Itaque, viribus tametsi ultra modum eram exhaustus, facere non poteram quin occasione etiam minimá usus, adversarium mihi tam exosum quæsitum ire pergerem. Milites itaque meos appellans edixi me quinquaginta volonibus ad Bodmilcarem in latibulo suo deprehendendum indigere. Longe plures quam opus habebam sese ad id mihi obtulerunt, ad decertandum omnes cupidi; quamobrem Hannibalem aptissimum quemque ex omni numero deligere iussi, et ad expeditionem præparare, cæteris autem curam mulierum, pueri, impedimentique tutandi, accuratam demandavi, item, ut securitati captivorum invigilarent.
Aminocles enixe me oravit ut sibi in tutelam filioli, item ut Demareti, cum modo restituta uxore eodem proposito remanere liceret. Agnovit quidem utrumque eorum grato erga me ob recuperatos suos animo teneri, spoponditque fore, ut alias eo fortius pro me dimicaturi essent, petivit tamen, ut saltem nunc, cum mea voluntate, eis manere liceret. Ego utique minime dubitavi precibus suis adstipulari.
Antequam iter ingressi essemus, obiter meis memoravi fieri posse ut fortuná favente cadaver dumtaxat unius vel alterius amicorum, Hannonis nempe atque Ionæ aut utriusque, reperiamus. Chryseis protinus surrexit, atque multum agitata ac pallida ad me accessit. Quærenti autem mihi quonam ire pararet, firmá voce respondit:
“Ibo quæsitum cadaver sponsi mei. Si Dii faverint, tumulo id condere volo.”
“Placet propositum, licebitque ut venias,” respondi illi, eius animi dolore multum commotus, nec minus mirabar eius fortitudinem, suam tantam calamitatem æqui bonique faciendi; “utinam Astarte nobis propitia sit!”
Hannibal cum suis copiis iter ingressus est. Bichri, lassitudinis patientissimus, agmen ducebat, cum Hazaéle iuxta se, quem manibus vinctum fune tenebat. Gisco, cum securi in humero, ex adverso latere eunuchi itabat, Himilco autem, destricto gladio, a tergo sequebatur. Versus sylvam in silentio progrediebamur, ea plerumque secuti cava viarum, quæ luna in umbra reliquisset, ac paullo post in conspectu eramus atræ foliorum molis, quæ planitiem claudebat. Hac opacá plagá admodum cauti, ac veluti furtim, arboreta ac dumeta penetravimus, pervenimusque ad tumulum sub radice clivi, quem mane transcenderamus. Híc præruptus editusque erat anfractus, quem Hazaél nobis utLupi Tumulumdescripserat, quique, secundum eum, latibulum Bodmilcaris suorumque celaret. Quum ibi constitimus, prorsus nullum lumen videri, nullus sonus audiri poterat, nec quidquam formidolosum sylvarum silentium turbabat.
“Antequam ad impetum faciendum signum daremus,” submissá voce eloquitur Hannibal, “quid apud eos ageretur nos scire oporteret.”
“Ipse ego optime mihi viam reperiam,” ait eunuchus: “sinite ut ipse procedam, resque vobis renuntiem.”
“O tu nimis sapis,” redarguit eum Himilco, “valde etiam nobis faves, at nos eá re non te fatigabimus.”
Post hanc suam nos eludendi apertissimam astutiam severe repulsam, Hazaél in pristinum suum silentium recidit. Tunc, suadente Bichri, visum est ipsum cum eunucho proficisci satius esse, atque quo in loco res starent explorare. Quo consilio probato, ipse edixit fore ut, si eunuchus e suis manibus se eripere tentaturus esset, pugione eum síne mora perfoderet.
Hannibale consilium probante, ipsi duo profecti sunt et in tenebris e conspectu mox evanuerunt, Bichri suum captivum ante se prorsum agente. Minus quam dimidiá horá post, ramorum ac sarmentorum fragorem audiebamus, atque eorum uterque iterum coram nobis steterunt.
“Ecquid novi?” quærebamus nos.
“Decepit nos furcifer iste,” respondet Bichri, “totum tumulum circuivimus, sed nusquam ullum hominem reperimus.”
“Imo, ita vivam, ut ego vos decepi!” singultabat eunuchus: “non vos decepi. Iuro me Bodmilcarem Lupi Tumulum pro suffugio sibi indicare audivisse. Linguam mihi præcidite nisi verum dicam; hoc iuro.”
“Mitte iuramenta, hominum mendacissime!” inclamo eum animo irritato indignabundus. “Fortunatum te censeas me tibi vitam spopondisse; at cave tibi, nam, per Astarten, si alias——”
“Fieri certe potest,” interloquitur Hannibal, “furciferos híc loci latitasse, nobisque adventantibus perterritos hinc dissiluisse. Fortasse spado verum fassus est. Quidquid sit, nihil effici potest, fateorque me victum esse.”
Himilco et Hamilcar quoque agnoverunt se delusos esse; atque hinc consultissimum statui ad nostra castra reverti, ibique quiete, tam bene meritá, nos recreare.
Caput XV.Iudex Gebal præclarum edit Facinus.
Iudex Gebal præclarum edit Facinus.
Ad castranostra appropinquantes, excubitores nostri, securitati sedulam dantes operam, nos stiterunt. Vix limites excubiarum ingressi sumus, quum Aminocles, admodum concitatus, manibus gestiens, mihi obviam currit, vixque fandi a me facultate impetratá, ut requirerem quid interea evenisset, narrat mihi incondita, confragosáque linguá Phœniciá, nobis alibi agentibus, “homunculum” redivisse, iterumque discessisse, seque haud procul in arboreto continere.
In præsenti confusus hæsi; sed Bichri, celerius me hominis mente perspectá, exclamabat: “Gebal! Iudex Gebal!” ac locum indicatum versus discurrit, consuetoque sibilo profugum lactare cœpit. Brevi post læto vultu rediit cum simia in humero eius sedente, quæ nos turpissimo vagitu ac stridore, et perquam torvis gestibus vultús excipiebat. Turpis ut bellua erat, tamen fateor eam iterum ad nos revertisse non parum gaudii mihi parasse, ac pæne omnes nostrum ad videndam eam prodiverunt; et quamvis barbam Hannibalis vellicaret vultumque Himilconis scaripharet, non secus ac nasum Gisconis momordisset, nihil quidquam hostili animo tribuebatur, cunctaque in bonam partem accipiebantur, donec bellua manum Sammai scalpere tentaret, quod quidem Sammai nec ab homine nec a bellua parum gravatim tulisset; is eum ictu sævo feriit, quo hæc magno saltu ad Bichri confugit. Ut illinc dissiluit, aliquid, quod corrigiæ calcei similitudinem referebat, illi excidit. Quod quum Sammaisustulisset, et ad lumen tædæ accuratius inspexisset, sic fatus est:
“Pol!” inquit, “híc aliquid litteris Phœniciis scriptum est.”
“Moræ impatiens, eripio illi corium, accuratius perscrutor, reperioque litteris, sanguine scriptis, esse consignatum. Ne ad legendum quidem tempore sumpto, exclamavi:
“Hanno vivit! Vetulus Gebal nova attulit! Hanno ipse nobis ista scripsit.”
Enucleatis pedetentim litteris, omni quá poteram curá, nostros alacri animo intentos sic alloquor:
“Auscultate, velim, amici, hæc sunt quæ ipse nuntiat: ‘Captivi sumus vivi et salvi: tuba Ionæ nos servarat; barbari nos Bodmilcari dedere se negaverunt; princeps horum egebat tubicine Phœnicio. Alius quoque princeps tubicinem comparare vult, antequam filiam huic in matrimonium det. Mihi quoque pepercerunt. Mox ad principem Septemtrionalem mittemur. Animum erectum serves. Nos mox effugiemus. A Bodmilcare cave, insidias parat: vos flumine prohibere cupit.’ Hæc, itaque sunt, commilitones, quæ ipse nuntiat. Usque speramus eos visuros.”
Finitá lectione, Chryseis intra brachia Abigail flens se coniecit; Gisco cuculum suum sursum iactabat; Himilco ex utre satis liberalem haustum suxit; Hannibal autem animi affectum septies in successum sternutando prodebat. Quod vero ad Bichri attinet, simiam in ulnam prehendit, amplexatus eam pæne est, quod affectionis testimonium Gebal cirrum evellendo crinium eius compensabat.
“O, Gebal, pudeat te! Tune mihi capillos evellicas, quum scias quantopere te amem? Fortissime Gebal, vetule, ego gratulatus tibi modo eram ob eximium et insigne tuum facinus.”
Cæteri quoque haud minus læti belluam contrectare satagebant, eamque amygdalis uvisque passis donare pergebant, quæ ipsa, quin humeros Bichri reliquisset, grata accepit.
“Ohe, iam satis, siste ioca!” inquam, “otium pro nugis modo non suppetit. Aqua nobis deficit: oportet ut ad flumen quo citius deveniamus, quocirca Bodmilcarem nos antevertere oportebit. Interim et aliud negotium superest, quod nobis dirimendum erit. Adducite huc Hazaélem!”
Eo allato, severá voce eum alloquor:
“Has litteras, Hazaél, nonne audivisti? Eæ te mendacem atque proditorem comprobant. Tuum scelus nobis multis molestiis constitit; nunc nullum iam levamen tibi suppetit; ad longe aliud iudicium deferri te oportebit: Menath, Hoce, atque Rhadamathus sunto tui iudices. Moriendum tibi est.”
Ad pedes meos devolutus, plorans et eiulans supplex me miser pro vita sua implorabat, et ut sibi parcerem singultibus orabat. At ego nullis precibus flecti poteram. Duo nautæ eum sublevaverunt, Himilco autem laqueum in fune suo colligans, collo Syri iniecit.
“Selige sis tibi, vir bone, arborem quam velis,” alloquitur eum Himilco; “ex mea quidem parte ilicem quamdam robustam ac probam vellem commendare.”
Hazaél nullum responsum dedit, sed omnibus viribus suis ita erat obluctatus ut vi opprimi et abduci debuisset.
“Noli fatuari!” acclamat eum Gisco. “Quid obtrectas pendi? Volæ tuæ soleisque favebis.”
“Nunc, itaque,” iocatur Himilco, quamprimum spadonem sub arborem collocassent, “fac trahas, age in sublime, in arborem infelicem! Sic! iste suam navigationem absolvit!”
Atque eo pæne usque loquente, Hazaél in sublimi, in lumine lunæ oscillabat.
“Unus proditorum ad rationes supremas reddendas discessit;” monui ego.
“Alterum autem,” addit Hannibal, “speremus mox secuturum.”
Brevis atque exilis eá nocte nostrum omnium fuit quies. Ac postridie, quum sol in cælo claro surrexerat, post certamina laboresque adeo eramus irrequieti, ut summo nonnisi conatu ac labore planitiem æstuantem et pulverulentam assequi possemus. Mihi ipsi faux exaruit, alvusque quodam genere spasmi convellebatur, cuius teterrimus sensus iis nonnisi notus est, qui cruciatum urentis sitis unquam pertulerint. Himilco suum utrem iam ad ultimam usque guttam exsiccavit, iterque suum, temeto consueto privatus, et omnino destitutus, languido gressu prosequebatur. Hannibal sublatá et e cingulo suspensá galeá itabat; cæterique omnes ita erant lassi et confecti, ut vel verbum proferre inter itandum eos pigeret. Unus Bichri erat, qui ex omni numero nostrum nulla vestigia lassitudinis proderet, utpote cuius fibrosum corpus lassitudini fere impervium esse videretur.
Circa dimidium temporis pomeridiani levis nebula suspensa indicare nobis videbatur cursum fluminis, quo non parum recreati eramus; nam conscientia nos in vicinia aquæ versari ad alacrius agendum nos incitavit. Bichri et aliquot aliis, qui utres aut cucurbitas secum gerebant accitis, prorsum cucurri, ut sine iactura temporis aquá potiremur, ac reversus, meos haustu aquæ reficerem; sed quum circiter intra dimidium stadii a flumine pervenissem, tanto dolore nauseaque arripiebar, ut vix pedibus consistere possem. Perseveravi tamen, et vix passibus vicenis a margine aquæ aberamus, quum subito e fruticeto sonum virgarum ac sarmenti crepantis exaudiebamus, ac fere vicena iacula sibilantia nos prætervolare cœperunt, et clamor bellicus Iberum aures nostras perstrinxit. Stupentes quidem, tamen versus aquam progredimur, quum triceni vel quadrageni barbari ex insidiis inter dumeta consurgunt, nobisque lanceis armati occurrunt, atque alter tantus eorum numerus latus apertum agminis nostri cum ingenti eiulatu adoritur. Hannibal atque Sammai hostes suos cito repulerunt, sed mihi, qui paucos passus præcesseram, fortuna haud tam æqua fuit; nam, licet Bichri uno plus interfecerit ex iis dumtaxat qui sibi a fronte obversabantur, tamen nos circumvenerunt. Brachium unius nautarum lancea perfodit; sura Bichri hastá vulnerabatur, mihi autem in movendo me magno incommodo erat hasta, quæ inter scutum loraque humeri mei hæserat, et, fateor, iam de salute mea meorumque desperare cœperam; sed in ipso extremi discriminis momento cantus tubæ Phœniciæ notissimus perstrepuit, voxque audita erat: “Forti este animo! hic sumus!” simulque facies rerum mutari cœpit. Veluti grex pavidarum avium, barbari pedem referre cœperunt; agmen adventans, forte Bodmilcaris ipsius, cito terga vertit, seseque in fugam mandat: Hasdrubalem sunt conspicati, qui a ripa fluminis nobis opem latum adventabat. Amicus amicum haud unquam tanto excepit gaudio. Quærenti mihi, quí id contigisset ut nobis tam opportune succurreret, respondit, totum mane se hostium motus speculatum fuisse, qui, propriis insidiis nimis occupati, suum adventum non animadvertissent; sed quum sibi persuasum esset illos nefandum quoddam facinus machinari, malumCabirorumdemitti, atque in sinum ad ripam fluminis prorsum moveri iussisse, ita egressum in tempore nobis subvenisse.
Sic itaque periculo instantissimo erepti, agmen nostrum ad sitim restinguendam, ad flumen adduximus. Nec, fortasse, in vita mea contigisse arbitror ut Himilconem aquam, et maximis quidem haustibus, (nec sine ingenti voluptate), potare vidissem. Alterius horæ spatio secundo flumine Bæti deorsum navigare cœpimus, lætus quisque sua pericula narrando.
Tota nox quam inCabirisexegeramus ex omni parte quieti optime meritæ erat data. Postridie primo mane iter suscepimus ad locum ubiDagonetAstartedestinatæ morabantur.
Eo quum perveneramus, cuique nautarum quinos siclos ac ternas portiones vini donavi; nam satis perspectum habui singulos eorum labores fere ultra vires suas præstitisse; item, quatuor et viginti horarum otium eis concessi, ante iter susceptum. Otium autem istud quisque suo modo et ad suam indolem exigebat: aliqui ad satietatem potabant, aliqui cantabant, vel saltando se oblectabant, nonnulli varietatis causá etiam secum certabant; tamen, etiamsi rudius ac non sine tumultu interdiu se gesserint, sub vesperum omnes ad saniora rediverunt, seque consuetæ disciplinæ legibus parato animo subdiderunt.
Proximo mane iam iterum altum nos habebat, et, ego dumtaxat, vix effabili gaudio intuebar eius cærulum ac perpetuo mutabilem vultum, non secus atque aquarum in latera navis liquidum impetum.
Biduo Gades attigimus, ubi cunctas meas rationes cum Tzíba ex ordine pariavi.
Nunc demum tempus advenisse existimavi, ubi officialibus cæteræque manui mea prisca consilia proponere possem. Hoc igitur proposito omnes eos ad convivium sub tentorio, in quodam horto publico extra urbem strato, invitavi. Convivio peracto, surrexi explicuique illis quare eos convocassem.
“Amici,” inquam, “cœptum, propter quod missi eramus,persolvimus. Voluntati regis Davidis satis est factum; mandata regis Hiram exsecuti sumus. Subditis regis Davidis licebit in Palæstinam reverti; et ideo vos omnes híc congregavi, ut cunctis valedicerem.”
Consurgit Sammai impatiens, meque acie acerrimá indagabundus contuetur, quid ego mihi vellem, a me percontari cœpit.
“Quid ego mihi velim?” respondi illi, “id tibi facile explicabo. Mihi in animo est omne argentum inDagonemcomportare, eamque imperio Hasdrubalis concredere. Licebit et vobis cumDagonedomum reverti. Demandatum erit Hasdrubali ut te, Abigail, Hannibalemque, atque cæteros quibus visum fuerit vobiscum reverti, Ioppam deferre.”
Hoc audito, Hannibal, animo prorsus commotus, exclamavit.
“Tu vero? Quid de ipso te? An nec Himilco, Hamilcar, neque Gisco nobiscum revertentur?”
“Nullus horum,” respondeo; “nos alia negotia exspectant.”
Silentium omnes oppressit. Hannibal consternatus lacrymabundus me contuetur. Sammai, veluti e sopore evigilans, silentium rupit, pugno suo sellæ tentá vi illiso ut eam diffringeret; paullo autem post Bichri, leni sibilo cantilenam suæ gentis recitare cœpit, quo, more suo, acsi res suá minime interesset, curam discutere tentabat.
Sammai primus loqui cœpit:
“Per Deum nostrum sacratissimum, Navarche mi, sic te agere posse mihi nunquam persuadere potuissem!” ganniit ipse.
“Sic, prorsus, quæ ubivis sint sacra!” receptá voce fatur Hannibal: “Itane de te omnes nos meriti sumus, ut sic de nobis statuas?”
“Nihil contra vos pecco,” respondi, “amici hactenus fuimus, amici separabimur. Certe nihil plus æquo a me postulabitis, quam ut vos in suam quemque patriam restaurem, ut cæteram vitam in otio affluenti degere possitis.”
“At quamobrem ipse tu non revertis?” quæsiverunt omnes.
“Eo proposito vos huc invitavi ut id quoque vobis palam facerem. Mihi nimirum, Sidoniisque qui mecum sunt, in animo est iter exploratorium suscipere. Iam pridem mihi proposueram explorare, utrum et aliæ terræ sint nec ne, et quales eæ sint,insulæne an continentes, et utrum ad Septemtriones hinc lateant. Statui mecum, si possim, dirimere, utrum Occasum versus a Tartesso navigando Celtarum terræ attingi queant nec ne. Hæc est quæstio quam solvendam mihi suscepi.”
“At tune putas,” obloquitur Sammai, “nos interea, dum tu in ignotorum marium discriminibus periclitaberis, posse otio vitæque commodis frui? Absit! Non adeo sumus ingrati.”
“Numquid nos signa deseremus medio prœlio? Nunquam, Medius Fidius, faciemus!” obtestatur Hannibal; “eat domum qui velit; fata mea ad te me iungunt.”
Sammai ei adstipulatur; Abigail negat se ab suo sponso abscessuram. Motus omnium fide meique desiderio, manus cunctorum seorsum prehendi:
“Dii vestram fidem fortitudinemque remunerabuntur” respondi illis. “Sed aliqui vestrum tamen malent in patriam reverti. Quid tibi videtur, Aminocles? Num tu non mavis filium tuum ad patrios Penates referre? Tu autem, Chryseis, tu certe noles periclis maris ignoti obiici?”
Aminocles respondit se filio aptiorem patriam quam inter bellatores fortesque nautas degere vitam posse, nequaquam optare; Chryseis autem ingenue fassa est se ad me vinculis grati animi devinctam: quod ego eam e servitute eripuerim, fieri etiam posse, ut, si apud me perseveret, quondam suum sponsum sibi restitutum videat.
Tunc ad Bichri conversus, qui usque cantilenam suæ gentis tristi ac languido sono sibilabat, sic eum alloquor:
“Heus, mi ephebe, necdum audivi quid tibi probandum videretur. Nihilne tu habes dicere?”
“Nihil multum,” is respondit, “areolam in vinea Tzíbae palmitibus consevi. Vobiscum in Septemtriones me profecturum reor, atque redux huc, Tartessum, excurram visum quemadmodum sata a me vinea prosperet ac vigeat.”
Bichri nullum responsum Himilconi dare dignatus, prosequitur quasi secum loquens:
“Cum sene Gebal parvuloque Dionyso puto me satis contentum futurum, Ioná tamen ægre carebo.”
Sic itaque admodum mirabar nullum sociorum a me discedere velle. Constitui itaque totam meam embolam, cum argento unà, fidei navarchi cuiusdam Sidonii concredere, qui domum reverti parabat, tunc vero, sine mora, magnam vim commeatús comparare, ut haberem quo victum in navigando ignota maria Occidentis sustentarem.
Mane eius diei quo solvere statueram, Suffetem Navalem, atque Tzíbam valedictum adii. Ut marginem obeo ostium portús petens, magnam hominum turbam conspicio, quæ huc confluxit ut duas magnas columnas a fabris erigi spectaret, quarum una imaginem solis, altera autem signum Dei nostri Melcarth referebat. Ne ego quidem minus cupidus eram sciendi quid hæ duæ columnæ sibi vellent. Responsum tuli iis finem habitabilis terrarum orbis significari, atque ultra eas, præter oceanum, nihil dari. Verumtamen effatum oraculi mihi usque memoriæ hærebat; mihi quidem mundum latius patere persuasum habebam, ac mecum subridens, iter meum, plenus spei, securus prosequebar.
Caput XVI.Oceani Discrimina.
Oceani Discrimina.
Septimanamintegram oras continentis versus Septemtriones contendendo exegi; superatoque celso quodam promontorio, iter ad Ortum flexi. In nulla a me anteacta navigatione tam arduum expertus sum laborem navigandi, nec fluctus unquam vidi tam iratos quam qui híc saxosas oras verberabant. Lingua terræ híc erat, quam circuire vix quaternorum dierum spatio nobis licebat; nec nisi quindenis ferme exactis diebus, per fluctus tempestatesque iactatis licebat nobis denique aquis placidioribus, orisque demissioribus potiri. Híc montes desinentes planities amplissima excipit, quæ iterum ad Septemtriones vergit. Diuturna hæc contra tempestates luctamina defatigarunt nos fere ultra vires nostras.
Antequam multum progressi essemus, ad ostia pervenimus fluminis cuiusdam adeo lata ut primum quemdam maris sinum ea existimarem. Ripæ eius utrimque nemorosæ et collinæ erant, terræ autem tam hospitales mihi videbantur, ut, denique consistendum ratus, in quodam haud longe dissito fluminis æstuario, aptum ad anchoras iaciendas locum nullo labore reperi.
“Per Deúm hominumque fidem!” Gisco clamat multum concitatus: “Mappalia ista ego certe agnosco! Vicus Celticus est.” His dictis, manu ordinem tuguriorum indicabat cum tectis coniectis, ex arundinibus consertis, ac sine multis argumentis quatuor remiges se ad littus deferri iussit, ut priscos veluti agnatos suos viseret.
Nec spe deceptus fuit. Dimidiæ horæ spatio circa navigia nostra multitudo Celticarum trabalium ac lintrium, ærumnose factarum, scatebat. Celtarum plurimi adeo avidi erant nos videndi, ut haud pauci se in aquam præcipitare non dubitarent, et spatium ab oris ad nos usque natando emetirentur, nec multo post constratum nostrum, cæterarumque navium, examinis apum instar obsiderent. Hi omnes hilari risu gesticulabundi, omnes eodem tempore elatá voce, iucunde sermocinari cœperunt, quorum tamen lingua auditu nobis quidem haud omnino suavis esse parebat; ipsi tamen omnes amicissimos sese nobis præbuerunt, ac moribus multo minus erant barbari quam incolæ Tartesso vicini. Tunicas hi admodum breves, e materia rudi, ab ipsis se texta confectas gerebant, crura vero sua braccis, ad talos usque pertingentibus, tegebantur. Erant autem hi vultu rotundo, indiciaque boni animi præ se ferebant. Oculi iis erant clari, ac plerumque cæsii, capillis helvis, non raro plane flavis. Aliqui eorum arma ænea, atque monilia gerebant, quæ ex Phœnici per Salios, secundum flumen Rhodanum in has terras importabantur, multo plures tamen eorum instrumenta lapidea atque lignea, scitissime facta, usque adhibebant.
Celtæ, ut quum vicum eorum visum iveram comperi, casulas suas pilis, in aquam demissis, superstructas habent, artisque piscandi peritissimi esse cognoscuntur. Emi ab iis aliquantum arenæ auriferæ; et quum varias merces nostras perquam appetivissent, plures ex his erga sua mercimonia campsi. Quærenti mihi de sua origine, se ex Oriente cum Septemtrione primitus hucce migrasse, omnes ad unum asseruerunt, suosque proavos ante sæculum hicce terrarum consedisse, atque hinc gentem Iberibus, Liguribusque consimiles exegisse, aiebantque pone se alios quoque esse Celtas, quos illi Gallos et Cimbros vocarunt.
Relictis eorum vicis, quos ipsimasnominant, ad naves redii, iterque nostrum versus Septemtriones prosequebamur. Post navigationem octonúm dierum ad ambages pervenimus scopulorum atque insularum. Egressi in continentem, alias Celtarum tribus reperimus, qui nos docuerunt suam terramAr-Mor, hoc est, ‘terram maris’ vocari; et ab iis persuasus, ad Septemtriones, quamdam insulam magnam, opulentam ac fertilem sitam esse, illud iter aggredi mecum statui.
Post biduum ingens tempestas nos assecuta est, et simul etiam caliginosa nebula mari undique incubuerat, quam nostripulmones oceanivocitabant; ab undis per complures dies vehementer iactati, in regionibus lugubribus orci errare nobis videbamur. Die quinto iam omnem sitús itinerisque rationem et computum amisimus, atque venti ac fluctus ad suum arbitrium, quo lubebat, nos egerunt. Sub mediam eius diei noctem, vigiliis, laboribusque fractus, ad imum malum quietem capiebam, quum subito magná voce Himilconis suscitor sic clamantis: “Veniliæ undæ ante nos!”
Puncto temporis exsilui in pedes, et ad clavum cucurri.
“Refluxus!” clamo, “indicate cæteris navibus!”
Præcipites omnes ad lampades faculasque accendendas discurrunt, at sero totum: clamor calamitosus nobis significabatDagonemscopulis hæsisse; ut vero ego flexivice pedes referre nitebar, animadverto ingenti terroreCabirosproræ innixam, totam in venilibus volutari.
Astartequidem usque incolumis, undique cautibus, aquam non excedentibus, tamen erat cincta. Aquæ tanto impetu ferebantur, ut omnes mei conatus ad revellendam navim in alveum nostri cursús, quo huc ducebamur, incassum essent; et etiam post unius horæ afflictationem streporem venilium, scopulis illidentium ac refluentium mihi audire videbar. Iam fere vicies navim in flexivicem dari mandavi, quum, denique, horreo dicere, tremor, et concussio subitanea, pro ingenti nostro terrore, docuit nos in scopulos esse coniectos; ac tota eius noctis caligine ferre debebamus formidinem ac sollicitudinem, quæ ex interitu navium, nostrumque omnium, conscientiam nostram subire necesse erat.
Ventus primo auroræ rubore subsedit. Ultra venilias mare requievisse satis clare discernere poteram, nec a terra nos plus dimidio stadio abesse, perspicuum erat. Naufragos nos esse intelligebamus quidem, vitam tamen nobis servatam, nec in tanto, quantum terrore perculsi existimaveramus, discrimine nos deprehendimus.Cabiriquamvis in periculoso situ, tamen salvaerat, atque in littus subducta.Dagontamen, ut erat satis manifestum, in peiori erat statu. Itaque omnes meos linquere naves, et in littus excedere iussi. Eorum complures perseverabant, nec se a me divelli siverunt. In horum numero erat Sammai, qui, nisi vi coactus, discedere omnino recusavit. Perinde Hamilcar, Hasdrubal, Gisco atque Himilco, tam tenaciter apud me perseverare licere postularunt, ut amplius ipsis reniti non possem. Meum nempe consilium erat usque eo in navi perdurare quippe quæ per tanta itinera fida vexisset, dum tabulæ sibi cohærerent.
Multo iam die turgidum mare sensim recedere. cærulumque cœlum, nubibus fissis, ac pedetentim dilabentibus, patescere cœpit. Haud procul a nobis viror littorum in conspectu erat, nostrosque ad oras aquæ stantes, signaque gestu edentes, ut forti essemus animo, conspiciebamus. Ex iis Bichri, atque Dionysus, non sine magná contentione virium, fluctus scopulosque superantes, nando ad nos pervenerunt, et in navim correpserunt.
Fluctu recedente, statui carinas navium accuratius perscrutari. ReperiAstartennon modo prope illæsam, sed etiam puppim inter duos scopulos tam arcte impressam in speciem cunei, ut ibidem tutissime teneretur, et etiam futurum arbitrabar, ut novo æstu ingruente, ipsa facile ab aquis sublevaretur. Pro mala fortuna, plane aliter res cumDagonese habebat. Ipsa tantá vi erat cautibus illisa, ut quominus fatisceret, aut omnino in tabulas soluta dilaberetur fere nihil impedire poterat. Nullá itaque morá interpositá, eam exonerare cœpimus.
Nostri, in arido versantes, fontem invenerunt aquæ dulcis, et satis ramentorum ad accendendum ignem, cæterum locus etiam pro castello erat idoneus. Curam eius rei Hannibali commisi, qui locum protinus aggere et fossá munire cœpit. Utráque navi exoneratá, malumAstartestolli, e materia autemDagonis, item ex instructione, armamentis, atque æris tantum tolli iussi ac servari, quantum poteramus. Onere atque armamentis levata, accedentibus insuper agentioribus flabris,Astartetertio die in altum elata erat, ingenti plausu nostrorum et acclamatione.Ac tum Himilco tam scite eam tractavit, ut sine magno labore in aridum a nostris subducta esset.
Hasdrubalem pro viribus solari conabar, sed ipse fata suæ ante oculos dilapsæDagonismultis lacrymis deflevit.
Aliquot dierum spatio nulla incolarum vestigia ob oculos venerunt, et iam de commeatu sollicitari cœperamus. Iam duas lintres parari iussi, quæ piscatum prodirent, quum e longinquo extremum cornu terræ circumnavigantem longum cercyrum conspicamur, versus locum, ubi nos siti eramus, contendentem. Navicula e corio consuto, formulæque ligneæ intento erat, eamque quatuor remiges seminudi agebant. Conspicati nos, primum dubitabant, sed a nobis per signa certiores facti amicos nos esse, nihilque adversi moliri, appulerunt, et in terram descenderunt. Gisco, qui eos partim e lineamentis oris, partim e communi aspectu Celtas esse agnoverat, propriá linguá affatus est eos, cui illi magná verborum copiá, multoque gestu in toto sermone, responderunt. Tanto gaudio omnes affecti erant, quum suá linguá nos ad se loqui audirent, ut etiam renitentibus nobis, nos deoscularentur, et etiam ob nidorem e rancido longorum capillorum unguento invitis nobis et reluctantibus, nos amplexabantur.
Gisco tunc certiores nos fecit, hos, quamvis linguá Celtarum meridionalium atque medianorum simillimá uterentur, reverá Cimbros esse, gentem affinem e Septemtrione, quæ insulam abs se Prydhayn*vocatam, incolerent. Hi homines perquam inquieti, atque sciscitabundi, nos omnimodis quæstionibus impetiverunt. Staturá proceriori, vultu iucundo, colore punico et candido, oculis cæsiis, capillis autem coloris helvi ac triticei erant.
“Ephebi isti eximios præstarent milites,” notat Hannibal; “vel mille eorum in arte militari exercitare cuperem, et tunc Bodmilcari plus quam par essem.”
Quum Bichri miraretur quod hi nullis arcubus sagittisque essent armati, Gisco eum docuit hos se haud raro ita armatos vidisse; verumtamen præcipua arma eorum hastas, asciculas cum spiculis acieque admodum acutis ac perquam affabre factis esse solere.
Interrogari eos curavi utrum ii antea notitiam Phœnicumullam habuissent. Responderunt suos affines, Cimbros Septemtrionales, de iis peregrinis, fusca facie, nigrisque crinibus, in hasce regiones miris mercimoniis magnisque navibus non raro ventare solitos memoriæ tradidisse, eos tamen sibi nunquam obviam factos fuisse.
Amicitiæ ergo plura munuscula eis dedi, atque Himilcone admodum invito, etiam aliquantum vini, quamquam iam fere penuriá eius laborabamus. Inde etiam, ad tempus dumtaxat, hilariores fieri cœperunt ac licet lautitia et vociferatio subinde in iurgia et altercationem inter se abiret, tamen erga nos civiles se præbuerunt, et quamvis non parum agrestes, tam humanos eos comperiebamur, ut nihil ab iis verendum iudicaremus. Discedentes a nobis polliciti sunt se cum omni tribu suá sub vesperum reversuros, ac pro munusculis merces quasdam allaturos. Eo tamen die nihil plus novi ab iis accepimus; sed postridie, quum magná virorum mulierum ac liberorum turbá comitante ad nos reverterent, intelleximus eos prorsus vacuos venisse. Hi in castra nostra magno tumultu irruentes, amplexibus nos obruebant, ac tot quæstionibus nos vexarunt, ut ipse ego confunderer. Inter cætera, operam suam ad disponendas in castris nostris res obtulerunt; quoquo tamen se verterunt, confusionem ingesserunt. Cæterum quæque viderant, summis laudibus extulerunt; erant tamen in cunctis rebus fidi ac probi, nec vel minimam rem surripere tentaverunt; verumtamen sua sciscitandi cupido, seque ingerendi libido, eos nobis molestissimos reddiderunt. Præsertim æquo Hannibalis animo ægerrimam labem intulerunt, eius loricam, galeamque contrectantes; quo magis eos reprimere tentabat, hi eo magis riserunt, eiusque iracundiá delectabantur. Chryseis quoque et Abigail gravi tantum conatu sese continere poterant, quominus hi, materiæ vestitús earum examinandæ cupidi, eas exuerint. Iudex Gebal haud parum delectationis eis attulit, præsertim quum Bichri atque Dionysus simiolam, animal perquam ludibundum, ad sua ioca ludicraque edenda instigarunt. Aliqui nostrum dolebant tubam Ionæ, fontem tanti oblectamenti, amissam; attamen aliæ res satis suppetebant, quibus animi hospitum affatim permulceri poterant.
In medio horum omnium cavendum iudicavi, ne quo pactosumma consiliorum, novæ terræ reperiendæ, atque cura commeatús comparandi mihi elaberetur. Quamobrem, magná curá et industriá ab his hominibus disquirendum statui de situ, deque regionum figura, tam suæ insulæ, quam continentis, quem modo reliqueramus. Reperi eos intellectu rationeque satis multum valere, itineribus longinquis non parum exercitatos esse, quum dissitissimas terras mariaque scaphis suis coriaceis pervagarentur. Ex sua notitia nos modo in summa, præcipuaque duodenúm insularum minorum versabamur; verum insula grandis, Prydhayn, tanta ab iis prædicabatur, ut minus duorum mensium spatio ab iis adminiculo solitarum scapharum circumnavigaretur; unde æquum existimavi eam Tartessum magnitudine exæquare. Rogavi etiam meos hospites, ut quidquid commeatús sibi ad manus ad vendendum præsto esset, id ad me deferre non gravarentur. Itaque nunquam imposterum ad nos venerunt, quin copiam cervinæ ac piscium afferrent. E quibus quum palam esset eos agricolatum non exercere, frumentum oleraque ab iis nunquam petivi. Postea tamen, quum satis exigua copia hordei, alteriusque generis grani e Prydhayn allata fuisset, coniectare poteram aliquas illic tribus initia culturæ agrorum tentare cœpisse.
Non parum demirabar Cimbrorum morem, quod in collo tot præbia gestarent, et quod metalla, e quibus plurima eorum facta erant, præter morem essent albida; unde admodum cupidus sciendi fiebam, quonam in loco id metallum comparari posset. Etiam magis mirabar, quum hi me certiorem fecissent, in hac ipsa insula, in qua castra nostra posita essent, copiam eius magnam inveniri. Hoc quidem summo gaudio audivi. Quamobrem, nullá interpositá morá, scrutari cœpi, si quam venam reperire possem. Accitis itaque aliquot meorum, statim indagare cœpimus, nec sine fructu; nam brevi in venam incidi, et reperi totam adeo insulam vix aliud, quam fodinam plumbi albi esse.
Nova itaque cogitatio, atque adeo propositum, incidit, quod omnino exsequendum statui. Ex materia, partim híc, partim in contigua insula, siqua ibi procurari possit, statui in locumDagonisdilapsæ novum navigium fabricari; ac dum id opus fieret, molem eius metalli comparare, ut integrum onus uniusnavis efficeret, cuius simile tota Phœnice antehac nunquam conspexisset. Nemo unus nostrum erat, quin consilium meum ratum ac probatum habuisset.
In gratiam pro meris nugis, quibus eorum animos conciliaveram, veluti quædam fragmenta cupri e laminisDagonis, incolæ libenter indulserunt ut e suis fodinis metalla erueremus, item quoslibet tractus terræ suæ insulæ nobis ad possidendum concesserunt usque eo dum nobis ita placuisset; quin et cupere videbantur ut apud se stabiles figeremus sedes; atque hoc proposito omnem suam operam atque succursum obtulerunt quocumque modo voluissemus, nec ex eo tempore castra nostra ullo genere commeatús caruerunt, quoniam magnam vim eduliorum e sua piscatione ac venatione eo comportarunt, munuscula autem, quæ nos illis dederamus, omni tempore in magno pretio apud se habebantur. Loquaces, sciscitatores ac mobiles animo ut fuerint, tamen asserere non dubito, quin hi omnium quos nobis convenire contigit barbarorum longe humanissimi censendi sint.
Quæ ad exsequenda consilia nostra usui erant, cito administravimus. Hamilcar cum Bichri, et viginti sagittariis, navi nostráCabirisad explorandas insulas atque Prydhayn profecti sunt; Hasdrubal et Gisco munus obibant opus fodinarium curandi; ego cum Himilcone in castris mansi, ut opus administrarem novæ navis parandæ; ac, præ cæteris aliis rebus, ut securitati meorum providerem, utpote cœlum hoc asperum ac frigidum loco tentoriorum magis stabilia postulabat tuguria. Quod Hannibali atque Sammai nullum fere negotium obveniebat, tempus suum plerumque venando ac piscando exigere consueverunt, partim vero diverticulis in societate incolarum, quos in artibus militaribus exercere cœperunt, quibus aptiores magisque dociles tyrones habuerunt nunquam.
Quodam die Hannibal atque Sammai mentis atque genis ad cutim strictim tonsis inter nos comparuerunt, nec ullam barbam in vultu relictam habebant, præter mystaces in superioribus labiis; tam enim arctam cum barbaris iniverant victús consuetudinem, ut tandem eorum mores imitarentur.
“Ehem, præclaram vos formam induistis,” cum leni risueos alloquor, “quin et iuvabit vos vultus fucare præstantiores Cimbri fietis.”
Hannibal satis speciosis argumentis tentabat mutatum morem probare, et æquum esse conabatur ostendere, decere morem sequi gentis, cuius in medio quis versetur; et, quoniam ipse inter bellatores bellator sit, convenire ut eorum mores sequatur.
“Abigail autem,” inquit Sammai, “putat mutatum morem mihi perquam convenire.”
Quando istud argumentum refelli non posset, nihil amplius habui dicere.
Dies, septimanæ, menses elabebantur, dum nos arduis tædiosisque laboribus solerter vacabamus.
Ex itinere explorandi redux Hamilcar retulit se non modo navigationem secundum littora Occidua insulæ magnæ perfecisse, verum etiam ulterius ad Occasum, aliquanto minorem reperisse insulam, quam penitus circumnavigasset; incolas eiusErin, sive “insulam viridem” a suo eximio virore vocare, et id ei usque nomen esse.
Advenit interea hyems, frigida et aspera. Par non sum describendo terrorem eorum e nostratibus, qui nunquam antea gelu nivemque conspexerant; nihil nisi necessitudo immitis eos adigere poterat ut e tuguriis vel pedem efferrent. Simiola misella perquam male se habebat. Bichri atque Dionysus soli erant quos intemperies nullo pacto afficere poterat. Hi nunquam non se paratos præbuerunt ad se cum iuventute Cimbrica glebas niveas iactando, in glacie dilapsando divertendum, quibus exercitationibus vultus omnium salubri rubore suffundi solebant.
Instituente Bichri, parvulus Phocæus eximiá sollertiá usum tam fundæ quam arcús didicit; quocirca, imposterum cordi eius esse cœpit ut e venationibus suis semper quoddam trophæum virtutis peritiæque reportaret.
Maximá omnium mœstitiá afficiebatur Himilco, fortis ille gubernator, non quod ipse nebulas geluque cæteris plus vereretur, sed quod copia vini in diem decresceret.
“Ohe, me miserum!” suspirabat, quoties utrem exinanire cerneret; “uno minus iterum! nihil habebimus, quo ver adventurum consalutemus, nisi aquam. Revera, tempus iam esse arbitror ut in Phœnicen revertamur; vineas Beryticas in declivibus collium spectare certe iuvaret multum.”
His in auguriis socius et adstipulatorem strenuum sibi habebat Hannibalem, qui, quamquam dicere non ausim, vel unum inter nos fuisse, qui omne vinum nostrum exhaustum esse gauderet, solus fuit qui dolorem siticulosi gubernatoris palam probare non dubitaret.
Tandem aliquando dies augeri et clarescere, atque mare, fere per totum hoc tempus turbulentum ac tempestuosum, considere, tranquilliusque fieri cœpit. Navis, denique, absoluta fuit. Submisimus eam festo nostræ navigationis patefactæ; ac non solum Cimbri nobis auxilio advenerunt, verum etiam sacerdotes eorum, positis vestibus, corpora sua cæruleo nigroque tinxerunt. Vesperi epulas instruximus e piscibus, e cervina, hordeo, variisque regionis esculentis. Tum etiam ultimum utrem vini exhausimus et exsiccavimus.
“Pro felici nostro reditu propinemus!” precatur Himilco.
“Æquo maturius eam rem agitas!” monui ego; “peregrinatio nostra a termino suo multum abest.”
Omnes attoniti oculos in me converterunt. Ne uni quidem eorum vel cogitatio incidit nos usquam alias quam Sidonem iam iter parare. Sammai interrogabat a me, utrum plus delitiarum e “pulmonibus maris” accepturi essemus.
“Per me licebit ut domum eas,” respondi illi; “navis ista iam parata est, mihi autem utique in animo est eam cum onere domum mittere, nec ex mea parte quidquam obstabit quominus tot vestrum, quot frigora nebulasque amplius tolerare noluerint, domum cum ea revertantur, ut vos id iam antea monueram.”
Sammai in pedes consiluit, obtestatusque sic respondit:
“Navarche mi, certe tu non existimabis me id serio dixisse; nec tibi persuadebis me abs te divelli optare. Equidem fateor frigidum et inclemens cœlum istud mihi displicere; verum te certum esse volo me tibi comitem futurum quo demum cunque te divertas.”
Porrectá manu, certiorem eum feci me suæ constantiæsummam habere fidem; tum consilia ei aperui, quæ me permovissent ut peregrinationem meam ad ulteriores fines protenderem. Præterea, exhibui illis quamdam materiam pellucidam ac flavidam, quæ speciem quarumdam nostrarum gemmarum præ se ferret. Celta, qui eam mihi donaverat, succinum eam vocavit, asseruitque navigationem tricenúm dierum Ortum versus, ad littora nos delaturam magni continentis, ubi abundantissima eius rei copia ab aquis in littora everreretur. Nihil dubitandum esse docui, quin ea res donum Astartes esset.
“Cæterum,” subiunxi, “quis dixerit, utrum oceanus, qui ad Fretum Gaditanum Mari Magno iungitur, non ei alicubi in Oriente iterum iungatur? Hactenus de oris Septemtrionalibus Hellesponti nihil habemus comperti, et quis augurabitur utrum Sidonem per Cariam atque Chittim attingere non possimus?”
Nomina hæc nostris notissima novam audendi fortitudinem adiecit, ita ut omnes ad unum comitandum me ad oras succiniferas paratissimos se præberent.
“Ita, profecto!” addit Himilco, “etiamsi vinum omne ad guttam exhaustum sit.”
Novum navigium, quodAdonibalnominabamus, a nomine Præfecti Navalium Uticensis, probe oneratum erat plumbo albo, et, ut cæteræ naves, satis magna copia aquæ potabilis carnis salsæ ac siccatæ, frumenti atque fructuum huius regionis pro commeatu instruebatur.
Postquam Cimbris nostris, qui tot tantisque beneficiis nos cumulaverant, ex corde valedixissemus, mari nos commisimus. Aliqui incolarum insulæ comites sese nobis in suis cymbis præbuerunt, quos tamen nos celeritate facile superavimus, et ut ad extremam lingulam Prydhayn iter flexissemus, ii e conspectu evanuerunt.
Senum dierum aspera navigatio ad Orientalem eius insulæ oram nos detulit; illinc rectá ad Orientem contendentes, ad oras devexas planasque accessimus, secundum quas cautissime progrediebamur. Integram septimanam hac viá exegimus, quá finitá, ostia æstuarii cuiusdam latissima attigimus, in ripa adversa cuius littora iterum ad Septemtriones vergere cœperunt. Licet venti sævierint, mareque æstuosissimum nos iactaveritquinis ulterioribus diebus iter prosequendum statui, si forte viam ad Orientem reperirem, caute ac diligenter oras scrutatus, nullum cum incolis commercium suscipiendo, quamvis ignes ex interiori insula satis superque demonstrassent incolis eam non carere. Tamen, denique, quum et commeatus deficeret, et asperitas cœli, itinerisque nos urgeret, omnem spem transitús reperiendi, etiamsi exsisteret, quod tamen mihi nunc minus verosimile videri cœpit, omnino mittendam duxi; itaque iter retrorsum flectendum censui, quum quatuor maiores cymbæ Cimbriorum nobis obviam factæ sunt, e continente revertentes, quo succinum collectum ivissent. Hi certiores nos fecerunt nos quamcunque eius rei copiam in oris Orientalibus colligere posse. Iam hoc iter parabam sine mora aggredi, quum densissima nebula descendere, nosque obruere cœpit, ita quidem, ut cuncta extemplo missa facere, anchorasque in eo ipso loco iacere coacti essemus. Hoc facto, scaphas solvi, et exploratores ad littus mittendos statui. Difficillimum his erat negotium littus adeundi, sed etiam difficilius ad navem redeundi, licet plures tædas lampadesque pro signaculis accendi iusserim.
Nebulá paulatim recedente, iter caute recepimus, atque eò quod nobis terra esse videbatur, ire contendimus. Hæc erat patria succini.
“Quoniam in mari reperiendum nihil est,” alloquor meos, “descendendum nobis erit.”
At descensus factu facilis non erat. Etenim ignari penetravimus in quendam locum, qui æstuarium alicuius fluminis esse videbatur, ac, revera, in palude versabamur, nec profecto discernere valebamus, ubi aquæ turbidæ ac lutulentæ finem, aut cœnosa ripa initium caperent: et in caliginosa tempestate cœlum, aqua, terra unum esse parebant. Tandem post trium aut quatuor horarum laboremAstartenfeliciter in rivulum quemdam deduximus, cæteras vero naves in locum deveximus, qui simillimus terræ iudicari poterat, tumulum nempe sabulonis. Reliquum diem fossam circum naves ducendo exegimus, ac nobis quoddam genus castrorum parando; interea nebula æque densa descendere, nobisque solem eripere cœpit. Diem caliginosum nox etiam multo densiori nebulá caliginosior excepit.
Bichri, qui cum vicenis suorum frumentatum prodiverat, brevi, frigore tremens rediit, et secum quædam ramenta attulit, humida quidem, sed ita resinosa, ut facile ignem conciperent, optimeque arderent. Rogos itaque plures accendimus, et, licet gravem ederent fumum, id tamen minus curantes, circum torres reclinati, et conquiniscentes, satis hilari animo cœnam paravimus.
Silentium mœstum Sammai, lacerná sibi arctius obvolutá, fregit his verbis:
“Regio horrida, ac prorsus exsecranda!” inquit, “essene potest ulla gens tam ignara, tamque sui impos, quæ in his desertis, omnium rerum orbis ac destitutis vitam degere velit? Monstrorum patria hæc est, non hominum.”
“Seni tamen Ionæ,” insimulat Hannibal cum suspirio, “apprime conveniret; multum etiam prodesset si Hanno cum suis lepidis sermonibus hicce interesset, nobisque animos refocillaret.”
“Ego quidem non existimo eorum gratia nos sollicitari oportere,” interloquor ego, “quin etiam confido eos iam dudum evasisse, atque in apricis Sidonis viis spatiari, aut vero in celsis Libani iugis curis solutos versari.”
“Sic et ego opinor,” assentitur Himilco, “nec dubium est quin generosissimis vinis abundent; vinis, inquam, nectari simillimis ex Helbon, Byblo ac Sarepta.”
“Iam satis eius rei! satius tacebis,” reprehendit eum Hannibal, “ne me tui similem, bibulum ac potonem, feceris.”
“Mene potonem vocitas?” interpellat Himilco, poculum aquæ cœnosæ sublevans, “numquid existimas quemquam ex hac sentina crapulam concipere posse?”
Nebula humida interea magis magisque defrigescere cœpit, et quisque nostrum torpore fere rigebat. Gebal laneis tegetibus involvebatur, quos Bichri pro ea comparavit, et gestus more suo mimicos edere iam dudum desiit, tantopere erat frigore confecta. Nos vero quam poteramus proxime titionibus obvoluti et humi iacentes, sopori haud recreanti nos tradidimus.
Mane rediit æque cinereum ac pridie, nec vel singulum iubar solis e nubilo emicuit. Sammai irá æstuans clamat: