Wakske.… koest!.… Loat los!.… Doar kumt ie.… Koest! Sander is zuunig; veur d’ouwen dag wil ie zurgen.—Hond!” gilt ze angstig: „loat los, loat los! eer ik starf!”
Met strakken blik en den mond halfgeopend staart Sander op die ijlende moeder, en—knaagt de worm nu nog aan zijn ziel? Hoopt hij nog dat het beter zal worden, zonder artsenij en zonder geneesheer?
Hoor, een nog pijnlijker kreet dan te voren, klinkt er door de kamer; weder opent de oude haar oogen; de lijdende hand met doeken omwonden heft ze als wijzende omhoog, en haar stem trilt zacht krijtend: „Stil Waks! gierigen hond!.… biet Sander niet.… dóár.… dóár za’k ’em weerzien!”
Sanders hart bonst met hoorbare slagen; de lippen perst hij krampachtig opéén; met zijn kille hand bedekt hij haar gloeiende voorhoofd. God, as ze starven goeng!
„Nee moeder, nee! niet starven!” roept hij met bevende stem: „O God, wil heur spoaren!—Stil moeder, bedoar, joa, ik vlieg noar den dokter, en hoal ’em moar hier!”
Gode zij dank! de vijand is overwonnen. De zucht naar ’t blinkend metaal was verwisseld in een zucht tot den Hooge, om behoud voor zijn moeder. Daar drukt hij een zoen op haar voorhoofd; daar grijpt hij zijn hoed, en snelt voort—voort, ter deure uit.
De dood, dien hij daar binnen, nabij de sponde der moeder heeft ontwaard, ’t is als roept die hem na: „Vort! Vort! eer ’et te loat is!”
En—in het gezelschap van dien geweldige laat hij de moeder alleen; alleen! geheel alleen!?
Ach! heb nu deernis met den strijder; zijn triumf moet hij vieren; nog vermoeid van den kamp jaagt hij nu slechts naar den lauwer.… hulpe, redding voor zijn moeder.
Zie zijn vaart!—Aan het sluiten zijner woning heeft hij niet eens gedacht; ’t is donker daar buiten; hij merkt het niet; zijn pad is hem bekend; maar, ’t is een verre tocht! In ’t naaste dorp—een half uur verwijderd—woont de dokter. Daar snelt hij den boomgaard door; rukt het klaphek open—’t klaphek, waar straks het harde woord was gesproken, waarvan de echo uit den mond der moeder hem in de ziel heeft getroffen.—Al is het duister, zijn tred mist den smallen slootvlonder niet. Daar heeft hij den binnen-kleiweg, en straks ook de eerste hoeve bereikt.—Moeder leit zoo alleen!.… Zal ie doar kloppen.…? Moar ze sloapen; ’t zal zoo ophouen; en ’t klinkt doar alweer: „Vort! vort! eer ’et te loat is!”
Nu eens stootende tegen een aardkluit, dán misstappende in het klitse kleispoor, snelt hij voort. De knootwilgen, die zich zwart tegen den grauwen nachthemel afteekenen, schijnen hem als booze wezens[86]voorbij te jagen, én terug naar de plaats waar zijn moeder ligt te sterven, en—hoor ze schaterend roepen: „Vort! vort! eer ’et te loat is!”
Zie, ter rechterzijde ligt het Molenstuk! ’t Pad door dat weiland en achter het Wilderveld om, is ’en heel eind richter; een sloot zonder dam of vlonder scheidt het weiland van den kleiweg. De waterglimp is zichtbaar. Een sterken aanloop moet hij wagen; de sprong wordt gedaan, en———’t plast en ploest aan de overzijde. Daar is geen hand om te helpen. Ten halven lijve boven ’t water klemt Sander zich vast aan biezen en kluiten, maar.… de zoden en kluiten van ’t weiland des woekers, zij steunen hem niet; zij breken af.—„Moeder!—God!” Daar verzamelt hij al zijn krachten; met de vingers als haken in de aarde geklemd, rukt hij zich los uit de modder die zijn voeten weerhield. Daar staat hij op den akker, maar—trillend en bevende. Loopen kan hij niet; zijn schoenen sjoepen, en hangen hem als lood aan de voeten. Haastig trekt hij ze uit; laat ze achter, en ijlt dan hijgende verder: ’t Wilderveld om; de rastering over; een spijker kwetst hem aan ’t been: „Vort! vort! eer ’et te loat is!” ’
Terwijl het zweet hem langs de slapen stroomt, snelt hij nu op het ingeslagen kerkpad voort. Goddank! hij nadert het dorp.—Nog duizend!——Nog honderd schreden! en hij heeft het bereikt. Ginds ligt de woning waar hij moet wezen.—Hij is er.—De luidende schel klinkt door de huizing. Sander hijgt naar zijn adem. Vijf seconden verloopen. Weder rukt hij aan den schelknop.… alleen het ijzerdraad tjingelt; gebroken!—Hij klopt en bonst met geweld op de deur, en roept wat hij kan: „Doe open, doe open!”
Men opent niet. Sander, gij klopt en gij roept tevergeefs; men hoort u niet of wil u niet hooren!—Kente dat!?
Doch hoor, weer dreunen zijn slagen, en roept hij als buiten zich zelven: „Doe open, doe open! Um Gods wil, ze starft!”
Een bovenraam wordt opgeschoven, en een stem klinkt naar beneden:
„Wat lêven! wat mo’j?”
„Den dokter!”
„Die ’s uut noar ’en kroamvrouw.”
En Sander vol angst: „Das nietes! Ik mot ’em!”
De stem: „Ik zeg ’t oe; genacht soam!”
„Woar is ie.…?”
„En uur wied van hier, bij Mienders ien’t Vlot.”
’t Raam wordt dichtgeschoven. Daar staat hij en schreeuwt; maar de deerne heeft slaap, en ook, wat zou ’t baten?
„O God! wát gedoan!? Noar ’t Vlot of noar moeder.…?”
Zie—ginder bij de herberg flikkert het licht eener lantaarn. ’t Paard voor de sjees van een ossenkooper, wordt er gevoerd aan den bak. Daar klinkt het hijgend uit Bikkers’ mond: Wi’j joagen noar ’t Vlot?—Beschonken gelach.—Geld, Geld! wordt geboden.—Minuten verloopen.
Druipnat bezweet zit Sander naast den koopman; het moede paard[87]loopt droomend; onvast is de hand die het bestiert. Het voertuig slingert. Zulk rijden in deze oogenblikken is de pijnbank! Sander rukt de zweep uit de hand van den voerman. Maar, of hij het moede dier al sloat, het baat zoo weinig: „Te loat! te loat! en moeder starft.… alleen!”
Geen rust heeft hij meer: „D’r uut!” En—daar slingert het voertuig zonder den rustelooze voort; hij snelt het vooruit—op ongeschoeide voeten!—Vort! noar ’t Vlot!
Zie.… het gehucht is nabij. Dat licht in die hoeve! Goddank!! joa, hier is de man die mot helpen.——Niet kunnen!? „Ik smêk en ik bid oe!” Moar „nee, ’t is onmeuglik!”
De morgen grauwt. Daar waggelt, snakkende naar den adem, de boer van De Kniehorst zijn erf weder binnen. „Te loat! te loat!” klinkt nog altijd de stem van ’t geweten, en—’t hoofd en het hart ze bonzen het mede. Met geweldig hijgen betreedt hij den drempel, en gaat.… naar binnen:
„Stil!” fluistert een zachte en liefelijke stem: „z’is kalmer en sloapt!” En hij, „Hoe,—wat,—ze lêft!Niette loat! God gedankt!.… Moeder! Moeder!”
Een verschrikkelijken nacht heeft Sander doorwaakt. Ziet gij ’t wel, hoe hier en daar zijn zwarte haren zijn wit geworden? ’t Is het beeld van zijn ziel.
En—daar zit hij bij de bedstee der moeder wier moordenaar hij thans had kunnen zijn!
En wie was het, die in de ure van ’t gevaar ter hulpe was gezonden? ’t Is Franske, het kind dat hij heeft verstooten; Franske, die slechts uit vreeze voor Sanders kwaad—aldra door Homans schijndeugd verblind—den braven maar zuinigen Kobus van gierigheid heeft verdacht en ontrouw is geworden. O, dat arme onnoozele Franske, wat heeft ze geleden! Ja, nadat ze door lijden den schoonen middelweg mocht vinden, is ze nog door hèm, die haar op het dwaalspoor bracht—verjaagd geworden. Van grootmoeders ongeval heeft ze hooren spreken, en is bij Sanders afwezigheid gedurig naar De Kniehorst gesneld, maar heeft er de oude vrouw slechts door het venster kunnen toeknikken, omdat de gesloten deuren en vensters—die Mieke niet in staat was te openen—haar den toegang beletteden. In den laten avond van het kleine meisje vernemende dat de oude vrouw zoo erg was en geschráuwd had, is zij in het donker naar de hoeve gesneld, waar Waks heur komst met blijde jankkreten had begroet, doch op haar bevel is koest geworden. Ze moest er binnen wezen, en heeft er geklopt en geroepen—wij hoorden het, tot Sanders vreeze—maar tevergeefs. In haar woning teruggekeerd heeft ze geen rust kunnen vinden, en bij ’t eerste uchtendkrieken is zij opnieuw naar de Kniehorst gesneld, om er.…. de deur geopend, en de oude dierbare grootmoeder, tot haar hevige ontsteltenis, in een heete koorts te vinden. De lijdende hand heeft ze terstond bezien, en—gedachtig aan de behandeling[88]eener wond, die Kobus in vroegere jaren door een gavel bekwam—heeft ze de wond zooveel ze kon gezuiverd, en warme pappen gelegd, die, Gode zij dank! ontspanning bezorgden.
Ja, Sander Bikkers, ’t is Franske-nicht, die de eerste weldadige hulp mocht verleenen.
Vraag het aan den man, die uw smeeken in den nacht niet mocht verhooren en eerst den volgenden middag verscheen; vraag het den kundigen dorpsdokter, en van hem zult gij de vreemde klanken: febris, inflammatoris en trismus; maar ook de verstaanbare woorden: ontsteking, ruggemerg, hoofd en dood vernemen, en de goedkeurende woorden, tot Grades kleindochter er bij:
„Braaf vrouwtje, uw hulp redde hier veel!”
Ja, Sander Bikkers weet het wel.…. maar zie.…. Moeder Grade heeft rustig geslapen en wordt wakker; haar vervallen gelaat plooit zich tot een vriendelijk dankbaren lach: „Franske!” lispt ze met een zwakke stem.
Franske wischt zich een traan uit de oogen. En Sander.… Sander rijst op; grijpt Franskes hand; buigt zich over die oude heen, en zegt op diepgevoeligen toon:
„O, moeder! mien moeder!”
’t Is vijf jaren geleden dat het dak van ’t huis De Kniehorst is vernieuwd geworden en de balk, waarin ’t zoo knetste, werd uitgebroken. Van een oud huis kan geen nieuw komen, of ’t moet eerst gesloopt worden. De Kniehorst behield dan ook haar zelfde voorkomen; maar treedt gij nader en ziet ge nauwlettend, dan ontwaart gij toch ingemetselde vakken, en groen en rood op luiken en deuren.…
En nu—’t heldere Juni-zunneke blonkert op ’t rietendak van De Kniehorst.
En binnen de keukenkamer—doar ruukt ’t noar koffie en varse mik. Ze hebben ’r pas „gedronken”.
Ien ’en leuningstoel, zoo mekkelik as ’t wezen kan, zit grootmoeder Grade, wel wat krumpkes ienéén, maar heurend en ziend en vuulend.… méér as ze zeggen kan.
Sander haar zoon, die sedert dien nacht haar trouwe verzorger bleef, zit bij de tafel, en, hoor hem lezen op bevenden toon: