It lûd út ’e molkenkeamer.IT LUD UT ’E MOLKENKEAMER.GABE-SKROARS REIS OM IN WIIF.Ik bin ’ris wiet en smoarch en ongedien fen de Bolswerter merke komd: ik woe it al in bytke forblomme for ús folk, mar de klean en de pong wiisden al út ho it ’er trochgien wier; hwent ús mem hie al foar det ik de sliep út hie, de boel neisjoen en de pong luze. Ik gong de deis wer flitich oan de nidle, mar de jouns waerd my it leksom wer oplêzen, en ús mem sei: “Dou scoeste doch ’ris om in wiif omsjen. Dou hieste folle stadiger libben.” “Dat kin ik net sjen, mem! andere ik dêrop: By folle troude ljue is ’t in hiel onstadich libben: eigentlik is it in soarte fen Aprilswaer, ytlike mylde ljeave simmerdagen nei eltsoar, en den wer heil en snie, ja, tonger en wjerlocht, en stoarm der op ta; en den wirdt de tange soms mear brûkt om de divel út it flêsk to klopjen, as om it fjûr to menearen.” “Ja, mar Gabe heite, sei se, den hieste dochs in oanhâld as wy út de tiid rekkene.” Ik dêr wer op: “Ik haw oanhâld genôch oan de âlde broeken en baitsjes, dy de ljue my stjûre to laepjen, mear as my ljeaf is.” Koartom; hja koe neat mei my wirde; hwent ik hong yn ’t gat as in baerch dy ringe wirde scoe. Ik woe mar net, tochte my. Mar ho nuver kin it rinne! Us bûrman is wakkere tier yn de domenijs. Ik nim it sa nei net, as dy ljue mar goed binne, en mar in goede freedsume gong troch de wrâld geane; in foarbyld docht it measte ôf. Hwent as de ynhouten net doge by in minske, ik wit net, eft it wol troch preekjen lape wirde scil. Dêrom wol ik net sizze, det it kwea dwaen scil. As in beam goed stiet to waechsjen, den mei er wol ’ris bigetten wirde. Koartom, ik bin sa kieskeurich mei de domenijs net, mar myn bûrman munstert se allegearre sneins ôf. Den reisge er nei de iene, en den nei de oare; en nou wier oan de Baerder kant in domenij, dat nei syn sin in útrinder wier: dêr moasten wy hinne. ’t Wier winter, en heal omdet it my thús to near wier, en heal út nijsgjirrichheit, reisge ik mei de man.Do wy oan it doarp kamen, stoe dêr in moaije nije boerehuzinge; dêr stoepen wy yn, en wy fregen, eft wy de redens dêr sa lang yn lizze mochten? En do rôp in moai jongfaem, dy heal ta de molkenkeamer útseach, sa det ik it boppe-ein allinne sjen koe; dy rôp sa frjeonlik fen: “Ja, hiel wol, frjeonen!” det ik ’er allehiel-en-al oars fen waerd, en mear om de faem tochte as om de domenij, do wy yn de tsjerke wierne, sa det ik mar in bytke fen de preek forhelje kin. Allinne wit ik ’er fen to sizzen, det er meastal binnensmûle op ’e tosken praette, en den rôp er wer:Jeruzalem! Jeruzalem!mei in bolderjend lûd. Ho nuver seach ik op do de tsjerke útgong, en wy ús redens werom helje scoenen, det wy oan de kofjetafel noade waerden, hwer dy jongfaem pronkemoai bysiet. It wier in blomke fen sauntsjin jier, danich optakele. Moaije reade wangen hie se; mar de eagen gitswart, en dat stiet net for in Fryske faem. Sa tink ik ’er oer, mar eltse minske hat syn sin, sei ús beppe, en hja iet plattekoek.Us bûrman en de boer wierne kennissen. De boer frege: “Hwet for in jongfeint ha jy dêr by jo?” “Wel, dat is in soan fen Pibe Rommerts.” “O, sei de boer, dy hat sa ’n rún hawn, dy frij hwet in gouns roun.” “Just, ja. Dy foks’le nuver de wei lâns as er los wier; ja, hy hat noch stêdsswipen woun.” “Dochs, ju?” sei de boer, en al sokke hynstepraetkes mear, dêr ik in bytke nocht oan hie. De jongfaem siet to klontsjeknippen: der fleach in great stik krekt yn myn pantsje. “Hou! sei se; dat is mis!” “As it miend is, net, faem; den wier it my goed, al wier it in balstien fen sa ’n skepsel as jy binne.” De faem sloech de eagen del. “Ha, ha! sei de boer; men kin wol sjen, det er fen de selde lape toarnd is as syn heit. Dêr haw ik ’ris Wytmarsumer merke mei hâlden, en do gong it ek al nuver yn syn wirk. Keardel, hwet hiene wy do in wille! Wy sloegen yn eltsoar om as heidens en Turken. Wy jagen de exteur en de adstinten de wei op. Mar it hat ús jild koste.” “Ja, sei ús bûrman, dy kin syn wird wol dwaen, al is it mar in kreupele skroar.” Op dizze wirden koe ik dudelik merke, det de troanje fen dy jongfaem foroare. Wier it yet mar in bakker west ef in timmerman, tochte hja licht, mar in skroar! It sloof wist misskien net, dat wy better sûnder klerken koene as sûnder skroarren. Mar ik sei: “Bûrman, jy sizze dêr fen kreupele skroar; wit’ je den net, det it sa biskikt is, det skroarren, dy kreupel ef rounrêgich binne, det sokke de bêste binne? Binne se kreupel den kinne se maklik de iene skonk ûnder de oare trochslaen, en binne se rounrêgich, den binne se tichter mei de noas op hjar wirk”. De boer lake, det er skodde, en de faem glimke sa hwet to mûk. “Ha! tochte ik, nou fal ik hjar dochs net ôf.” Dat streelde my sels; hwent siker it famke bifoel my. De klean sieten ’er sa kant om; hjar moaije kleur, hjar ynblanke hals, hjar moaije roune earmen, koartom alles naem my yn. Dêrby de moaije rike keamer; it moaije fjûr; it blinkende hûsrie; it silver yn de pasteleinkast; alles wier sa forguldich for myn jonge bloarrige eagen, det ik as bitsjoend like, en tûzen kearen dêrnei haw ik wol ’ris tocht: “Sa kin men mar ienris in jongfaem ljeafhabbe.” De boer noadde ús to iten, ef ljeaver dy goede ljue wisten net better, ef dy kofje jowt is it iten skildich. Hja lieten earst de brandewynskop roungean, en do it tafal sa kaem, det de faem my tabringe moast, sei se mei in bernlike flaeijende stimme: “As je b’ljeaft; scille je ’ris mei my drinke, feint?” “Dêr tankje ik for, faem!” en ik preau. Sokke drank haw ik noait dronken út in leppel, dy troch sokke lippen oanroerd is,” sei ik. It skimere my foar de eagen, do ik dat skepsel dêr foar my stean seach, en ik seach net ienris, det se op de iene tean stoe. Hwent it ongelok woe, det se krekt oan de oare kant kreupel wier as ik. Wy ieten, en ús bûrman plakte my oan de griene siede fen de faem, en de frijerij bigoun, det ik in lyts tikje mei myn kreupele rjuchter knibbel tsjin hjar kreupele lofter side joech. De frijerij waerd greater, do de âlde ljue yn it bûthús gongen om it fé to bisjen, en de faem de tafel ôfnaem. Us bûrman rôp my by it útgean ta: “Nou, Gabe, dou moast ’er mei oanpiele, krekt as it âld wiif mei de hinnepiken.” “Ja, mar dy rekkene dea; sa wol ik net,” rôp ik werom. Ik hoallefoalle dêr krekt sa lang om, det ik hjar in tútsje ontstiel en hjar frege om de oare sneins wer to kommen? Krekt sa as wy dêr rjucht oerein by eltsoarren stoenen, en hja sa hwet op ’e lippe kôge om ja ef né to sizzen, dêr komt ús bûrman oanstoarmjen, en dy sei: “Ho nou, Gabe? Haste hjar noch net op ’e skirte? Jimme moasten ’ris by de hynstekeapers op ’e skoalle: dy scoene jimme hwet oars leare.” “Ja, mar as it my to dwaen wier om kwea to learen, den woe ik de baes sels sprekke; den woe ik by de divel op skoalle gean, bûrman.” Sa spriek ik, en de faem sette greate eagen op, det ik yn ienen fen in sêfte weisinkende frijer yn in rouwe bolderbast foroare. Mar ik wier to fol fen hjar, sa ynnich troch alles hinne forslingere, det ik it myn goede bûrman hast kwalik naem, det hy my oansette woe om fierder to gean as it fatsoen meibrochte. Do it tsjin fjouweren roun, woe bûrman foart; hwent hy sei: “Ik sjen wol, dou krigeste hjir sa ’n great klontsje yn de thé, det ik ’er my hiel net nei set om dy mei to krijen.” “Ja, wis,” sei ik, en ik woe al nei myn redens gripe. “Né, nou siz ik op myn beurt, nou scilste bliuwe. It is sa kâld det it ongelt. Ik scil it wol oan dyn âlders sizze, en moarn om tsjien ûre is de feint hjir om dy to heljen.” “De faem lake ’ris, mar dy wipte hird nei it bûthús, en dy frege oan de âld boer, en mei in amerij wier hja werom, en in knikje wier genôch om my it witten to dwaen, det ik bliuwe koe, en ik wier boppe de wolken. Do ús bûrman ôfskie nomd hie, naem er my by de earm, en hy sei: “Dy de domenij spritsen hat, mei de kastelein ek wol ’ris sprekke. Ik wol in ôfsetter nimme.” En do wy nei de herberge gongen, do sei er: “De diker, Gabe, nou haste byt. Maetsje, maetsje! astou dêr efter komme kinste, den kinste dyn skroarstafel mei al syn lappen mar opbarne. Hjir hinget in boerepleats oan, man. De boer wirdt âld, en syn âld wiif is blyn, en meastal bêdridich. En dêrby jimme kinne eltsoar neat forwite; hwent jimme binne beide afterbernsbern fen Mephiboseth.” Ik moast laitsje, hwent de man wier rûch en bibelkindich. Do ik wer thús kaem do stie de âld boer al to heajaen, en ik fage de stalhouten oan krekt as thús. “Dat giet dy yet al linich ôf,” sei de boer dêrop; en do bigoun ik oer kij en skiep to praten as in âlk. Ik bitaestte alle kij, en sei er ’t mine oer. De man sei: “Jy koene wol boer wirde, Gabe. ’t Is jammer det je it net binne, mar men kin ’t net witte,” sei de man, en dat hie for my in djippe bitsjuttenisse. Koartom, dy man wier mei my ynnomd, en hy gong koart nei iten op bêd en liet my mei Geke yn de moaije keamer allinne.Wy hoefden nin ljocht; de moanne skynde boppe yn de loft, en sa ’n nacht to biskriuwen is boppe myn krêft. Ik scil ús âlde Gysbert-omme mar sprekke litte.Da ’k boascke’, eer’n oon uwz Ynts,(het wier ick jiette’ yen jobbe!En jae wier, earm’ djier, jong,)ick lille’, ick bortte’ ick sobbe;Ynts knuwck-forsche my weer so lordig en so swiet:O jeugd! O swiete jeugd! Ick mecke ien sjongsum liet.Mar yn de neinacht, do ik allehiel forsonken en fordronken wier yn my sels, do (hja siet flak foar my, en de moanne skynde hjar flak op hjar moaije troanje, sa det er yn de appelkes fen hjar brune eagen omdreau) do suchtte ik, en sei ik: “Hwet bin ik in great gek west!” “Ho sa?” sei de faem. “Ik haw altiten in tsjinnichheit, ja, in wjeraksel op brune eagen hawn, en nou de moanne sa frjeonlik yn dines skynt, nou sjen ik ’er de himel fol salichheit yn.” “Né Gabe, sei de faem, “dou biste gjin great gekwest, mar dou bist ityette. Ik scil ús folk roppe. It wirdt tiid, Gabe”, en woeps, do fleach se op en liet my allinne sitte, en ik sloech my sels foar ’t boarst. Gabe, Gabe! sei ik yn my sels, dou biste in gek, in forljeafde biste. Tûzen reis haste sein, in frommis scil my noait fortokje, en nou bart it al yn ien nacht. Mar dizze faem hat my dochs ljeaf; hwent hja seit my de wierheit.” Ik gong op bêd, mar myn Geke gong wer nei it folk ûnder de kij. Eft dy ek hwette hearre moast dêr yn ’t bûthûs, det se in kreupel skroar ta in frijer hawn hie, dat kin men tinke.De oare moarns om tsjien ûre kaem yn pleats fen de feint in earm arbeider, dy for de feint yn ’t plak wier. Hwent dy wier út-fen-hûs gien. Do wy foart scoenen, joech se dy earm man earst in great glês brandewyn, en do er dêr in swolch fen naem, do striek er him oer it liif en sei: “O, bêste faem! dat falt ’er yn as Gods wird yn in soldaet. Hwent ik hab it yn gjin healjier preaun, en yn gjin fearnsjier spek ef flêsk yn hûs hawn.” (Om it earste wird koe hja hast wol lake hawwe; mar it twade makke it minder). “Mar ik moat net kleije faem; hwent ik haw it my sels dien. Ik hab yn myn jeugd to los libbe en gjin priis op it jild steld, en nou ik oppasje wol is it to let. Ik doar oars sizze, det ik oprjucht bin: ja, ik bin altyd to oprjucht west. Mar ik kin jimme sizze, det it my wol ’ris om ’t hert slacht, as ik myn seis earme berntsjes en myn wiif dêr om de hird heukerjen sjen; en as ik den tsjin my sels siz: “dat is dyn skild”, den rinne my de triennen wol ’ris oer. Mar hwet scil ik? Ik arbeidzje mar wer, en siikje my sels op to barren mei kwinkslaggen lyk as je niis heard habbe.” Wy stiene allegearre bisoud by eltsoar en de iene seach forslein op de oare. Ik ek; ik wist wol, det it in mâlle Bearn wier, en det it mâl gien wier, mar det er dêr sa folle bitinken en fiel fen hie, dat hie ik noait tocht. Geke wier hastich foartroun, en dy kaem werom mei in great stik spek, wol seis poun swier. “Ha jy dêr wol sin oan?” “O, myn ljeave faem!” sei er, “ik scoe jo wol patsje, mar dat kin Gabe wol ôf.” “En dêr haw ik yette in stik spekkoeke for jins earm wiif.” Dat die se yn in pûde. “Tankje tûzen reis”, sei de man. De boer die de groetenis oan ús heit, en sa teagen wy der op ôf. “Gabe! sei de arbeider, “hwet hastou dêr in bêst faem krige! Al wier se noch sa mishipt, al wier se ’er forwoechsen by, it wier yet in ingel; hwent in meilijich hert is in goed hert.” Ik swijde dêrop; hwent ik wier ek biteutere en ontdien.Einlinge kamen wy thús. “Nou, sei ús Rommert, “dou komste fatsoenliker foar den dach, as dostou mei de Noarger rún yn de sleat sitten hieste; mar dou wirdste ek in dei âlder.” Us heit en mem wierne allehiel yn ’t moaije pak stitsen, det ik by sa ’n gnappen faem, by sa ’n riken faem west hie, en dat wol ien fen hjar âlde kinde. Mar it moaiste fen de reis wier, det Bearn syn wiif op ider ein fen dy spekkoeke in trije goune foun. Noait fen de dei fen myn geboarte ôf haw ik blider minsken sjoen as dy twa ljue. De man siet yn de hoeke to sjongen en hy smiet de hoed yn de skoarstien op fen blydskip do er my seach. It wyfke stienen de triennen yn de eagen, en dy sei: “Dat minske woe ’k wol ’ris sjen.” “Wel, dat is in kreupelen ien lyk as ik bin.” “Hâld de bek, ju”, sei Bearn, en stiek my de fûst ta. “Scille je komme to meltsjen, Bearn?” “Ja, Gabe”, sei er, en ik gong ’er wer út.Lyk as ôfspritsen wier, scoe ik mei in fjirtsjin dagen wer by de faem komme, mar ear ’t ’er fjouwer dagen om wierne, hie ik hjar al op de hynsteslide. O, hwet formakken wy ús! En ús âlders seagen ’t mei gjin lede eagen oan. Omdet ús beiden it riden lêstich foel, moast ús âlde guds it omtjilde.Tonei, do ik ’ris wer by hjar kaem, hie ik to djip yn de romer sjoen: ik hie alderhânne nuvere praetsjes, en der siet in feint yn de hoeke, dat in neef fen Geke wier; in stimper, dêr net folle forstân yn siet. Yn myn oerdwealskens koe ik net litte him sa ûnder wetter troch de gek oan to stekken; ja, ik koe net litte ’t hjar heit min ef mear to dwaen. Mar do ik allinne by hjar kaem do waerd my it leksom oplêzen, en hja sei mei in sêfte leidige stimme: “Gabe-heite, dêr haste it min makke. Hat ús neef in lyts forstân, syn hert is to goed om him for de gek to hâlden. En dêrby haste ek onfoarsichtich west; “hwent hy is sterk, en kin dy wol meitsje en brekke. Mar meast griist it my yette, detste myn âlde heit”....... en hjir op bigoun hja to kriten, en de triennen fen in jong frommiske, dy men ljeaf hat, binne sterker as kanonkoegels fen ús fyanden. Ik wier allehiel to neate, en myn hert wier sa britsen, det my de wetterlânners ek oerrounen, en ik betterskip biloofde.Ik seach nou oan hjar dizze trije dingen: foarearst, det hja to folle forstân hie, om hjar troch flaeijen yn it net lokje to litten; ten oarden, det se in meilijend hert hie; en ten tredden, det se wol wiste, det de frouljue de mânljue bêst mei sêftens liede kinne; ja, det se der master en hear fen binne, det se hjar om de fingers wine kinne, as it mei sêftens giet. Master Freark syn âld wiif seit altyd: “De manljue binne lyk as de fjûrstiennen; as men dy stikken slaen wol en men leit se op in balstien, den fleane de fonken der út, en de fjûrstien fljucht fen siden út en bliuwt hiel; mar liz him op in kjessen, slaen der mei in moker op, en hy fljucht yn tweintich stikken.” Om koart to gean, ik rekke allehiel-end-al op dy faem forslingere, en ik hie wis mei hjar boaske; mar sjoch, hwet barde! De faem krige de pokken, en waerd ’er fen skeind; en nou waerd ik fen myn makkers pleage, det ik sin oan hwat raers hie, en nou liet ik hjar tsjin myn sin stiltsjes glide, en ik bleau wei. Mar myn makkers hiene my ek al de hiele winter pleage, en seine altyd: “Astou nei de preekstoel scilste mei dyn breid, den moatte jimme lyk as de stedsljue yn in sleepkoetske: hwent as jimme to foet geane, den fleane jimme stap op stap tsjin eltsoar oan.” En oan sokke praetsjes steurt in jong minske him soms sa folle, det er dêr allinne om syn greatste bilangen foarbysjocht. Do de faem nei de pokken wer op de foetten kaem en ik stil weibleau, do skreau se my út hjar goedheit yette in fjreonlike brief, hweryn det se my bitanke for alles, mar hja ferge net mear, det ik hjar ljeafhabbe scoe, omdet hja skeind wier. Forgeat ik hjar it wier net goed fen my, det ik sa licht fen hjar ôfseach. Ik wier as in hiel hopen berntsjes, dy de nút ljeafhabbe, om mei de dop to boartsjen, en dy de pit weismite. Tûzen reizen hat it my roud, hwent noait krij ik wer sa folle sin oan in faem as oan dat minske. En nou gong it mei my yn de wyldernisse. Ik reisge nei alderhânne fammen krekt sa lang det ik omkomd wier, en ik nearne mear heul foun, ef it moast allehiel yn de frjemdte wêze. De lêste kear, det ik by in faem west hab, dat wier op in Drylster merke. Do seach ik in tsjep boerefaem, dy by in âld boer wenne. Ik wier by in omke, dat in bakker wier, út-fen-hûs. Ik hâldde merke mei de faem, en mei in fjirtsjin dagen reisge ik nei hjar ta op in snein-to-joune; mar dêr bin ik sa raer weirekke, det my it einekroas op ’e holle siet, en det ik in dei op bêd lizze moast, om de klean op de oun op to druijen. Ik woe net sizze, hwet my oerkomd wier, mar lyk as ’er nin moart forholen bliuwt, sa gong it my hjir ek mei. En do moast ik hwet hearre, dat kin men tinke. Mar om oan al dy praetsjes in ein to meitsjen, sa makke ik ’er sels dit[53]sankje op, en dat song ik alle man foar, dy er oer bigoun.Nei dizze set haw ik noait wer nei frouljue taeld, hwent dy ik wol hawwe woe, dy woe my net hawwe, en dy my wol hawwe woe, dy woe ik wer net hawwe. Ik kaem ’ris by in feint fen ús, dy in jier ef fiif troud west hie. Dy siet by in moai fjûr en paste op ’e brij. Hy hie it âldste jonkje op ’e knibbel sitten, in skilderij fen in jonge! Syn wiif hie ien yn ’e skirte, en ien laei yn ’e widze. “Nou haste it woun, sei ik tsjin him, noustou wiif en bern haste, maet. Nou kinste de brij omriere.” “Ja, sei de man, “nou wit ik, hwer ik for arbeidzje. Ik plichte for de kasteleins to wrotten en to wramen, en nou dwaen ik it for myn eigen flêsk en bloed. Mienste det dat gjin nocht is, Gabe? Mienste det ik net greatsk bin op sokke moaije gesoune bern? Mienste det it gjin inerlyk formeitsjen is, det de bern jouns sa bliid binne, det hja by my opfleane as ik fen it lân kom? En as ik den sa wirch bin, det ik hast net sitte kin, det myn wyfke alles docht hwet mar kin, om út ús lyts bistean my to forkwikken? Is dat gjin nocht, Gabe? Dou wiste wol better, feint.” “Ja, mar, sei ik dêr wer op, “de measte houweliken binne as in sûkerbeantsje. Dat bytsje sûker is der gau ôfsobbe, en den miene folle ljue, det ’er in swiete mangelpit foar den dei komme scil, en it is in stik divelsdrek ef rhabarder, en den lûke se misselike gesichten.” “Ja, heite, sei de man, “it giet dy as de foks yn de fabel. Dy seach in moai bosk druven hingjen; dêr hie er folle sin oan, mar hja hongen him to heach; hy koe se net rikke. “O! sei er, “hja binne dochs ek mar sûr.” Sa giet it dy ek. Dou kinste gjin goed frommiske mear krije, en nou bigjinste op it houwelik to smeulen. Mar dou kinste der dêrom yette wol mei in slingerslach oan reitsje. Dy âld boer to Abegea moast earst troch ’e skoarstien reisgje, en do hie er mei in rep in wiif. Sa kin it dy ek gean.” Do hie ik genôch, en ik winske him genacht, en ik bin en bliuw de âlde feint Gabe Skroar.Grou.E. H.DE HOANNE FEN WESTEREIN.DE BOER EN DE HOANNE.Boer.Hwet bistou greatsk! Hwet byldstou dy wol yn, heite? Dou stapste der hinne as in darkert, ja, as in kening; by eltse trêd hâldste dyn poat hwette yn ’e hichte en sjochste parmantich om dy hinne, krekt eftstou seiste: Hwa is my allyk? En dat op in dongbult! It stiet dy moai.Hoanne.Ja, greatsk bin ik, mar dêr binne ek redens for. Ik stap as in kening, omdet ik in kening bin; in kening mei ried en died.By it hiem fen Sathe Westerein, pleats by Woarkum.BY IT HIEM FEN SATHE WESTEREIN, PLEATS BY WOARKUM.Boer.Dou in kening?Hoanne.Ja, ik in kening en faek in ruk better as ien, dy oer jimme minsken regearret, tinke doar.Boer.Kom, lit ’ris hearre, ho regearrestou den?Hoanne.Ik hâld de wacht by nacht en by dei. Bigjint ’er in collega fen my yn ’e bûrren to kraeijen, al is it yn ’t holst fen de nacht, ik bin wach en kraei ek; ik tean, det ik ’er bin. As jimme noch miene, det it piktsjuster is, den sjen ik al det de kjimmen hwette blank wirde, en ik kraei it oer ’t hiele gea út: “Mannen, it is dei!” Astou ek mienste, det ik liz to sliepen, as se my twa trêdden fen myn team ontstelle wolle, den biste de planke fier mis, feintsje!Boer.Nou fierder. Dou kraeiste goed, dat is wier. Dou haste in bek as in sé; mar as de hânnen út de mouwe moatte, en it komt op stik fen saken oan, ho den?Hoanne.Den bin ik ’er ek, den bin ik krekt de man. Ik raem, ik byt, ik pjuk, ik klau, ik stjit yn de hichte op, det ’er de fearren nei stouwe. Ik siz kik noch mik; ik fjucht; ik fjucht as de dapperste held ûnder jimme tinke doar; ik fjucht sa lang as ’er in drip bloed yn myn ieren is, en de eagen hingje my al út de kop, foar det ik kamp jow.Boer.Ja, mar, feintsje, dyn fjuchtsjen hat net folle yn de merse. Hwent dyn hinkes scoene it nin krommel minder by in oare hoanne hawwe as by dy. Dou fjuchtste mar út jaloerskens, krekt as ús dronkene boerefeinten, dy eltsoar de bek opsnije om in moai faem.Hoanne.Ik fjucht út jaloerskens, ja, mar ek út nocht. It is wier, ik moat wol ’ris mei de stirt slypjende op de groun en in biblette kop om in hinnekommen sjen; mar, jonge, aste ek ’ris wiste, hwet in wille it is, as dyn fijne ûnderlaeit en toliter slein is, om den boppe op syn bliedende en hymjende bealch to stean, en victoria oer de hiele bûrren út to kraeijen; den scoeste de kâns ek al ’ris weagje.Boer.Dou fjuchtste den út jaloerskens en earsucht; dos dou fjuchtste for dy sels, en dou biste ek al nin hier better as de keningen oer de minsken.Hoanne.Nou, húsman, as dat den sa is, det ik for my sels fjucht, ik doch it sels allinne ek ôf. Der is nimmen yn myn ryk dy fjucht, as ik allinne. Der is ek nimmen dy in heale duit for de oarloch hoeft op to bringen; hwent ik bitelje de kosten mei myn eigen hûd. Ik rop myn folk net yn ’t fjild om myn rûzjes, dy ’t ik mei oare hoannen hab, út to meitsjen. Dou seiste, ik bin nin hier better as de keningen oer de minsken, mar as dy lilts op eltsoar binne, ef hja wolle eltsoar in flie ôffange, ef hja loere om in hoeke lân fen hjar bûrmans hiem ôf to skoerren, den is ’t gerop:Te wapen! Uwe eer, uwe haardsteden en altaren, uwe vrouwen en kinderen, uw goed en bloed zijn in gevaar! Op de roepstem uws konings dan te wapen!En de ûnderdanen moatte faek fjuchte as earme halzen for in ding, dat hjar nin botsen skele kin, wylst de man, dy ’t egentlyk allinne oangiet, thús bliuwt en syn glêske pons drinkt.Boer.Nou, dêr scil ’k net fen sizze; dêr is al in bytke fen oan. Mar dat foroaret ek njunkelytsen al. Fen âlds makken de keningen oarloch op hjar eigen manneboet, mar nou wolle de ûnderdienen it al hwette mei witte, omdet it op hjar hûd en jild oankomt. Mar né, sa as dou is by ús de wisansje noch net. Dou dochste lykwol ek in bulte for dy sels; dou fjuchtste út jaloerskens en earesucht, mar dou fjuchtste ek as in hoanne út hoannichheit for dyn plezjirkes, feint!Hoanne.Ja, plezjirkes haw ik, dat is wier; sa folle as ik mar út de skinen sette kin; mar dêr bin ik ek tankber for. Ik doch in bult goed.Boer.Sjen my dyn kammeraten ûnder de bisten ’ris oan; hwet in gelok hastou boppe tûzenen! Is der in edeler bist as in hynzer? Sjen my dy ljeave lytse fôleman, dy dêr mei syn moer oer de sleat rint to boartsjen. Hwet in tsjep, fyn bisnien, nuver bistke is it! Scoe it yen net grize, det men it forkeapje moat? Foar det it earme skepsel it ein fynt, moat it earst noch troch tweintich boalshânnen gean. Mei in mannich jierren wirdt it in âld knol, dy mear ferge wirdt hwet er jierriger en swakker wirdt. Arbeidzje by it bealchfol; skriel foer; en dat by de tomme heind; yn kjeld en snie faek oerwinterje yn de weide; it boarst, ribben en skoften oan ’t blieden lûke, en den ta in salve bruijen op de iepene rauwe bealch ta. As ’t alles omkomd is, ta lean for al syn bodzjen it mês fen de filder troch de strôte en de hûd oer de tromme. En dyn libben, it is ommers inkel wille; it is it libben fen de Sultan fen Konstantinopel yn ’t midden fen syn harem.Hoanne.Ik in Turk? Wrymmels net, Jelle! Ik bin in goed kristen hoanne, lyk astou in goed kristen boer biste, En hwet dyn foarâlders, de âlde Friezen oangiet, ik wier al de heechste yn ’t kristenryk, do dat noch wylde heidens wierne; hwent do stie ik al boppe op alle tsjerken en toerren, dêr kristenen wierne.Boer.In kristen hoanne scoeste wêze aste in domenij wierste; hwent dy kraeije, skraebje en bite ek wakker, as hja it wirdbiskophearre, mar nouste njuggen frouljue allyk troud haste, biste in Turk. Dêr haste de Ljouwter krante fen Smeuding; dêr kinste yn lêze ho de Sultan libbet. Lyk as hy libbestou yn dyn harem, en dat is it hinnehok; hwa ’t dy mar yn de kop komt smytste de bûsdoek ta, en ’t spil is klear. Dat giet sa, de iene foar en de oare nei, en as de dei yn dat wirk forroun is en de nacht komt oan, den sit dyn partelot, de earste Sultane, dyn hertlapke neist dyn side to sliepen, wylst de oare fen de team hjar lokkich rekkenje, det se hwet fierder ôf mei de greate hear op ’t selde rik sitte meije. Hwet in wille! En dat giet sa dei út dei yn, it hiele jier troch. Lijen haste net, lijen kenste net. Wirdste âld fen dagen, en der komt in sike ûnder ús folk, dy in licht hoannesopke nedich het, knik, draeije se dy de nekke om, en dou haste der west. It docht dy noch minder sear as it lûken fen in losse tosk oan ús boi. De faem stekt syn majesteit yn ’e soppanne, en it wetter, dêr de Sultan yn útsean is, tsjinnet noch ta in forkwikkinge for in gammel sloof. Yn glorie en wille haste libbe oan de lêste sike ta, en dyn lyk docht noch goed nei dyn dead.Hoanne.Forginste my dat, Jelle?Boer.Ik bin net oerginstich. Mar ik kin it net bigripe, hweromstou, hoanne, in hoanne, dat is gelokkich wêze moaste; en dat ljeaf fôlke dêr hynzer wêze moat, dat is, ongelokkich. Us lânhearre seit altiten, as der in diere-ivichheit is, dêr al it kromme fen dizze wrâld yn rjucht makke wirdt, den hastou dyn lean wei.Hoanne.Ja, mar ik doch mear goed astou tinkste, boer!Boer.Dyn goeddwaen dat mei ek wol sa wêze; dêr scille wy net fet fen sopje, feint! Kromme aeijen leiste ús by de roes. Dou biste sa loai detste stjonkste; fjuchte, nou ja, dat kinste, en dat wolste eltse ûre fen de dei, mar krekt as de greate oarlochshelden biste noch to loai om út to brieden, hwetste sels trêdden haste. Hawar! dêr haste dy doffert, ’t ljeave bistke lost syn douke ôf; hja sit deis, en hy nachts to brieden; mar dou, loaije stjonkert, litste ’er de earme hin allinne mei oanpiele. Dat sloofke sit trije wike oan ien stik op de aeijen to brieden; alle fearren broeije hjar fen it liif; hja liket wol fild op hjar bleat-rauwe boarst; en dou sjochste der net nei om. Ja, dou haste net in kerlke for de earme piken oer, en it is al folle detste dyn eigen bern net op ’e kop pikste.Hoanne.Nou, ja, dat ha ’k dy al sein. Ik bin kening, en as ’er ien kening oer jimme is, dy de kream for syn wiif útleit ef syn lytse bern himmelt, hingje my den mar op. Mar myn wyfkes dy doch ik goed, en ik trotsje de bêste kening út, dy better for hjar soarget as ik. Skraebje ik de hiele dei net yn de groun, yn ’t gêrs, yn de rúchskerne en wech ende wear? En as ik in kerl ef in wjirm fyn, rop ik den net altiten fen, tuk, tuk, tuk! Stjerre scoe ik ljeaver fen honger as in grizelke yn de mûle stekke foar det myn hinkes hjar biderf hawwe. Sjoch ’ris, binne se net fet en tierich? Ha ’k se net yn steat brocht om it brieden út to hâlden, en for myn jonges en famkes allinne to soargjen? En hwet in skreits bin ik! Ik bin ommers sa meager as in range. Né! Jelle, ik doar myn kaem skodzje det er klapt, as ik keningen ûnder de minsken sjen, dy sels skatryk wirde, wylst de ûnderdienen swietkes wei útdroegje. Eltse Hohenzolrnsman op klompen seit tsjin hjar:Ha, bruder mein!Hja witte net hwet hja ite wolle, en miljoenen fen hjar folk witte net hwet hja ite scille. Hja witte net ho útwreidsk en oerdwealsk se hjar wol optakelje scille, en miljoenen fen hjar folk rinne hast neaken en bibberje fen kjeld.Boer.Hou, hou! Dou gieste ’er mei feart út. In ryk is nin hinnehok en in kening nin hoanne. In kening kin net fen in kerl ef in keallegêrskje libje. Dou wiste ek sa goed as ik, det in kening moat as in kening yn pracht en hearlikheit foar ’e tried komme; oars leauwe se net oan him en syn macht om oarder to hâlden. Dou strûzeste dêr oer hiem en dongbulten hinne mei lange spoaren oan de learzens; in takkelde kaem, sa read as kralen, fierste op de edele kop; twa lellen bloed litste bingelje ûnder dyn kin; in rôk mei goudene knopen en grien flewielen opslaggen haste oan; en den noch in stirt fen bonte fearren, dy dy mei in nobele swier efter it gat swypkje en neibôgje. As ’er de sinne op spilet den wit men wrychtich net eft men goud en juwelen flonkerjen sjocht, ef side en flewiel. En dou fordomste ’t ek al om ’er lang mei to rinnen! As ’er it minste sprûzeltsje oan komt, litste ’t pak by stikken en brokken by dy del falle, dou skopste ’er as fodden yn om, en tsjochste in splinternij oan. Dat dochste yn dyn keninglike oerdwealskens alteas elts jier iendris, en nou biste lêbich, det ús keningen hjar ek nei hjar steat yn ’t brat stekke, en dêr in bulte jild for útjane. Dou haste goed sprekken; dy groeije de klean oan de bealch, en hja, dy sa neaken as in swel to wrâld komme, moatte ’t ommers keapje for ’t jild, dat wy hjar jane. In swan hat syn fearren krekt sa goed nedich as in mosk.Hoanne.Dat witte de bern wol, Jelle! Mar ik siz nou mar ’ris, jimme wirde der neat better troch. As de harder in baitsje oan hat fen flewiel, in hoed mei silveren lutsen en reade plommen, en in staf mei poarper strûzen hat fen goud, dêr scille de skjippen nin byt better by farre, as det er yn pij klaeid is en in iken stôk yn ’e hânnen hat. Mar sa binne jimme minsken. Jimme leauwe oan nin kening as er him net op jimme kosten oppronket. Den earst kin de kening syn hoanne kening kraeije, as syn pracht jimme blyn skynt for jimme eigen jild.Boer.Kinste Fransk?Hoanne.Né; hwet Fransk! Ik kin net iendris lêze, myn ljeave man.Boer.Dou praetste oars omtrent krekt as de Fransken foar in sauntich jier. Do krantte ús heit wakker, en den hearde ik dêr alle dagen op omtongerjen. Ef sit ’er den Fransk bloed yn dy? Biste in Franske hoanne?Hoanne.Ik bin in echte Fryske hoanne. Myn mem hat my to Frentsjer yn ’e bocht fen Guinea lein. Ik bin to Lollum yn de pasterij útbret en opfet. Domenijs Hindrik hat my to Bolswert oan dy forkoft, en sa bin ik, astou wiste, hjir to Westerein komd. Ik stean hjir op in âlde groun, dêr dyn foarâlders twatûzen jier tsjin de tirannen for fochten habbe. Nin foet kinstou hjir sette, dêr nin heldenbloed fen hjarres for ús frijheit yn sipere is. Spat it net tsjin dy op? Fljucht it dy net yn de eagen, noustou my foar de skinen smytste, det ik in Franske hoanne bin, omdet ik praet as de âlde stânfriezen? Dou tinkste ommers net, det hjar âld soun forstân en de nije Franske franjes, dy op guillotine en tirannij útdraeiden, it selde ding wierne?Boer.Nou, dêr seiste hwet, hoanne, dat koe de planke wol net ’ris fier mis wêze. Us pake dat wier in âld-frinzich keardel en in Fries op en út. Dy mochte nin Franskman sykjen hearre; mar dy praette omtrint krekt en allyk as dou. Nim it my net kwaelk; mar de smousen, dy de kranten skriuwe om ús jild yn hjar pong to krijen, meitsje ús sokke fabels wiis.Hoanne.Né, ik krantsje net. Ik kraei mar út myn dom hoanneforstân, mar dat is den dochs noch better as it getsjanter fen de toalf stammen, dy kranten skriuwe en lotterijbriefkes en brillen forkeapje, om de hân yn jimme pong to krijen.Boer.Dou seiste al gedurigen, ik kin net lêze. Dat flouste ommers, hoanne. Do ’k in bern wier, ha ’k dy wol tûzenris yn ’t A-bie-boek sjoen. Dou stoeste ’er foare yn flak tsjin it A-bie oer; en dêr stie ûnder:Gelijk de wakk’re haan tot kraaien is genegen,Zo laat u, jonge jeugd, tot onderwijs bewegen.Dou wierste in eksimpel for de bernkes; dêrom hjitte it ek in Hoanneboek. As hja fregene, ho fier is boi hinne? en hy wier noch yn ’t A-bie-boek, den wier ’t: “Hy is noch yn ’t Hoanneboek”. En nou seit de hoanne sels, det hy nin A foar in Bie ken.Hoanne.Nou just. Sa lang ik yn ’t A-bie-boek wier en alle letters jimmer foar myn snavel hie, koe ik alle letters op in prik; ja, ik koe ek noch boekstaverje A Bie, ab; E Bie, eb; O Bie, ob. Mar nou bin ’k ’er al fyftich jier útskopt west; wolste wol leauwe boer, det it my allegearre skjin forgetten is?Boer.Ja, mar in ding moat ûnderhâlden wirde. Dou pielste der ek net mei.Hoanne.Ja, wol, piel ik ’er mei. Ik hab lêsten al ’ris yn de finsterbanken sitten en harke, do de master út it Heidenskip jimme Rindert lêzen learde; mar dêr koe ’k nin grizel fen fetsje. De master wiisde op in printke en frege: “En wat is dat?” “In Lodde”, sei Rindert. “Het is een spâ”, sei master. “Is dat sa?” frege Rindert oan in Ljouwerter, dy ’er by siet. “Né, jonge; dat is op syn Luwerdersk ’en leppe. Mar mogelik is ’t Hollansk”. “Né, sei Freark Dimter-farjer fen Bolswert, dy der ek by siet,Né, it is geen Hollansk. Te Deemter-en-zo dar segge se altiten fan skup”. “Ja, sei de Hollanske hear, dy jou span bleskes keapje woe,maar Deventersch is Overijselsch, geen Hollandsch. Spâ is Hollandsch, zoo als ’t gemeen spreekt, maar een fatsoenlijk man zegt spade, en zoo ziet men het ook altijd geschreven en gedrukt. “Nou, den mar spade”, sei Rindert. “Né, sei master,spâ, hwent oars komt it net út.Spâ,A.” En dat wier nou om de a to learen! Mar do Rindert oan deBie,DieenEffekaem waerd it noch mâller. Dêr moast er tsjin sizzebe,de,fe; hwent dy hienen nin klank, en dochs moast hy se útsprekke. Nou, dat giet fier boppe myn hoannebrein. Nei myn dom forstân kin ik net kraeije, en dou nin letter neame, al is ’t noch sa sunichjes, as it hat in lûd.Boer.Der is dochs noch in bytke fen oerbleaun, detste in pearhûndert jier yn ’t A-Bie west haste. For in hoanne praetste ’er moai tûk oer. Mar detstou dat mei dyn hoannebek net útsnetterje kinste, dat tanket dy de divel! Dat kin Prinsen fen Haerlem allinne, dy ’t útfoun hat.Hoanne.Ik wit it net. Mar it liket my ta, det de Friezen wakkere onnoazel wirde. Hja litte hjar troch domme Hollânners yn ’t lêzen en troch Juda en Israel yn de polityk ûnderwize.Boer.Hwet wolstou mei polityk sizze? Det wy ljeaver nei smousen harkje as nei ús dimmene foarâlders? Wolstou sizze, det wy it bigryp forlern habbe fen de echte âlde Fryske frijheit?Hoanne.Kukelekoe!Boer.Nou, nin oerdwealskens! Fiele wy net mear, hwet Fryske frijheit is?Hoanne.Kukelekoe! Kukelekoe!Boer.Dou biste in greatske gek. Der is nin wiis wird mear mei dy to sprekken. As sa ’n Fryske hoanne it wird fen âlde Fryske frijheit heart, wirdt er pûr gleon; den kraeit hy it út.Hoanne.Kukelekoe! Kukelekoe! Kukelekoe!Sate Westerein.J. H. H.MOSTERT NEI DE MIELTIID.Trije boeren sieten by de skoalmaster to iten; elts hie in eigen sizzewird. De master sei: “Wikje segge, sikje segge. Ik sie wel wat er aan de maaltijd mankeert. Wikje segge, sikje segge, de mostert mankeert er aan, en dan is de boel lak.” Do bigoun Tjitte en dy sei: “Ja, nou, nou jy it sizze, master, nou is ’t sa al; mar master, master! Né, nou ik bin der net jin, mar, nou, as se sa onbidinklike sterk is, det se yen yn de holle opskoert; nou, den siz ik, tankje for mostert.” Do bigoun Age: “Poeha en gjin ein! Myn ljeave freon! Mostert! Ik bin ’er sa bang fen, det ik se net yn hûs hawwe wol. Poeha! Wy hawwe it ’ris ien fen ús lytse bern oan de foetkes lein; dêr kamen blierren fen as hinne-aeijen. Myn ljeave frjeon! Poeha en gjin ein! Sok gûd nim ik net by it iten. Hwet sizze jy, Durk?” “Hm! Ik foarûnderstel namelik, sei Durk, as men der in bytke fen nimt, stel ik, scil it in minske gjin kwea dwaen, mar, stel ik, om it flêsk ’er troch to dweilen, hm! foarûnderstel ik namelik, det it ongesoun is; hm! ik tink den, foarûnderstel ik namelik, det it in minske kwea docht. Mar ik brûk it al, stel ik, en bin net tofreden as myn wiif it net op tafel bringt, foarûnderstel ik namelik.” “Frouluden, sei master,wikje segge, sikje segge, die vergete et hast altiten, wikje segge; mines ten minste as se kwaad is. Dan is ’t lak: want ik houd er feul fen, wikje segge, sikje segge, en dan binne wy beide kwaad, in dan seg ik wel ’ris, wikje segge, sikje segge, Aagt, as it de kofjekanne of de sukerpot waar, die oppe tafel ston, die sude niet fergeten wurde, lak, hoar! wikje segge, sikje segge.” Poeha en gjin ein, myn ljeave man, sei Age, jy falle raer op jins wiif út, en den kwea to wirden om in bekje fol mostert. Myn ljeave man, as myn wiif it mâl fel oan hat, poeha en gjin ein! den is ’t eft de kweade yn de noadstal stiet om syn hynstepoat bislaen to litten. Hja hellet de heuvel ta de skoarstien út, en dy den net fen ruten spilet, dy scoe se de hûd sa murf takje as in hjersttsjiis. Poeha en gjin ein! Myn ljeave frjeon! klei mar net. Hwet sizze jy, Tjitte?” “Ja, nou, sei Tjitte, nou ja, der binne kweade frouljue, mar ek onbidinklik ljeave hertsjes. Mar hja binne as it waer yn de Aprilsmoanne, onbidinklik hinne en wer. Mar, né, nou, as mines hwet ûnder de mûtse hat, den hat se in kop as in toer. Nou, ja, in stikelbaerch lit him better hantsje as in kwea wiif; mar as ’t goed is mei hjar, né, nou, den wit ik gjin aerdiger gûd as in treddekealskou en in jong frommiske. Onbidinklik moai, siz ik jimme.” “Poeha en gjin ein! sei Age, myn ljeave frjeon, in treddekealskou hat de pong om de hals, sa as men seit. En dy hawwe de frouljue ek, myn ljeave frjeon, en dêr giet alles yn, hwet de manljue fortsjinje. Poeha, en gjin ein! Tôgje oan mar, myn ljeave man!” “Hm! ik foarûnderstel, sei Durk, as in man alles yn dy pong smit, stel ik, hwet er namentlik fortsjinnet, hm! ik foarûnderstel, det er den net felle wiis is, stel ik; hwent den makket er him sels stedskyn fen it wiif, stel ik namentlik.” “Wikje segge, sikje segge, sei master, “dat is ’en kwestie, daar wil ik my niet in geve. Wikje segge, sikje segge, ’en peert in ’en wyf binne hondert datten an. Het iene dat hewwe se te feul en ’t ander te weinig. Mar jou sprakken daar fen ’en dardekalfskoe: binne dat de beste in hoe fergelyk je die by ’n wyf? Want as ik ’en ding niet begryp, wikje segge, sikje segge, den is it mar lak om er over te praten, wikje segge, sikje segge.” “Ja, sei Durk, ja, nou; nou né; in wiif is gjin kou; né, nou, gjin kou, mar der is gjin wiif sa ryk, ef hja is in kou gelyk. Hja nimt en jowt. En onbidinklik nuttich binne hja beide.” “Poeha en gjin ein! myn ljeave frjeon, jy hawwe der al in nuvere forgelikinge,” sei Age. “Ja, in wiif is as in brânspuit; dy nimt ek, myn ljeave frjeon, en gjin ein. Mar den moat er net lek wêze as úzes is. Dy bringt it net fierder as in skoaljonge pisset. Is dat in ding? Poeha en gjin ein! kom dou ’ris yn de stêd, myn frjeon.” “Hm! Ik foarûnderstel for in eagenblik, dêr kom je my op it sear, sei Durk; my as brânmaster, stel ik namentlik. Hm! ik foarûnderstel, as ik it nei myn sin hie, den waerd ’er in nij brânspuit makke, stel ik. Hm! ik foarûnderstel namentlik, det ’er wol jild by de gritenij is, namentlik stel ik.” “Poeha en gjin ein, myn ljeave frjeon! In nije brânspuit! Den wier it better in twade der by, mar ja wol, poeha en gjin ein! It scil der net ynstean. Den wier it mar better in twade der by, siz ik, myn frjeon.” “Wikje segge, sikje segge, sei master,so kenne se er ook wel ’en twiede skoolmeester by neme. Lak, wikje segge, sikje segge, dat gaat niet.” “Né, nou, sei Tjitte, nou, ja jy binne der op biroppen, master; mar do ús âld smid allinne wier, do moasten wy al frij hwet ûnder him stean. As de feint kaem om in hynzer bislaen to litten, nou en de baes siet ûnder syn soapke, eft it noaske him net; nou ja; hy die it al, mar né, nou, as de feint hwet dreau den wier ’t: “Wachtsje, divel! Wachtsje hwet! Jimme mem hat ek al op dy wachte”. “En den sa onbitinklik flokke eft it ambyld boarstte. Mar nou de baes partij krige hat, ja, nou, nou is er al makker wirden. Ik wol dêrom net sizze det jy onmak binne, master. Jy binne oars in onbitinklik bêst man.”Dêr kaem de masterke yn saun hasten mei moster. “Dêr stiet de mostert, hearen! sei se.Wikje segge, sikje segge, jou hewwe jou forpraten by de buren. Wikje segge, sikje segge, it is mostert na de maaltijd. En dat seg ik nog e’s, frou, hoar! De boel is lak met jou van daeg.” Do sette it wiif de hânnen yn de siden, en sei: “Jimme divelske manljue, dêr ik sa’n wird om siz; alle klapsketen en haverklappen moat men nei jimme loai gat rinne. Dat sit mar to smoken, to sûpen, to riddenearjen en to argewearjen, to prûmkjen en to kwatsen, en wy kinne de smoarge boel wer oprêdde.” “Poeha en gjin ein! sei Age, myn ljeave frjeon, giet de helsdoar iepen? Dat hawwe we hjoed net fortsjinne, wis wol?” “Hâld dou de bek mar mei dyn poeha! sei masterke, dou haste noait nin keardel útmakke, ju! Dou haste al twa frouljue hawn, en der is noait skaei fen dy komd.” “Wikje segge, sikje segge, sei master, jou beledige de minsken hier in dat komt niet to pas, frou”. “Hwerom hat er de bek der yn to slaen? sei hja, it is jou skild mei jins geëamel om sa ’n bekjefol moster. Moster is noait yn myn âlders hûs west; en dat wierne dochs gnappe boeren, en jou heit wier mar in waechdrager, in lantearneopstekker yn de stêd. Jimme divels! it grim scoe yen út de beugel spatte, dêr ik sa ’n wird om siz.” “Hm! ik foarûnderstel for in eagenblik, masterke is boas, stel ik, sei Durk, mar ik foarûnderstel namentlik as wy ’ris in slok dronken, en wy masterke ’ris yn de govert namen. Ho scoe dat lykje, stel ik?” Do sette masterke wer de hânnen yn de side en sei: “Dou smoarge trôch! Ik mei dy govertsje? Ik woe ljeaver det jimme allegearre smoarden, dêr ik sa ’n wird om siz; en dy in hân oan my slacht, dy helje ik it ljocht ta de kop út.” “Nou, dat komt my hirder-nôch oan, sei Age; mar né, nou, masterke, jy moatte bidare, jy binne sa onbitinklike kwea.” “Bidare?” sei masterke, “bidare? For loaije sûpkeallen, en pluggen bidare, man! Yn der ivichheit net, dêr ik sa ’n wird om siz”. En dêrmei stau hja de doar út. “Wikje segge, sikje segge, sei master, nou is ’t lak. Wy leze in de skruft, dat it eerste frouminsk uet in mansribbe maekt is, mar dat is wis in forkeerde ribbe weest, die nergens goed foor waar, as om er in wyf fan te maken. Het is best, dat jimme nou mar na hues toe gane: want ’t fermaek is over. Wikje segge, sikje segge, it is lak”, sei master. En sa tochten de boeren ek en gongen nei hûs ta. En hja toften by hjar sels: “Hiene wy sokke mostert by de mieltiid hawn yn pleats fen nei de mieltiid den hie it ús yet sa goed net smakke as it nou dien hat.” Ut.Grou.E. H.By Ageboer.BY AGEBOER.TAHEAKKE.Foar ytlike jierren haw ik jimme oplêzen ho trije boeren, dy by de skoallemaster to iten wierne, troch it kweade wiif fen master fen de mieltiid reage waerden; it stik hietMostert nei de mieltiid. Dy trije boeren en de skoallemaster kamen wer ’ris by elkoarren by Age oan hûs, en hiene altyd noch hjar eigen sizwirden. Age miende, det syn wiif nei de kreambisite wier, en dat scoe ek west habbe; hja wier al yn de pronk, mar dy wier om de warmte fen de dei hwette op de wrinen lizzen gien op in bêd yn de selde keamer, dêr dy manljue by elkoarren kamen. Hja hie de doarkes ticht oandien, en de skoen op ’e bêdsplanke set; nou koe se alles hearre, en gjin minske wist, det se dêr wier. Do de pipen yn de brân wierne en de romers fol getten (it wier in wyngelach), fette master it wird wer op, en sei: “Wikje segge, sikje segge, wy sitte hier niet op ’n ooyevairsnest: ’en flesse wyn, dat komt my alle dagen niet over. Men kan wel sien, dat het de boer goed gait. Nou, Age, ik gun it jou fan harten. Segen en gesontheit, hoor!” en master leuge syn earste glês. “Dair is jenever mar bocht by”, sei master.“Né, nou, in oaijefarsnêst, master, sei Tjitte, “ja nou, dêr hearre ek nin minsken op to sitten. Mar, ja, nou, as ik sa’n kwea wiif hie as jy ien hawwe, né, nou, den sit ik ’er ljeaver op as by jo yn ’t skoalhûs: ja, ik siet ljeaver op in âlde reidsompe, dêr de hearringslynders hjar nêsten op bouwe, sa onbidinklike bang bin ik for kweade frouljue.”“Poeha en gjin ein! rôp Age. Bang for frouljue? Greate bern binne it mar, minskebihelpen, en dêr bang for wêze? Master is der yette gelokkich oan; dy hat in ropper en in razer; dy flapt der yn ienen alles út, en as hja pûr is, den scoe hja him mei gleone steallen ta it hûs útkeile ljeaver as krimp jaen. Poeha! sa’n frommis is yette mei to forkearen: dat binne mar Aprilsboikes; dêr folget de griene Maeije op. Mar mines is in jeuzeler; dy giet de toet as in klapmoulke fen de bern; in teapert, dy noait ophâldt. Lêsten hab ik hjar drige, om hjar troch twa arbeiders de mûle fêstbine to litten mei in stûrtske line, det se swije moast. Poeha en gjin ein! Do woe hja hjar sels smoare yn de jarredobbe. Is ’t net freeslik, man?“Hm! Ik foarûnderstel namentlik, sei Durk, “det jimme dy útheuveling ek wol fortsjinne hiene, bûrman. Hwent jimme kamene fen de stêd, stel ik, en dêr hiene jimme sa lang op de Os sitten to pimpeljen en to smoken, det jimme sels oksen wierne. Hm! ik foarûnderstel namentlik, det de frouljue den reden hawwe om in wird to sizzen.”“Ja, nou, sei Tjitte, “né nou, wy wierne sa net, det wy koene ús wol rêdde. Né, nou, sa mâl wier ’t net. Mar ik wier flau, sa flau, det ik hab twa kâlde seane bargepoaten opiten mei wol in heal fjirdepartsje brea der by, en do bikaem ik gânsk hwet. Né nou, skeef ef onbikwaem wierne wy net. Wy wierne hwet smústrich, ja, nou, en dêr sa’n gejeuzel om to hearren fen it wiif, né, nou, dêr jow ik Age gelyk yn. Sa’n wiif scoene men winskje, det hja de pip krige.”“Hoar ’ris, wikje segge, sikje segge, sei master,mines falt met de hele hued uet en dan is ’t deend; mar dan is ’t ook of de poorten fan de hel open komme, en dair bin ik ook al toe wend: mar ik schaem my toe de tonen uet as er andere minsken by binne; mar it is myn eigen schuld. Want sy waer foor ons trouwen al ’n baes met de mon’, in do hew ik hoar te feul frij geven: want de liefde is blynd, en as men met die blindheid slagen wurdt, dan is de boel lak, hoar, wikje segge, sikje segge.”“Hm! Ik foarûnderstel det je dêr yn gelyk hawwe, master, sei Durk, namentlik as men forliefd is. Hwent myn wiif hat twa ongelikenske eagen; it iene is blau, en it oare is griis: koartom, in douwe-each hat se en in katte-each, en ik hie wol twa jier troud wêst ear ik ’t sjoen hie. Hm! ik foarûnderstel, stel ik, det se ek in douwe-aerd en in katte-aerd hat. Hwent, o, hja is sa ljeaf en sa sêft as ’t moai waer by hjar is; den is it in douke; mar as de mûtse forkeard stiet, hm! ik foarûnderstel, det den de katte-aerd boppe driuwt: den byt se, en klaut se, en hja gûlt it út. Hm! ik foarûnderstel oars, det hja in bêste húshâldster is, kloek en sindelik is se; hwent jildtellen en fliejeijen is hjar greatste útspanning, stel ik.”“Poeha en gjin ein! sei Age, “dêr moatte wy ’ris op drinke. Op ’e fliejacht, mannen. Myn wiif jaget my en de feinten en fammen. Hwet is ’t treastlik, det se op ’e kreambisite is! ’t Is in divelsk soadtsje dy frouljue! Men kin der net sûnder en net by wêze. Poeha! scoene it wol minsken wêze? Ik leau, det it mar minskenbihelpen binne.”“Ja, né, nou, sei Tjitte, in pompstôk is ek al in minskebihelp, en al gûlt en kreaket er hwet, wy kinne him net misse. Sa giet it ús mei de frouljue ek: de iene ropt en raest, de oare jeuzelt, in tredde stunet, in fjirde fysket altyd yn hûs om, en koartom elts hat syn lek en brek. Nou, ja, nou kleije wy, mar dat helpt ús neat; hwent wy binne keppele rammen; wy meije mei de keppelstôk ombingelje sa ’t wy wolle, hy bliuwt ús oan ’e hals hingjen. En wy hawwe se sels opsocht, en faek mei bidden en smeken, mei suchten en triennen it jawird krige.”“Hm! ik foarûnderstel namentlik, sei Durk, “det de frouljue sims al sa folle frije as de manljue, net mei de mûle, mar mei de eagen, stel ik, en dêr bitsjoene se de manljue mei. Men seit wol fenâlde tsjoensters, mar der binne folle mearjonge tsjoensters, en dy lûke yen oan, foarûnderstel ik namentlik, det ik al ’ris mei hynzer en karre yn de sleat mend bin, sa seach ik nei in jong frommiske, dat yn it lân stie to swyljen mei de bleate earmen. Dy hie my yn de hinnereis frjeonlik taknikt. Dêr kaem dat fen dinne.”Hoarris, wikje segge, sikje segge, jonge frouluden is noch in aerdich goedtsje, mar asse ouder wurde, den ken de duvel hoar wel as prokkereur bruke. Ik hew dar twie by de skoal wonen, dat binne kwade rakkers. As se kwaed wurde dan is ’t krekt as de see opkomt. Se kraeye it uet krekt as de oude kipen, die gien eyers meer legge.“Ja, nou; né, nou, sei Tjitte; “ja, jy neame dêr ek sokke earste bekstikken. Sokke heksemasters binne ’t ek allegearre net. Né, nou, wy wolle allegearre graech âld wirde, en dy sloven, dy yn hjar jonge jierren sa’n ellinden en tramtaesjes mei de bern útstien habbe, oer ien kaem to skearen, omdet der ytlike kweade ûnder binne, né, nou, dat komt net to pas nei myn sin.”“Poeha en gjin ein! sei Age. “Det je in frouljesgek wierne, dat wisten wy allegearre wol, mar âlde frouljue binne minder as âld blik. Dêr kin men yette rinkelbellen fen meitsje oan de bernehoepen, en âld lear kin men de kachel mei oanstoke. Koe men se yette mar forroalje oan de potskippers for pot- en pangûd ef nije romers, mar hja binne neat wirdich.Do sprong Age syn wiif forwoed fen it bêd ôf en sei: “Nou wirdt it my to mâl, skobbejakken, dy jimme binne! En dou to minste,” sei se, en do treau se Age de fûst ûnder de noas; mar Age sei gjin poeha, en siet as in forwezeling. “Sitte jimme dêrom hjir to wynbealgjen fen myn jild? Hwent hy hat ’er neat ynbrocht as in pak klean en in brêgemanspak, dat er yette boarge hie. Sitte jimme dêrom fen myn jild to sûpen, om de frouljue alle hoon en smaed oan to dwaen? Jimme scoene ljeaver oer kij en hynzers prate, lyk as jimme freeds op ’e Os dwane, sa lang as jimme op ’e stoel sitte kinne. Den komme jimme gjin minsken to nei. Mar ik scil net skelde en rache, lyk as masterke die, do jimme dêr to iten wierne. Dy sonde binne jimme my net wirdich; mar ik scil jimme in teltsje fortelle, dêr jimme jimme ’ris aerdich oan spegelje kinne.“Jimme moatte den witte, det der oan de Tuikemar in kroechje stiet, dat neamt men deBrette Hoanne. Nou, dêr wenne sa hwet in glêdde widdou yn fen sa’n stiif tritich by de fjirtich jier. Dêr laei ek in preamskipper, dy mei syn wiif allinne foer; dat minske wier gansk in ruk âlder as hjar man. Nou hie de man smuchte op dy glêdde widdou, en dêr wier er net by wei to slaen. Dat sangere dêr twa trije dagen by om; in goed slok der by drinke. Einlinge waerd it seil ophyst, en do mei in weste wyn neiTwa-Hûsta oan de oare kant fen de mar. It wiif hie al hwette prottele, det er dêr sa lang omneuld hie, mar de skipper sei neat, mar tochte by him sels: “Wier ik dy mar kwyt, den waerd ik kastelein yn deBrette Hoanne.” Einlinge do se in stikje yn de mar op wierne, komt it wiif út de roef yn de bollestâl om in dweil út to spielen. Hja linet oer boart mei de iene skonk yn de hichte, en nou grypt hjar man de oare skonk, en sa wipte er dat earme sloof yn de greate mar. Syn hert sloech him al wakker; en dêrom seach er net om, hwer ’t hja bilânne. It minske dreau earst hwet op ’e rokken, mar dy mar is droech, en hja krige gau de groun mei de foetten, en sa wâdde hja nei in great fiskerskot ta, dat fier yn de mar útstiik, en dêr hâlde hja hjar sa lang oan fêst, det der in boer mei in boatsje oankaem, dy hjar ynnaem en nei syn hûs brochte, en dêr forhelle hja it hiele stik sa as ’t bard wier. Hjir waerd hja fordroege en forsoarge. De boer, dat in stoeren hond wier, en dy meastal syn eigen rjuchter wier, frege it wyfke: “Ho is ’t mei dyn man? Leaut er oan de divel? Is er dêr ek bang for?” “O, ja, sei it wyfke, “hy doar net op ’e koai lizze, as der nin ljocht barnt: hy giet noait by tsjuster fen boart.” “Den is myn plan al klear, sei de boer: “hy scil wol opTwa-Hûssitte, en hy moat dadelik ôfrjuchte wirde. Hwent wy kinne him wol yn ’t tichthûs bringe, mar den misse jy jins breawinder, en ik scil him sa mak meitsje det er jo tsjinnet as in feint.” De boer hie krekt in drint slachte, en do naem er dat drintefel mei, dêr de hoarnen noch oan sieten, en den naem er in twinter bollepyst mei, en sa gong dat mei in moaije wyn opTwa-Hûsta. Dêr hie de boer kunde oan de kastelein; dêr gong er dadelik nei ta, en dy frege er eft der ek in preamskouwer wier? Hwent oan boart wier er net; dat hiene hja wol sjoen. “Ja, sei de kastelein, “dy sit hjir yn hûs; dy hat syn wiif op de mar forlern, en dy sit drovich forslein yn de hirdshoeke. Dy scil hjir fen nacht sliepe; hwent hy doar net oan boart sliepe.” Do forhelle dy boer oan de kastelein syn plan, en sei: “Dou moaste mar gau meitsje det er op bêd komt.” Hy gong nou sa lang by it skipperswiif yn de roef fen de pream sitten, en do it njoggen ûre wier, gong er mei syn drintefel ûnder de earm en de bollepyst yn de hân nei de herberge ta. En dêr laei de skipper yn in keamer apart mei it ljocht op ’e tafel, sa as er it bisteld hie. De boer hie him om de holle en de hânnen pûr swart makke en it drintefel omslein, det de hoarnen him boppe ’e holle útstieken: en sa stapte er der yn en skoert onforsjoens dy skipper fen it bêd ôf. “Och, heare! sei de man, “binne jy de kweade, wyk den yn de godsnamme fen my.” “Neen, sei de boer; hwent dy moast nou steds prate om ontsach to hawwen; “Neen, ik ben de duivel niet, maar ik ben zijn oudste zoon, en mijn vader heeft mij afgezonden, om u te straffen voor de gruweldaad, welke gij aan uwe arme vrouw gepleegd hebt. Kniel neder, sei de boer, en als gij schreeuwt dan snijd ik u dadelijk de keel af.” En hy lei in skerp mês op ’e tafel del. De skipper foel op ’e knibbels, en do krige er fyftich slaggen op syn bleate ûnderbaitsje mei dy bollepenis, det er krolde as in iel. It wier in giseling. “Ga nu dadelijk op bed, sei de boer,en wanneer gij eene vrouw wederom mishandelt, dan zal mijn vader komen om u nog erger te pijnigen in de hel. Dus pas op!” Hy gong nei bêd, mar koe net sliepe fen de pine.“Nou gong de boer mei syn boat wer foart, en de oare moarns, do it ljocht waerd, gong de skipper wer nei de pream mei in rêch, dy wol in tomme oproun wier, en hy tochte by him sels: “As ik nou for sa’n pak bruijen mar fen it âld wiif ôf bin, den mei it yette hinne bruije.” Mar ta syn skrik foun er dat minske wer yn de roef sitten. En ’t earste wird, dat se sei, wier: “Biste “dêr wer, godforgetten dogenet en moardner? As goede minsken my net holpen hiene, den wier ik ommers fordronken. Ik kin dy wol yn ’t tichthûs sette litte.” Do foel er foar hjar op ’e knibbels, en sei: “De kweade hat der my al genôch for straft: wêz’ my nou genedich. Ik scil my goed hâlde en drage.” Do liet er hjar de rêch sjen; dy wier swart. “Ja, sei se, dat is gjin minskewirk, dat sjen ik wol.” Mar hja wiste wol better, en tonei koe se him om in finger wine; en de man joech him oan ’t bibellêzen en ’salmsjongen.“Is dat gjin moai forteltsje, hearen? sei de frou do; “hwet tinkt jimme?” Mar hja seinen neat. “My tinkt, sei se do, det jimme allegearre ek sa’n pak fortsjinne hiene. En nou gean ik nei de kreambisite, en dêr scil ik oan jimme frouljue fortelle, hwet snaken fen keardels det jimme binne.”Do it wiif der út wier sei master: “Wikje segge, sikje segge, nou is de boel lak, hoar! Dar sel ’n oordeel op komme.” En dat kaem der ek op. Durk en Tjitte kamen der ridlik goed ôf, mar Age waerd wol in healjier dat âld blik en dat âlde lear foar de foatten smiten. Do master thús kaem, stoe it wiif al mei de tange yn de doar; dêrom gong er mar stil yn de skoalle en die de doar op ’e skoattel. Dêr hong in âld jas; dy teach er oan, en sa joech er him op ’e planken del mei in pak âlde skriften fen de bern ûnder de holle: en omdet er in bûkje fol wyn hie, sa slepte er de moarns oan fjouweren en fiven ta, en do joech er him oan ’t pinformeitsjen. Om seis ûre rôp it wiif him by de thétafel, en der waerd net mear oer praet. Hwent hja wier opljeappend, mar hie in gau birou. En sa roun dit geselskip ôf.Grou.E. H.DE LJUE FEN DE POMP.(De rie fen it matigheids-geneatskip sit. In dragonder hat him oanjown; in wachtmaster is ’er by.)President.Nou, kammeraet, ik hear wol, wy kinne dat spil net mei dy klear spylje. Oan ôfskaffing is op stel en sprong mei dy net to tinken. Mar ik wol it mei dy op in binlyk akkoart smite. Ho folle romers nimste deis?Dragonder.Dat hinget fen it bûsjild ôf, mynhear. Sa lang as ik noch in sint yn ’e pong hab, is ’t krekt, eft de hel my yn de bûse barnt; en as dat op is, wel nou, den lit ik it blauwe stopjern noch rinne, sa lang as Jan Credyt libbet. Dat is in bêst man. For seis kiperkes stean ik altyd, en den sit ik noch op it hynzer eft ik ’er op floerre bin.President.Nou, as wy dat nou ’ris brochten fen seis op ien romerfol deis. Hwet tocht dy dêr fen? Sjen mar sa sunich net, man!Dragonder.Ien, ien! Ien is ien! Ien dat is in wjirmforskrikker. Mar ik wol der dochs myn hân for sette, omdet de Ritmaster it seit. (Hy teikent for ien romerfol deis.)President.Nou, frjeon, gean nou hinne yn frede. Hear net nei ’t geflok en gehún fen dyn domme kammeraten. Astou dy siik en earm sûpt haste, scille dy dy net helpe. God sterkje dy yn dyn foarnimmen.Dragonder.Dat hoopje ’k ek, mynhear. Hwent allinne is my dy sile to swier. En moat ik to bek falle, yn Gods namme! Ik bin de earste net; ik scil de lêste ek net wêze. It moat dochs mei ús minsken allegearre, ek mei de wynsûpers, op in generael pardon oan.President.Sa komt it út. Mar as ik dy nou in goe’ rie skildich bin, bitterje net foar iten; wachtsje mei de slok nei iten. Den is men ’er sa slij net nei as foar it iten.Dragonder.Neam’ je dat iten? Ratjetoe en trompetterskost, potdome.President.Hwet is dat, trompetterskost?Dragonder.Sop, president. Hwent sop makket in liddich liif; liddichheit jowt winen, en fen wyn moat de trompet raze. Mar om ’er op to fjuchtsjen, ha ’k ljeaver in healpoun spek yn de ribben. Gesontheit mynhear! (Hy giet foart en bliuwt mei syn wachtmaster op ’e stoepe stean).Wachtmaster.Nou, Jan, astou dy oan ien romerfol hâlde scilste, den moat ’er ek in fordomd great mirakel barre. Ik leau det de Suder-Sé earder opdruije scil.Dragonder.Ho binn’ je nou sa onnoazel, wachtmaster? De hearen ha my set op ien romerfol, en dat hab ik oannomd. For ien romerfol deis en nin drip mear, dêr klaei ik my for. Mar de president hat nammers net sein, ho great de romer wêze moat. Dêr is net fen kikt. As ik my hâld oanien, den hab ik oan ús contract foldien, en ik kin nammers in romer nimme, dêr ik mei twa eagen allyk yn sjen kin, ja, in romer sa great as in skilderhûs.Wachtmaster.Dat skilderhûs kin dyn deakiste wol ris wirde, feint! Tink om Bouwe, dy jister yn de jenever smoard is.Dragonder.Fordomd, ja! dêr bin ’k by west. Hy kaem jister út deTrije forrotte Skylfiskenneist de kaserne, en hy wist fen tewis ef mewis. Foart dêrop krige er in bloedspijing. Wy brochten him op in ljedde yn ’t hospitael, en om seis ure wier ’t in dea lyk. Do ’k him it lêste leppelfol fen syn drank ynjown hie, frege ik him eft er de pastoar ek hawwe woe? “Né, kameraet, sei er, “mei in ûre sprek ik de baes sels; ik hab mei syn feint net to parten.” It moeit my eigendivelsk. It wier in oprjuchte keardel, en hy hie in siel sa blank as in skylde klaeiierdappel. Mar it is better in koart en in goed libben, as ivich om to heukerjen. Scille wyit kyn noch ’ris ’en bekje gewe, wachtmaster?Wachtmaster.Om de bliksem net feint. Wy hawwe nou rju fen Jan Doedel; ef wolste yn ’e kast? Ef de bek fol modder lyk as Bouwe?(Jalke, in âlde hôfsboade, Ynse, kaptein op Eastynjen, Geale-boer en Jappe-tromslagger komme yn, wylst de dragonder dit seit).Jalke.Dêr habbe wy nou al de earste bikearling fen itgenootschap. Mar hjir to lânne kin dat net oars. De brakken fen ús krychsfolk binne meast tsjustre stjonkhokken, âlde brakken, dêr se aleartiden justitie yn dienen, ef in kleaster houdden, ef spinhûsboaven opsleaten, en sa foart hinne. Dêr is it sa griemich en near, det de soldaet sit ’er nin minút langer as hy moat.Ynse.En hwer giet er den hinne?Jappe.Dat scil ’k dy sizze, kaptein. Ik bin ek ûnder de soldaterije west. Al dy brakken steane meast yn afterommen en binne bidobbe yn lytse sûphúskes en grûzige gribussen, dêr for in duit mannich bline nearring yn dreaun wirdt. Dat tydfordriuw hienen wy neist de doar. Deoverheidhie ’er neat tsjin, en wy sieten meast ûnder in healfearntsje ef by Jank-en-hjarre, en ek wol, as it gaazjemintsdei wier, by beiden allyk! Né, dat wier oars yn Frankryk. Dêr bin ’k ek wêst. Mar dêr hienen wy brakken as paleizen. After de brak in fjild, dêr wy koarddounsen, sprongen, yn mêsten ef touwen kladderen. Yn de brak in seal om to skermjen en to dounsjen. Den noch in cantine, wiste? sa ’n kofjekeamer, yn in moaije seal, dêr bêst iten en drinken en tabak ta de minste prizen forkoft waerd. It kaem nimmen fen ús yn de kop, om út ús cantine nei in lyts smoarch sûpkrûpyn to gean.Jalke.Sa soargje de Fransken for de gevens en de krêft fen hjar leger. Dy godleaze Fransken! En hwet dogge wy fromme, dimmene, godstsjinstige en sedelike Nederlânners? Wy bringe hjar iendris yn ’e wike nei tsjerke, en den moat de domenij ’er al de fûlens yn ien healûre ôfskrobje, dy se de hiele wike lâns yn de sûp- en spylhúskes opdien habbe.Hessel.Nou, ik moat ta eare fen de Ingelsken sizze, det hja de Fransken nei op de hakken binne. Dêr bin ’k wol faek yn de brakken west, ek wol yn Ierlân; mar by eltse brak is ek in great plein, dêr de soldaten fen alles dwane, hwet men hjir to lânne yn spillen sjocht. Dêr leare se springen, mids yn de sprong oer de kop tommeljen, mei gewichten fen hûndert poun as klinkertstiennen omkeile, oan de teannen hingje mei in bosk fen oare keardels yn de earmen, en sa foart hinne. Dy hanswoarsten yn de hynstespillen (clowns), dy sokke nuvere sprongen en gridzen meitsje, binne meast after de brakken en fabriken útbret. Hwent de Ingelske fabriken hawwe dy pleinen ek after hjar om it arbeidersfolk yn ’e skoften út de sûphúskes to hâlden.Jalke.Nou, in smoarge brak om in sûper to wirden, ef in moaije brak om in linich en sterk keardel to wirden, dêr liz ik noch al in botsen twiske.O! Dat Nederland is zulk een zoetendal!Mar ik leau det hja op ús wachtsje.(Hja geane yn; Jappe tromslagger en Geale-boer binne efkes foar hjar).President.Dêr hawwe wy de tromslagger ommers ek. Men scoene sizze, hwet dochstou hjir? Fen dyn jeneverjen ha ’k kikken ef mikken heard.Jappe.Den habbe jy net alles heard, president. Nou bin ’k net oan ’e drank, mar ’er yn myn jonkheit om-en-de-by oan west. Ik hearde yn 1794 ûnder de patriotten, en do sieten wy alle dagen yn sociteiten en fraterniteiten to pimpeljen, om de aristocraten de skop to jaen, en de Bafiaenske, ik woe sizze, de Bataefske Republyk op ’e proppen to helpjen. De Fransken scoenen ús forlossers wêze, en hja habbe ús ek forlost fen hûndert-miljoen goune; mar foar dy profytlike forlossinge wier it soms wikkerdewik hwa it winne scoe, de Fransken ef de prins en syn allieerden. Ik wenne do to Bolswert, en it hûget my as de dei fen hjoed, ho wy alle dagen in bryk gat nei Gealtsje yn ’e doele rounen; moarns ier en jouns let, kin ’k dy sizze. As wy by eltsoar kamen lieten we faek de koppen hingje, omdet ’er kwea tynge komd wier. Mar as it earste romerfol der yn wier, den gljirren de steatkindige kimen al hwette op; by it twade hienen de Fransken de allieerden slein; by it tredde, as ’er immen de treppen opkaem, mienden we, det it de miebringer wier, det de Fransken meigeforceerde marchesrjucht op Hollân yn oantocht wierne, en by it fjirde romerfol wierne wy pûr gleon en seagen die Fransken mei wollene tekkens oer de bleate bealch lâns de Dylakker marsearjen; wy spjeldden de nationale cocarde op it fesje; wy dounsen en wy songen det it davere:Dansons la carmignole!Vive le son! vive le son!Vive le son du canon!Geale.Ja, Jappe-heite, dy pest hab ik ek hawn, mar nou ’k ’er fen genêzen bin, bin ik better as in oar, dy him net hawn hat. Ik tink sa mar, it giet de minsken as de kij yn de fépest. Tûzenen stoaren, mar dy der trochkamen hienen de pong om ’e hals. Hja waerden tsjienris sa djûr bitelle as ien dy de pest net hawn hiene. Mar hwat woeste nou dêr mei sizze?Jappe.Hwet ik de president sizze woe, dat is, det ik yn dy rûzemûzige dagen de kop sa fol hie fen de Fransken en de polletyk fen de Steat, det ik de steat fen my sels forgeat. Wy dispetearren det we skombekken; wy smookten ús swart, en wy pimpelen de hiele dei yn defraterniteitfor it bihâld fen’t vaderland, sûnder to bimerken, det wy swietsjeswei jeneverhâlden’ waerden en ús bidriuw forgeaten. Ik wier gau sa fier hinne, det my middeis en jouns de wjirmen pleagen, as ’k net ûnder in slok siet. Op in snjeon-to-joun (it scil my nea forjitte) kaem ik om âlve ûre fen de doele ôf mei in goed stik lead op ’e holle. Ik roun de Dylakker lâns en ik wier omtrint yn hûs, do it krekt wier eft de foetten my yn ienen ûnder it gat wei slein waerden. Ik truzele yn in dobbe mei wetter, det my it himd tsjin it gat plakte. Dêr siet omkoal yn ’t tsjuster, wiet en ongedien. Ik wraemde en skrabe al yn dy dobbe om, mar al scoe it boarste, ik koe net oerein komme. De holle wier my wol tûzen poun swier. Sa as ik dêr siet, frege ik my sels: “Hwa scil nou baes wêze, Jappe tromslagger, ef de jenever? Ik siz fen Jappe tromslagger.” Mei ien kaem de rottelwacht, dy my opholp en nei bêd loatste. Ik hie gau it fel oer de eagen, mar dat wier ’t lêste sûske dat ik útslept ha. Ik makke my sels stedskyn en stelde my op rantsoen. Alle dagen ien romerfol, en sont dy dei ha ’k ek nea in drip mear hawn.President.Is dat wier?Geale.Dat is de suvere wierheit, president. In tromslagger hat ’er oars wol occaesje ta, hwent hy is meast by de strjitte; hy moat alle kroegen foarby; mar je kinn’ ’t him tapije sa ’t je wolle, hy giet net oer syn rantsoenke.President.Nou, den haste ’t fier brocht Jappe. Dou haste macht oer dy selme, en dou hoefste net yn úsGenootschap.Jappe.It is my better ôfgien as myn kammeraten, dat allegearre seupelers wirden binne. Sont it patriotisme hat it dageliks sociteit- en herberchrinnen, en dêrmei it sûpen earst krêftdedich oanfang nomd. Us omke neamde sociteiten dêromsûpersteiten. To foaren kamen se net yn herbergen as op forkeapingen, ef om keamer to hâlden as ’t merke wier. Dêrom scoene men do ek rju sjen, det de oranjeklanten, dy yn de fraterniteiten net kamen, lang stadiger en dimmener ljue bleaun binne as de patriotten.Jalke.Ha jimme hast dien? Jimme scille sa lang patriotsje en oranje, det jimme de kop wer oranje wirdt. Ik bin ’er sa sêd fen as spein spek.President.Hwet hiene jy to sizzen, boade? Jy habbe de reade roede lang drein, en ik haw noait net heard, det jy onbikwaem wierne.Jalke.Ik kom ek net for my sels, mar for myn skearbaes. Dat is in âld sondaer, dêr net folle salve oan to striken is. Mar om ’t it sa ’n skrandere en deadearlike keardel is, wol ik him dochs net yn dy stjonkene jenever forsmoarje litte. Mar foar det ik him hjir mei syn frjeonen foar de rie bring, woe ik earst wol ’ris witte, ho wy ús prikken yn ’t wirk stelle scille? Hy is net foar ien gat to fangen.President.Der is mar ien wisse smeet op, ôfskaffing fen alle sterke drank; nin drip mear nimme. En kinne hja dat yn ienen net, den alle dagen in drip minder. As je hjoed in eart yn de romer dwane, moarn twa, oare moarn trije, en sa foart, den krij je de romer njunkenlytsen fol earte; en der bliuwt in bytke romte for de drank. As de lytse bern swietkes wei fen de tate wenne: mar yn ienen stean litte, dat is de baes, boade! Oars bliuwt it mar kliemen.Jalke.Nou ja. Mar kinnen is ek hwet. En dy it kin, is noch net siker fen syn stik.President.Ja, wol siker. Dy ’t him wit to forbrekken, det er yn in healjier nin drip krijt, scil noait in drip wer nimme. It is in wenst.Jalke.Dat kin ik amper leauwe, president. De monnik Mathew hat hûndert-tûzenen fen Ieren ûnder de eed nomd, det hja nin whisky wer drinke scoenen, en nou habbe se allegearre de eed forgetten. Hja habbe him it orkelpân (the pledge ef de penning) werom brocht en sûpe as keallen, krekt as to foaren. En ’t koe ek nea oars; hwent hy joech neat for de whisky yn it plak. Allinne dy healwei wierne en in goed sin hienen, binne by hjar wird bleaun. Mar dêr komt Joute-baes mei Ynse-en-hjarre oan.President.Dei jimme allegearre, frjeonen! Gean sitten, en stek ’ris oan. Ik scil jimme aenstons in kopke thé skinke. It sinnicht my altiten wakker, det sokke gnappe ljue as jimme yn ’tmatigheids-genootschapgeane.Ynse.Dat noch net, president, mar wy wolle er mei jo wol ’ris oer prate. As jy ús oertúge kinne, det it nuttich is for ús sels en ’t algemien, den scille wy aenstons ús hân sette. Ik stek mei nin kaptein yn sé foar det ik wit, det hy in goed kompas hat, en det hy compabel is om my yn de haven to stjûren, dêr ik hinne moat.President.Nou den, sa freegje ik, wirdt de man troch de drank nin bist? Bistiet it geheim om siel en lichem soun to hâlden dêr net yn, det men mjitte yn iten en drinken wit to raemjen?Ynse.Tajown. Mar doch ’er den, as ’t jo b’leaft, mjitte yn ’t jildwinnen by; hwent dat formoardet krekt sa folle sielen en lichems as de drank. Hwerom den net krekt sa goed inmatigheids-genootschaptsjin it jildskraebjen as it sûpen?President.De jilddivel is in ongenêslike epidemie oer ús hiele ryk, dy sa âld is as de namme fen Hollân. Aste ’t lân dêr fen genêze woeste, moaste de ynwenners as de Canaäniten útroeije, ef allegearre nei Nij-Hollân stjûre om goud to dollen, en plantsje in oar naesje op dit plak. Wy wolle nou nin âlde kanker útsnije. Wy hâlde ús mar by de drank, omdet dy sjeachtme pas in 60 ef 70 jier âld is. Dêr is noch kerearjen oan.Ynse.Nou, den noch ’ris, tajown.President.En dêr komt den noch by, det itmatigheids-genootschapin echt Nederlanskgenootschapis, dêr ús lân as syn útfynsel greatsk op wêze kin, en det wy as Nederlânners, sa lang as de eare fen ’t lân ús ter herte giet, mei alle mannemacht foartsterkje moatte.Ynse.Dat leau ik skraech, president. Ik hab nou in Ingelskman as passagier fen Java yn de kajút hawn, dy in pear jier to Canton yn China west hie, om de Mandaryns ’ris to kloarkjen, hwet hja wol fen de religie en de God fen de Christenen tochten? “Wel, seinen de Mandaryns, jimme God dat is in jeneverfet, dy jimme tsjinje mei sûpen, en bealgjen, en hoerkjen, en hwa den yn syn dronkenskip it dierbarst flokt, it moarddedichst fjocht en alles stikken slacht, dat is de fynste Christen, dy it bêste plak yn jimme himel kriget.” Mar hwer fyn’ je hwet yn ús Evangelie, dat nei sa’n god en godstsjinst swimet? frege de man. “Hwet jimme leare ef sizze, dat rekket ús net, seinen de Mandaryns; “wy weage jimme net nei jimme wirden, mar nei jimme dwaen, en den sjenne wy, det al ’t folk, dat sneins fen jimme skippen hjir to Canton oan wâl komt, neat oars docht as sûpen en hoerkjen, en alles hjir yn grús en eleminten bruije scoe, as de policie hjar net boun en as wylde bisten wer yn hjar hokken op de skippen efter it slot smiet. En de snein is ommers de dei fen jimme God. Jimme neame it alteas “de dei des Hearen”.
It lûd út ’e molkenkeamer.
IT LUD UT ’E MOLKENKEAMER.
Ik bin ’ris wiet en smoarch en ongedien fen de Bolswerter merke komd: ik woe it al in bytke forblomme for ús folk, mar de klean en de pong wiisden al út ho it ’er trochgien wier; hwent ús mem hie al foar det ik de sliep út hie, de boel neisjoen en de pong luze. Ik gong de deis wer flitich oan de nidle, mar de jouns waerd my it leksom wer oplêzen, en ús mem sei: “Dou scoeste doch ’ris om in wiif omsjen. Dou hieste folle stadiger libben.” “Dat kin ik net sjen, mem! andere ik dêrop: By folle troude ljue is ’t in hiel onstadich libben: eigentlik is it in soarte fen Aprilswaer, ytlike mylde ljeave simmerdagen nei eltsoar, en den wer heil en snie, ja, tonger en wjerlocht, en stoarm der op ta; en den wirdt de tange soms mear brûkt om de divel út it flêsk to klopjen, as om it fjûr to menearen.” “Ja, mar Gabe heite, sei se, den hieste dochs in oanhâld as wy út de tiid rekkene.” Ik dêr wer op: “Ik haw oanhâld genôch oan de âlde broeken en baitsjes, dy de ljue my stjûre to laepjen, mear as my ljeaf is.” Koartom; hja koe neat mei my wirde; hwent ik hong yn ’t gat as in baerch dy ringe wirde scoe. Ik woe mar net, tochte my. Mar ho nuver kin it rinne! Us bûrman is wakkere tier yn de domenijs. Ik nim it sa nei net, as dy ljue mar goed binne, en mar in goede freedsume gong troch de wrâld geane; in foarbyld docht it measte ôf. Hwent as de ynhouten net doge by in minske, ik wit net, eft it wol troch preekjen lape wirde scil. Dêrom wol ik net sizze, det it kwea dwaen scil. As in beam goed stiet to waechsjen, den mei er wol ’ris bigetten wirde. Koartom, ik bin sa kieskeurich mei de domenijs net, mar myn bûrman munstert se allegearre sneins ôf. Den reisge er nei de iene, en den nei de oare; en nou wier oan de Baerder kant in domenij, dat nei syn sin in útrinder wier: dêr moasten wy hinne. ’t Wier winter, en heal omdet it my thús to near wier, en heal út nijsgjirrichheit, reisge ik mei de man.
Do wy oan it doarp kamen, stoe dêr in moaije nije boerehuzinge; dêr stoepen wy yn, en wy fregen, eft wy de redens dêr sa lang yn lizze mochten? En do rôp in moai jongfaem, dy heal ta de molkenkeamer útseach, sa det ik it boppe-ein allinne sjen koe; dy rôp sa frjeonlik fen: “Ja, hiel wol, frjeonen!” det ik ’er allehiel-en-al oars fen waerd, en mear om de faem tochte as om de domenij, do wy yn de tsjerke wierne, sa det ik mar in bytke fen de preek forhelje kin. Allinne wit ik ’er fen to sizzen, det er meastal binnensmûle op ’e tosken praette, en den rôp er wer:Jeruzalem! Jeruzalem!mei in bolderjend lûd. Ho nuver seach ik op do de tsjerke útgong, en wy ús redens werom helje scoenen, det wy oan de kofjetafel noade waerden, hwer dy jongfaem pronkemoai bysiet. It wier in blomke fen sauntsjin jier, danich optakele. Moaije reade wangen hie se; mar de eagen gitswart, en dat stiet net for in Fryske faem. Sa tink ik ’er oer, mar eltse minske hat syn sin, sei ús beppe, en hja iet plattekoek.
Us bûrman en de boer wierne kennissen. De boer frege: “Hwet for in jongfeint ha jy dêr by jo?” “Wel, dat is in soan fen Pibe Rommerts.” “O, sei de boer, dy hat sa ’n rún hawn, dy frij hwet in gouns roun.” “Just, ja. Dy foks’le nuver de wei lâns as er los wier; ja, hy hat noch stêdsswipen woun.” “Dochs, ju?” sei de boer, en al sokke hynstepraetkes mear, dêr ik in bytke nocht oan hie. De jongfaem siet to klontsjeknippen: der fleach in great stik krekt yn myn pantsje. “Hou! sei se; dat is mis!” “As it miend is, net, faem; den wier it my goed, al wier it in balstien fen sa ’n skepsel as jy binne.” De faem sloech de eagen del. “Ha, ha! sei de boer; men kin wol sjen, det er fen de selde lape toarnd is as syn heit. Dêr haw ik ’ris Wytmarsumer merke mei hâlden, en do gong it ek al nuver yn syn wirk. Keardel, hwet hiene wy do in wille! Wy sloegen yn eltsoar om as heidens en Turken. Wy jagen de exteur en de adstinten de wei op. Mar it hat ús jild koste.” “Ja, sei ús bûrman, dy kin syn wird wol dwaen, al is it mar in kreupele skroar.” Op dizze wirden koe ik dudelik merke, det de troanje fen dy jongfaem foroare. Wier it yet mar in bakker west ef in timmerman, tochte hja licht, mar in skroar! It sloof wist misskien net, dat wy better sûnder klerken koene as sûnder skroarren. Mar ik sei: “Bûrman, jy sizze dêr fen kreupele skroar; wit’ je den net, det it sa biskikt is, det skroarren, dy kreupel ef rounrêgich binne, det sokke de bêste binne? Binne se kreupel den kinne se maklik de iene skonk ûnder de oare trochslaen, en binne se rounrêgich, den binne se tichter mei de noas op hjar wirk”. De boer lake, det er skodde, en de faem glimke sa hwet to mûk. “Ha! tochte ik, nou fal ik hjar dochs net ôf.” Dat streelde my sels; hwent siker it famke bifoel my. De klean sieten ’er sa kant om; hjar moaije kleur, hjar ynblanke hals, hjar moaije roune earmen, koartom alles naem my yn. Dêrby de moaije rike keamer; it moaije fjûr; it blinkende hûsrie; it silver yn de pasteleinkast; alles wier sa forguldich for myn jonge bloarrige eagen, det ik as bitsjoend like, en tûzen kearen dêrnei haw ik wol ’ris tocht: “Sa kin men mar ienris in jongfaem ljeafhabbe.” De boer noadde ús to iten, ef ljeaver dy goede ljue wisten net better, ef dy kofje jowt is it iten skildich. Hja lieten earst de brandewynskop roungean, en do it tafal sa kaem, det de faem my tabringe moast, sei se mei in bernlike flaeijende stimme: “As je b’ljeaft; scille je ’ris mei my drinke, feint?” “Dêr tankje ik for, faem!” en ik preau. Sokke drank haw ik noait dronken út in leppel, dy troch sokke lippen oanroerd is,” sei ik. It skimere my foar de eagen, do ik dat skepsel dêr foar my stean seach, en ik seach net ienris, det se op de iene tean stoe. Hwent it ongelok woe, det se krekt oan de oare kant kreupel wier as ik. Wy ieten, en ús bûrman plakte my oan de griene siede fen de faem, en de frijerij bigoun, det ik in lyts tikje mei myn kreupele rjuchter knibbel tsjin hjar kreupele lofter side joech. De frijerij waerd greater, do de âlde ljue yn it bûthús gongen om it fé to bisjen, en de faem de tafel ôfnaem. Us bûrman rôp my by it útgean ta: “Nou, Gabe, dou moast ’er mei oanpiele, krekt as it âld wiif mei de hinnepiken.” “Ja, mar dy rekkene dea; sa wol ik net,” rôp ik werom. Ik hoallefoalle dêr krekt sa lang om, det ik hjar in tútsje ontstiel en hjar frege om de oare sneins wer to kommen? Krekt sa as wy dêr rjucht oerein by eltsoarren stoenen, en hja sa hwet op ’e lippe kôge om ja ef né to sizzen, dêr komt ús bûrman oanstoarmjen, en dy sei: “Ho nou, Gabe? Haste hjar noch net op ’e skirte? Jimme moasten ’ris by de hynstekeapers op ’e skoalle: dy scoene jimme hwet oars leare.” “Ja, mar as it my to dwaen wier om kwea to learen, den woe ik de baes sels sprekke; den woe ik by de divel op skoalle gean, bûrman.” Sa spriek ik, en de faem sette greate eagen op, det ik yn ienen fen in sêfte weisinkende frijer yn in rouwe bolderbast foroare. Mar ik wier to fol fen hjar, sa ynnich troch alles hinne forslingere, det ik it myn goede bûrman hast kwalik naem, det hy my oansette woe om fierder to gean as it fatsoen meibrochte. Do it tsjin fjouweren roun, woe bûrman foart; hwent hy sei: “Ik sjen wol, dou krigeste hjir sa ’n great klontsje yn de thé, det ik ’er my hiel net nei set om dy mei to krijen.” “Ja, wis,” sei ik, en ik woe al nei myn redens gripe. “Né, nou siz ik op myn beurt, nou scilste bliuwe. It is sa kâld det it ongelt. Ik scil it wol oan dyn âlders sizze, en moarn om tsjien ûre is de feint hjir om dy to heljen.” “De faem lake ’ris, mar dy wipte hird nei it bûthús, en dy frege oan de âld boer, en mei in amerij wier hja werom, en in knikje wier genôch om my it witten to dwaen, det ik bliuwe koe, en ik wier boppe de wolken. Do ús bûrman ôfskie nomd hie, naem er my by de earm, en hy sei: “Dy de domenij spritsen hat, mei de kastelein ek wol ’ris sprekke. Ik wol in ôfsetter nimme.” En do wy nei de herberge gongen, do sei er: “De diker, Gabe, nou haste byt. Maetsje, maetsje! astou dêr efter komme kinste, den kinste dyn skroarstafel mei al syn lappen mar opbarne. Hjir hinget in boerepleats oan, man. De boer wirdt âld, en syn âld wiif is blyn, en meastal bêdridich. En dêrby jimme kinne eltsoar neat forwite; hwent jimme binne beide afterbernsbern fen Mephiboseth.” Ik moast laitsje, hwent de man wier rûch en bibelkindich. Do ik wer thús kaem do stie de âld boer al to heajaen, en ik fage de stalhouten oan krekt as thús. “Dat giet dy yet al linich ôf,” sei de boer dêrop; en do bigoun ik oer kij en skiep to praten as in âlk. Ik bitaestte alle kij, en sei er ’t mine oer. De man sei: “Jy koene wol boer wirde, Gabe. ’t Is jammer det je it net binne, mar men kin ’t net witte,” sei de man, en dat hie for my in djippe bitsjuttenisse. Koartom, dy man wier mei my ynnomd, en hy gong koart nei iten op bêd en liet my mei Geke yn de moaije keamer allinne.
Wy hoefden nin ljocht; de moanne skynde boppe yn de loft, en sa ’n nacht to biskriuwen is boppe myn krêft. Ik scil ús âlde Gysbert-omme mar sprekke litte.
Da ’k boascke’, eer’n oon uwz Ynts,(het wier ick jiette’ yen jobbe!En jae wier, earm’ djier, jong,)ick lille’, ick bortte’ ick sobbe;Ynts knuwck-forsche my weer so lordig en so swiet:O jeugd! O swiete jeugd! Ick mecke ien sjongsum liet.
Mar yn de neinacht, do ik allehiel forsonken en fordronken wier yn my sels, do (hja siet flak foar my, en de moanne skynde hjar flak op hjar moaije troanje, sa det er yn de appelkes fen hjar brune eagen omdreau) do suchtte ik, en sei ik: “Hwet bin ik in great gek west!” “Ho sa?” sei de faem. “Ik haw altiten in tsjinnichheit, ja, in wjeraksel op brune eagen hawn, en nou de moanne sa frjeonlik yn dines skynt, nou sjen ik ’er de himel fol salichheit yn.” “Né Gabe, sei de faem, “dou biste gjin great gekwest, mar dou bist ityette. Ik scil ús folk roppe. It wirdt tiid, Gabe”, en woeps, do fleach se op en liet my allinne sitte, en ik sloech my sels foar ’t boarst. Gabe, Gabe! sei ik yn my sels, dou biste in gek, in forljeafde biste. Tûzen reis haste sein, in frommis scil my noait fortokje, en nou bart it al yn ien nacht. Mar dizze faem hat my dochs ljeaf; hwent hja seit my de wierheit.” Ik gong op bêd, mar myn Geke gong wer nei it folk ûnder de kij. Eft dy ek hwette hearre moast dêr yn ’t bûthûs, det se in kreupel skroar ta in frijer hawn hie, dat kin men tinke.
De oare moarns om tsjien ûre kaem yn pleats fen de feint in earm arbeider, dy for de feint yn ’t plak wier. Hwent dy wier út-fen-hûs gien. Do wy foart scoenen, joech se dy earm man earst in great glês brandewyn, en do er dêr in swolch fen naem, do striek er him oer it liif en sei: “O, bêste faem! dat falt ’er yn as Gods wird yn in soldaet. Hwent ik hab it yn gjin healjier preaun, en yn gjin fearnsjier spek ef flêsk yn hûs hawn.” (Om it earste wird koe hja hast wol lake hawwe; mar it twade makke it minder). “Mar ik moat net kleije faem; hwent ik haw it my sels dien. Ik hab yn myn jeugd to los libbe en gjin priis op it jild steld, en nou ik oppasje wol is it to let. Ik doar oars sizze, det ik oprjucht bin: ja, ik bin altyd to oprjucht west. Mar ik kin jimme sizze, det it my wol ’ris om ’t hert slacht, as ik myn seis earme berntsjes en myn wiif dêr om de hird heukerjen sjen; en as ik den tsjin my sels siz: “dat is dyn skild”, den rinne my de triennen wol ’ris oer. Mar hwet scil ik? Ik arbeidzje mar wer, en siikje my sels op to barren mei kwinkslaggen lyk as je niis heard habbe.” Wy stiene allegearre bisoud by eltsoar en de iene seach forslein op de oare. Ik ek; ik wist wol, det it in mâlle Bearn wier, en det it mâl gien wier, mar det er dêr sa folle bitinken en fiel fen hie, dat hie ik noait tocht. Geke wier hastich foartroun, en dy kaem werom mei in great stik spek, wol seis poun swier. “Ha jy dêr wol sin oan?” “O, myn ljeave faem!” sei er, “ik scoe jo wol patsje, mar dat kin Gabe wol ôf.” “En dêr haw ik yette in stik spekkoeke for jins earm wiif.” Dat die se yn in pûde. “Tankje tûzen reis”, sei de man. De boer die de groetenis oan ús heit, en sa teagen wy der op ôf. “Gabe! sei de arbeider, “hwet hastou dêr in bêst faem krige! Al wier se noch sa mishipt, al wier se ’er forwoechsen by, it wier yet in ingel; hwent in meilijich hert is in goed hert.” Ik swijde dêrop; hwent ik wier ek biteutere en ontdien.
Einlinge kamen wy thús. “Nou, sei ús Rommert, “dou komste fatsoenliker foar den dach, as dostou mei de Noarger rún yn de sleat sitten hieste; mar dou wirdste ek in dei âlder.” Us heit en mem wierne allehiel yn ’t moaije pak stitsen, det ik by sa ’n gnappen faem, by sa ’n riken faem west hie, en dat wol ien fen hjar âlde kinde. Mar it moaiste fen de reis wier, det Bearn syn wiif op ider ein fen dy spekkoeke in trije goune foun. Noait fen de dei fen myn geboarte ôf haw ik blider minsken sjoen as dy twa ljue. De man siet yn de hoeke to sjongen en hy smiet de hoed yn de skoarstien op fen blydskip do er my seach. It wyfke stienen de triennen yn de eagen, en dy sei: “Dat minske woe ’k wol ’ris sjen.” “Wel, dat is in kreupelen ien lyk as ik bin.” “Hâld de bek, ju”, sei Bearn, en stiek my de fûst ta. “Scille je komme to meltsjen, Bearn?” “Ja, Gabe”, sei er, en ik gong ’er wer út.
Lyk as ôfspritsen wier, scoe ik mei in fjirtsjin dagen wer by de faem komme, mar ear ’t ’er fjouwer dagen om wierne, hie ik hjar al op de hynsteslide. O, hwet formakken wy ús! En ús âlders seagen ’t mei gjin lede eagen oan. Omdet ús beiden it riden lêstich foel, moast ús âlde guds it omtjilde.
Tonei, do ik ’ris wer by hjar kaem, hie ik to djip yn de romer sjoen: ik hie alderhânne nuvere praetsjes, en der siet in feint yn de hoeke, dat in neef fen Geke wier; in stimper, dêr net folle forstân yn siet. Yn myn oerdwealskens koe ik net litte him sa ûnder wetter troch de gek oan to stekken; ja, ik koe net litte ’t hjar heit min ef mear to dwaen. Mar do ik allinne by hjar kaem do waerd my it leksom oplêzen, en hja sei mei in sêfte leidige stimme: “Gabe-heite, dêr haste it min makke. Hat ús neef in lyts forstân, syn hert is to goed om him for de gek to hâlden. En dêrby haste ek onfoarsichtich west; “hwent hy is sterk, en kin dy wol meitsje en brekke. Mar meast griist it my yette, detste myn âlde heit”....... en hjir op bigoun hja to kriten, en de triennen fen in jong frommiske, dy men ljeaf hat, binne sterker as kanonkoegels fen ús fyanden. Ik wier allehiel to neate, en myn hert wier sa britsen, det my de wetterlânners ek oerrounen, en ik betterskip biloofde.
Ik seach nou oan hjar dizze trije dingen: foarearst, det hja to folle forstân hie, om hjar troch flaeijen yn it net lokje to litten; ten oarden, det se in meilijend hert hie; en ten tredden, det se wol wiste, det de frouljue de mânljue bêst mei sêftens liede kinne; ja, det se der master en hear fen binne, det se hjar om de fingers wine kinne, as it mei sêftens giet. Master Freark syn âld wiif seit altyd: “De manljue binne lyk as de fjûrstiennen; as men dy stikken slaen wol en men leit se op in balstien, den fleane de fonken der út, en de fjûrstien fljucht fen siden út en bliuwt hiel; mar liz him op in kjessen, slaen der mei in moker op, en hy fljucht yn tweintich stikken.” Om koart to gean, ik rekke allehiel-end-al op dy faem forslingere, en ik hie wis mei hjar boaske; mar sjoch, hwet barde! De faem krige de pokken, en waerd ’er fen skeind; en nou waerd ik fen myn makkers pleage, det ik sin oan hwat raers hie, en nou liet ik hjar tsjin myn sin stiltsjes glide, en ik bleau wei. Mar myn makkers hiene my ek al de hiele winter pleage, en seine altyd: “Astou nei de preekstoel scilste mei dyn breid, den moatte jimme lyk as de stedsljue yn in sleepkoetske: hwent as jimme to foet geane, den fleane jimme stap op stap tsjin eltsoar oan.” En oan sokke praetsjes steurt in jong minske him soms sa folle, det er dêr allinne om syn greatste bilangen foarbysjocht. Do de faem nei de pokken wer op de foetten kaem en ik stil weibleau, do skreau se my út hjar goedheit yette in fjreonlike brief, hweryn det se my bitanke for alles, mar hja ferge net mear, det ik hjar ljeafhabbe scoe, omdet hja skeind wier. Forgeat ik hjar it wier net goed fen my, det ik sa licht fen hjar ôfseach. Ik wier as in hiel hopen berntsjes, dy de nút ljeafhabbe, om mei de dop to boartsjen, en dy de pit weismite. Tûzen reizen hat it my roud, hwent noait krij ik wer sa folle sin oan in faem as oan dat minske. En nou gong it mei my yn de wyldernisse. Ik reisge nei alderhânne fammen krekt sa lang det ik omkomd wier, en ik nearne mear heul foun, ef it moast allehiel yn de frjemdte wêze. De lêste kear, det ik by in faem west hab, dat wier op in Drylster merke. Do seach ik in tsjep boerefaem, dy by in âld boer wenne. Ik wier by in omke, dat in bakker wier, út-fen-hûs. Ik hâldde merke mei de faem, en mei in fjirtsjin dagen reisge ik nei hjar ta op in snein-to-joune; mar dêr bin ik sa raer weirekke, det my it einekroas op ’e holle siet, en det ik in dei op bêd lizze moast, om de klean op de oun op to druijen. Ik woe net sizze, hwet my oerkomd wier, mar lyk as ’er nin moart forholen bliuwt, sa gong it my hjir ek mei. En do moast ik hwet hearre, dat kin men tinke. Mar om oan al dy praetsjes in ein to meitsjen, sa makke ik ’er sels dit[53]sankje op, en dat song ik alle man foar, dy er oer bigoun.
Nei dizze set haw ik noait wer nei frouljue taeld, hwent dy ik wol hawwe woe, dy woe my net hawwe, en dy my wol hawwe woe, dy woe ik wer net hawwe. Ik kaem ’ris by in feint fen ús, dy in jier ef fiif troud west hie. Dy siet by in moai fjûr en paste op ’e brij. Hy hie it âldste jonkje op ’e knibbel sitten, in skilderij fen in jonge! Syn wiif hie ien yn ’e skirte, en ien laei yn ’e widze. “Nou haste it woun, sei ik tsjin him, noustou wiif en bern haste, maet. Nou kinste de brij omriere.” “Ja, sei de man, “nou wit ik, hwer ik for arbeidzje. Ik plichte for de kasteleins to wrotten en to wramen, en nou dwaen ik it for myn eigen flêsk en bloed. Mienste det dat gjin nocht is, Gabe? Mienste det ik net greatsk bin op sokke moaije gesoune bern? Mienste det it gjin inerlyk formeitsjen is, det de bern jouns sa bliid binne, det hja by my opfleane as ik fen it lân kom? En as ik den sa wirch bin, det ik hast net sitte kin, det myn wyfke alles docht hwet mar kin, om út ús lyts bistean my to forkwikken? Is dat gjin nocht, Gabe? Dou wiste wol better, feint.” “Ja, mar, sei ik dêr wer op, “de measte houweliken binne as in sûkerbeantsje. Dat bytsje sûker is der gau ôfsobbe, en den miene folle ljue, det ’er in swiete mangelpit foar den dei komme scil, en it is in stik divelsdrek ef rhabarder, en den lûke se misselike gesichten.” “Ja, heite, sei de man, “it giet dy as de foks yn de fabel. Dy seach in moai bosk druven hingjen; dêr hie er folle sin oan, mar hja hongen him to heach; hy koe se net rikke. “O! sei er, “hja binne dochs ek mar sûr.” Sa giet it dy ek. Dou kinste gjin goed frommiske mear krije, en nou bigjinste op it houwelik to smeulen. Mar dou kinste der dêrom yette wol mei in slingerslach oan reitsje. Dy âld boer to Abegea moast earst troch ’e skoarstien reisgje, en do hie er mei in rep in wiif. Sa kin it dy ek gean.” Do hie ik genôch, en ik winske him genacht, en ik bin en bliuw de âlde feint Gabe Skroar.
Grou.
E. H.
DE BOER EN DE HOANNE.
Boer.Hwet bistou greatsk! Hwet byldstou dy wol yn, heite? Dou stapste der hinne as in darkert, ja, as in kening; by eltse trêd hâldste dyn poat hwette yn ’e hichte en sjochste parmantich om dy hinne, krekt eftstou seiste: Hwa is my allyk? En dat op in dongbult! It stiet dy moai.
Hoanne.Ja, greatsk bin ik, mar dêr binne ek redens for. Ik stap as in kening, omdet ik in kening bin; in kening mei ried en died.
By it hiem fen Sathe Westerein, pleats by Woarkum.
BY IT HIEM FEN SATHE WESTEREIN, PLEATS BY WOARKUM.
Boer.Dou in kening?
Hoanne.Ja, ik in kening en faek in ruk better as ien, dy oer jimme minsken regearret, tinke doar.
Boer.Kom, lit ’ris hearre, ho regearrestou den?
Hoanne.Ik hâld de wacht by nacht en by dei. Bigjint ’er in collega fen my yn ’e bûrren to kraeijen, al is it yn ’t holst fen de nacht, ik bin wach en kraei ek; ik tean, det ik ’er bin. As jimme noch miene, det it piktsjuster is, den sjen ik al det de kjimmen hwette blank wirde, en ik kraei it oer ’t hiele gea út: “Mannen, it is dei!” Astou ek mienste, det ik liz to sliepen, as se my twa trêdden fen myn team ontstelle wolle, den biste de planke fier mis, feintsje!
Boer.Nou fierder. Dou kraeiste goed, dat is wier. Dou haste in bek as in sé; mar as de hânnen út de mouwe moatte, en it komt op stik fen saken oan, ho den?
Hoanne.Den bin ik ’er ek, den bin ik krekt de man. Ik raem, ik byt, ik pjuk, ik klau, ik stjit yn de hichte op, det ’er de fearren nei stouwe. Ik siz kik noch mik; ik fjucht; ik fjucht as de dapperste held ûnder jimme tinke doar; ik fjucht sa lang as ’er in drip bloed yn myn ieren is, en de eagen hingje my al út de kop, foar det ik kamp jow.
Boer.Ja, mar, feintsje, dyn fjuchtsjen hat net folle yn de merse. Hwent dyn hinkes scoene it nin krommel minder by in oare hoanne hawwe as by dy. Dou fjuchtste mar út jaloerskens, krekt as ús dronkene boerefeinten, dy eltsoar de bek opsnije om in moai faem.
Hoanne.Ik fjucht út jaloerskens, ja, mar ek út nocht. It is wier, ik moat wol ’ris mei de stirt slypjende op de groun en in biblette kop om in hinnekommen sjen; mar, jonge, aste ek ’ris wiste, hwet in wille it is, as dyn fijne ûnderlaeit en toliter slein is, om den boppe op syn bliedende en hymjende bealch to stean, en victoria oer de hiele bûrren út to kraeijen; den scoeste de kâns ek al ’ris weagje.
Boer.Dou fjuchtste den út jaloerskens en earsucht; dos dou fjuchtste for dy sels, en dou biste ek al nin hier better as de keningen oer de minsken.
Hoanne.Nou, húsman, as dat den sa is, det ik for my sels fjucht, ik doch it sels allinne ek ôf. Der is nimmen yn myn ryk dy fjucht, as ik allinne. Der is ek nimmen dy in heale duit for de oarloch hoeft op to bringen; hwent ik bitelje de kosten mei myn eigen hûd. Ik rop myn folk net yn ’t fjild om myn rûzjes, dy ’t ik mei oare hoannen hab, út to meitsjen. Dou seiste, ik bin nin hier better as de keningen oer de minsken, mar as dy lilts op eltsoar binne, ef hja wolle eltsoar in flie ôffange, ef hja loere om in hoeke lân fen hjar bûrmans hiem ôf to skoerren, den is ’t gerop:Te wapen! Uwe eer, uwe haardsteden en altaren, uwe vrouwen en kinderen, uw goed en bloed zijn in gevaar! Op de roepstem uws konings dan te wapen!En de ûnderdanen moatte faek fjuchte as earme halzen for in ding, dat hjar nin botsen skele kin, wylst de man, dy ’t egentlyk allinne oangiet, thús bliuwt en syn glêske pons drinkt.
Boer.Nou, dêr scil ’k net fen sizze; dêr is al in bytke fen oan. Mar dat foroaret ek njunkelytsen al. Fen âlds makken de keningen oarloch op hjar eigen manneboet, mar nou wolle de ûnderdienen it al hwette mei witte, omdet it op hjar hûd en jild oankomt. Mar né, sa as dou is by ús de wisansje noch net. Dou dochste lykwol ek in bulte for dy sels; dou fjuchtste út jaloerskens en earesucht, mar dou fjuchtste ek as in hoanne út hoannichheit for dyn plezjirkes, feint!
Hoanne.Ja, plezjirkes haw ik, dat is wier; sa folle as ik mar út de skinen sette kin; mar dêr bin ik ek tankber for. Ik doch in bult goed.
Boer.Sjen my dyn kammeraten ûnder de bisten ’ris oan; hwet in gelok hastou boppe tûzenen! Is der in edeler bist as in hynzer? Sjen my dy ljeave lytse fôleman, dy dêr mei syn moer oer de sleat rint to boartsjen. Hwet in tsjep, fyn bisnien, nuver bistke is it! Scoe it yen net grize, det men it forkeapje moat? Foar det it earme skepsel it ein fynt, moat it earst noch troch tweintich boalshânnen gean. Mei in mannich jierren wirdt it in âld knol, dy mear ferge wirdt hwet er jierriger en swakker wirdt. Arbeidzje by it bealchfol; skriel foer; en dat by de tomme heind; yn kjeld en snie faek oerwinterje yn de weide; it boarst, ribben en skoften oan ’t blieden lûke, en den ta in salve bruijen op de iepene rauwe bealch ta. As ’t alles omkomd is, ta lean for al syn bodzjen it mês fen de filder troch de strôte en de hûd oer de tromme. En dyn libben, it is ommers inkel wille; it is it libben fen de Sultan fen Konstantinopel yn ’t midden fen syn harem.
Hoanne.Ik in Turk? Wrymmels net, Jelle! Ik bin in goed kristen hoanne, lyk astou in goed kristen boer biste, En hwet dyn foarâlders, de âlde Friezen oangiet, ik wier al de heechste yn ’t kristenryk, do dat noch wylde heidens wierne; hwent do stie ik al boppe op alle tsjerken en toerren, dêr kristenen wierne.
Boer.In kristen hoanne scoeste wêze aste in domenij wierste; hwent dy kraeije, skraebje en bite ek wakker, as hja it wirdbiskophearre, mar nouste njuggen frouljue allyk troud haste, biste in Turk. Dêr haste de Ljouwter krante fen Smeuding; dêr kinste yn lêze ho de Sultan libbet. Lyk as hy libbestou yn dyn harem, en dat is it hinnehok; hwa ’t dy mar yn de kop komt smytste de bûsdoek ta, en ’t spil is klear. Dat giet sa, de iene foar en de oare nei, en as de dei yn dat wirk forroun is en de nacht komt oan, den sit dyn partelot, de earste Sultane, dyn hertlapke neist dyn side to sliepen, wylst de oare fen de team hjar lokkich rekkenje, det se hwet fierder ôf mei de greate hear op ’t selde rik sitte meije. Hwet in wille! En dat giet sa dei út dei yn, it hiele jier troch. Lijen haste net, lijen kenste net. Wirdste âld fen dagen, en der komt in sike ûnder ús folk, dy in licht hoannesopke nedich het, knik, draeije se dy de nekke om, en dou haste der west. It docht dy noch minder sear as it lûken fen in losse tosk oan ús boi. De faem stekt syn majesteit yn ’e soppanne, en it wetter, dêr de Sultan yn útsean is, tsjinnet noch ta in forkwikkinge for in gammel sloof. Yn glorie en wille haste libbe oan de lêste sike ta, en dyn lyk docht noch goed nei dyn dead.
Hoanne.Forginste my dat, Jelle?
Boer.Ik bin net oerginstich. Mar ik kin it net bigripe, hweromstou, hoanne, in hoanne, dat is gelokkich wêze moaste; en dat ljeaf fôlke dêr hynzer wêze moat, dat is, ongelokkich. Us lânhearre seit altiten, as der in diere-ivichheit is, dêr al it kromme fen dizze wrâld yn rjucht makke wirdt, den hastou dyn lean wei.
Hoanne.Ja, mar ik doch mear goed astou tinkste, boer!
Boer.Dyn goeddwaen dat mei ek wol sa wêze; dêr scille wy net fet fen sopje, feint! Kromme aeijen leiste ús by de roes. Dou biste sa loai detste stjonkste; fjuchte, nou ja, dat kinste, en dat wolste eltse ûre fen de dei, mar krekt as de greate oarlochshelden biste noch to loai om út to brieden, hwetste sels trêdden haste. Hawar! dêr haste dy doffert, ’t ljeave bistke lost syn douke ôf; hja sit deis, en hy nachts to brieden; mar dou, loaije stjonkert, litste ’er de earme hin allinne mei oanpiele. Dat sloofke sit trije wike oan ien stik op de aeijen to brieden; alle fearren broeije hjar fen it liif; hja liket wol fild op hjar bleat-rauwe boarst; en dou sjochste der net nei om. Ja, dou haste net in kerlke for de earme piken oer, en it is al folle detste dyn eigen bern net op ’e kop pikste.
Hoanne.Nou, ja, dat ha ’k dy al sein. Ik bin kening, en as ’er ien kening oer jimme is, dy de kream for syn wiif útleit ef syn lytse bern himmelt, hingje my den mar op. Mar myn wyfkes dy doch ik goed, en ik trotsje de bêste kening út, dy better for hjar soarget as ik. Skraebje ik de hiele dei net yn de groun, yn ’t gêrs, yn de rúchskerne en wech ende wear? En as ik in kerl ef in wjirm fyn, rop ik den net altiten fen, tuk, tuk, tuk! Stjerre scoe ik ljeaver fen honger as in grizelke yn de mûle stekke foar det myn hinkes hjar biderf hawwe. Sjoch ’ris, binne se net fet en tierich? Ha ’k se net yn steat brocht om it brieden út to hâlden, en for myn jonges en famkes allinne to soargjen? En hwet in skreits bin ik! Ik bin ommers sa meager as in range. Né! Jelle, ik doar myn kaem skodzje det er klapt, as ik keningen ûnder de minsken sjen, dy sels skatryk wirde, wylst de ûnderdienen swietkes wei útdroegje. Eltse Hohenzolrnsman op klompen seit tsjin hjar:Ha, bruder mein!Hja witte net hwet hja ite wolle, en miljoenen fen hjar folk witte net hwet hja ite scille. Hja witte net ho útwreidsk en oerdwealsk se hjar wol optakelje scille, en miljoenen fen hjar folk rinne hast neaken en bibberje fen kjeld.
Boer.Hou, hou! Dou gieste ’er mei feart út. In ryk is nin hinnehok en in kening nin hoanne. In kening kin net fen in kerl ef in keallegêrskje libje. Dou wiste ek sa goed as ik, det in kening moat as in kening yn pracht en hearlikheit foar ’e tried komme; oars leauwe se net oan him en syn macht om oarder to hâlden. Dou strûzeste dêr oer hiem en dongbulten hinne mei lange spoaren oan de learzens; in takkelde kaem, sa read as kralen, fierste op de edele kop; twa lellen bloed litste bingelje ûnder dyn kin; in rôk mei goudene knopen en grien flewielen opslaggen haste oan; en den noch in stirt fen bonte fearren, dy dy mei in nobele swier efter it gat swypkje en neibôgje. As ’er de sinne op spilet den wit men wrychtich net eft men goud en juwelen flonkerjen sjocht, ef side en flewiel. En dou fordomste ’t ek al om ’er lang mei to rinnen! As ’er it minste sprûzeltsje oan komt, litste ’t pak by stikken en brokken by dy del falle, dou skopste ’er as fodden yn om, en tsjochste in splinternij oan. Dat dochste yn dyn keninglike oerdwealskens alteas elts jier iendris, en nou biste lêbich, det ús keningen hjar ek nei hjar steat yn ’t brat stekke, en dêr in bulte jild for útjane. Dou haste goed sprekken; dy groeije de klean oan de bealch, en hja, dy sa neaken as in swel to wrâld komme, moatte ’t ommers keapje for ’t jild, dat wy hjar jane. In swan hat syn fearren krekt sa goed nedich as in mosk.
Hoanne.Dat witte de bern wol, Jelle! Mar ik siz nou mar ’ris, jimme wirde der neat better troch. As de harder in baitsje oan hat fen flewiel, in hoed mei silveren lutsen en reade plommen, en in staf mei poarper strûzen hat fen goud, dêr scille de skjippen nin byt better by farre, as det er yn pij klaeid is en in iken stôk yn ’e hânnen hat. Mar sa binne jimme minsken. Jimme leauwe oan nin kening as er him net op jimme kosten oppronket. Den earst kin de kening syn hoanne kening kraeije, as syn pracht jimme blyn skynt for jimme eigen jild.
Boer.Kinste Fransk?
Hoanne.Né; hwet Fransk! Ik kin net iendris lêze, myn ljeave man.
Boer.Dou praetste oars omtrent krekt as de Fransken foar in sauntich jier. Do krantte ús heit wakker, en den hearde ik dêr alle dagen op omtongerjen. Ef sit ’er den Fransk bloed yn dy? Biste in Franske hoanne?
Hoanne.Ik bin in echte Fryske hoanne. Myn mem hat my to Frentsjer yn ’e bocht fen Guinea lein. Ik bin to Lollum yn de pasterij útbret en opfet. Domenijs Hindrik hat my to Bolswert oan dy forkoft, en sa bin ik, astou wiste, hjir to Westerein komd. Ik stean hjir op in âlde groun, dêr dyn foarâlders twatûzen jier tsjin de tirannen for fochten habbe. Nin foet kinstou hjir sette, dêr nin heldenbloed fen hjarres for ús frijheit yn sipere is. Spat it net tsjin dy op? Fljucht it dy net yn de eagen, noustou my foar de skinen smytste, det ik in Franske hoanne bin, omdet ik praet as de âlde stânfriezen? Dou tinkste ommers net, det hjar âld soun forstân en de nije Franske franjes, dy op guillotine en tirannij útdraeiden, it selde ding wierne?
Boer.Nou, dêr seiste hwet, hoanne, dat koe de planke wol net ’ris fier mis wêze. Us pake dat wier in âld-frinzich keardel en in Fries op en út. Dy mochte nin Franskman sykjen hearre; mar dy praette omtrint krekt en allyk as dou. Nim it my net kwaelk; mar de smousen, dy de kranten skriuwe om ús jild yn hjar pong to krijen, meitsje ús sokke fabels wiis.
Hoanne.Né, ik krantsje net. Ik kraei mar út myn dom hoanneforstân, mar dat is den dochs noch better as it getsjanter fen de toalf stammen, dy kranten skriuwe en lotterijbriefkes en brillen forkeapje, om de hân yn jimme pong to krijen.
Boer.Dou seiste al gedurigen, ik kin net lêze. Dat flouste ommers, hoanne. Do ’k in bern wier, ha ’k dy wol tûzenris yn ’t A-bie-boek sjoen. Dou stoeste ’er foare yn flak tsjin it A-bie oer; en dêr stie ûnder:
Gelijk de wakk’re haan tot kraaien is genegen,Zo laat u, jonge jeugd, tot onderwijs bewegen.
Dou wierste in eksimpel for de bernkes; dêrom hjitte it ek in Hoanneboek. As hja fregene, ho fier is boi hinne? en hy wier noch yn ’t A-bie-boek, den wier ’t: “Hy is noch yn ’t Hoanneboek”. En nou seit de hoanne sels, det hy nin A foar in Bie ken.
Hoanne.Nou just. Sa lang ik yn ’t A-bie-boek wier en alle letters jimmer foar myn snavel hie, koe ik alle letters op in prik; ja, ik koe ek noch boekstaverje A Bie, ab; E Bie, eb; O Bie, ob. Mar nou bin ’k ’er al fyftich jier útskopt west; wolste wol leauwe boer, det it my allegearre skjin forgetten is?
Boer.Ja, mar in ding moat ûnderhâlden wirde. Dou pielste der ek net mei.
Hoanne.Ja, wol, piel ik ’er mei. Ik hab lêsten al ’ris yn de finsterbanken sitten en harke, do de master út it Heidenskip jimme Rindert lêzen learde; mar dêr koe ’k nin grizel fen fetsje. De master wiisde op in printke en frege: “En wat is dat?” “In Lodde”, sei Rindert. “Het is een spâ”, sei master. “Is dat sa?” frege Rindert oan in Ljouwerter, dy ’er by siet. “Né, jonge; dat is op syn Luwerdersk ’en leppe. Mar mogelik is ’t Hollansk”. “Né, sei Freark Dimter-farjer fen Bolswert, dy der ek by siet,Né, it is geen Hollansk. Te Deemter-en-zo dar segge se altiten fan skup”. “Ja, sei de Hollanske hear, dy jou span bleskes keapje woe,maar Deventersch is Overijselsch, geen Hollandsch. Spâ is Hollandsch, zoo als ’t gemeen spreekt, maar een fatsoenlijk man zegt spade, en zoo ziet men het ook altijd geschreven en gedrukt. “Nou, den mar spade”, sei Rindert. “Né, sei master,spâ, hwent oars komt it net út.Spâ,A.” En dat wier nou om de a to learen! Mar do Rindert oan deBie,DieenEffekaem waerd it noch mâller. Dêr moast er tsjin sizzebe,de,fe; hwent dy hienen nin klank, en dochs moast hy se útsprekke. Nou, dat giet fier boppe myn hoannebrein. Nei myn dom forstân kin ik net kraeije, en dou nin letter neame, al is ’t noch sa sunichjes, as it hat in lûd.
Boer.Der is dochs noch in bytke fen oerbleaun, detste in pearhûndert jier yn ’t A-Bie west haste. For in hoanne praetste ’er moai tûk oer. Mar detstou dat mei dyn hoannebek net útsnetterje kinste, dat tanket dy de divel! Dat kin Prinsen fen Haerlem allinne, dy ’t útfoun hat.
Hoanne.Ik wit it net. Mar it liket my ta, det de Friezen wakkere onnoazel wirde. Hja litte hjar troch domme Hollânners yn ’t lêzen en troch Juda en Israel yn de polityk ûnderwize.
Boer.Hwet wolstou mei polityk sizze? Det wy ljeaver nei smousen harkje as nei ús dimmene foarâlders? Wolstou sizze, det wy it bigryp forlern habbe fen de echte âlde Fryske frijheit?
Hoanne.Kukelekoe!
Boer.Nou, nin oerdwealskens! Fiele wy net mear, hwet Fryske frijheit is?
Hoanne.Kukelekoe! Kukelekoe!
Boer.Dou biste in greatske gek. Der is nin wiis wird mear mei dy to sprekken. As sa ’n Fryske hoanne it wird fen âlde Fryske frijheit heart, wirdt er pûr gleon; den kraeit hy it út.
Hoanne.Kukelekoe! Kukelekoe! Kukelekoe!
Sate Westerein.J. H. H.
Trije boeren sieten by de skoalmaster to iten; elts hie in eigen sizzewird. De master sei: “Wikje segge, sikje segge. Ik sie wel wat er aan de maaltijd mankeert. Wikje segge, sikje segge, de mostert mankeert er aan, en dan is de boel lak.” Do bigoun Tjitte en dy sei: “Ja, nou, nou jy it sizze, master, nou is ’t sa al; mar master, master! Né, nou ik bin der net jin, mar, nou, as se sa onbidinklike sterk is, det se yen yn de holle opskoert; nou, den siz ik, tankje for mostert.” Do bigoun Age: “Poeha en gjin ein! Myn ljeave freon! Mostert! Ik bin ’er sa bang fen, det ik se net yn hûs hawwe wol. Poeha! Wy hawwe it ’ris ien fen ús lytse bern oan de foetkes lein; dêr kamen blierren fen as hinne-aeijen. Myn ljeave frjeon! Poeha en gjin ein! Sok gûd nim ik net by it iten. Hwet sizze jy, Durk?” “Hm! Ik foarûnderstel namelik, sei Durk, as men der in bytke fen nimt, stel ik, scil it in minske gjin kwea dwaen, mar, stel ik, om it flêsk ’er troch to dweilen, hm! foarûnderstel ik namelik, det it ongesoun is; hm! ik tink den, foarûnderstel ik namelik, det it in minske kwea docht. Mar ik brûk it al, stel ik, en bin net tofreden as myn wiif it net op tafel bringt, foarûnderstel ik namelik.” “Frouluden, sei master,wikje segge, sikje segge, die vergete et hast altiten, wikje segge; mines ten minste as se kwaad is. Dan is ’t lak: want ik houd er feul fen, wikje segge, sikje segge, en dan binne wy beide kwaad, in dan seg ik wel ’ris, wikje segge, sikje segge, Aagt, as it de kofjekanne of de sukerpot waar, die oppe tafel ston, die sude niet fergeten wurde, lak, hoar! wikje segge, sikje segge.” Poeha en gjin ein, myn ljeave man, sei Age, jy falle raer op jins wiif út, en den kwea to wirden om in bekje fol mostert. Myn ljeave man, as myn wiif it mâl fel oan hat, poeha en gjin ein! den is ’t eft de kweade yn de noadstal stiet om syn hynstepoat bislaen to litten. Hja hellet de heuvel ta de skoarstien út, en dy den net fen ruten spilet, dy scoe se de hûd sa murf takje as in hjersttsjiis. Poeha en gjin ein! Myn ljeave frjeon! klei mar net. Hwet sizze jy, Tjitte?” “Ja, nou, sei Tjitte, nou ja, der binne kweade frouljue, mar ek onbidinklik ljeave hertsjes. Mar hja binne as it waer yn de Aprilsmoanne, onbidinklik hinne en wer. Mar, né, nou, as mines hwet ûnder de mûtse hat, den hat se in kop as in toer. Nou, ja, in stikelbaerch lit him better hantsje as in kwea wiif; mar as ’t goed is mei hjar, né, nou, den wit ik gjin aerdiger gûd as in treddekealskou en in jong frommiske. Onbidinklik moai, siz ik jimme.” “Poeha en gjin ein! sei Age, myn ljeave frjeon, in treddekealskou hat de pong om de hals, sa as men seit. En dy hawwe de frouljue ek, myn ljeave frjeon, en dêr giet alles yn, hwet de manljue fortsjinje. Poeha, en gjin ein! Tôgje oan mar, myn ljeave man!” “Hm! ik foarûnderstel, sei Durk, as in man alles yn dy pong smit, stel ik, hwet er namentlik fortsjinnet, hm! ik foarûnderstel, det er den net felle wiis is, stel ik; hwent den makket er him sels stedskyn fen it wiif, stel ik namentlik.” “Wikje segge, sikje segge, sei master, “dat is ’en kwestie, daar wil ik my niet in geve. Wikje segge, sikje segge, ’en peert in ’en wyf binne hondert datten an. Het iene dat hewwe se te feul en ’t ander te weinig. Mar jou sprakken daar fen ’en dardekalfskoe: binne dat de beste in hoe fergelyk je die by ’n wyf? Want as ik ’en ding niet begryp, wikje segge, sikje segge, den is it mar lak om er over te praten, wikje segge, sikje segge.” “Ja, sei Durk, ja, nou; nou né; in wiif is gjin kou; né, nou, gjin kou, mar der is gjin wiif sa ryk, ef hja is in kou gelyk. Hja nimt en jowt. En onbidinklik nuttich binne hja beide.” “Poeha en gjin ein! myn ljeave frjeon, jy hawwe der al in nuvere forgelikinge,” sei Age. “Ja, in wiif is as in brânspuit; dy nimt ek, myn ljeave frjeon, en gjin ein. Mar den moat er net lek wêze as úzes is. Dy bringt it net fierder as in skoaljonge pisset. Is dat in ding? Poeha en gjin ein! kom dou ’ris yn de stêd, myn frjeon.” “Hm! Ik foarûnderstel for in eagenblik, dêr kom je my op it sear, sei Durk; my as brânmaster, stel ik namentlik. Hm! ik foarûnderstel, as ik it nei myn sin hie, den waerd ’er in nij brânspuit makke, stel ik. Hm! ik foarûnderstel namentlik, det ’er wol jild by de gritenij is, namentlik stel ik.” “Poeha en gjin ein, myn ljeave frjeon! In nije brânspuit! Den wier it better in twade der by, mar ja wol, poeha en gjin ein! It scil der net ynstean. Den wier it mar better in twade der by, siz ik, myn frjeon.” “Wikje segge, sikje segge, sei master,so kenne se er ook wel ’en twiede skoolmeester by neme. Lak, wikje segge, sikje segge, dat gaat niet.” “Né, nou, sei Tjitte, nou, ja jy binne der op biroppen, master; mar do ús âld smid allinne wier, do moasten wy al frij hwet ûnder him stean. As de feint kaem om in hynzer bislaen to litten, nou en de baes siet ûnder syn soapke, eft it noaske him net; nou ja; hy die it al, mar né, nou, as de feint hwet dreau den wier ’t: “Wachtsje, divel! Wachtsje hwet! Jimme mem hat ek al op dy wachte”. “En den sa onbitinklik flokke eft it ambyld boarstte. Mar nou de baes partij krige hat, ja, nou, nou is er al makker wirden. Ik wol dêrom net sizze det jy onmak binne, master. Jy binne oars in onbitinklik bêst man.”
Dêr kaem de masterke yn saun hasten mei moster. “Dêr stiet de mostert, hearen! sei se.Wikje segge, sikje segge, jou hewwe jou forpraten by de buren. Wikje segge, sikje segge, it is mostert na de maaltijd. En dat seg ik nog e’s, frou, hoar! De boel is lak met jou van daeg.” Do sette it wiif de hânnen yn de siden, en sei: “Jimme divelske manljue, dêr ik sa’n wird om siz; alle klapsketen en haverklappen moat men nei jimme loai gat rinne. Dat sit mar to smoken, to sûpen, to riddenearjen en to argewearjen, to prûmkjen en to kwatsen, en wy kinne de smoarge boel wer oprêdde.” “Poeha en gjin ein! sei Age, myn ljeave frjeon, giet de helsdoar iepen? Dat hawwe we hjoed net fortsjinne, wis wol?” “Hâld dou de bek mar mei dyn poeha! sei masterke, dou haste noait nin keardel útmakke, ju! Dou haste al twa frouljue hawn, en der is noait skaei fen dy komd.” “Wikje segge, sikje segge, sei master, jou beledige de minsken hier in dat komt niet to pas, frou”. “Hwerom hat er de bek der yn to slaen? sei hja, it is jou skild mei jins geëamel om sa ’n bekjefol moster. Moster is noait yn myn âlders hûs west; en dat wierne dochs gnappe boeren, en jou heit wier mar in waechdrager, in lantearneopstekker yn de stêd. Jimme divels! it grim scoe yen út de beugel spatte, dêr ik sa ’n wird om siz.” “Hm! ik foarûnderstel for in eagenblik, masterke is boas, stel ik, sei Durk, mar ik foarûnderstel namentlik as wy ’ris in slok dronken, en wy masterke ’ris yn de govert namen. Ho scoe dat lykje, stel ik?” Do sette masterke wer de hânnen yn de side en sei: “Dou smoarge trôch! Ik mei dy govertsje? Ik woe ljeaver det jimme allegearre smoarden, dêr ik sa ’n wird om siz; en dy in hân oan my slacht, dy helje ik it ljocht ta de kop út.” “Nou, dat komt my hirder-nôch oan, sei Age; mar né, nou, masterke, jy moatte bidare, jy binne sa onbitinklike kwea.” “Bidare?” sei masterke, “bidare? For loaije sûpkeallen, en pluggen bidare, man! Yn der ivichheit net, dêr ik sa ’n wird om siz”. En dêrmei stau hja de doar út. “Wikje segge, sikje segge, sei master, nou is ’t lak. Wy leze in de skruft, dat it eerste frouminsk uet in mansribbe maekt is, mar dat is wis in forkeerde ribbe weest, die nergens goed foor waar, as om er in wyf fan te maken. Het is best, dat jimme nou mar na hues toe gane: want ’t fermaek is over. Wikje segge, sikje segge, it is lak”, sei master. En sa tochten de boeren ek en gongen nei hûs ta. En hja toften by hjar sels: “Hiene wy sokke mostert by de mieltiid hawn yn pleats fen nei de mieltiid den hie it ús yet sa goed net smakke as it nou dien hat.” Ut.
Grou.E. H.
By Ageboer.
BY AGEBOER.
Foar ytlike jierren haw ik jimme oplêzen ho trije boeren, dy by de skoallemaster to iten wierne, troch it kweade wiif fen master fen de mieltiid reage waerden; it stik hietMostert nei de mieltiid. Dy trije boeren en de skoallemaster kamen wer ’ris by elkoarren by Age oan hûs, en hiene altyd noch hjar eigen sizwirden. Age miende, det syn wiif nei de kreambisite wier, en dat scoe ek west habbe; hja wier al yn de pronk, mar dy wier om de warmte fen de dei hwette op de wrinen lizzen gien op in bêd yn de selde keamer, dêr dy manljue by elkoarren kamen. Hja hie de doarkes ticht oandien, en de skoen op ’e bêdsplanke set; nou koe se alles hearre, en gjin minske wist, det se dêr wier. Do de pipen yn de brân wierne en de romers fol getten (it wier in wyngelach), fette master it wird wer op, en sei: “Wikje segge, sikje segge, wy sitte hier niet op ’n ooyevairsnest: ’en flesse wyn, dat komt my alle dagen niet over. Men kan wel sien, dat het de boer goed gait. Nou, Age, ik gun it jou fan harten. Segen en gesontheit, hoor!” en master leuge syn earste glês. “Dair is jenever mar bocht by”, sei master.
“Né, nou, in oaijefarsnêst, master, sei Tjitte, “ja nou, dêr hearre ek nin minsken op to sitten. Mar, ja, nou, as ik sa’n kwea wiif hie as jy ien hawwe, né, nou, den sit ik ’er ljeaver op as by jo yn ’t skoalhûs: ja, ik siet ljeaver op in âlde reidsompe, dêr de hearringslynders hjar nêsten op bouwe, sa onbidinklike bang bin ik for kweade frouljue.”
“Poeha en gjin ein! rôp Age. Bang for frouljue? Greate bern binne it mar, minskebihelpen, en dêr bang for wêze? Master is der yette gelokkich oan; dy hat in ropper en in razer; dy flapt der yn ienen alles út, en as hja pûr is, den scoe hja him mei gleone steallen ta it hûs útkeile ljeaver as krimp jaen. Poeha! sa’n frommis is yette mei to forkearen: dat binne mar Aprilsboikes; dêr folget de griene Maeije op. Mar mines is in jeuzeler; dy giet de toet as in klapmoulke fen de bern; in teapert, dy noait ophâldt. Lêsten hab ik hjar drige, om hjar troch twa arbeiders de mûle fêstbine to litten mei in stûrtske line, det se swije moast. Poeha en gjin ein! Do woe hja hjar sels smoare yn de jarredobbe. Is ’t net freeslik, man?
“Hm! Ik foarûnderstel namentlik, sei Durk, “det jimme dy útheuveling ek wol fortsjinne hiene, bûrman. Hwent jimme kamene fen de stêd, stel ik, en dêr hiene jimme sa lang op de Os sitten to pimpeljen en to smoken, det jimme sels oksen wierne. Hm! ik foarûnderstel namentlik, det de frouljue den reden hawwe om in wird to sizzen.”
“Ja, nou, sei Tjitte, “né nou, wy wierne sa net, det wy koene ús wol rêdde. Né, nou, sa mâl wier ’t net. Mar ik wier flau, sa flau, det ik hab twa kâlde seane bargepoaten opiten mei wol in heal fjirdepartsje brea der by, en do bikaem ik gânsk hwet. Né nou, skeef ef onbikwaem wierne wy net. Wy wierne hwet smústrich, ja, nou, en dêr sa’n gejeuzel om to hearren fen it wiif, né, nou, dêr jow ik Age gelyk yn. Sa’n wiif scoene men winskje, det hja de pip krige.”
“Hoar ’ris, wikje segge, sikje segge, sei master,mines falt met de hele hued uet en dan is ’t deend; mar dan is ’t ook of de poorten fan de hel open komme, en dair bin ik ook al toe wend: mar ik schaem my toe de tonen uet as er andere minsken by binne; mar it is myn eigen schuld. Want sy waer foor ons trouwen al ’n baes met de mon’, in do hew ik hoar te feul frij geven: want de liefde is blynd, en as men met die blindheid slagen wurdt, dan is de boel lak, hoar, wikje segge, sikje segge.”
“Hm! Ik foarûnderstel det je dêr yn gelyk hawwe, master, sei Durk, namentlik as men forliefd is. Hwent myn wiif hat twa ongelikenske eagen; it iene is blau, en it oare is griis: koartom, in douwe-each hat se en in katte-each, en ik hie wol twa jier troud wêst ear ik ’t sjoen hie. Hm! ik foarûnderstel, stel ik, det se ek in douwe-aerd en in katte-aerd hat. Hwent, o, hja is sa ljeaf en sa sêft as ’t moai waer by hjar is; den is it in douke; mar as de mûtse forkeard stiet, hm! ik foarûnderstel, det den de katte-aerd boppe driuwt: den byt se, en klaut se, en hja gûlt it út. Hm! ik foarûnderstel oars, det hja in bêste húshâldster is, kloek en sindelik is se; hwent jildtellen en fliejeijen is hjar greatste útspanning, stel ik.”
“Poeha en gjin ein! sei Age, “dêr moatte wy ’ris op drinke. Op ’e fliejacht, mannen. Myn wiif jaget my en de feinten en fammen. Hwet is ’t treastlik, det se op ’e kreambisite is! ’t Is in divelsk soadtsje dy frouljue! Men kin der net sûnder en net by wêze. Poeha! scoene it wol minsken wêze? Ik leau, det it mar minskenbihelpen binne.”
“Ja, né, nou, sei Tjitte, in pompstôk is ek al in minskebihelp, en al gûlt en kreaket er hwet, wy kinne him net misse. Sa giet it ús mei de frouljue ek: de iene ropt en raest, de oare jeuzelt, in tredde stunet, in fjirde fysket altyd yn hûs om, en koartom elts hat syn lek en brek. Nou, ja, nou kleije wy, mar dat helpt ús neat; hwent wy binne keppele rammen; wy meije mei de keppelstôk ombingelje sa ’t wy wolle, hy bliuwt ús oan ’e hals hingjen. En wy hawwe se sels opsocht, en faek mei bidden en smeken, mei suchten en triennen it jawird krige.”
“Hm! ik foarûnderstel namentlik, sei Durk, “det de frouljue sims al sa folle frije as de manljue, net mei de mûle, mar mei de eagen, stel ik, en dêr bitsjoene se de manljue mei. Men seit wol fenâlde tsjoensters, mar der binne folle mearjonge tsjoensters, en dy lûke yen oan, foarûnderstel ik namentlik, det ik al ’ris mei hynzer en karre yn de sleat mend bin, sa seach ik nei in jong frommiske, dat yn it lân stie to swyljen mei de bleate earmen. Dy hie my yn de hinnereis frjeonlik taknikt. Dêr kaem dat fen dinne.”
Hoarris, wikje segge, sikje segge, jonge frouluden is noch in aerdich goedtsje, mar asse ouder wurde, den ken de duvel hoar wel as prokkereur bruke. Ik hew dar twie by de skoal wonen, dat binne kwade rakkers. As se kwaed wurde dan is ’t krekt as de see opkomt. Se kraeye it uet krekt as de oude kipen, die gien eyers meer legge.
“Ja, nou; né, nou, sei Tjitte; “ja, jy neame dêr ek sokke earste bekstikken. Sokke heksemasters binne ’t ek allegearre net. Né, nou, wy wolle allegearre graech âld wirde, en dy sloven, dy yn hjar jonge jierren sa’n ellinden en tramtaesjes mei de bern útstien habbe, oer ien kaem to skearen, omdet der ytlike kweade ûnder binne, né, nou, dat komt net to pas nei myn sin.”
“Poeha en gjin ein! sei Age. “Det je in frouljesgek wierne, dat wisten wy allegearre wol, mar âlde frouljue binne minder as âld blik. Dêr kin men yette rinkelbellen fen meitsje oan de bernehoepen, en âld lear kin men de kachel mei oanstoke. Koe men se yette mar forroalje oan de potskippers for pot- en pangûd ef nije romers, mar hja binne neat wirdich.
Do sprong Age syn wiif forwoed fen it bêd ôf en sei: “Nou wirdt it my to mâl, skobbejakken, dy jimme binne! En dou to minste,” sei se, en do treau se Age de fûst ûnder de noas; mar Age sei gjin poeha, en siet as in forwezeling. “Sitte jimme dêrom hjir to wynbealgjen fen myn jild? Hwent hy hat ’er neat ynbrocht as in pak klean en in brêgemanspak, dat er yette boarge hie. Sitte jimme dêrom fen myn jild to sûpen, om de frouljue alle hoon en smaed oan to dwaen? Jimme scoene ljeaver oer kij en hynzers prate, lyk as jimme freeds op ’e Os dwane, sa lang as jimme op ’e stoel sitte kinne. Den komme jimme gjin minsken to nei. Mar ik scil net skelde en rache, lyk as masterke die, do jimme dêr to iten wierne. Dy sonde binne jimme my net wirdich; mar ik scil jimme in teltsje fortelle, dêr jimme jimme ’ris aerdich oan spegelje kinne.
“Jimme moatte den witte, det der oan de Tuikemar in kroechje stiet, dat neamt men deBrette Hoanne. Nou, dêr wenne sa hwet in glêdde widdou yn fen sa’n stiif tritich by de fjirtich jier. Dêr laei ek in preamskipper, dy mei syn wiif allinne foer; dat minske wier gansk in ruk âlder as hjar man. Nou hie de man smuchte op dy glêdde widdou, en dêr wier er net by wei to slaen. Dat sangere dêr twa trije dagen by om; in goed slok der by drinke. Einlinge waerd it seil ophyst, en do mei in weste wyn neiTwa-Hûsta oan de oare kant fen de mar. It wiif hie al hwette prottele, det er dêr sa lang omneuld hie, mar de skipper sei neat, mar tochte by him sels: “Wier ik dy mar kwyt, den waerd ik kastelein yn deBrette Hoanne.” Einlinge do se in stikje yn de mar op wierne, komt it wiif út de roef yn de bollestâl om in dweil út to spielen. Hja linet oer boart mei de iene skonk yn de hichte, en nou grypt hjar man de oare skonk, en sa wipte er dat earme sloof yn de greate mar. Syn hert sloech him al wakker; en dêrom seach er net om, hwer ’t hja bilânne. It minske dreau earst hwet op ’e rokken, mar dy mar is droech, en hja krige gau de groun mei de foetten, en sa wâdde hja nei in great fiskerskot ta, dat fier yn de mar útstiik, en dêr hâlde hja hjar sa lang oan fêst, det der in boer mei in boatsje oankaem, dy hjar ynnaem en nei syn hûs brochte, en dêr forhelle hja it hiele stik sa as ’t bard wier. Hjir waerd hja fordroege en forsoarge. De boer, dat in stoeren hond wier, en dy meastal syn eigen rjuchter wier, frege it wyfke: “Ho is ’t mei dyn man? Leaut er oan de divel? Is er dêr ek bang for?” “O, ja, sei it wyfke, “hy doar net op ’e koai lizze, as der nin ljocht barnt: hy giet noait by tsjuster fen boart.” “Den is myn plan al klear, sei de boer: “hy scil wol opTwa-Hûssitte, en hy moat dadelik ôfrjuchte wirde. Hwent wy kinne him wol yn ’t tichthûs bringe, mar den misse jy jins breawinder, en ik scil him sa mak meitsje det er jo tsjinnet as in feint.” De boer hie krekt in drint slachte, en do naem er dat drintefel mei, dêr de hoarnen noch oan sieten, en den naem er in twinter bollepyst mei, en sa gong dat mei in moaije wyn opTwa-Hûsta. Dêr hie de boer kunde oan de kastelein; dêr gong er dadelik nei ta, en dy frege er eft der ek in preamskouwer wier? Hwent oan boart wier er net; dat hiene hja wol sjoen. “Ja, sei de kastelein, “dy sit hjir yn hûs; dy hat syn wiif op de mar forlern, en dy sit drovich forslein yn de hirdshoeke. Dy scil hjir fen nacht sliepe; hwent hy doar net oan boart sliepe.” Do forhelle dy boer oan de kastelein syn plan, en sei: “Dou moaste mar gau meitsje det er op bêd komt.” Hy gong nou sa lang by it skipperswiif yn de roef fen de pream sitten, en do it njoggen ûre wier, gong er mei syn drintefel ûnder de earm en de bollepyst yn de hân nei de herberge ta. En dêr laei de skipper yn in keamer apart mei it ljocht op ’e tafel, sa as er it bisteld hie. De boer hie him om de holle en de hânnen pûr swart makke en it drintefel omslein, det de hoarnen him boppe ’e holle útstieken: en sa stapte er der yn en skoert onforsjoens dy skipper fen it bêd ôf. “Och, heare! sei de man, “binne jy de kweade, wyk den yn de godsnamme fen my.” “Neen, sei de boer; hwent dy moast nou steds prate om ontsach to hawwen; “Neen, ik ben de duivel niet, maar ik ben zijn oudste zoon, en mijn vader heeft mij afgezonden, om u te straffen voor de gruweldaad, welke gij aan uwe arme vrouw gepleegd hebt. Kniel neder, sei de boer, en als gij schreeuwt dan snijd ik u dadelijk de keel af.” En hy lei in skerp mês op ’e tafel del. De skipper foel op ’e knibbels, en do krige er fyftich slaggen op syn bleate ûnderbaitsje mei dy bollepenis, det er krolde as in iel. It wier in giseling. “Ga nu dadelijk op bed, sei de boer,en wanneer gij eene vrouw wederom mishandelt, dan zal mijn vader komen om u nog erger te pijnigen in de hel. Dus pas op!” Hy gong nei bêd, mar koe net sliepe fen de pine.
“Nou gong de boer mei syn boat wer foart, en de oare moarns, do it ljocht waerd, gong de skipper wer nei de pream mei in rêch, dy wol in tomme oproun wier, en hy tochte by him sels: “As ik nou for sa’n pak bruijen mar fen it âld wiif ôf bin, den mei it yette hinne bruije.” Mar ta syn skrik foun er dat minske wer yn de roef sitten. En ’t earste wird, dat se sei, wier: “Biste “dêr wer, godforgetten dogenet en moardner? As goede minsken my net holpen hiene, den wier ik ommers fordronken. Ik kin dy wol yn ’t tichthûs sette litte.” Do foel er foar hjar op ’e knibbels, en sei: “De kweade hat der my al genôch for straft: wêz’ my nou genedich. Ik scil my goed hâlde en drage.” Do liet er hjar de rêch sjen; dy wier swart. “Ja, sei se, dat is gjin minskewirk, dat sjen ik wol.” Mar hja wiste wol better, en tonei koe se him om in finger wine; en de man joech him oan ’t bibellêzen en ’salmsjongen.
“Is dat gjin moai forteltsje, hearen? sei de frou do; “hwet tinkt jimme?” Mar hja seinen neat. “My tinkt, sei se do, det jimme allegearre ek sa’n pak fortsjinne hiene. En nou gean ik nei de kreambisite, en dêr scil ik oan jimme frouljue fortelle, hwet snaken fen keardels det jimme binne.”
Do it wiif der út wier sei master: “Wikje segge, sikje segge, nou is de boel lak, hoar! Dar sel ’n oordeel op komme.” En dat kaem der ek op. Durk en Tjitte kamen der ridlik goed ôf, mar Age waerd wol in healjier dat âld blik en dat âlde lear foar de foatten smiten. Do master thús kaem, stoe it wiif al mei de tange yn de doar; dêrom gong er mar stil yn de skoalle en die de doar op ’e skoattel. Dêr hong in âld jas; dy teach er oan, en sa joech er him op ’e planken del mei in pak âlde skriften fen de bern ûnder de holle: en omdet er in bûkje fol wyn hie, sa slepte er de moarns oan fjouweren en fiven ta, en do joech er him oan ’t pinformeitsjen. Om seis ûre rôp it wiif him by de thétafel, en der waerd net mear oer praet. Hwent hja wier opljeappend, mar hie in gau birou. En sa roun dit geselskip ôf.
Grou.E. H.
(De rie fen it matigheids-geneatskip sit. In dragonder hat him oanjown; in wachtmaster is ’er by.)
President.Nou, kammeraet, ik hear wol, wy kinne dat spil net mei dy klear spylje. Oan ôfskaffing is op stel en sprong mei dy net to tinken. Mar ik wol it mei dy op in binlyk akkoart smite. Ho folle romers nimste deis?
Dragonder.Dat hinget fen it bûsjild ôf, mynhear. Sa lang as ik noch in sint yn ’e pong hab, is ’t krekt, eft de hel my yn de bûse barnt; en as dat op is, wel nou, den lit ik it blauwe stopjern noch rinne, sa lang as Jan Credyt libbet. Dat is in bêst man. For seis kiperkes stean ik altyd, en den sit ik noch op it hynzer eft ik ’er op floerre bin.
President.Nou, as wy dat nou ’ris brochten fen seis op ien romerfol deis. Hwet tocht dy dêr fen? Sjen mar sa sunich net, man!
Dragonder.Ien, ien! Ien is ien! Ien dat is in wjirmforskrikker. Mar ik wol der dochs myn hân for sette, omdet de Ritmaster it seit. (Hy teikent for ien romerfol deis.)
President.Nou, frjeon, gean nou hinne yn frede. Hear net nei ’t geflok en gehún fen dyn domme kammeraten. Astou dy siik en earm sûpt haste, scille dy dy net helpe. God sterkje dy yn dyn foarnimmen.
Dragonder.Dat hoopje ’k ek, mynhear. Hwent allinne is my dy sile to swier. En moat ik to bek falle, yn Gods namme! Ik bin de earste net; ik scil de lêste ek net wêze. It moat dochs mei ús minsken allegearre, ek mei de wynsûpers, op in generael pardon oan.
President.Sa komt it út. Mar as ik dy nou in goe’ rie skildich bin, bitterje net foar iten; wachtsje mei de slok nei iten. Den is men ’er sa slij net nei as foar it iten.
Dragonder.Neam’ je dat iten? Ratjetoe en trompetterskost, potdome.
President.Hwet is dat, trompetterskost?
Dragonder.Sop, president. Hwent sop makket in liddich liif; liddichheit jowt winen, en fen wyn moat de trompet raze. Mar om ’er op to fjuchtsjen, ha ’k ljeaver in healpoun spek yn de ribben. Gesontheit mynhear! (Hy giet foart en bliuwt mei syn wachtmaster op ’e stoepe stean).
Wachtmaster.Nou, Jan, astou dy oan ien romerfol hâlde scilste, den moat ’er ek in fordomd great mirakel barre. Ik leau det de Suder-Sé earder opdruije scil.
Dragonder.Ho binn’ je nou sa onnoazel, wachtmaster? De hearen ha my set op ien romerfol, en dat hab ik oannomd. For ien romerfol deis en nin drip mear, dêr klaei ik my for. Mar de president hat nammers net sein, ho great de romer wêze moat. Dêr is net fen kikt. As ik my hâld oanien, den hab ik oan ús contract foldien, en ik kin nammers in romer nimme, dêr ik mei twa eagen allyk yn sjen kin, ja, in romer sa great as in skilderhûs.
Wachtmaster.Dat skilderhûs kin dyn deakiste wol ris wirde, feint! Tink om Bouwe, dy jister yn de jenever smoard is.
Dragonder.Fordomd, ja! dêr bin ’k by west. Hy kaem jister út deTrije forrotte Skylfiskenneist de kaserne, en hy wist fen tewis ef mewis. Foart dêrop krige er in bloedspijing. Wy brochten him op in ljedde yn ’t hospitael, en om seis ure wier ’t in dea lyk. Do ’k him it lêste leppelfol fen syn drank ynjown hie, frege ik him eft er de pastoar ek hawwe woe? “Né, kameraet, sei er, “mei in ûre sprek ik de baes sels; ik hab mei syn feint net to parten.” It moeit my eigendivelsk. It wier in oprjuchte keardel, en hy hie in siel sa blank as in skylde klaeiierdappel. Mar it is better in koart en in goed libben, as ivich om to heukerjen. Scille wyit kyn noch ’ris ’en bekje gewe, wachtmaster?
Wachtmaster.Om de bliksem net feint. Wy hawwe nou rju fen Jan Doedel; ef wolste yn ’e kast? Ef de bek fol modder lyk as Bouwe?
(Jalke, in âlde hôfsboade, Ynse, kaptein op Eastynjen, Geale-boer en Jappe-tromslagger komme yn, wylst de dragonder dit seit).
Jalke.Dêr habbe wy nou al de earste bikearling fen itgenootschap. Mar hjir to lânne kin dat net oars. De brakken fen ús krychsfolk binne meast tsjustre stjonkhokken, âlde brakken, dêr se aleartiden justitie yn dienen, ef in kleaster houdden, ef spinhûsboaven opsleaten, en sa foart hinne. Dêr is it sa griemich en near, det de soldaet sit ’er nin minút langer as hy moat.
Ynse.En hwer giet er den hinne?
Jappe.Dat scil ’k dy sizze, kaptein. Ik bin ek ûnder de soldaterije west. Al dy brakken steane meast yn afterommen en binne bidobbe yn lytse sûphúskes en grûzige gribussen, dêr for in duit mannich bline nearring yn dreaun wirdt. Dat tydfordriuw hienen wy neist de doar. Deoverheidhie ’er neat tsjin, en wy sieten meast ûnder in healfearntsje ef by Jank-en-hjarre, en ek wol, as it gaazjemintsdei wier, by beiden allyk! Né, dat wier oars yn Frankryk. Dêr bin ’k ek wêst. Mar dêr hienen wy brakken as paleizen. After de brak in fjild, dêr wy koarddounsen, sprongen, yn mêsten ef touwen kladderen. Yn de brak in seal om to skermjen en to dounsjen. Den noch in cantine, wiste? sa ’n kofjekeamer, yn in moaije seal, dêr bêst iten en drinken en tabak ta de minste prizen forkoft waerd. It kaem nimmen fen ús yn de kop, om út ús cantine nei in lyts smoarch sûpkrûpyn to gean.
Jalke.Sa soargje de Fransken for de gevens en de krêft fen hjar leger. Dy godleaze Fransken! En hwet dogge wy fromme, dimmene, godstsjinstige en sedelike Nederlânners? Wy bringe hjar iendris yn ’e wike nei tsjerke, en den moat de domenij ’er al de fûlens yn ien healûre ôfskrobje, dy se de hiele wike lâns yn de sûp- en spylhúskes opdien habbe.
Hessel.Nou, ik moat ta eare fen de Ingelsken sizze, det hja de Fransken nei op de hakken binne. Dêr bin ’k wol faek yn de brakken west, ek wol yn Ierlân; mar by eltse brak is ek in great plein, dêr de soldaten fen alles dwane, hwet men hjir to lânne yn spillen sjocht. Dêr leare se springen, mids yn de sprong oer de kop tommeljen, mei gewichten fen hûndert poun as klinkertstiennen omkeile, oan de teannen hingje mei in bosk fen oare keardels yn de earmen, en sa foart hinne. Dy hanswoarsten yn de hynstespillen (clowns), dy sokke nuvere sprongen en gridzen meitsje, binne meast after de brakken en fabriken útbret. Hwent de Ingelske fabriken hawwe dy pleinen ek after hjar om it arbeidersfolk yn ’e skoften út de sûphúskes to hâlden.
Jalke.Nou, in smoarge brak om in sûper to wirden, ef in moaije brak om in linich en sterk keardel to wirden, dêr liz ik noch al in botsen twiske.O! Dat Nederland is zulk een zoetendal!Mar ik leau det hja op ús wachtsje.
(Hja geane yn; Jappe tromslagger en Geale-boer binne efkes foar hjar).
President.Dêr hawwe wy de tromslagger ommers ek. Men scoene sizze, hwet dochstou hjir? Fen dyn jeneverjen ha ’k kikken ef mikken heard.
Jappe.Den habbe jy net alles heard, president. Nou bin ’k net oan ’e drank, mar ’er yn myn jonkheit om-en-de-by oan west. Ik hearde yn 1794 ûnder de patriotten, en do sieten wy alle dagen yn sociteiten en fraterniteiten to pimpeljen, om de aristocraten de skop to jaen, en de Bafiaenske, ik woe sizze, de Bataefske Republyk op ’e proppen to helpjen. De Fransken scoenen ús forlossers wêze, en hja habbe ús ek forlost fen hûndert-miljoen goune; mar foar dy profytlike forlossinge wier it soms wikkerdewik hwa it winne scoe, de Fransken ef de prins en syn allieerden. Ik wenne do to Bolswert, en it hûget my as de dei fen hjoed, ho wy alle dagen in bryk gat nei Gealtsje yn ’e doele rounen; moarns ier en jouns let, kin ’k dy sizze. As wy by eltsoar kamen lieten we faek de koppen hingje, omdet ’er kwea tynge komd wier. Mar as it earste romerfol der yn wier, den gljirren de steatkindige kimen al hwette op; by it twade hienen de Fransken de allieerden slein; by it tredde, as ’er immen de treppen opkaem, mienden we, det it de miebringer wier, det de Fransken meigeforceerde marchesrjucht op Hollân yn oantocht wierne, en by it fjirde romerfol wierne wy pûr gleon en seagen die Fransken mei wollene tekkens oer de bleate bealch lâns de Dylakker marsearjen; wy spjeldden de nationale cocarde op it fesje; wy dounsen en wy songen det it davere:
Dansons la carmignole!Vive le son! vive le son!Vive le son du canon!
Geale.Ja, Jappe-heite, dy pest hab ik ek hawn, mar nou ’k ’er fen genêzen bin, bin ik better as in oar, dy him net hawn hat. Ik tink sa mar, it giet de minsken as de kij yn de fépest. Tûzenen stoaren, mar dy der trochkamen hienen de pong om ’e hals. Hja waerden tsjienris sa djûr bitelle as ien dy de pest net hawn hiene. Mar hwat woeste nou dêr mei sizze?
Jappe.Hwet ik de president sizze woe, dat is, det ik yn dy rûzemûzige dagen de kop sa fol hie fen de Fransken en de polletyk fen de Steat, det ik de steat fen my sels forgeat. Wy dispetearren det we skombekken; wy smookten ús swart, en wy pimpelen de hiele dei yn defraterniteitfor it bihâld fen’t vaderland, sûnder to bimerken, det wy swietsjeswei jeneverhâlden’ waerden en ús bidriuw forgeaten. Ik wier gau sa fier hinne, det my middeis en jouns de wjirmen pleagen, as ’k net ûnder in slok siet. Op in snjeon-to-joun (it scil my nea forjitte) kaem ik om âlve ûre fen de doele ôf mei in goed stik lead op ’e holle. Ik roun de Dylakker lâns en ik wier omtrint yn hûs, do it krekt wier eft de foetten my yn ienen ûnder it gat wei slein waerden. Ik truzele yn in dobbe mei wetter, det my it himd tsjin it gat plakte. Dêr siet omkoal yn ’t tsjuster, wiet en ongedien. Ik wraemde en skrabe al yn dy dobbe om, mar al scoe it boarste, ik koe net oerein komme. De holle wier my wol tûzen poun swier. Sa as ik dêr siet, frege ik my sels: “Hwa scil nou baes wêze, Jappe tromslagger, ef de jenever? Ik siz fen Jappe tromslagger.” Mei ien kaem de rottelwacht, dy my opholp en nei bêd loatste. Ik hie gau it fel oer de eagen, mar dat wier ’t lêste sûske dat ik útslept ha. Ik makke my sels stedskyn en stelde my op rantsoen. Alle dagen ien romerfol, en sont dy dei ha ’k ek nea in drip mear hawn.
President.Is dat wier?
Geale.Dat is de suvere wierheit, president. In tromslagger hat ’er oars wol occaesje ta, hwent hy is meast by de strjitte; hy moat alle kroegen foarby; mar je kinn’ ’t him tapije sa ’t je wolle, hy giet net oer syn rantsoenke.
President.Nou, den haste ’t fier brocht Jappe. Dou haste macht oer dy selme, en dou hoefste net yn úsGenootschap.
Jappe.It is my better ôfgien as myn kammeraten, dat allegearre seupelers wirden binne. Sont it patriotisme hat it dageliks sociteit- en herberchrinnen, en dêrmei it sûpen earst krêftdedich oanfang nomd. Us omke neamde sociteiten dêromsûpersteiten. To foaren kamen se net yn herbergen as op forkeapingen, ef om keamer to hâlden as ’t merke wier. Dêrom scoene men do ek rju sjen, det de oranjeklanten, dy yn de fraterniteiten net kamen, lang stadiger en dimmener ljue bleaun binne as de patriotten.
Jalke.Ha jimme hast dien? Jimme scille sa lang patriotsje en oranje, det jimme de kop wer oranje wirdt. Ik bin ’er sa sêd fen as spein spek.
President.Hwet hiene jy to sizzen, boade? Jy habbe de reade roede lang drein, en ik haw noait net heard, det jy onbikwaem wierne.
Jalke.Ik kom ek net for my sels, mar for myn skearbaes. Dat is in âld sondaer, dêr net folle salve oan to striken is. Mar om ’t it sa ’n skrandere en deadearlike keardel is, wol ik him dochs net yn dy stjonkene jenever forsmoarje litte. Mar foar det ik him hjir mei syn frjeonen foar de rie bring, woe ik earst wol ’ris witte, ho wy ús prikken yn ’t wirk stelle scille? Hy is net foar ien gat to fangen.
President.Der is mar ien wisse smeet op, ôfskaffing fen alle sterke drank; nin drip mear nimme. En kinne hja dat yn ienen net, den alle dagen in drip minder. As je hjoed in eart yn de romer dwane, moarn twa, oare moarn trije, en sa foart, den krij je de romer njunkenlytsen fol earte; en der bliuwt in bytke romte for de drank. As de lytse bern swietkes wei fen de tate wenne: mar yn ienen stean litte, dat is de baes, boade! Oars bliuwt it mar kliemen.
Jalke.Nou ja. Mar kinnen is ek hwet. En dy it kin, is noch net siker fen syn stik.
President.Ja, wol siker. Dy ’t him wit to forbrekken, det er yn in healjier nin drip krijt, scil noait in drip wer nimme. It is in wenst.
Jalke.Dat kin ik amper leauwe, president. De monnik Mathew hat hûndert-tûzenen fen Ieren ûnder de eed nomd, det hja nin whisky wer drinke scoenen, en nou habbe se allegearre de eed forgetten. Hja habbe him it orkelpân (the pledge ef de penning) werom brocht en sûpe as keallen, krekt as to foaren. En ’t koe ek nea oars; hwent hy joech neat for de whisky yn it plak. Allinne dy healwei wierne en in goed sin hienen, binne by hjar wird bleaun. Mar dêr komt Joute-baes mei Ynse-en-hjarre oan.
President.Dei jimme allegearre, frjeonen! Gean sitten, en stek ’ris oan. Ik scil jimme aenstons in kopke thé skinke. It sinnicht my altiten wakker, det sokke gnappe ljue as jimme yn ’tmatigheids-genootschapgeane.
Ynse.Dat noch net, president, mar wy wolle er mei jo wol ’ris oer prate. As jy ús oertúge kinne, det it nuttich is for ús sels en ’t algemien, den scille wy aenstons ús hân sette. Ik stek mei nin kaptein yn sé foar det ik wit, det hy in goed kompas hat, en det hy compabel is om my yn de haven to stjûren, dêr ik hinne moat.
President.Nou den, sa freegje ik, wirdt de man troch de drank nin bist? Bistiet it geheim om siel en lichem soun to hâlden dêr net yn, det men mjitte yn iten en drinken wit to raemjen?
Ynse.Tajown. Mar doch ’er den, as ’t jo b’leaft, mjitte yn ’t jildwinnen by; hwent dat formoardet krekt sa folle sielen en lichems as de drank. Hwerom den net krekt sa goed inmatigheids-genootschaptsjin it jildskraebjen as it sûpen?
President.De jilddivel is in ongenêslike epidemie oer ús hiele ryk, dy sa âld is as de namme fen Hollân. Aste ’t lân dêr fen genêze woeste, moaste de ynwenners as de Canaäniten útroeije, ef allegearre nei Nij-Hollân stjûre om goud to dollen, en plantsje in oar naesje op dit plak. Wy wolle nou nin âlde kanker útsnije. Wy hâlde ús mar by de drank, omdet dy sjeachtme pas in 60 ef 70 jier âld is. Dêr is noch kerearjen oan.
Ynse.Nou, den noch ’ris, tajown.
President.En dêr komt den noch by, det itmatigheids-genootschapin echt Nederlanskgenootschapis, dêr ús lân as syn útfynsel greatsk op wêze kin, en det wy as Nederlânners, sa lang as de eare fen ’t lân ús ter herte giet, mei alle mannemacht foartsterkje moatte.
Ynse.Dat leau ik skraech, president. Ik hab nou in Ingelskman as passagier fen Java yn de kajút hawn, dy in pear jier to Canton yn China west hie, om de Mandaryns ’ris to kloarkjen, hwet hja wol fen de religie en de God fen de Christenen tochten? “Wel, seinen de Mandaryns, jimme God dat is in jeneverfet, dy jimme tsjinje mei sûpen, en bealgjen, en hoerkjen, en hwa den yn syn dronkenskip it dierbarst flokt, it moarddedichst fjocht en alles stikken slacht, dat is de fynste Christen, dy it bêste plak yn jimme himel kriget.” Mar hwer fyn’ je hwet yn ús Evangelie, dat nei sa’n god en godstsjinst swimet? frege de man. “Hwet jimme leare ef sizze, dat rekket ús net, seinen de Mandaryns; “wy weage jimme net nei jimme wirden, mar nei jimme dwaen, en den sjenne wy, det al ’t folk, dat sneins fen jimme skippen hjir to Canton oan wâl komt, neat oars docht as sûpen en hoerkjen, en alles hjir yn grús en eleminten bruije scoe, as de policie hjar net boun en as wylde bisten wer yn hjar hokken op de skippen efter it slot smiet. En de snein is ommers de dei fen jimme God. Jimme neame it alteas “de dei des Hearen”.