De bisite by Pibe en Saske om ’e hird.DE BISITE BY PIBE EN SASKE OM ’E HIRD.“Yn it jier fen trettsjinhûndert-trije-en-fjirtich gongen twa boargers fen Dockum mei Rouke Lefferts, in boer fen ’e Geast, op in pilgrims-reize nei Romen ta. Om ’t de weardshuzen do sa net yn swang wiernen, gongen se mei in knapsek op ’e rêch, in lange kouwestôk, dêr in tsjokke roune knop op siet, yn ’e hân, en in restje âlde skeljen yn ’e bûse, nei Itaeljen ta. Kaem it sa út, det se by jountiid oan in kleaster ef slot kamen, den hienen se tek, fjûr en wetter frij, en dêr seane en brettene se den hwet hjar knapsek ef de tiid sei. Mar wier der nin kleaster ef slot yn ’e omtrek, den slepten se lyk as Adam en Eva ûnder de loft, en wylst de blêdden fen ’e beammen hjar for girdinen tsjinnen, wier de groun mei gêrs hjar bulsek. Noch in heal dei wierne se fen Romen ôf, do ’t er mei de knap net bêst bigoun út to sjen. Hjar moal wier sa nei op, det elts fen it krouske, dat er oer hie, nin bôle mear for him sels bakke koe, en by ongelok wierne se binachte yn in oarde, dêr nin slot ef kleaster hyn ef nei to sjen wier. Ho scoe dat de oare moarns gean? Hwent de mage bigoun hjar nou al to kiteljen, en as se in heal etmiel fierder wierne, scoe it net better wêze. Lyk as de honger nou in skerp swird is, en de minsken bjustere fornimstich makket, sa wier it ek mei dy twa Dockumers. Sy reauntene eltsoar, yn ’t ear: “Scoene wy nin útfynsel witte om dat moal fen Rouke yn ús mage to krijen? Sa ’n boer kinne wy stedkers licht formale, en bynammen dizze Geastmer; hy is sa gload, det in jonge him bijeuzelje kin.” “Ei, ja, ju!” sei d’ oare; “dat is neat. Dy boer scille wy mei ús beiden wol forrifelje!”Aenstons stie ’er ien fen hjar oerein, en bigoun syn twa kammeraten mei dizze wirden oan to sprekken: “Frjeonen! It stiet ’er skrok mei ús foar. Hwent it klikje moal, dat elts fen ús oerhâlden hat, is sa lyts, det it him tsjin ’e honger neat helpe kin; mar as al de trije poarsjes by eltsoar kamen, scoe it ien allinne noch in eintsje term folle kinne: dêrom liket it my net slim ta, det wy it allegearre yn ién hân brochtene. Mar for nin kleasterfol skeljen scoe ’k in byt yn ’e mûle stekke, dat my net from en earlik takaem, en dêrom wol ’k it op ús ljeavenhear jaen. Wy geane nou lizzen to sliepen, en hwa-d-er de moaiste dream tastjûrt, dy scil alles hawwe.” “Baeseftich, man!” sei de oare Dockumer, lyk as by sels spriek, en howol de boer in slûch-slimme en bitûfte feint wier, dy de beide Dockumers gau yn ’e myt hie, joech hy lykwol ek tawird, en hâldde him eft er him gewillich yn dizze falle biflapje litte scoe. Sy diene den hjar trije poarsjes moal aenstons by inoar, en do se it in bytke kwytst en knypt hiene, leinen se ’t daei op gleone stiennen, en bidobbene de hiele boel ûnder hjitte yeske: dêr koe it skoan gear bakke, wylst se it fel oer ’e eagen hienen. De Dockumers hiene krekt sa min erch yn in bizestik fen ’e Geastmer boer, as yn ’e ûre fen hjar dea: det hy soks haftich wier, kaem net ienders yn hjar op. Dêrom leinen se de holle rêstich del, en wirch as in maits fen it rinnen, foelen se mei in boarst yn ’e sliep. Mar de boer, dy lardich fen it festjen wier, loerde op dit eagenblik. Hy gong sunichkes op hoasfoetlingen fen syn leger ôf, wyndere de yeske mei de sliepmûtse wei, en iet de hiele bôle mei ham en gram op. Do er de boel himmele hie, koe er it kâldgnyskjen dochs net litte, en wylst er dy snoade Dockumers sa swiet mei de bobbels swit op ’e noas raspjen seach, sei er sunichkes yn him sels: “Sjê sa, goede minsken! Nou is Roukomme gerust. Nou scille jimme de mage net oerieze. Sa’n daeijige bôle wier jimme ommers al to dreech, en Roukomme koe it brief allinne moai skoan lêze. Hwet steane jimme nou to moarntiid frisk op! Nacht, bêste feinten! Nacht!” En mei in rep gong er wer lizzen to sliepen.Sa gau as de sinne út it nêst wier, waerd ien fen ’e boargers to wekker, en do er syn beide kammeraten roppen hie bigoun er it neifolgjende to fortellen: “Frjeonen, harkje! Ik scil jimme myn dream forhelje. Ik stie op in jountiid by Fetse-put to Dockum, do der twa ingels mei wjukken út ’e loft delsaeiden, en my, krekt as twa earnen in dou, yn ’e loft opnamen. Yn dy fljocht waerd it my grien en blau foar ’e eagen; de loft gûlde my lâns de earen as de stoarmwyn, dy troch de touwen fen in skip fluitet, en de hierren waeiden straelrjucht efterút, mei in gewelt eft se út ’e holle wei skoerd waerden. De iene ingel stroep it fel op fen ’e fingerseinen ôf oan ’e earmtakke ta, sa fûleindich wier de swang. Do wy sa fjouwer-en-tritich wiken flein hiene, kamen wy oan ’e poarte fen ’e himel, dêr de oare ingel in gouden kaei út ’e bûse naem, en de doar iepen die. Mar hwet ik dêr seach, dêr is it ein fen forlern! Al hie ’k in inkethoarn sa great as de Spaenske sé, en in pin sa lang as fen Dockum ont Romen ta, scoe ’k ’t noch net biskriuwe kinne. De strietten en mûrren glinsteren allegearre fen goud en dyamanten, det it yen de eagen blyn teistere. In minskelichem ha ’k der net ien sjoen, mar wol miljoenen fen sielen, en dy wierne sa fyn, sa fyn, det der âlve-tûzen op ’e punt fen in nidle dounsje koenen.”De man forhelle noch wol helte mear mirakels fen ’e himel, mar dy wy mar oerslaen scille. Do er dien hie, bigoun de oare Dockumer syn droam to forheljen.“It kin raer, sa bigoun er, dou haste dreamd detste yn ’e himel wierste, en ik yn ’e hel. Op in jountiid metten my yn ’e Keppels in pear ljue, krekt eft ’t smidsfeinten wierne, dy my by de hân namen, en yn in omsjen by de fjûrput fen Starum skoerden. Dêr sakken wy mei in blits yn del, en do wy ûnder komd wierne, stie ik mids yn in meagere lânsdouwe, dêr neat oars groeide as mork en risken. In hiel toarn hiene wy dêr yn omdoarme, do wy by in steile berch opkladderje moasten, en sa gau wierne wy op in trêd ef fjouwer nei net boppe komd, ef ien fen dy swarte ljue sei: “Foarsichtich! Hjir binne wy by de rânne fen ’e hel.” Dat wier it earste en lêste wird, dat ik fen hjar hearde. Ik kroep aenstons op ’e knibbels nei it uterste seamke ta, en wylst ik my goe’ skrep op ’e hânnen skoarre, seach ik mei in lang útritsene eibertshals oer dy rânne hinne yn in sé fen fjûr del. Dat gromde en spatte dêr, dat knette en djoeide, dat skomme en brûze, krekt as in broutsjettel, dy oan ’t oersieden is. Ik skrilde; ik skrabe my to bek, sa eang as in wezelke. Mar myn swarte kammeraten bounen my mei in amerij twa wjukken oan ’e earmen fêst, en fleagen mei my boppe de barnende hel. Dêr wyndere ik mei de wjokken, en krekt as in meau, dy nei in fiskje loert, en pal op ién plak yn ’e loft boppe it wetter stiet to flodderjen, stie ik onbiweechlik fêst boppe de greate helledobbe. Mar, minsken, as ’k tink, hwet ik dêr seach, den griist it my sa, det it einefel my noch op ’e earmen komt. Ik hearde de swiere pûsters, dy it fjûr fen ’e hel oanblieze, rocheljen en smûgen. De hjittens stime fen tiid ta tiid mei walmen fen neare binaudheit nei boppen, det ik koarts swimele, en de gleone lôge fleach my sims mei miljoenen fonken om ’e earen, det it hier my fen ’e holle skroeide. Dêr moarten se; dêr flokten en fordomden se; der fleagen hiele fleten fen divels op en del, elts mei in trop minskebihagers efter hjar, dy se for hanswoarsten brûkten.”Wiles de Dockumer dit forhelle bearde de boer det er wer ynslept wier, howol er alles wirdke foar wirdke ôfharke hie. Sa gau as ’t fortelsel út wier, rôpen se him. Hy waerd kwanskwys kel to wekker, en wylst er stikelich seach, krekt as immen dy út in djippe sliep opkomt, frege hy mei in skrille stimme: “Hwa is dêr?”—“Wel, wy, seinen se; kenste ús net, ju?”—“Jimme? frege er wer, Jimme? Hwennear binne jimme den werkomd?”—“Werkomd? seinen se. Wy ha net wei west.”—“Hwet deale, nou!” frege hy wer: Net wei west? Wel, sa kin ’k it net oan. Net wei west? Mar, krekt...... den ha ’k it droamd.”—“Hwet haste den droamd?” hja wer: “Siz op dyn leksom!”—“Wel, ik drôge, sei Rouke, det ien fen jimme mei twa ingels nei de himel fleach, en det de oare mei twa swarte keardels foar de divel nei de hel gong. It is krekt eft ik jimme noch ôfreizgjen sjen! Earst eage ’k jimme nei sa lang as ik koe, en do’t jimme út it gesicht wierne, wachtte ’k al en wachtte al, ien lang en twa breed! mar hwa ’t wer kaem, jimme kamen net wer. Op it lêst tocht ik, dy twa Dockumers komme yn der ivichheit net wer, en omdet jimme den ek nin iten mear brek hiene, haw ik yn myn jinlikheit (it hege wird moat der mar út!) de hiele bôle allinne opiten.”Dat teltsje wier dêrmei út. De niften fen Aldegea harken hjar de earen fen ’e holle; men koene se net sykjen hearre; sa stil wiern’ se, en do it dien wier lieten se alle fjouwer in djippe sucht. Mar Saskemoi brocht de kop mei boerekofje ’ris om, en do bigoun de miich fen Domenij it neifolgjende teltsje.“Yn it jier fen saunhûndert-en-sauntich, do Radbod de twade to Starum kening fen Fryslân wier, wenne der to Almenum in boer, dy Gjalt hjitte, en it moai goe’ stouwe koe. Hy hie altyt âld jild yn foarrie, en hy sâlte syn weet en koarn op, as ’t net nôch nei syn sin jildzje koe. Mar hy wier hwet âldfrinzich yn syn dwaen, en tilde altyd oer it swierste ein fen ’e balke. Omdet er al moai jeltich waerd en mar feint bleau, wierne de bûrljue him altyd oan om to boaskjen; hja seinen tsjin him, det er in heukerers libben hie, mar hy smiet hjar foar ’e skinen, det me licht mei frouljuesflêsk bidragen waerd, en det in kwea frommis in min stik húsrie wier. Lykwol scoe er wiivje, sa gau er syn bûkswjergea foun.Nou wenne der to Almenum ek in âlde fjûrfretter, dy ûnder kening Radbod de Utersken efter de boksen sitten hie, sa faek as de biskop fen Utert yn Fryslân mankes meitsje woe, en dy nei jierren fen moardzjen en barnen fen syn kening to folle krige om to stjerren en to min om to libjen. Hy wenne to Almenum, omdet it him ûnder de forweende bern fen Starum to djûr wier, en wylst er dêr mei túntsjen en goarjen sa hwet troch ’e tiid kaem, seach er sims op syn groeden del, lyk as âlde ljue de gekke flinken fen hjar bernejierren neitinke. Hy hie in ljeave dochter, (Keimpke wier hjar namme), dy syn meager stik brea mei him dielde; in wakker kein en tipsidich ding, dy krekt op hjar sels, en kras yn ’e hûshâlding wier. Hja wier sa snoad as roet, en like yn hjar snedige krychslisten wol hwet nei hjar faer útskaeid to wêzen. Ek koe se spylje op ’e Noardske balke, dêr se de fiktoarjes fen ’e Friezen oer prysters en keningen ûnder song. Om koart to gean, Keimpke wier de treast en wille fen hjar heit yn syn heukereftich libben, en hy hie nin oar fortriet fen hjar, as it útsicht, det se earm en forlitten wêze scoe, as hy de holle ’ris del lei.—Ienders kaem ’er om skimerjoun in âld bûrwiif by him, dy earst in swiet praetke makke, en him op it lêst ’ris bigoun to klirkjen, eft Gjaltboer wol ’ris by syn dochter komme mochte. De kaptein seach nuver op, en fielde, det nou de kniper op ’e skinen kaem; hy woe syn dochter minlike graech by him hâlde, mar hjar it brea út ’e mûle to stjitten koe ek net. Einlik omtinkende, det it gelok fen syn ljeave Keimpke boppe alles gean moast, gong er nei hjar ta, en sei det Gjaltboer hjar de knotte jaen woe. Sy hie er allehiel nin smuchte op, en woe ljeaver by hjar earme heit bliuwe, as yn ’e romte lyk in rike boerinne libje; mar troch folle oanretten fen hjar faer joech se einlik tawird, en yn fjouwer wike wier Gjaltboer frijer, brêgeman en troud man.Yn ’t earst snijde it neat as roazen en anjelieren by Gjaltboer; mar do de wiggemoannen om wiernen, bigoun er oan ’e pong to merken, det sokke wite hynzers in bulte struijen nedich hienen. De hânnen stienen hjar allehiel net om ’e bûter to baren; ek woe se de húshâlding yn ’e esse ha, nou ’t hjar barre mochte, en omdet de boer altiten mei in gjirch âldfaem húshâlden hie, krimmenearre er alle dagen: “Hwet nimt dat! Hwet nimt dat!” Lykwol hy koe dat rêgje, en Keimpke wier sa tsjildich tsjin him, en wist him sa to heinen, det er op it lêst oer ’e kosten net folle mear kreunde. Mar Keimpke wier moai, for Gjalt fiersten to moai, om nin skalk each to hawwen op in pear jonge stroatskavers, dy by sines wol ’ris ynkipen en oer ’e flier wiernen, as hy yn ’t fjild stie. Hja wier lykwol sa ûnskildich as de wite snie; mar syn jaloerskens, dy út alles fenyn sûgde, waerd fen dei ta dei grimmitiger, sadet er hjar dy’t er yn syn hert oars ljeaf hie, einlik mei bruijen twinge woe, om, as hy út wier, in oar manminske net ienders blier oan to laitsjen. “As ik hjar moarns hwet knoffele,” tocht er by him sels, “den scil se de hiele dei oan ’t gekjeijen fen ’e feinten nin nocht ha, en jouns scil ik hjar mei streakjen en patsjen wol wer goed krije.”Do er dit yn ’e holle krige, kaem er krekt fen ’t lân thús to iten, en mei det er it lêste byt trochswolge hie, stie er op as in wjoldich man, en joech hjar in earbân, det hjar it fjûr út ’e eagen spatte. It minske koe yn ’t earst (sa forheard wier se!) nin wird kikje en nin trien út ’e eagen krije; mar do se wer in bytke by hjar wé komd wier, boarst hja út yn kleijen en skriemen. “Och, heare!” sei se. “det ús heit my oan dy boal jaen moast! Hiene wy den nin stik drûch brea mei eltsoar? Wier ús fredige earmoede net tûzenris better as it libben mei in rike wivebruijer? Mem, mem, stieken jy de holle út it grêf op; it hert scoe jo tobrekke oer jins ûngelokkige dochter!” Sa klage en skriemde Keimpke; mar hja hie it wan wei, en Gjaltboer krige syn sin: hwent hja wier de hiele dei for nimmen to sprekken. De jouns, do er thús kaem, wier syn earste wirk om it wiif del to bêdzjen. Hy sei hjar, det de divel it him ynjown hie, mar det er it noait net werdwaen scoe, en hy bea hjar mei sa’n earmhertige troanje om forjiffenis, det it goelik wyfke it net langer útstean koe. Hja joech him de hân fen frjeonskip, en in tútke ta; en do se swiet mâlken-groatten-brij iten hienen, kroepen se mei eltsoar efter de bêdskirden eft der de deis neat omgien wier.Dat hie dy pringel sa goed foldien, det hy tochte, “moarn fen it selde lekken in pakje.” Sa gau hie er de oare moarns it ombyt net op ef hy naem de lodde op it skouder, en joech yn it weigean syn wiif in trewinkel, det se tsjin ’e mûrre stuitte. As se fen it waer slein wier koe se net raerder opsjoen ha. “Hwet in falske loebes is dat!” tochte se yn hjar sels. “Mar de kerfstôk is izer, feint, en ik scil dy fiele litte, det in Friezinne, dy de earste mâlle flink wit oer to sljuchtsjen, ek forstân hat om de twade bitelle to setten.”Wylst it wyfke dêr oer mimere, seach se twa jonkers op wite hynders foar ’e doar stean, dy yn hûs kamen en út namme fen kening Radbod om hwette iten en drinken fregene. Keimpke, dy wakkere foldedich wier, diste tige op, en wylst de jonkers swiet ieten en dronken, frege se hjar, hwer ’t de reis hinne scoe. Wel, seinen se, boerinne, it stiet der skeef foar. Prinsesse Bauk, de dochter fen ús kening, hat earjister skylfisk iten, en omdet it fanke hwet roppich is, is hjar de graet yn ’e kiel sketten, dêr alle masters fen Starum al mei ommoarde ha, mar dy nin ien der útkrije kin. De prinsesse hat nou yn twa etmiel neat dien as kokhalzjen; nin wiet ef drûch is der oer hjar lippen gien, en nin wink hat se yn ’e eagen hawn. De kening sit as in forwezen minske by hjar bêd; hy hat ús yn ’t fjild stjûrd om in dokter to siikjen; en as ’t ús hjir mislearret, den geane wy daelk nei Dockum ta. “Wel, dat treft skoan, sei Keimpke; hjir to Almenum is jimme man. Nin snoader pisbiloaitser yn hiel Fryslân!” De jonkers stienen beide gysten fen ’e stoel op, en seinen: “Myn ljeave minske! Dat flouw’ je ommers.”—“Né, siker sonk,” sei se, “mar it is in man op him sels, dy dokter. Hy wol net dokterje, ef hy moat ’er mei bruijen ta twongen wirde.”—“Is ’t oars net,” seinen de jonkers, “lit ús dêr for kedize. Wy scille him wol neef hjitte. Wiis ’m ús mar.”—Do die Keimpke de bûthûsdoar op, en sei tsjin hjar: “Dy dêr mei de eide op it foarhaed fen dy kampe boulân stiet, dy is ’t; mar dat siz ik jimme noch ’ris, jimme krije ’m net mei as troch gewelt.” De jonkers, dat twa linige keardels wierne, namen dêrom elts in grou kneppel yn ’e hân, en gongen rjucht op Gjaltboer ta. “Eale, frije Fries, gemoarn!” seinen se tsjin him. “Wy moatte jo goendei fen ús kening sizze, en dy lit jo bidde om ta him to kommen.” “Hwerom?” frege Gjaltboer forheard. “Om syn dochter, prinsesse Bauk, to genêzen,” seinen se. De boer andere, det er goe’ mjoksje en eidzje koe, en as de kening him dêrta nedich hie, det er den alle ûren fen ’e dei klear stie; mar dokterjen, dat hie er noait net leard. De beide jonkers seagen eltsoar oan, en seinen: “Mei swiete praetkes kinne wy hjir net winne. Mar wy hawwe oar remeedzje, feint!” en mei ien setten se beide skonk, en bruiden der op sa fûleindich as se koenen. Dat bikaem Gjalt bjustere nij, en hy rôp wraek, det in frije Fries sa slein waerd.“Ja, ja, seinen de jonkers, dy net hearre wol, moat fiele. Woste mei, ef net?” en den wier it al wer, dek op. Gjalt, dy fielde det twa tsjin ien nin partuer wier, joech gau krimp: pipe ef lipe, hy moast mei. Sy spanden it hynzer foar ’e eide wei, dêr se Gjalt opsetten, en howol it in floateftich bist wier en lang net hertlik, giselen se it mei swipen om ’e bonken, det se as de baerlike fiand nei Starum fleagen.De kening siet mei it moed fol en de triennen yn ’e eagen foar it bêd fen syn ljeave dochter, do de beide jonkers mei Gjaltboer yn ’t slot stapten, en in steil wird fen hjar nuvere dokter diene. Aenstons liet de kening syn dochter foar de boer del sette, en sei tsjin him, det er hjar genêze moast; hy hie mar kar, ho ’t er ljeafst woe, mei goedens ef mei lilkens. Dêrop rôp de boer alle hilligen út ’e himel ta getúge, det er krekt sa folle forstân fen dokterjen hie as de kat. De kening sei neat, mar knypeage tsjin in pear bjinitige keardels, dy efter de boer stienen, en him sa ongenedich mei bollepysten op ’e rêch tichelen, det er útgûlde: “Genede, genede! Ik scil hjar genêze, ik scil hjar genêze.”—Dêr siet prinsesse Bauk foar him, sa bleek as in wytling, en de mûle wiid iepen, dêr se mei de finger yn wiisde, om him it plak fen hjar kwael to bitsjutten. Gjaltboer seach hjar oan, en wier noch binauder as hja sels; bruijen ef genêzen wier hjir syn foarlân. Nou tocht’ er yn him sels: “De graet sit hjar net yn ’e mage, mar yn ’e kiel; as ik hjar ’ris oan ’t laitsjen krije koe, wit eft de graet der fen sels net út fleach.” Dat kaem him net slim foar: hy forsike de kening dêrom, eft se in great fjûr yn ’e seal oanlizze woenen, en him den in amerij mei de prinsesse allinne litte. Sa gau wierne se allegearre net wei, en ’t fjûr oan ’e brân, ef Gjaltboer klaeide him op it himd ôf út, en gong foar ’e hird lizzen sa lang as er woechsen wier. Wylst er dêr in toarnke stôkrjuchtút as in deade lein hie, sprong er yn ienen as in kikkert fjouwerkant fen ’e groun, en tommele sauntsjin slaggen oer ’e kop de hiele seale lâns. Do dit dien wier, bigoun er to skeuken eft er rudich wier; hy roste en klaude de hirde hûd mei syn swarte kromme neilen, en makke sokke mâlle gibelkes, det de prinsesse mei al hjar pine op it lêst útprústte fen laitsjen, en hjar yn ienen ûnder it sketterjen de graet ta de kiel út fleach. Gjalt stroep flink syn klean wer oan, en roan mei de graet nei de kening ta, dy net wiste hwet goed er him for sa’n greate deugd dwaen scoe. De kening woe him do minlike graech ta slotdokter hâlde; mar it wier altyt mei Gjaltboer: “Greaten tank for my!” De kij moasten forweide wirde: it noat stie to fjilde en moast noch yn ’e berch; o! hy hie hûndert fiven en seizen, dy him allegearre bittere nedich thús rôpen. De kening, dy sjoen hie ho skruten er for bruijen wier, rôp dy selde twa manljue, dy him nyskes huf jown hiene; mar sa gau as dy foar ’e tried kamen, joech Gjalt de war aenstons forlern, en bilove net allinne in dei mannich, mar syn hiele libben, as ’t de kening syn biljeaven wier, to Starum to bliuwen. Hy seach der lykwol for in keningsdokter hwette grobbelich út; hwent hja hiene him sa mar yn syn arbeiderspakje fen ’t lân opnomd. Dêrom waerd him de klapmûtse ôfset, it pijen rokje úttein, de bird skeard, it hier knipt, en do er sa fen top ta teil opgnapt wier, waerd him in rea’ flewielen mantel om ’e skouders hinge. Dêr siet er sa moai as poes! mar syn hert wier yn ’e hirdsherne by syn Keimpke, en it wjirme him al yn ’e holle om, troch hwet lûk er him út dit keninklik hounegat wei wine scoe.Ungelokkich waerd it genêzen fen ’e prinsesse húsriem forteld, det it mei in omsjen as diggelfjûr troch ’e stêd wier, en binnen ’t healûre stienen der fjouwer en tweintich siken foar de poarte fen it slot, dy troch alle masters en divelbanders fen Fryslân opjown wierne. De kening dit foltsen sjende, en in bytke greatsk, det hy in wonderdokter oan ’t slot hie, hjitte Gjaltboer om se allegearre to helpen. “Fjouwer-en-tweintich opjowne siken helpe?” sei de boer mei in swiere sucht: “Nou, kening, as God it net docht, ik kin ’t net dwaen.” “Kom, andere de kening, “den moasten je ’t earst mar ’ris oerlizze mei dy twa prefesters, dy ’t jo niis it resept for myn dochter op ’e rêch skreaun hawwe.” Mar sa gau hie Gjaltboer nin skimke fen dy twa stoere keardels sjoen ef hy trille as in poarsk, en hy bilove, det er alles genêze scoe, hwet de kening him foarlei, al wiern’ se lam en blyn en stom en lazeris allyk.Do de fjouwer-en-tweintich siken yn ’e seal brocht wierne, ordeneare Gjalt oan ’e fjûrboeter fen it slot om in fjûr fen hûndert-fyftich lange smoezen oan to setten, en do dat tige oan ’t barnen wier, forsocht’ er kening Radbod om him mei dit heapske noch ’ris allinne to litten. De kening gong út ’e seal en bleau yn ’t gesicht fen ’e doar stean. Sa gau wier Gjaltboer net allinne ef hy liet de siken allegearre yn ’e kring om ’e hird stean, en wylst de lôge fen dat hege fjûr yn ’e skoarstien opfleach, spriek er hjar mei dizze wirden oan: “Frjeonen! It scil der hjoed swier for my ynhingje, om sa ’n bulte minsken yn in amerij to genêzen. Ik wit der mar ien smeet op; to witten, om de aldersiikste út jimme to nimmen, en dy op dit fjûr to forbarnen. As syn lichem dêr ta polver op fortard is, den wol ’k in leppelfol fen syn yeske yn in swolch twa bier riere, en litte dat de oare trije-en-tweintich ynnimme. It middel is rjue kras, mar it is probatum, en ik forset ’er myn holle ûnder, det it jimme allegearre helpe scil.”—Do er dit útstel dien hie, seinen de siken nin inkel wird; hja seagen eltsoar oan eft se freegje woene, hwa ’t de slimste fen hjar wier; hwent ûnder it hiele boun wier net ien, dy for kening Radbods jild bikinne woe, det er de tsjoedste kwael fen hjar allegearre hie. Undertwiske bigoun Gjaltboer hjar fen d’ ein ôf oan mei greate permantichheit to freegjen, en spriek de sike, dy ’t yn ’e hirdshoeke stie, alderearst oan. “Ho komstou sa yn ’e mizel?” sei er: “Hwet is dyn kleur plotsk! Dou bist’ in kwiner, man! It kâlde swit stiet dy by kobbels op ’e foarholle.”—“Ja, mar, dokter, dat...., dat....” sei de sike, “dat komt egentlik fen ’t fjûr. As ’t mei jins biljeaven wier, woe ’k wol i’s efkes út ’e seal om azem to skepjen.” Hy gong de seal út, en do de kening him frege, ho ’t him ôfgien wier, sei er, det er yn ’e groun genêzen wier; en hy kaem noait wer.—Nou kaem Gjalt by de twade sike, en do er dy in toarnke yn ’e eagen sjoen hie, skodholle er bjuster, en sei tsjin him: “Ik wit net, feint; ik wit net, eft ’t mei dy wol giet. Dou sjuchste ’er my sa geizenich en tsjouwerich út, det it eintsjebislút scil de dea wol wêze. My tochte....”—“Hwet tocht’ jo, dokter? frege de man triljende, det ik barne moast?”—“Ei ja, ju,” andere Gjaltboer; “dou biste ommers sa slop as in jernwine, en de bonken wolle dy net langer drage.”—“De gong is oars noch sa slim net, dokter,” sei de man; “wol je ’ris sjen, ho ’t ik rinne kin?” En mei ien wipte er de seal út, en romde tsjin ’e kening, det er al sa soun as in fisk wier, en ek net wer hoefde to kommen.—Do kaem Gjaltboer by de trêdde, en sei tsjin him: “Lit my de pols i’s fiele. Dou biste tsjinstich, feintke! Stek de tonge i’s út. Fui, man! hwet in swarte koarste. Maet, dou rûkste nei de lodde. My tochte as wy dy ’ris efkes op it fjûr bretten; de pine is gau oer, en den wierne dy oare ien-en-tweintich minsken ek holpen.”—“Ja, mar, dokter,” stammere en swolge de man, “sa slim is ’t noch net. Ik scil ’t bêst hise.” “Ho!” sei Gjaltboer, “biste net siik? Hwet dochste hjir den? Komste hjir om de dokter fen ’e kening de gek oan to stekken? Loebes! skear dy út myn eagen, ef ik scil dy....!” Dy ek al mei in boarst de doar út, en do de kening him frege, ho it gien wier, rôp er: “Klear, Sire! Klear as in klontsje!” Dat gong ek sa mei de fjirde, mei de fyfte, oan de fjouwer-en-tweintichste ta, allegearre mei kûgelsgewelt de seal út, det se de kening hast ûnder de foetten rounen. Om koart to gean, der wier nin ien, dy nocht hie om him for syn bûrman ta yeske barne to litten, en de iene nei d’ oare namen se allegearre hakken op, omdet se dat greate fjûr fen lange smoezen as de baerlike hel en divel skouderen.Kening Radbod stie eft er foar ’e holle slein wier, det in simpel boer sa folle sike ljue mei de nuverste kwalen yn in amerijstiid genêze koe. Hy wiste ek net hwet goed er him dwaen scoe; mar Gjalt houdde ’t ’er mar op yn, det er bittere nedich thús wier, en frege neat oars as frijheit om nei Almenum by syn Keimpke to gean. “Nou,” sei de kening, “omdetstou it biste, scil ik it ynskewiele, mits aenstons opkomme, as ik dy opontbied, sûnder det wy de kneppel hoeve to brûken.” Dat bilove Gjalt, en dêrmei naem er ôfskie fen ’e kening, dy him in span moaije hynders, en sa folle jild mei joech, as er mei skik bergje koe. Sa gong Gjalt as in boer út Almenum, en oerlistige fen syn wiif kaem er as in bineamd dokter werom. Hy hie nou nei syn sin to folle yn ’e wrâld, om sels yn waer en wyn langer to lânjen; it útwirk liet er dêrom oan twa feinten oer, en thús houdde er sa hwet pieljen for him sels. Syn wyfke, dat er yn ’t hert ljeaf hie, sloech er nea net wer, omdet er sels field hie, ho ’t bruijen smakke. Hy libbe yn greate frede en frjeonskip mei hjar, en krige in keppel moaije bern by hjar, dy de steun en eare fen syn âlde dei wierne en him fiele lieten ho folle in troud man lokkiger is as in âldfeint.”Ut wier dit telke ek. Nou wier de bar oan Gabe: mar Gabe woe ljeaver efter de girdinen as forhelje. De bern fleagen him lykwol sa lang by it liif op, det er moaste, en dit telke bigoun.“Yn ’e tiden, do de kou Bartele hjitte, wenne der op Westerein by Warkum in boer, dy tichte by syn hiem yn in âlde leije in lytse butte foun, dêr sechstjinhûndert goune yn laeinen. Hy gong aenstons nei de wâlden om ’er skiep for to keapjen, en hy kochte tsjin acht goune it stik sa lang as syn jild op wier. Do hie er twahûndert skiep. Hy dreau se swietkes nei hûs ta, mar do er oer Galamadammen scoe, wier it wetter danich opset; it lân stie bros, de skou wier yn ’e groun, en de skouman hie neat oars as in lyts mâlkboatke, dêr’t net mear as twa skjippen allyk yn koene. Do de boer roppen hie, makke er it miertou los, kaem mei syn boatke, en helle twa skjippen oer.”Hjir houdde Gabe him stil, en sette de sliepmûtse op. “Nou,” seine de niften fen Aldegea, “do ’t dy twa oer wierne, hwet die de boer do?”—“Wel,” sei Gabe, jimme witte, mei dat hege wetter wier de feart helte wider, it boatke wier lyts, en der wierne twa hûndert skjippen: der gong in bulte tiid mei wei. Lit ús dêrom, wylst se oerhelle wirde, in bytke sliepe; moarn scil ’k jimme forhelje, ho’t fierder gien is.” Mei ien loek Gabe it baitke út, en gong to koai.De niften fen Aldegea wierne der mar matichkes mei to freden; mar omdet it waer oanhâldde mei sniewiskjen, kamen se de oare jouns wer by inoar, en do hat Gabe it foart útforhelle. Do hawwe Saskemoi en Pîbomme ek noch in telke fen ’e âlde tiid dien. Ik leau de niften fen Aldegea elts ek ien. Mar omdet wy net witte, eft jimme dat it harkjen wol wirdich is, scille wy earst ris wachtsje, hwet jimme fen dizze sizze.J. H. H.Walstroo, galium palustre.IT BLOMKE TINK OAN MY.(Walstroo, galium palustre.)Der waechst in blomke yn de mêden,Nin minske tinkt der oan;It wirdt fortrape en fortrêden,Dy ljeave simmersoan.It libbet jinlik, stil en frij,It is it blomketink oan my.It floddert net as ’t hege reidHjar leaven troch de wyn,Mar yn de stille ynfâldichheitDêr is hjar wille yn.De lege groun dêr bliuwt it by,Dêr sucht dat blomke:tink oan my!Lit stoarm en weagen hjar birinne,Hjar grien komt jimmer wer.Bliuw wei, dou mylde simmersinne,Hja komt op tiid en bar,Den seit dat lytse pôlke my:“Hjir bin ik nou! Tinkstou oan my?”Scoe ’k, holpleas krûdke, dy forjitte,Dy, frjeonskips nommel byld?Dou dijste op yn kjeld en wiette;Dyn loft is swiet en myld;Djip út de gêrzen ropste my:“Ik bin it blomketink oan my.”En as myn berntsjes om my kriteEn snikjend’ stean’ op ’t hôf,Den bloeiste wer, myn lytse wite!Lizz’ ik dizz’ ierde ôf,Dou lytse treaster, bliuwst’ hjar by,Dou ljeave, froedetink oan my.Mar wirdt dyn libbenstried forbritsenEn wirdste bút for ’t grêf,De meaner komt, wei wirdste stritsen,Fortoarst’ as hea en tsjêf.Yet ropstou, lytse blomke, my,“O minske, minske, tink oan my.”En seiste my: “Ik kin net bliuwe,De sinne nimt my wei;”Ik tink werom: “Ik mei net bliuwe,De dea stiet oan de wei.”Den seistou, stille frjeon, oan my:“Ik kom werom; o, tink oan my.”As frjeonen lang forgetten binne,En ierde en ivichheit hjar dekt,En as de triennen net mear rinne,Ef dea ús stjerrende eagen brekt,Al hwet forgiet, dou bliuwst ús by,Dou lytse, ljeavetink oan my.Jow, hoaske blomkes fen de sleatten.Fortrape miedebern,Jow, byld fen echte frjeoneherten,Jow my myn frjeonen lang forlern.Krûp oer hjar grêf, en siz oan my:“Hja tinke yn de ivichheit oan dy.”E. H.“Eltse man, dy kaem, woe him sels in nij hûs opsette; hy gong wei, en liet syn wenje oan in oar. En dy oare foldie syn idelheit ek al; mar nimmen fen hjar lei de lêste hân oan syn gebou. Dêrom set dyn sinnen net op sa’n wiffe fryster; in wezen, dat sokke kuren hat, fortsjinnet dyn ljeafde net. Dêr de goeden en de tsjoeden demd binne ta stjerren, lokkich hy dy mei de priis fen de deugd striken giet! Lit de tarissinge ta dyn takomstich gelok foar dy útgean nei it grêf; stjûr it foarút, hwent nimmen kin it dy neistjûre. It libben is lyk as snie, en de sinne barnt op ’e lape. De idelheden fen dizze dei, o minske, fortiermje as detinkoanmykesyn de mieden.”Ut it Persiaensk fen Sadi, yn syn Gulistan ef blommetún, fen domenij for Gabe fordútske.J. H. H.Reidmoskje, mei op ’e eftergroun in ieltichtset.REIDMOSKJE, MEI OP ’E EFTERGROUN IN IELTICHTSET.HET RIETMUSCHJE.Philomela in het riet,Ik veracht uw’ zangen niet,Lieve vogel van het meer,Lieve vogel, komt gij weer?O, de morgen is zoo schoon;Zing maar, lieve waterzoon!Zingt uw’ zuster van het woudTreurend in het donk’re hout,Gij roept al in den ochtenstond,Gij zingt al de wat’ren rond,Spartelt, diertjes in het meer,Uwe zangster is er weer!In de ontwakende natuur,Bij het dauwend morgenuur,Hoor ik u zoo menig keer,Lieve vriend van ’t stille meer;En gij roept mij in het riet:“Waarom looft ge uw Schepper niet?”Somber bij dit hemelsch wederHangt mijn suffend hoofd ter neder,En ik drijf uw riet voorbij,Stom voor uwe melodij.Philomela van het riet,Vraag mij, vraag mij de oorzaak niet.’k Heb ook eens met forsche longen,’k Heb de wereld volgezongen.Was de wereld wereld niet,O, ik zong als gij in ’t riet.Treurend, morrend hoor ’k u aan,Want mijn zingen is gedaan.Philomela in het riet,Ik veracht uw’ zangen niet.Lieve vogel van het meer,Lieve vogel, komt gij weer?O, die morgen is zoo schoon;Zing maar, lieve waterzoon!E. H.DE LêSTE FRJEON.Hwet bistou, libjen?Tsjin ’t lot to stribjenYn noed en yn hoopjende weane:Lange riten fen rou,En nochten, dy as dauw’By de moarntiid yn wolk forfleane.En hwet bistou, dead,Foar hwaems skepter fen leadDe slaef en de keningen trilje?De lêste, bêste frjeon,Dy ús oer is bleaun,Om ús soargen yn ’t grêf to stiljen.As ’t alles is weiflêd,Spriedstou ús noch in bêd,Dêr w’as roazen op sliepe yn freden:Alle hertwounen helest’ ús,En de eagen bisegelst’ úsForskriemd en forwekke yn neden.J. H. H.OAN PETRUS DO ER DOCTOR WAERD.Lyk as in man to roer,Troch klippen en troch banken,Heart nei nin stoarmrumoerEf nei Sireneklanken,Mar ’t skip mei goe’ bileidWer stjûrt yn feilichheit,En om gjin need ef dead mear tinkt,Dêr ’t lûd hoezé fen wâl ôf klinkt;Sa gean’ ek Pallas bernNei al hjar peinzjend bodzjen,Nei al dat lettersjên,Dat digerjen en dodzjen,Ut Leidens wyld gesûsNei ’t noflik âldershûs,Dêr blydskip op de troanjes blinktEn ’t wolkom hjar to mjitte klinkt.Gelokkich, nomm’le miich,Ik mei dy wolkom hjitte:Dou bist dy sé oerdreaun;Dyn skipke koe net stjitte.Dou jagest’ stille skatten nei,(Dy feije tiid noch oermacht wei,)En eare, dy net kin forgean.Dat, Petrus, is dyn heechste lean.As ginstling fen natûrForskopste nea hjar ginsten,Mar fleachst’ mei iverfjûrNei wittenskip en kinsten.Dy sa syn tiid mei iver slyt,Fielt nea it bittre selsforwyt,Mar ’t is in streling for de geast,For d’âlde dei in stipe en treast.Gelok, gelok, myn frjeon,Op al dyn libbens-wegen!Dou hast’ it swiet fen ’t libben preaunPriuw ek yn ’t ein hjar segen.Dije oan yn learing en forstân,Wird d’eare fen dyn hûs en lân,En fen Bolswinas âlde stêd,Dêr mannich wize kop útbrett’.Farwol! Forjit dochs net,Ho w’ altyd frjeonen wierne.Farwol! Forjit dochs net,Hwet wille wy wol hiene,En hwer it lot dy hinne stjûrt,Tink faek ho wy togearre oan ’t roer,Sa mannich ljeave simmerjounOer Fryslâns poelkes hinne dreauw’n.Driuw ek dyn skipke sa’Swiet, sêft, troch ’t libben hinne!En falt ea it gelok dy ta,Ef moatt’ ’er hjitte triennen rinne,Biwarje den dyn edel aerd,En wêz’ foarsichtich en bidaerd.Hwer dy den ’t lot ek hinne laet,Den hat it ûnk op dy nin faet.Grou, Oct. 1841.E. H.Do myn âldste soan Piter to Leiden opgien wier ta dokter yn ’e letteren winske syn omke Dr. Eeltsje him gelok mei it rjimke, dat hjir foargiet. Piter wier der wakker mei yn syn bladeren en liet it drukke efter de Latynske forhânlinge (dissertatie),[5]dêr hy op promowearre wier. Nimmen hie dat stikje hjir achtslein, mar do dit ûnder de eagen fen de gelearde Dútskers kaem, waerd it oars. Dadelik nei det Piter to Leiden promowearre wier, gong hy nei Berlyn ta, om dêr syn Grykske stúdzjes ûnder de biromde Böck foart to setten. Nearne nou bloeit de greate taelstúdzje yn it algemien, en dy fen it Germaensk en Frysk yn it bisonder, mear as to Berlyn, dêr de biromde profester Fryhear von Richthofen, nei jierren en jierren fen in reusaftich blokken, dat biromde wirdboek fen it âld-Frysk yn quarto ôfmakke hat, dêr nin taelgelearde hjir iendris in drukker for fine scoe. As men dizze hearlike skat goed yntaest en it lân-Frysk ’er by forstiet, den moat men bikenne, det de Friezen nei sa folle forwoastjende ieuwen noch in ryk en geheimnisfol taelynstinkt yn hjar binnenste omdrage, dêr hja selme onbiwust fen binne. Us Piter makke to Berlyn gau frjeonen ûnder de studinten, dy dadelik foelen op it rjimke efter syn dissertatie, dy hy hjar jown hie. Troch hjar stúdzje wend oan de ienfâldige en edele skiente fen de Grykske dichters, fielden hja dat deselde geast yn it Fryske stikje amme.Under syn gelearde kammeraten to Berlyn wier der ien, Ferdinand Hanthal, dy ek mei rimen pielde, en sa’n skik yn it stikje fen myn broer hie, det hy der in Heechdútske fortolking fen makke, dy ik hjir folgje lit.J. H. H.AN PETRUS, ALS ER DOCTOR GEWORDEN.Gleichwie ein steuermann,Durch banke und durch klippen,Nicht hört das sturmlied an,Noch auf Sirenenlippen,So dass auf sich’rer bahnSein schiff geht wohlbethan,Und er so noth wie tod vergisst,Bis “Hurah!” laut von wall ihn grüsst:So geht der Musensohn,Nach vielem bücherlesen,Wo eruditionSein mühsam ziel gewesen,AusLeidenswildem sausIn ’s liebe vaterhaus,Wo freude auf dem antlitz blinkt,Und “Wilkomm!” ihm entgegen klingt.Heil, neffe theuer mir!Glücklich bist du gelandet;Die see ist hinter dir:Dein schiff ist nicht gestrandet.Du jagtest stillem glücke nach,Das zeit und neid nicht tilgen mag.Die ehre, die nichts kann bedrohn.Dies, Petrus, ist dein höchster lohn.Ein günstling der natur,Hast nie du sie verachtet;Mit eifergluth die spurDes wissens nachgetrachtet.Den, der die zeit mit werken schmückt,Nie eignes herzens vorwurf drückt;Sie sind des geistes ehrengab’Und einst dem greis ein trost, ein stab.Heil dir, mein theurer, heilAuf deines lebens wegen!Du kennst des lebens schönsten theil,Erfahr’ auch seinen segen.Nimm zu an wissen und verstand;Sei du der stolz von haus und land,Und von Bolsuinas alter stadt,Die manch talent geboren hat.Leb’ wohl! Vergiss es nicht,Wie stets wir freunde waren.Leb’ wol! Vergiss sie nichtDie lust, die wir erfahren.Wohin das loos dein steuer lenk’,O sei in freuden eingedenk,Wie wir so manche sommernachtAuf Frieslands wellen zugebracht!So fahr’ auch sanft, in ruh’,Dein lebensschiff von hinnen,Und, fall’ ihm glück einst zu,Ob heisse thränen rinnen,Bewahre deine edle art,Mit vorsicht auf der weisen fahrt:Wohin sich wende dann die bahn,Das unglück selbst hat dir nichts an.H.Myn broer wier dichter geboren, en sûnder dat hie er ek nea dichter wirde kind. Mar bûten it dichterlik tinkbyld en de gong fen de tinkbylden is noch de foetmjitte, dy folgens de rigels fen de kinst yn elts couplet deselde heart to wêzen. Dy nou kriget de dichter troch oefening, en as hy oplet wirdt him dat sa eigen as in twade natûr. Nou op dat diel fen de rjimkinst hat myn broer him nea mei de boarst talein. It wier him genôch, det it tinkbyld edel, ienfâldich, eigenaerdich útdrukt waerd, en det de fersmjitte yn syn muzikael en dichterlik gehoar harmonieus floeide, sûnder him to bikommerjen, eft yn elts couplet it selde getal syllaben werkaem. For it gros fen de lêzers komt dat der ek net op oan, as de mjitte hjar mar ljeaflik yn ’e earen klinkt. Hwa fen myn lêzers, by foarbyld, hat him ergere oan de sonde tsjin de fersmjitte, dy de gelearde Hanthal Piter oanwiist yn it folgjende briefke?Verehrterster, liebster freund!Meinem versprechen gemäss habe ich das glükwünschungsgedicht ihres herrn onkels ins Deutsche übersetzt. Das bild von dem steuermann und dem lebensschiff ist in der urschrift durch die fahrten auf den Friesländischen wellen gut motivirt und recht gemüthlich und sinnig durchgeführt.Von derdrittenstrophe an aber sind, statt der 3 jamben im 4 u. 5tenverse, allemalviervom dichter gesetzt worden, und ich, als übersetzer, habe dasselbe gethan; ja, in der 5tenstrophe sind sogar im 3tenverse auch einmal 4 jamben geworden, die ich auch treu wiedergegeben habe.Nehmen sie diese kleinigkeit mit nachsicht auf und als einen beweis meiner freundschaftlichen hochachtung, mit welcher ich die ehre habe zu sein.IhrSie hochschatzender und liebender freundFERD. HANTHAL.H. am 21/2 XLII.BLOMKE OP IT GREF FEN PETRUS.Passieflora, dou ljeave blomme,O! byld fen krús en lêst,Dy wol ik op de dobbe plantsje,Dêr nou ús Petrus rêst.Us Petrus, de eare fen syn stamme,Sa edel, from en trou,Forliet syn frjeonen hjir op ierdeYn triennen en yn rou.Geleardheit mocht dyn holle siereMei earekrâns en lof,Dyn eedle deugden wierne, Petrus,Mear as dat tsjef en stof.Forsierd mei inerlike deugden,Mei ’n hert, sa Frysk, sa roun,Naem him in Demon yn syn kloerenEn trape him to groun;Bitsjustere syn kleare holle,Binaem him frede en rêst,En skoerde him mei earne-klauwenYn syn forskriklik nêst.Hwa kin de tûzen jammers neameEn ’t hert-forwringjend leed?Nin swirden fen de wrâld-tyrannen,Nin folter wier sa wreed.O! ’k sjen him yet sa djip forsonkenYn mym’ring sûnder ein,Forskromfele ta sine en bonken,Fortoarre en forslein.En do de dead syn bânnen loste,Do tanke ik God út herten-groun.De triennen fen ús frjeone-hertenBinn’ nou forsige en forroun.Mar ivich scil myn siele eareDyn eedle neigedachtenis,For dy dit blomke bloeije litte,As ik ek yn de ierde liz.Ho steatlik sprekt mei hirde wirdenSyn eedle neigedachtenis,Det bliere jeugd en wrâldske hopeMar inkel stof en spinreach is!Wier him troch tûzen martelingenIn tsjuster Golgotha dizz’ wrâld,Wol God syn earme siele treaste,En nimme him yn syn bihâld!Passieflora, dou ljeave blomme,Sa hearlik oan to sjen,Dou ropste ús ta yn earnst’ge tale,“Bist’ ek sa’n minske-bern!”Passieflora, dou ljeave blomme,O! byld fen krús en lêst;Bliuw yn gedachtnis fen syn lijen;Us goede Petrus rêst.Emden, 27 Decembris 1855.Doctor E. HALBERTSMA.DE GEBOARTE-LEPPEL.It is in âld gebrûk ûnder de Friezen, om oan elts bern by de geboarte insilveren geboarte-leppelto jaen, dêr syn namme en de dei fen syn geboarte yn snein is. Us stamneaten, de Ingelsken, hiene dit ek yn gebrûk, en neamden dy leppelsapostel-spoons, Apostel-leppels, omdet hjar geboarte-leppels op it ein fen ’e stalle it byld fen ien fen ’e toalf Apostels hienen. Ik hab in âlde Fryske geboarte-leppel sjoen, dy it byld fen in santinne op it ein fen ’e stalle hie. De fraech is, hwer dit gebrûk fen dinne kaem?Om dêr it andert op to finen, moat ik jimme in amerij yn de alderâldste en rouste tiden fen de Noardske naesjes tobek bringe; hwent dy wierne mei de Friezen nau bisibbe. Us Fryske kroniken rikke sa fier net, det se ús dêr it minste biskie fen jane, mar wol de âlde boeken fen de Noarljue, dy ljeafhabbers fen oanteikenjen wierne, wylst de Friezen, howol se it koenen, sa bang for skriuwen wiernen as in houn for giseljen.Yn dy alderâldste tîden den wier der yn folle oarden bynei nin boerkerij ef bouboerkerij to bikinnen. Hiele lânskippen laeinen for wyld, en men seach ’er hast neat as ûnôfsjenbre heidefjilden en wiet onlân, hjir en dêr mei pôltsjes skrale greide ôfwiksele. Hjir kaem by it ivich gefjucht fen stam tsjin stam, hwerby it bytsje, dat der groeide, noch roofd ef forwoestge waerd. It gefolch wier, det der mear, folle mear minsken geboren waerden as der iten wier, en det der by it minste misgewas hongersneed kaem. De barmhertichste âlders moasten dos yn dy dagen wol oppasje, det se nin mear bern oanfokkene as se iten en klean jaen koenen, en by de geboarte fen in bern wier de earste fraech fen ’e heit, eft er it bern opfiede koe ef net. Wier dit it gefal net, den waerd it op in iepen fjild to fondeling lein, mei in pûdtsje sâlt neist it earme hert oan ’e side. Dat mocht de faer lykwol net dwaen, as hy it bern it minste kromke iten ef it lytste dripke drinken jown hie. Hy moast it suver nofteren op it fjild bringe; as it bern mar in drip hunich slikke hie, hie de wreedste moardner it hert net yn it liif, om it bern in inkel hier to krinkjen, sa hillich en djip siet dat forbod yn de siel fen dy rouwe naesjes skreaun. En neat minder hillich wier de plicht fen him, dy it bern mar efkes laefde, om for it hert to soargjen, it to fieden en to klaeijen; mei ien wird, om it bern alles hwet it nedich hie to jaen; om it op to fieden en great to bringen, lyk as eigen heit en mem hearden to dwaen. Dêrom leinen de earme âlders ek in pûdtsje mei sâlt neist it bern del. As der nou in meilijige siel foarby kaem, dy it net útstean koe, det sa’n onnozel skepselke dêr fen honger en toarst omkaem, ef fen it wyld forskoerd wirde scoe, dy foun dêr it sâlt, om him ta de opfieding to forbinen. Hy struide in griselke sâlt twiske de lipkes, en mei dat griselke wier in hillige eed foar God yn ’e hege himel sward, det hy for it bern as syn eigen bloed soargje scoe.It kristendom preket ljeafde, meilijen, woldwaen, minsklikheit, en ien hjarrer tearste soargen is, om de lytse bernkes as in mem to kweekjen. “Lit de berntsjes ta my komme,” sei Jezus. Howol nou de earste kristenprekers hjir kamen om it heidendom út to roeijen, sa namen se dochs de heidenske ceremonies, dy in woldedich doel hiene, yn ’e kristelike religie oer, om de bikearde heidens troch plechtige foarmen, dêr se oan wend wierne, des to krêftiger ta kristlike deugden to bringen. Hja joegen oan elts bern, dat to wrâld kaem, inpleech-heitefpleechmoer(Nl. v.peet-oomefpeet-moei), dy by de doop de post fen heit ef mem, as it need wier, for hjar rekkening namen.Dy peten nou namen it forplichtsjend sinnebyld fen de heidens oer, mar forkristlike en nei de tidelike foarderingen yn biskaving. Men iet do net mei foarken; hwet wy ite mei foarken, dy fen in lettere útfining binne, ieten hja mei de fingers, in wisansje, dy yn myn bernetiid by de wetterlânners om Grou hinne, noch net útstoarn wier. Brij en oar wiet iten allinne nuttigen hja mei de leppel. Lytse berntsjes ite meast leppel kost. As nou in pleech-faer ef pleechmoer oan hjar pleech-bern in silveren leppel, mei it bern syn namme der op, joegen, en dêrút ite lieten, woe dat sizze:Ik nimme oan, om dy as myn bern to ûnderhâlden, hwennear dyn heit en mem to koart sjitte.En hwet bitsjutte dat byldtsje, dat op it ein fen ’e stalle stie? It wier it byldtsje fen de apostel ef hillige, oan hwa de pleech-âlder de gelofte die, om for it pleech-berntsje, hwaens namme de leppel droech, as syn eigen soan ef dochter to soargjen en op to kommen. Dy hillige, dy selde apostel, mocht op de ontsettende dei fen it lêste oardiel foar de ivige rjuchter tsjin him getúgje, as hy it earme skepselke oan it lot oerlitten, en noch nei lichem noch nei siel forsoarge hie. Hwent de earste fen alle plichten fen de pleech-âlders wier, om it bern yn godstsjinst en kristelike deugden op to kweekjen.Mei sa ’n miening waerden de geboarteleppels fen folk en frjeonen oan it bern skinsen, en fen de âlders oannomd. Hûnderten fen jierren dûrre dat, mar de tiid, dy alle minskelike gebrûken slyt, sliet eindelik ek dizze tinkbylden út, en yn de lêste tiden waerd de geboarteleppel net oars, as in biwiis fen forknochtheid fen de jower oan de âlders fen it bern, dat hy mei de leppel foreare.Ienders mar haw ik tsjinst fen myn geboarte-leppel hawn, en dat by ’n gelegenheit, dy nimmen fen myn lêzers riede kin. Under de republyk wierne hjir to lânne nin ampteners fende burgerlijke stand, dêr men de geboarte fen syn bern oanjaen moast. De oerhearsking fen de Fransken fierde dy ynstelling hjir yn, en as men trouwe woe, moast men op ’e rjuchtkeamer ef ’t stedhûs earst it officiéle biwiis ynleverje, det men den en den, dêr en dêr, en út dy en dy âlders berne wier. By gebrek fen in lânsregister moast de boargemaster do ’n biwiis oannimme fen de geastelike, dy yn it tsjerkeboek de bern, dy yn de gemeinte berne en doopt wieren, opteikene. By de Roomsken wier dat klear; hwent dy houdden hjar doopregisters; sa ek by de Lutheranen en Reformearden, howol net sa naukeurich; mar by de Minniste gemeinten, dêr nin bern doopt waerden, en oerskis nin register fen geboarten houden waerd hinge dat der jamk swier yn. Getúgen moasten faek wech-en-weer opswile wirde, en hjar getugenis troch in notaris mei folle kosten ynlevere wirde. Der wier mar ien middel, om dy jildfûke to ontkommen, en dat wier in geboarte-leppel.In Dútsk amptener fiert de wetten fen it lân út as in korporael syn exercitiereglemint; hy freget net eft it wiis ef gek is, eft it dwaenlik is ef net; hy giet as in machine troch linnen en wollen hinne; it reglemint seit it. De Franskman dêrtsjin is in rekkelik en forstandich man, dy by it onmûgelike jowt en nimt, en bûten de letter fen de wet om hwet ynskewielt. As immen nin biwiis hie ef fen getugen krije koe, en hy woe trouwe, den teande hy syn silveren geboarte-leppel, en de Franske administratie naem de bytsje letters, dy der op snein stienen, as in officeel getúchskrift oan. Do ús lân by Frankryk ynlive wier, frege ik in pas, om nei Hollân to reizgjen, dêr ik studearje scoe. It wettiske biwiis fen myn geboartedei hie ik net; mar ik hie ’n geboarteleppel. Do ik oan it Franske bureau fen policie forskynde, kaem der in gendarme foar, dy my sei:Monsieur, Votre billet de baptême!(Nl.Mijnhear, uw doopcedul.) En do ik him anderde, det ik net doopt wier, skoerde de man rare eagen op, seach my skean as in heiden oan, en die der biskie fen oan syn baes. Dêrop lei ik de commissaris sels myn gefal út, teande him myn ienfâldige geboarteleppel[6], dêr neat oars op stie as dat ik de 23 October 1789 geboren wier, en do de Franske commissaris fen policie de leppel naukeurich bisjoen hie, joech hy my dadelik in officiéle pas.Mei dy pas kaem ik to Amsterdam en seach mei myn eigen eagen, det Napoleon, krekt sa lyts wier yn de kinst om in steat to regearjen, as great op it oarlochsfjild. Elts dy fen it iene trekskip yn it oare stapte, moast syn pas oan ’e skipper teane, ef de skipper mocht him net oan boart litte. It respekt fen de skippers en foerljue foar dy passen wier den ek great! Do ik to Amsterdam kaem, woe ’k dadelik nei Saendam, om in stalke to praeijen. Dat gong mei in fearskip, dat by de Nije-steds-herberge laei. Foar oan boart to stappen iepene ik myn pas; sa gau krige de skipper de earn, it keizerlike wapen op de pas, net yn ’t each, ef de man sei:Ik zie de kraai al; het is in order; steek je pas maar weer op.—Noem je de keizerlijke arend een kraai?frege ik de skipper, hwer hy op sei:Als ik maar een roofvogel op de pas zie, dan ben ik wel te vreden.J. H. H.
De bisite by Pibe en Saske om ’e hird.
DE BISITE BY PIBE EN SASKE OM ’E HIRD.
“Yn it jier fen trettsjinhûndert-trije-en-fjirtich gongen twa boargers fen Dockum mei Rouke Lefferts, in boer fen ’e Geast, op in pilgrims-reize nei Romen ta. Om ’t de weardshuzen do sa net yn swang wiernen, gongen se mei in knapsek op ’e rêch, in lange kouwestôk, dêr in tsjokke roune knop op siet, yn ’e hân, en in restje âlde skeljen yn ’e bûse, nei Itaeljen ta. Kaem it sa út, det se by jountiid oan in kleaster ef slot kamen, den hienen se tek, fjûr en wetter frij, en dêr seane en brettene se den hwet hjar knapsek ef de tiid sei. Mar wier der nin kleaster ef slot yn ’e omtrek, den slepten se lyk as Adam en Eva ûnder de loft, en wylst de blêdden fen ’e beammen hjar for girdinen tsjinnen, wier de groun mei gêrs hjar bulsek. Noch in heal dei wierne se fen Romen ôf, do ’t er mei de knap net bêst bigoun út to sjen. Hjar moal wier sa nei op, det elts fen it krouske, dat er oer hie, nin bôle mear for him sels bakke koe, en by ongelok wierne se binachte yn in oarde, dêr nin slot ef kleaster hyn ef nei to sjen wier. Ho scoe dat de oare moarns gean? Hwent de mage bigoun hjar nou al to kiteljen, en as se in heal etmiel fierder wierne, scoe it net better wêze. Lyk as de honger nou in skerp swird is, en de minsken bjustere fornimstich makket, sa wier it ek mei dy twa Dockumers. Sy reauntene eltsoar, yn ’t ear: “Scoene wy nin útfynsel witte om dat moal fen Rouke yn ús mage to krijen? Sa ’n boer kinne wy stedkers licht formale, en bynammen dizze Geastmer; hy is sa gload, det in jonge him bijeuzelje kin.” “Ei, ja, ju!” sei d’ oare; “dat is neat. Dy boer scille wy mei ús beiden wol forrifelje!”
Aenstons stie ’er ien fen hjar oerein, en bigoun syn twa kammeraten mei dizze wirden oan to sprekken: “Frjeonen! It stiet ’er skrok mei ús foar. Hwent it klikje moal, dat elts fen ús oerhâlden hat, is sa lyts, det it him tsjin ’e honger neat helpe kin; mar as al de trije poarsjes by eltsoar kamen, scoe it ien allinne noch in eintsje term folle kinne: dêrom liket it my net slim ta, det wy it allegearre yn ién hân brochtene. Mar for nin kleasterfol skeljen scoe ’k in byt yn ’e mûle stekke, dat my net from en earlik takaem, en dêrom wol ’k it op ús ljeavenhear jaen. Wy geane nou lizzen to sliepen, en hwa-d-er de moaiste dream tastjûrt, dy scil alles hawwe.” “Baeseftich, man!” sei de oare Dockumer, lyk as by sels spriek, en howol de boer in slûch-slimme en bitûfte feint wier, dy de beide Dockumers gau yn ’e myt hie, joech hy lykwol ek tawird, en hâldde him eft er him gewillich yn dizze falle biflapje litte scoe. Sy diene den hjar trije poarsjes moal aenstons by inoar, en do se it in bytke kwytst en knypt hiene, leinen se ’t daei op gleone stiennen, en bidobbene de hiele boel ûnder hjitte yeske: dêr koe it skoan gear bakke, wylst se it fel oer ’e eagen hienen. De Dockumers hiene krekt sa min erch yn in bizestik fen ’e Geastmer boer, as yn ’e ûre fen hjar dea: det hy soks haftich wier, kaem net ienders yn hjar op. Dêrom leinen se de holle rêstich del, en wirch as in maits fen it rinnen, foelen se mei in boarst yn ’e sliep. Mar de boer, dy lardich fen it festjen wier, loerde op dit eagenblik. Hy gong sunichkes op hoasfoetlingen fen syn leger ôf, wyndere de yeske mei de sliepmûtse wei, en iet de hiele bôle mei ham en gram op. Do er de boel himmele hie, koe er it kâldgnyskjen dochs net litte, en wylst er dy snoade Dockumers sa swiet mei de bobbels swit op ’e noas raspjen seach, sei er sunichkes yn him sels: “Sjê sa, goede minsken! Nou is Roukomme gerust. Nou scille jimme de mage net oerieze. Sa’n daeijige bôle wier jimme ommers al to dreech, en Roukomme koe it brief allinne moai skoan lêze. Hwet steane jimme nou to moarntiid frisk op! Nacht, bêste feinten! Nacht!” En mei in rep gong er wer lizzen to sliepen.
Sa gau as de sinne út it nêst wier, waerd ien fen ’e boargers to wekker, en do er syn beide kammeraten roppen hie bigoun er it neifolgjende to fortellen: “Frjeonen, harkje! Ik scil jimme myn dream forhelje. Ik stie op in jountiid by Fetse-put to Dockum, do der twa ingels mei wjukken út ’e loft delsaeiden, en my, krekt as twa earnen in dou, yn ’e loft opnamen. Yn dy fljocht waerd it my grien en blau foar ’e eagen; de loft gûlde my lâns de earen as de stoarmwyn, dy troch de touwen fen in skip fluitet, en de hierren waeiden straelrjucht efterút, mei in gewelt eft se út ’e holle wei skoerd waerden. De iene ingel stroep it fel op fen ’e fingerseinen ôf oan ’e earmtakke ta, sa fûleindich wier de swang. Do wy sa fjouwer-en-tritich wiken flein hiene, kamen wy oan ’e poarte fen ’e himel, dêr de oare ingel in gouden kaei út ’e bûse naem, en de doar iepen die. Mar hwet ik dêr seach, dêr is it ein fen forlern! Al hie ’k in inkethoarn sa great as de Spaenske sé, en in pin sa lang as fen Dockum ont Romen ta, scoe ’k ’t noch net biskriuwe kinne. De strietten en mûrren glinsteren allegearre fen goud en dyamanten, det it yen de eagen blyn teistere. In minskelichem ha ’k der net ien sjoen, mar wol miljoenen fen sielen, en dy wierne sa fyn, sa fyn, det der âlve-tûzen op ’e punt fen in nidle dounsje koenen.”
De man forhelle noch wol helte mear mirakels fen ’e himel, mar dy wy mar oerslaen scille. Do er dien hie, bigoun de oare Dockumer syn droam to forheljen.
“It kin raer, sa bigoun er, dou haste dreamd detste yn ’e himel wierste, en ik yn ’e hel. Op in jountiid metten my yn ’e Keppels in pear ljue, krekt eft ’t smidsfeinten wierne, dy my by de hân namen, en yn in omsjen by de fjûrput fen Starum skoerden. Dêr sakken wy mei in blits yn del, en do wy ûnder komd wierne, stie ik mids yn in meagere lânsdouwe, dêr neat oars groeide as mork en risken. In hiel toarn hiene wy dêr yn omdoarme, do wy by in steile berch opkladderje moasten, en sa gau wierne wy op in trêd ef fjouwer nei net boppe komd, ef ien fen dy swarte ljue sei: “Foarsichtich! Hjir binne wy by de rânne fen ’e hel.” Dat wier it earste en lêste wird, dat ik fen hjar hearde. Ik kroep aenstons op ’e knibbels nei it uterste seamke ta, en wylst ik my goe’ skrep op ’e hânnen skoarre, seach ik mei in lang útritsene eibertshals oer dy rânne hinne yn in sé fen fjûr del. Dat gromde en spatte dêr, dat knette en djoeide, dat skomme en brûze, krekt as in broutsjettel, dy oan ’t oersieden is. Ik skrilde; ik skrabe my to bek, sa eang as in wezelke. Mar myn swarte kammeraten bounen my mei in amerij twa wjukken oan ’e earmen fêst, en fleagen mei my boppe de barnende hel. Dêr wyndere ik mei de wjokken, en krekt as in meau, dy nei in fiskje loert, en pal op ién plak yn ’e loft boppe it wetter stiet to flodderjen, stie ik onbiweechlik fêst boppe de greate helledobbe. Mar, minsken, as ’k tink, hwet ik dêr seach, den griist it my sa, det it einefel my noch op ’e earmen komt. Ik hearde de swiere pûsters, dy it fjûr fen ’e hel oanblieze, rocheljen en smûgen. De hjittens stime fen tiid ta tiid mei walmen fen neare binaudheit nei boppen, det ik koarts swimele, en de gleone lôge fleach my sims mei miljoenen fonken om ’e earen, det it hier my fen ’e holle skroeide. Dêr moarten se; dêr flokten en fordomden se; der fleagen hiele fleten fen divels op en del, elts mei in trop minskebihagers efter hjar, dy se for hanswoarsten brûkten.”
Wiles de Dockumer dit forhelle bearde de boer det er wer ynslept wier, howol er alles wirdke foar wirdke ôfharke hie. Sa gau as ’t fortelsel út wier, rôpen se him. Hy waerd kwanskwys kel to wekker, en wylst er stikelich seach, krekt as immen dy út in djippe sliep opkomt, frege hy mei in skrille stimme: “Hwa is dêr?”—“Wel, wy, seinen se; kenste ús net, ju?”—“Jimme? frege er wer, Jimme? Hwennear binne jimme den werkomd?”—“Werkomd? seinen se. Wy ha net wei west.”—“Hwet deale, nou!” frege hy wer: Net wei west? Wel, sa kin ’k it net oan. Net wei west? Mar, krekt...... den ha ’k it droamd.”—“Hwet haste den droamd?” hja wer: “Siz op dyn leksom!”—“Wel, ik drôge, sei Rouke, det ien fen jimme mei twa ingels nei de himel fleach, en det de oare mei twa swarte keardels foar de divel nei de hel gong. It is krekt eft ik jimme noch ôfreizgjen sjen! Earst eage ’k jimme nei sa lang as ik koe, en do’t jimme út it gesicht wierne, wachtte ’k al en wachtte al, ien lang en twa breed! mar hwa ’t wer kaem, jimme kamen net wer. Op it lêst tocht ik, dy twa Dockumers komme yn der ivichheit net wer, en omdet jimme den ek nin iten mear brek hiene, haw ik yn myn jinlikheit (it hege wird moat der mar út!) de hiele bôle allinne opiten.”
Dat teltsje wier dêrmei út. De niften fen Aldegea harken hjar de earen fen ’e holle; men koene se net sykjen hearre; sa stil wiern’ se, en do it dien wier lieten se alle fjouwer in djippe sucht. Mar Saskemoi brocht de kop mei boerekofje ’ris om, en do bigoun de miich fen Domenij it neifolgjende teltsje.
“Yn it jier fen saunhûndert-en-sauntich, do Radbod de twade to Starum kening fen Fryslân wier, wenne der to Almenum in boer, dy Gjalt hjitte, en it moai goe’ stouwe koe. Hy hie altyt âld jild yn foarrie, en hy sâlte syn weet en koarn op, as ’t net nôch nei syn sin jildzje koe. Mar hy wier hwet âldfrinzich yn syn dwaen, en tilde altyd oer it swierste ein fen ’e balke. Omdet er al moai jeltich waerd en mar feint bleau, wierne de bûrljue him altyd oan om to boaskjen; hja seinen tsjin him, det er in heukerers libben hie, mar hy smiet hjar foar ’e skinen, det me licht mei frouljuesflêsk bidragen waerd, en det in kwea frommis in min stik húsrie wier. Lykwol scoe er wiivje, sa gau er syn bûkswjergea foun.
Nou wenne der to Almenum ek in âlde fjûrfretter, dy ûnder kening Radbod de Utersken efter de boksen sitten hie, sa faek as de biskop fen Utert yn Fryslân mankes meitsje woe, en dy nei jierren fen moardzjen en barnen fen syn kening to folle krige om to stjerren en to min om to libjen. Hy wenne to Almenum, omdet it him ûnder de forweende bern fen Starum to djûr wier, en wylst er dêr mei túntsjen en goarjen sa hwet troch ’e tiid kaem, seach er sims op syn groeden del, lyk as âlde ljue de gekke flinken fen hjar bernejierren neitinke. Hy hie in ljeave dochter, (Keimpke wier hjar namme), dy syn meager stik brea mei him dielde; in wakker kein en tipsidich ding, dy krekt op hjar sels, en kras yn ’e hûshâlding wier. Hja wier sa snoad as roet, en like yn hjar snedige krychslisten wol hwet nei hjar faer útskaeid to wêzen. Ek koe se spylje op ’e Noardske balke, dêr se de fiktoarjes fen ’e Friezen oer prysters en keningen ûnder song. Om koart to gean, Keimpke wier de treast en wille fen hjar heit yn syn heukereftich libben, en hy hie nin oar fortriet fen hjar, as it útsicht, det se earm en forlitten wêze scoe, as hy de holle ’ris del lei.—Ienders kaem ’er om skimerjoun in âld bûrwiif by him, dy earst in swiet praetke makke, en him op it lêst ’ris bigoun to klirkjen, eft Gjaltboer wol ’ris by syn dochter komme mochte. De kaptein seach nuver op, en fielde, det nou de kniper op ’e skinen kaem; hy woe syn dochter minlike graech by him hâlde, mar hjar it brea út ’e mûle to stjitten koe ek net. Einlik omtinkende, det it gelok fen syn ljeave Keimpke boppe alles gean moast, gong er nei hjar ta, en sei det Gjaltboer hjar de knotte jaen woe. Sy hie er allehiel nin smuchte op, en woe ljeaver by hjar earme heit bliuwe, as yn ’e romte lyk in rike boerinne libje; mar troch folle oanretten fen hjar faer joech se einlik tawird, en yn fjouwer wike wier Gjaltboer frijer, brêgeman en troud man.
Yn ’t earst snijde it neat as roazen en anjelieren by Gjaltboer; mar do de wiggemoannen om wiernen, bigoun er oan ’e pong to merken, det sokke wite hynzers in bulte struijen nedich hienen. De hânnen stienen hjar allehiel net om ’e bûter to baren; ek woe se de húshâlding yn ’e esse ha, nou ’t hjar barre mochte, en omdet de boer altiten mei in gjirch âldfaem húshâlden hie, krimmenearre er alle dagen: “Hwet nimt dat! Hwet nimt dat!” Lykwol hy koe dat rêgje, en Keimpke wier sa tsjildich tsjin him, en wist him sa to heinen, det er op it lêst oer ’e kosten net folle mear kreunde. Mar Keimpke wier moai, for Gjalt fiersten to moai, om nin skalk each to hawwen op in pear jonge stroatskavers, dy by sines wol ’ris ynkipen en oer ’e flier wiernen, as hy yn ’t fjild stie. Hja wier lykwol sa ûnskildich as de wite snie; mar syn jaloerskens, dy út alles fenyn sûgde, waerd fen dei ta dei grimmitiger, sadet er hjar dy’t er yn syn hert oars ljeaf hie, einlik mei bruijen twinge woe, om, as hy út wier, in oar manminske net ienders blier oan to laitsjen. “As ik hjar moarns hwet knoffele,” tocht er by him sels, “den scil se de hiele dei oan ’t gekjeijen fen ’e feinten nin nocht ha, en jouns scil ik hjar mei streakjen en patsjen wol wer goed krije.”
Do er dit yn ’e holle krige, kaem er krekt fen ’t lân thús to iten, en mei det er it lêste byt trochswolge hie, stie er op as in wjoldich man, en joech hjar in earbân, det hjar it fjûr út ’e eagen spatte. It minske koe yn ’t earst (sa forheard wier se!) nin wird kikje en nin trien út ’e eagen krije; mar do se wer in bytke by hjar wé komd wier, boarst hja út yn kleijen en skriemen. “Och, heare!” sei se. “det ús heit my oan dy boal jaen moast! Hiene wy den nin stik drûch brea mei eltsoar? Wier ús fredige earmoede net tûzenris better as it libben mei in rike wivebruijer? Mem, mem, stieken jy de holle út it grêf op; it hert scoe jo tobrekke oer jins ûngelokkige dochter!” Sa klage en skriemde Keimpke; mar hja hie it wan wei, en Gjaltboer krige syn sin: hwent hja wier de hiele dei for nimmen to sprekken. De jouns, do er thús kaem, wier syn earste wirk om it wiif del to bêdzjen. Hy sei hjar, det de divel it him ynjown hie, mar det er it noait net werdwaen scoe, en hy bea hjar mei sa’n earmhertige troanje om forjiffenis, det it goelik wyfke it net langer útstean koe. Hja joech him de hân fen frjeonskip, en in tútke ta; en do se swiet mâlken-groatten-brij iten hienen, kroepen se mei eltsoar efter de bêdskirden eft der de deis neat omgien wier.
Dat hie dy pringel sa goed foldien, det hy tochte, “moarn fen it selde lekken in pakje.” Sa gau hie er de oare moarns it ombyt net op ef hy naem de lodde op it skouder, en joech yn it weigean syn wiif in trewinkel, det se tsjin ’e mûrre stuitte. As se fen it waer slein wier koe se net raerder opsjoen ha. “Hwet in falske loebes is dat!” tochte se yn hjar sels. “Mar de kerfstôk is izer, feint, en ik scil dy fiele litte, det in Friezinne, dy de earste mâlle flink wit oer to sljuchtsjen, ek forstân hat om de twade bitelle to setten.”
Wylst it wyfke dêr oer mimere, seach se twa jonkers op wite hynders foar ’e doar stean, dy yn hûs kamen en út namme fen kening Radbod om hwette iten en drinken fregene. Keimpke, dy wakkere foldedich wier, diste tige op, en wylst de jonkers swiet ieten en dronken, frege se hjar, hwer ’t de reis hinne scoe. Wel, seinen se, boerinne, it stiet der skeef foar. Prinsesse Bauk, de dochter fen ús kening, hat earjister skylfisk iten, en omdet it fanke hwet roppich is, is hjar de graet yn ’e kiel sketten, dêr alle masters fen Starum al mei ommoarde ha, mar dy nin ien der útkrije kin. De prinsesse hat nou yn twa etmiel neat dien as kokhalzjen; nin wiet ef drûch is der oer hjar lippen gien, en nin wink hat se yn ’e eagen hawn. De kening sit as in forwezen minske by hjar bêd; hy hat ús yn ’t fjild stjûrd om in dokter to siikjen; en as ’t ús hjir mislearret, den geane wy daelk nei Dockum ta. “Wel, dat treft skoan, sei Keimpke; hjir to Almenum is jimme man. Nin snoader pisbiloaitser yn hiel Fryslân!” De jonkers stienen beide gysten fen ’e stoel op, en seinen: “Myn ljeave minske! Dat flouw’ je ommers.”—“Né, siker sonk,” sei se, “mar it is in man op him sels, dy dokter. Hy wol net dokterje, ef hy moat ’er mei bruijen ta twongen wirde.”—“Is ’t oars net,” seinen de jonkers, “lit ús dêr for kedize. Wy scille him wol neef hjitte. Wiis ’m ús mar.”—Do die Keimpke de bûthûsdoar op, en sei tsjin hjar: “Dy dêr mei de eide op it foarhaed fen dy kampe boulân stiet, dy is ’t; mar dat siz ik jimme noch ’ris, jimme krije ’m net mei as troch gewelt.” De jonkers, dat twa linige keardels wierne, namen dêrom elts in grou kneppel yn ’e hân, en gongen rjucht op Gjaltboer ta. “Eale, frije Fries, gemoarn!” seinen se tsjin him. “Wy moatte jo goendei fen ús kening sizze, en dy lit jo bidde om ta him to kommen.” “Hwerom?” frege Gjaltboer forheard. “Om syn dochter, prinsesse Bauk, to genêzen,” seinen se. De boer andere, det er goe’ mjoksje en eidzje koe, en as de kening him dêrta nedich hie, det er den alle ûren fen ’e dei klear stie; mar dokterjen, dat hie er noait net leard. De beide jonkers seagen eltsoar oan, en seinen: “Mei swiete praetkes kinne wy hjir net winne. Mar wy hawwe oar remeedzje, feint!” en mei ien setten se beide skonk, en bruiden der op sa fûleindich as se koenen. Dat bikaem Gjalt bjustere nij, en hy rôp wraek, det in frije Fries sa slein waerd.
“Ja, ja, seinen de jonkers, dy net hearre wol, moat fiele. Woste mei, ef net?” en den wier it al wer, dek op. Gjalt, dy fielde det twa tsjin ien nin partuer wier, joech gau krimp: pipe ef lipe, hy moast mei. Sy spanden it hynzer foar ’e eide wei, dêr se Gjalt opsetten, en howol it in floateftich bist wier en lang net hertlik, giselen se it mei swipen om ’e bonken, det se as de baerlike fiand nei Starum fleagen.
De kening siet mei it moed fol en de triennen yn ’e eagen foar it bêd fen syn ljeave dochter, do de beide jonkers mei Gjaltboer yn ’t slot stapten, en in steil wird fen hjar nuvere dokter diene. Aenstons liet de kening syn dochter foar de boer del sette, en sei tsjin him, det er hjar genêze moast; hy hie mar kar, ho ’t er ljeafst woe, mei goedens ef mei lilkens. Dêrop rôp de boer alle hilligen út ’e himel ta getúge, det er krekt sa folle forstân fen dokterjen hie as de kat. De kening sei neat, mar knypeage tsjin in pear bjinitige keardels, dy efter de boer stienen, en him sa ongenedich mei bollepysten op ’e rêch tichelen, det er útgûlde: “Genede, genede! Ik scil hjar genêze, ik scil hjar genêze.”—Dêr siet prinsesse Bauk foar him, sa bleek as in wytling, en de mûle wiid iepen, dêr se mei de finger yn wiisde, om him it plak fen hjar kwael to bitsjutten. Gjaltboer seach hjar oan, en wier noch binauder as hja sels; bruijen ef genêzen wier hjir syn foarlân. Nou tocht’ er yn him sels: “De graet sit hjar net yn ’e mage, mar yn ’e kiel; as ik hjar ’ris oan ’t laitsjen krije koe, wit eft de graet der fen sels net út fleach.” Dat kaem him net slim foar: hy forsike de kening dêrom, eft se in great fjûr yn ’e seal oanlizze woenen, en him den in amerij mei de prinsesse allinne litte. Sa gau wierne se allegearre net wei, en ’t fjûr oan ’e brân, ef Gjaltboer klaeide him op it himd ôf út, en gong foar ’e hird lizzen sa lang as er woechsen wier. Wylst er dêr in toarnke stôkrjuchtút as in deade lein hie, sprong er yn ienen as in kikkert fjouwerkant fen ’e groun, en tommele sauntsjin slaggen oer ’e kop de hiele seale lâns. Do dit dien wier, bigoun er to skeuken eft er rudich wier; hy roste en klaude de hirde hûd mei syn swarte kromme neilen, en makke sokke mâlle gibelkes, det de prinsesse mei al hjar pine op it lêst útprústte fen laitsjen, en hjar yn ienen ûnder it sketterjen de graet ta de kiel út fleach. Gjalt stroep flink syn klean wer oan, en roan mei de graet nei de kening ta, dy net wiste hwet goed er him for sa’n greate deugd dwaen scoe. De kening woe him do minlike graech ta slotdokter hâlde; mar it wier altyt mei Gjaltboer: “Greaten tank for my!” De kij moasten forweide wirde: it noat stie to fjilde en moast noch yn ’e berch; o! hy hie hûndert fiven en seizen, dy him allegearre bittere nedich thús rôpen. De kening, dy sjoen hie ho skruten er for bruijen wier, rôp dy selde twa manljue, dy him nyskes huf jown hiene; mar sa gau as dy foar ’e tried kamen, joech Gjalt de war aenstons forlern, en bilove net allinne in dei mannich, mar syn hiele libben, as ’t de kening syn biljeaven wier, to Starum to bliuwen. Hy seach der lykwol for in keningsdokter hwette grobbelich út; hwent hja hiene him sa mar yn syn arbeiderspakje fen ’t lân opnomd. Dêrom waerd him de klapmûtse ôfset, it pijen rokje úttein, de bird skeard, it hier knipt, en do er sa fen top ta teil opgnapt wier, waerd him in rea’ flewielen mantel om ’e skouders hinge. Dêr siet er sa moai as poes! mar syn hert wier yn ’e hirdsherne by syn Keimpke, en it wjirme him al yn ’e holle om, troch hwet lûk er him út dit keninklik hounegat wei wine scoe.
Ungelokkich waerd it genêzen fen ’e prinsesse húsriem forteld, det it mei in omsjen as diggelfjûr troch ’e stêd wier, en binnen ’t healûre stienen der fjouwer en tweintich siken foar de poarte fen it slot, dy troch alle masters en divelbanders fen Fryslân opjown wierne. De kening dit foltsen sjende, en in bytke greatsk, det hy in wonderdokter oan ’t slot hie, hjitte Gjaltboer om se allegearre to helpen. “Fjouwer-en-tweintich opjowne siken helpe?” sei de boer mei in swiere sucht: “Nou, kening, as God it net docht, ik kin ’t net dwaen.” “Kom, andere de kening, “den moasten je ’t earst mar ’ris oerlizze mei dy twa prefesters, dy ’t jo niis it resept for myn dochter op ’e rêch skreaun hawwe.” Mar sa gau hie Gjaltboer nin skimke fen dy twa stoere keardels sjoen ef hy trille as in poarsk, en hy bilove, det er alles genêze scoe, hwet de kening him foarlei, al wiern’ se lam en blyn en stom en lazeris allyk.
Do de fjouwer-en-tweintich siken yn ’e seal brocht wierne, ordeneare Gjalt oan ’e fjûrboeter fen it slot om in fjûr fen hûndert-fyftich lange smoezen oan to setten, en do dat tige oan ’t barnen wier, forsocht’ er kening Radbod om him mei dit heapske noch ’ris allinne to litten. De kening gong út ’e seal en bleau yn ’t gesicht fen ’e doar stean. Sa gau wier Gjaltboer net allinne ef hy liet de siken allegearre yn ’e kring om ’e hird stean, en wylst de lôge fen dat hege fjûr yn ’e skoarstien opfleach, spriek er hjar mei dizze wirden oan: “Frjeonen! It scil der hjoed swier for my ynhingje, om sa ’n bulte minsken yn in amerij to genêzen. Ik wit der mar ien smeet op; to witten, om de aldersiikste út jimme to nimmen, en dy op dit fjûr to forbarnen. As syn lichem dêr ta polver op fortard is, den wol ’k in leppelfol fen syn yeske yn in swolch twa bier riere, en litte dat de oare trije-en-tweintich ynnimme. It middel is rjue kras, mar it is probatum, en ik forset ’er myn holle ûnder, det it jimme allegearre helpe scil.”—Do er dit útstel dien hie, seinen de siken nin inkel wird; hja seagen eltsoar oan eft se freegje woene, hwa ’t de slimste fen hjar wier; hwent ûnder it hiele boun wier net ien, dy for kening Radbods jild bikinne woe, det er de tsjoedste kwael fen hjar allegearre hie. Undertwiske bigoun Gjaltboer hjar fen d’ ein ôf oan mei greate permantichheit to freegjen, en spriek de sike, dy ’t yn ’e hirdshoeke stie, alderearst oan. “Ho komstou sa yn ’e mizel?” sei er: “Hwet is dyn kleur plotsk! Dou bist’ in kwiner, man! It kâlde swit stiet dy by kobbels op ’e foarholle.”—“Ja, mar, dokter, dat...., dat....” sei de sike, “dat komt egentlik fen ’t fjûr. As ’t mei jins biljeaven wier, woe ’k wol i’s efkes út ’e seal om azem to skepjen.” Hy gong de seal út, en do de kening him frege, ho ’t him ôfgien wier, sei er, det er yn ’e groun genêzen wier; en hy kaem noait wer.—Nou kaem Gjalt by de twade sike, en do er dy in toarnke yn ’e eagen sjoen hie, skodholle er bjuster, en sei tsjin him: “Ik wit net, feint; ik wit net, eft ’t mei dy wol giet. Dou sjuchste ’er my sa geizenich en tsjouwerich út, det it eintsjebislút scil de dea wol wêze. My tochte....”—“Hwet tocht’ jo, dokter? frege de man triljende, det ik barne moast?”—“Ei ja, ju,” andere Gjaltboer; “dou biste ommers sa slop as in jernwine, en de bonken wolle dy net langer drage.”—“De gong is oars noch sa slim net, dokter,” sei de man; “wol je ’ris sjen, ho ’t ik rinne kin?” En mei ien wipte er de seal út, en romde tsjin ’e kening, det er al sa soun as in fisk wier, en ek net wer hoefde to kommen.—Do kaem Gjaltboer by de trêdde, en sei tsjin him: “Lit my de pols i’s fiele. Dou biste tsjinstich, feintke! Stek de tonge i’s út. Fui, man! hwet in swarte koarste. Maet, dou rûkste nei de lodde. My tochte as wy dy ’ris efkes op it fjûr bretten; de pine is gau oer, en den wierne dy oare ien-en-tweintich minsken ek holpen.”—“Ja, mar, dokter,” stammere en swolge de man, “sa slim is ’t noch net. Ik scil ’t bêst hise.” “Ho!” sei Gjaltboer, “biste net siik? Hwet dochste hjir den? Komste hjir om de dokter fen ’e kening de gek oan to stekken? Loebes! skear dy út myn eagen, ef ik scil dy....!” Dy ek al mei in boarst de doar út, en do de kening him frege, ho it gien wier, rôp er: “Klear, Sire! Klear as in klontsje!” Dat gong ek sa mei de fjirde, mei de fyfte, oan de fjouwer-en-tweintichste ta, allegearre mei kûgelsgewelt de seal út, det se de kening hast ûnder de foetten rounen. Om koart to gean, der wier nin ien, dy nocht hie om him for syn bûrman ta yeske barne to litten, en de iene nei d’ oare namen se allegearre hakken op, omdet se dat greate fjûr fen lange smoezen as de baerlike hel en divel skouderen.
Kening Radbod stie eft er foar ’e holle slein wier, det in simpel boer sa folle sike ljue mei de nuverste kwalen yn in amerijstiid genêze koe. Hy wiste ek net hwet goed er him dwaen scoe; mar Gjalt houdde ’t ’er mar op yn, det er bittere nedich thús wier, en frege neat oars as frijheit om nei Almenum by syn Keimpke to gean. “Nou,” sei de kening, “omdetstou it biste, scil ik it ynskewiele, mits aenstons opkomme, as ik dy opontbied, sûnder det wy de kneppel hoeve to brûken.” Dat bilove Gjalt, en dêrmei naem er ôfskie fen ’e kening, dy him in span moaije hynders, en sa folle jild mei joech, as er mei skik bergje koe. Sa gong Gjalt as in boer út Almenum, en oerlistige fen syn wiif kaem er as in bineamd dokter werom. Hy hie nou nei syn sin to folle yn ’e wrâld, om sels yn waer en wyn langer to lânjen; it útwirk liet er dêrom oan twa feinten oer, en thús houdde er sa hwet pieljen for him sels. Syn wyfke, dat er yn ’t hert ljeaf hie, sloech er nea net wer, omdet er sels field hie, ho ’t bruijen smakke. Hy libbe yn greate frede en frjeonskip mei hjar, en krige in keppel moaije bern by hjar, dy de steun en eare fen syn âlde dei wierne en him fiele lieten ho folle in troud man lokkiger is as in âldfeint.”
Ut wier dit telke ek. Nou wier de bar oan Gabe: mar Gabe woe ljeaver efter de girdinen as forhelje. De bern fleagen him lykwol sa lang by it liif op, det er moaste, en dit telke bigoun.
“Yn ’e tiden, do de kou Bartele hjitte, wenne der op Westerein by Warkum in boer, dy tichte by syn hiem yn in âlde leije in lytse butte foun, dêr sechstjinhûndert goune yn laeinen. Hy gong aenstons nei de wâlden om ’er skiep for to keapjen, en hy kochte tsjin acht goune it stik sa lang as syn jild op wier. Do hie er twahûndert skiep. Hy dreau se swietkes nei hûs ta, mar do er oer Galamadammen scoe, wier it wetter danich opset; it lân stie bros, de skou wier yn ’e groun, en de skouman hie neat oars as in lyts mâlkboatke, dêr’t net mear as twa skjippen allyk yn koene. Do de boer roppen hie, makke er it miertou los, kaem mei syn boatke, en helle twa skjippen oer.”
Hjir houdde Gabe him stil, en sette de sliepmûtse op. “Nou,” seine de niften fen Aldegea, “do ’t dy twa oer wierne, hwet die de boer do?”—“Wel,” sei Gabe, jimme witte, mei dat hege wetter wier de feart helte wider, it boatke wier lyts, en der wierne twa hûndert skjippen: der gong in bulte tiid mei wei. Lit ús dêrom, wylst se oerhelle wirde, in bytke sliepe; moarn scil ’k jimme forhelje, ho’t fierder gien is.” Mei ien loek Gabe it baitke út, en gong to koai.
De niften fen Aldegea wierne der mar matichkes mei to freden; mar omdet it waer oanhâldde mei sniewiskjen, kamen se de oare jouns wer by inoar, en do hat Gabe it foart útforhelle. Do hawwe Saskemoi en Pîbomme ek noch in telke fen ’e âlde tiid dien. Ik leau de niften fen Aldegea elts ek ien. Mar omdet wy net witte, eft jimme dat it harkjen wol wirdich is, scille wy earst ris wachtsje, hwet jimme fen dizze sizze.
J. H. H.
Walstroo, galium palustre.
(Walstroo, galium palustre.)
Der waechst in blomke yn de mêden,Nin minske tinkt der oan;It wirdt fortrape en fortrêden,Dy ljeave simmersoan.It libbet jinlik, stil en frij,It is it blomketink oan my.It floddert net as ’t hege reidHjar leaven troch de wyn,Mar yn de stille ynfâldichheitDêr is hjar wille yn.De lege groun dêr bliuwt it by,Dêr sucht dat blomke:tink oan my!Lit stoarm en weagen hjar birinne,Hjar grien komt jimmer wer.Bliuw wei, dou mylde simmersinne,Hja komt op tiid en bar,Den seit dat lytse pôlke my:“Hjir bin ik nou! Tinkstou oan my?”Scoe ’k, holpleas krûdke, dy forjitte,Dy, frjeonskips nommel byld?Dou dijste op yn kjeld en wiette;Dyn loft is swiet en myld;Djip út de gêrzen ropste my:“Ik bin it blomketink oan my.”En as myn berntsjes om my kriteEn snikjend’ stean’ op ’t hôf,Den bloeiste wer, myn lytse wite!Lizz’ ik dizz’ ierde ôf,Dou lytse treaster, bliuwst’ hjar by,Dou ljeave, froedetink oan my.Mar wirdt dyn libbenstried forbritsenEn wirdste bút for ’t grêf,De meaner komt, wei wirdste stritsen,Fortoarst’ as hea en tsjêf.Yet ropstou, lytse blomke, my,“O minske, minske, tink oan my.”En seiste my: “Ik kin net bliuwe,De sinne nimt my wei;”Ik tink werom: “Ik mei net bliuwe,De dea stiet oan de wei.”Den seistou, stille frjeon, oan my:“Ik kom werom; o, tink oan my.”As frjeonen lang forgetten binne,En ierde en ivichheit hjar dekt,En as de triennen net mear rinne,Ef dea ús stjerrende eagen brekt,Al hwet forgiet, dou bliuwst ús by,Dou lytse, ljeavetink oan my.Jow, hoaske blomkes fen de sleatten.Fortrape miedebern,Jow, byld fen echte frjeoneherten,Jow my myn frjeonen lang forlern.Krûp oer hjar grêf, en siz oan my:“Hja tinke yn de ivichheit oan dy.”
E. H.
“Eltse man, dy kaem, woe him sels in nij hûs opsette; hy gong wei, en liet syn wenje oan in oar. En dy oare foldie syn idelheit ek al; mar nimmen fen hjar lei de lêste hân oan syn gebou. Dêrom set dyn sinnen net op sa’n wiffe fryster; in wezen, dat sokke kuren hat, fortsjinnet dyn ljeafde net. Dêr de goeden en de tsjoeden demd binne ta stjerren, lokkich hy dy mei de priis fen de deugd striken giet! Lit de tarissinge ta dyn takomstich gelok foar dy útgean nei it grêf; stjûr it foarút, hwent nimmen kin it dy neistjûre. It libben is lyk as snie, en de sinne barnt op ’e lape. De idelheden fen dizze dei, o minske, fortiermje as detinkoanmykesyn de mieden.”
Ut it Persiaensk fen Sadi, yn syn Gulistan ef blommetún, fen domenij for Gabe fordútske.
J. H. H.
Reidmoskje, mei op ’e eftergroun in ieltichtset.
REIDMOSKJE, MEI OP ’E EFTERGROUN IN IELTICHTSET.
Philomela in het riet,Ik veracht uw’ zangen niet,Lieve vogel van het meer,Lieve vogel, komt gij weer?O, de morgen is zoo schoon;Zing maar, lieve waterzoon!Zingt uw’ zuster van het woudTreurend in het donk’re hout,Gij roept al in den ochtenstond,Gij zingt al de wat’ren rond,Spartelt, diertjes in het meer,Uwe zangster is er weer!In de ontwakende natuur,Bij het dauwend morgenuur,Hoor ik u zoo menig keer,Lieve vriend van ’t stille meer;En gij roept mij in het riet:“Waarom looft ge uw Schepper niet?”Somber bij dit hemelsch wederHangt mijn suffend hoofd ter neder,En ik drijf uw riet voorbij,Stom voor uwe melodij.Philomela van het riet,Vraag mij, vraag mij de oorzaak niet.’k Heb ook eens met forsche longen,’k Heb de wereld volgezongen.Was de wereld wereld niet,O, ik zong als gij in ’t riet.Treurend, morrend hoor ’k u aan,Want mijn zingen is gedaan.Philomela in het riet,Ik veracht uw’ zangen niet.Lieve vogel van het meer,Lieve vogel, komt gij weer?O, die morgen is zoo schoon;Zing maar, lieve waterzoon!
E. H.
Hwet bistou, libjen?Tsjin ’t lot to stribjenYn noed en yn hoopjende weane:Lange riten fen rou,En nochten, dy as dauw’By de moarntiid yn wolk forfleane.En hwet bistou, dead,Foar hwaems skepter fen leadDe slaef en de keningen trilje?De lêste, bêste frjeon,Dy ús oer is bleaun,Om ús soargen yn ’t grêf to stiljen.As ’t alles is weiflêd,Spriedstou ús noch in bêd,Dêr w’as roazen op sliepe yn freden:Alle hertwounen helest’ ús,En de eagen bisegelst’ úsForskriemd en forwekke yn neden.
J. H. H.
Lyk as in man to roer,Troch klippen en troch banken,Heart nei nin stoarmrumoerEf nei Sireneklanken,Mar ’t skip mei goe’ bileidWer stjûrt yn feilichheit,En om gjin need ef dead mear tinkt,Dêr ’t lûd hoezé fen wâl ôf klinkt;Sa gean’ ek Pallas bernNei al hjar peinzjend bodzjen,Nei al dat lettersjên,Dat digerjen en dodzjen,Ut Leidens wyld gesûsNei ’t noflik âldershûs,Dêr blydskip op de troanjes blinktEn ’t wolkom hjar to mjitte klinkt.Gelokkich, nomm’le miich,Ik mei dy wolkom hjitte:Dou bist dy sé oerdreaun;Dyn skipke koe net stjitte.Dou jagest’ stille skatten nei,(Dy feije tiid noch oermacht wei,)En eare, dy net kin forgean.Dat, Petrus, is dyn heechste lean.As ginstling fen natûrForskopste nea hjar ginsten,Mar fleachst’ mei iverfjûrNei wittenskip en kinsten.Dy sa syn tiid mei iver slyt,Fielt nea it bittre selsforwyt,Mar ’t is in streling for de geast,For d’âlde dei in stipe en treast.Gelok, gelok, myn frjeon,Op al dyn libbens-wegen!Dou hast’ it swiet fen ’t libben preaunPriuw ek yn ’t ein hjar segen.Dije oan yn learing en forstân,Wird d’eare fen dyn hûs en lân,En fen Bolswinas âlde stêd,Dêr mannich wize kop útbrett’.Farwol! Forjit dochs net,Ho w’ altyd frjeonen wierne.Farwol! Forjit dochs net,Hwet wille wy wol hiene,En hwer it lot dy hinne stjûrt,Tink faek ho wy togearre oan ’t roer,Sa mannich ljeave simmerjounOer Fryslâns poelkes hinne dreauw’n.Driuw ek dyn skipke sa’Swiet, sêft, troch ’t libben hinne!En falt ea it gelok dy ta,Ef moatt’ ’er hjitte triennen rinne,Biwarje den dyn edel aerd,En wêz’ foarsichtich en bidaerd.Hwer dy den ’t lot ek hinne laet,Den hat it ûnk op dy nin faet.
Grou, Oct. 1841.E. H.
Do myn âldste soan Piter to Leiden opgien wier ta dokter yn ’e letteren winske syn omke Dr. Eeltsje him gelok mei it rjimke, dat hjir foargiet. Piter wier der wakker mei yn syn bladeren en liet it drukke efter de Latynske forhânlinge (dissertatie),[5]dêr hy op promowearre wier. Nimmen hie dat stikje hjir achtslein, mar do dit ûnder de eagen fen de gelearde Dútskers kaem, waerd it oars. Dadelik nei det Piter to Leiden promowearre wier, gong hy nei Berlyn ta, om dêr syn Grykske stúdzjes ûnder de biromde Böck foart to setten. Nearne nou bloeit de greate taelstúdzje yn it algemien, en dy fen it Germaensk en Frysk yn it bisonder, mear as to Berlyn, dêr de biromde profester Fryhear von Richthofen, nei jierren en jierren fen in reusaftich blokken, dat biromde wirdboek fen it âld-Frysk yn quarto ôfmakke hat, dêr nin taelgelearde hjir iendris in drukker for fine scoe. As men dizze hearlike skat goed yntaest en it lân-Frysk ’er by forstiet, den moat men bikenne, det de Friezen nei sa folle forwoastjende ieuwen noch in ryk en geheimnisfol taelynstinkt yn hjar binnenste omdrage, dêr hja selme onbiwust fen binne. Us Piter makke to Berlyn gau frjeonen ûnder de studinten, dy dadelik foelen op it rjimke efter syn dissertatie, dy hy hjar jown hie. Troch hjar stúdzje wend oan de ienfâldige en edele skiente fen de Grykske dichters, fielden hja dat deselde geast yn it Fryske stikje amme.
Under syn gelearde kammeraten to Berlyn wier der ien, Ferdinand Hanthal, dy ek mei rimen pielde, en sa’n skik yn it stikje fen myn broer hie, det hy der in Heechdútske fortolking fen makke, dy ik hjir folgje lit.
J. H. H.
Gleichwie ein steuermann,Durch banke und durch klippen,Nicht hört das sturmlied an,Noch auf Sirenenlippen,So dass auf sich’rer bahnSein schiff geht wohlbethan,Und er so noth wie tod vergisst,Bis “Hurah!” laut von wall ihn grüsst:So geht der Musensohn,Nach vielem bücherlesen,Wo eruditionSein mühsam ziel gewesen,AusLeidenswildem sausIn ’s liebe vaterhaus,Wo freude auf dem antlitz blinkt,Und “Wilkomm!” ihm entgegen klingt.Heil, neffe theuer mir!Glücklich bist du gelandet;Die see ist hinter dir:Dein schiff ist nicht gestrandet.Du jagtest stillem glücke nach,Das zeit und neid nicht tilgen mag.Die ehre, die nichts kann bedrohn.Dies, Petrus, ist dein höchster lohn.Ein günstling der natur,Hast nie du sie verachtet;Mit eifergluth die spurDes wissens nachgetrachtet.Den, der die zeit mit werken schmückt,Nie eignes herzens vorwurf drückt;Sie sind des geistes ehrengab’Und einst dem greis ein trost, ein stab.Heil dir, mein theurer, heilAuf deines lebens wegen!Du kennst des lebens schönsten theil,Erfahr’ auch seinen segen.Nimm zu an wissen und verstand;Sei du der stolz von haus und land,Und von Bolsuinas alter stadt,Die manch talent geboren hat.Leb’ wohl! Vergiss es nicht,Wie stets wir freunde waren.Leb’ wol! Vergiss sie nichtDie lust, die wir erfahren.Wohin das loos dein steuer lenk’,O sei in freuden eingedenk,Wie wir so manche sommernachtAuf Frieslands wellen zugebracht!So fahr’ auch sanft, in ruh’,Dein lebensschiff von hinnen,Und, fall’ ihm glück einst zu,Ob heisse thränen rinnen,Bewahre deine edle art,Mit vorsicht auf der weisen fahrt:Wohin sich wende dann die bahn,Das unglück selbst hat dir nichts an.
H.
Myn broer wier dichter geboren, en sûnder dat hie er ek nea dichter wirde kind. Mar bûten it dichterlik tinkbyld en de gong fen de tinkbylden is noch de foetmjitte, dy folgens de rigels fen de kinst yn elts couplet deselde heart to wêzen. Dy nou kriget de dichter troch oefening, en as hy oplet wirdt him dat sa eigen as in twade natûr. Nou op dat diel fen de rjimkinst hat myn broer him nea mei de boarst talein. It wier him genôch, det it tinkbyld edel, ienfâldich, eigenaerdich útdrukt waerd, en det de fersmjitte yn syn muzikael en dichterlik gehoar harmonieus floeide, sûnder him to bikommerjen, eft yn elts couplet it selde getal syllaben werkaem. For it gros fen de lêzers komt dat der ek net op oan, as de mjitte hjar mar ljeaflik yn ’e earen klinkt. Hwa fen myn lêzers, by foarbyld, hat him ergere oan de sonde tsjin de fersmjitte, dy de gelearde Hanthal Piter oanwiist yn it folgjende briefke?
Verehrterster, liebster freund!
Meinem versprechen gemäss habe ich das glükwünschungsgedicht ihres herrn onkels ins Deutsche übersetzt. Das bild von dem steuermann und dem lebensschiff ist in der urschrift durch die fahrten auf den Friesländischen wellen gut motivirt und recht gemüthlich und sinnig durchgeführt.Von derdrittenstrophe an aber sind, statt der 3 jamben im 4 u. 5tenverse, allemalviervom dichter gesetzt worden, und ich, als übersetzer, habe dasselbe gethan; ja, in der 5tenstrophe sind sogar im 3tenverse auch einmal 4 jamben geworden, die ich auch treu wiedergegeben habe.Nehmen sie diese kleinigkeit mit nachsicht auf und als einen beweis meiner freundschaftlichen hochachtung, mit welcher ich die ehre habe zu sein.
IhrSie hochschatzender und liebender freundFERD. HANTHAL.
H. am 21/2 XLII.
Passieflora, dou ljeave blomme,O! byld fen krús en lêst,Dy wol ik op de dobbe plantsje,Dêr nou ús Petrus rêst.Us Petrus, de eare fen syn stamme,Sa edel, from en trou,Forliet syn frjeonen hjir op ierdeYn triennen en yn rou.Geleardheit mocht dyn holle siereMei earekrâns en lof,Dyn eedle deugden wierne, Petrus,Mear as dat tsjef en stof.Forsierd mei inerlike deugden,Mei ’n hert, sa Frysk, sa roun,Naem him in Demon yn syn kloerenEn trape him to groun;Bitsjustere syn kleare holle,Binaem him frede en rêst,En skoerde him mei earne-klauwenYn syn forskriklik nêst.Hwa kin de tûzen jammers neameEn ’t hert-forwringjend leed?Nin swirden fen de wrâld-tyrannen,Nin folter wier sa wreed.O! ’k sjen him yet sa djip forsonkenYn mym’ring sûnder ein,Forskromfele ta sine en bonken,Fortoarre en forslein.En do de dead syn bânnen loste,Do tanke ik God út herten-groun.De triennen fen ús frjeone-hertenBinn’ nou forsige en forroun.Mar ivich scil myn siele eareDyn eedle neigedachtenis,For dy dit blomke bloeije litte,As ik ek yn de ierde liz.Ho steatlik sprekt mei hirde wirdenSyn eedle neigedachtenis,Det bliere jeugd en wrâldske hopeMar inkel stof en spinreach is!Wier him troch tûzen martelingenIn tsjuster Golgotha dizz’ wrâld,Wol God syn earme siele treaste,En nimme him yn syn bihâld!Passieflora, dou ljeave blomme,Sa hearlik oan to sjen,Dou ropste ús ta yn earnst’ge tale,“Bist’ ek sa’n minske-bern!”Passieflora, dou ljeave blomme,O! byld fen krús en lêst;Bliuw yn gedachtnis fen syn lijen;Us goede Petrus rêst.Emden, 27 Decembris 1855.
Doctor E. HALBERTSMA.
It is in âld gebrûk ûnder de Friezen, om oan elts bern by de geboarte insilveren geboarte-leppelto jaen, dêr syn namme en de dei fen syn geboarte yn snein is. Us stamneaten, de Ingelsken, hiene dit ek yn gebrûk, en neamden dy leppelsapostel-spoons, Apostel-leppels, omdet hjar geboarte-leppels op it ein fen ’e stalle it byld fen ien fen ’e toalf Apostels hienen. Ik hab in âlde Fryske geboarte-leppel sjoen, dy it byld fen in santinne op it ein fen ’e stalle hie. De fraech is, hwer dit gebrûk fen dinne kaem?
Om dêr it andert op to finen, moat ik jimme in amerij yn de alderâldste en rouste tiden fen de Noardske naesjes tobek bringe; hwent dy wierne mei de Friezen nau bisibbe. Us Fryske kroniken rikke sa fier net, det se ús dêr it minste biskie fen jane, mar wol de âlde boeken fen de Noarljue, dy ljeafhabbers fen oanteikenjen wierne, wylst de Friezen, howol se it koenen, sa bang for skriuwen wiernen as in houn for giseljen.
Yn dy alderâldste tîden den wier der yn folle oarden bynei nin boerkerij ef bouboerkerij to bikinnen. Hiele lânskippen laeinen for wyld, en men seach ’er hast neat as ûnôfsjenbre heidefjilden en wiet onlân, hjir en dêr mei pôltsjes skrale greide ôfwiksele. Hjir kaem by it ivich gefjucht fen stam tsjin stam, hwerby it bytsje, dat der groeide, noch roofd ef forwoestge waerd. It gefolch wier, det der mear, folle mear minsken geboren waerden as der iten wier, en det der by it minste misgewas hongersneed kaem. De barmhertichste âlders moasten dos yn dy dagen wol oppasje, det se nin mear bern oanfokkene as se iten en klean jaen koenen, en by de geboarte fen in bern wier de earste fraech fen ’e heit, eft er it bern opfiede koe ef net. Wier dit it gefal net, den waerd it op in iepen fjild to fondeling lein, mei in pûdtsje sâlt neist it earme hert oan ’e side. Dat mocht de faer lykwol net dwaen, as hy it bern it minste kromke iten ef it lytste dripke drinken jown hie. Hy moast it suver nofteren op it fjild bringe; as it bern mar in drip hunich slikke hie, hie de wreedste moardner it hert net yn it liif, om it bern in inkel hier to krinkjen, sa hillich en djip siet dat forbod yn de siel fen dy rouwe naesjes skreaun. En neat minder hillich wier de plicht fen him, dy it bern mar efkes laefde, om for it hert to soargjen, it to fieden en to klaeijen; mei ien wird, om it bern alles hwet it nedich hie to jaen; om it op to fieden en great to bringen, lyk as eigen heit en mem hearden to dwaen. Dêrom leinen de earme âlders ek in pûdtsje mei sâlt neist it bern del. As der nou in meilijige siel foarby kaem, dy it net útstean koe, det sa’n onnozel skepselke dêr fen honger en toarst omkaem, ef fen it wyld forskoerd wirde scoe, dy foun dêr it sâlt, om him ta de opfieding to forbinen. Hy struide in griselke sâlt twiske de lipkes, en mei dat griselke wier in hillige eed foar God yn ’e hege himel sward, det hy for it bern as syn eigen bloed soargje scoe.
It kristendom preket ljeafde, meilijen, woldwaen, minsklikheit, en ien hjarrer tearste soargen is, om de lytse bernkes as in mem to kweekjen. “Lit de berntsjes ta my komme,” sei Jezus. Howol nou de earste kristenprekers hjir kamen om it heidendom út to roeijen, sa namen se dochs de heidenske ceremonies, dy in woldedich doel hiene, yn ’e kristelike religie oer, om de bikearde heidens troch plechtige foarmen, dêr se oan wend wierne, des to krêftiger ta kristlike deugden to bringen. Hja joegen oan elts bern, dat to wrâld kaem, inpleech-heitefpleechmoer(Nl. v.peet-oomefpeet-moei), dy by de doop de post fen heit ef mem, as it need wier, for hjar rekkening namen.
Dy peten nou namen it forplichtsjend sinnebyld fen de heidens oer, mar forkristlike en nei de tidelike foarderingen yn biskaving. Men iet do net mei foarken; hwet wy ite mei foarken, dy fen in lettere útfining binne, ieten hja mei de fingers, in wisansje, dy yn myn bernetiid by de wetterlânners om Grou hinne, noch net útstoarn wier. Brij en oar wiet iten allinne nuttigen hja mei de leppel. Lytse berntsjes ite meast leppel kost. As nou in pleech-faer ef pleechmoer oan hjar pleech-bern in silveren leppel, mei it bern syn namme der op, joegen, en dêrút ite lieten, woe dat sizze:Ik nimme oan, om dy as myn bern to ûnderhâlden, hwennear dyn heit en mem to koart sjitte.
En hwet bitsjutte dat byldtsje, dat op it ein fen ’e stalle stie? It wier it byldtsje fen de apostel ef hillige, oan hwa de pleech-âlder de gelofte die, om for it pleech-berntsje, hwaens namme de leppel droech, as syn eigen soan ef dochter to soargjen en op to kommen. Dy hillige, dy selde apostel, mocht op de ontsettende dei fen it lêste oardiel foar de ivige rjuchter tsjin him getúgje, as hy it earme skepselke oan it lot oerlitten, en noch nei lichem noch nei siel forsoarge hie. Hwent de earste fen alle plichten fen de pleech-âlders wier, om it bern yn godstsjinst en kristelike deugden op to kweekjen.
Mei sa ’n miening waerden de geboarteleppels fen folk en frjeonen oan it bern skinsen, en fen de âlders oannomd. Hûnderten fen jierren dûrre dat, mar de tiid, dy alle minskelike gebrûken slyt, sliet eindelik ek dizze tinkbylden út, en yn de lêste tiden waerd de geboarteleppel net oars, as in biwiis fen forknochtheid fen de jower oan de âlders fen it bern, dat hy mei de leppel foreare.
Ienders mar haw ik tsjinst fen myn geboarte-leppel hawn, en dat by ’n gelegenheit, dy nimmen fen myn lêzers riede kin. Under de republyk wierne hjir to lânne nin ampteners fende burgerlijke stand, dêr men de geboarte fen syn bern oanjaen moast. De oerhearsking fen de Fransken fierde dy ynstelling hjir yn, en as men trouwe woe, moast men op ’e rjuchtkeamer ef ’t stedhûs earst it officiéle biwiis ynleverje, det men den en den, dêr en dêr, en út dy en dy âlders berne wier. By gebrek fen in lânsregister moast de boargemaster do ’n biwiis oannimme fen de geastelike, dy yn it tsjerkeboek de bern, dy yn de gemeinte berne en doopt wieren, opteikene. By de Roomsken wier dat klear; hwent dy houdden hjar doopregisters; sa ek by de Lutheranen en Reformearden, howol net sa naukeurich; mar by de Minniste gemeinten, dêr nin bern doopt waerden, en oerskis nin register fen geboarten houden waerd hinge dat der jamk swier yn. Getúgen moasten faek wech-en-weer opswile wirde, en hjar getugenis troch in notaris mei folle kosten ynlevere wirde. Der wier mar ien middel, om dy jildfûke to ontkommen, en dat wier in geboarte-leppel.
In Dútsk amptener fiert de wetten fen it lân út as in korporael syn exercitiereglemint; hy freget net eft it wiis ef gek is, eft it dwaenlik is ef net; hy giet as in machine troch linnen en wollen hinne; it reglemint seit it. De Franskman dêrtsjin is in rekkelik en forstandich man, dy by it onmûgelike jowt en nimt, en bûten de letter fen de wet om hwet ynskewielt. As immen nin biwiis hie ef fen getugen krije koe, en hy woe trouwe, den teande hy syn silveren geboarte-leppel, en de Franske administratie naem de bytsje letters, dy der op snein stienen, as in officeel getúchskrift oan. Do ús lân by Frankryk ynlive wier, frege ik in pas, om nei Hollân to reizgjen, dêr ik studearje scoe. It wettiske biwiis fen myn geboartedei hie ik net; mar ik hie ’n geboarteleppel. Do ik oan it Franske bureau fen policie forskynde, kaem der in gendarme foar, dy my sei:Monsieur, Votre billet de baptême!(Nl.Mijnhear, uw doopcedul.) En do ik him anderde, det ik net doopt wier, skoerde de man rare eagen op, seach my skean as in heiden oan, en die der biskie fen oan syn baes. Dêrop lei ik de commissaris sels myn gefal út, teande him myn ienfâldige geboarteleppel[6], dêr neat oars op stie as dat ik de 23 October 1789 geboren wier, en do de Franske commissaris fen policie de leppel naukeurich bisjoen hie, joech hy my dadelik in officiéle pas.
Mei dy pas kaem ik to Amsterdam en seach mei myn eigen eagen, det Napoleon, krekt sa lyts wier yn de kinst om in steat to regearjen, as great op it oarlochsfjild. Elts dy fen it iene trekskip yn it oare stapte, moast syn pas oan ’e skipper teane, ef de skipper mocht him net oan boart litte. It respekt fen de skippers en foerljue foar dy passen wier den ek great! Do ik to Amsterdam kaem, woe ’k dadelik nei Saendam, om in stalke to praeijen. Dat gong mei in fearskip, dat by de Nije-steds-herberge laei. Foar oan boart to stappen iepene ik myn pas; sa gau krige de skipper de earn, it keizerlike wapen op de pas, net yn ’t each, ef de man sei:Ik zie de kraai al; het is in order; steek je pas maar weer op.—Noem je de keizerlijke arend een kraai?frege ik de skipper, hwer hy op sei:Als ik maar een roofvogel op de pas zie, dan ben ik wel te vreden.
J. H. H.