memmelok en memmesoarch.MEMMELOK EN MEMMESOARCH.En Ingel sei: “Ja, myn!” Hja taestte ta, en de boask, dy mei tûzen triuwers fen lippen en hânnen bisegele waerd, wier sletten. Gosse troude syn Ingel en gong mei hjar op de pleats; mar Sibe-baes, goe’man, hie sa folle fen de skrik skipe, det hy sont dy nacht nin soun ûre wêr hie en as in siik houn omwynde. De jierren wierne ek dêr, sadet hy fordwynde einlik as snie foar de sinne, en seis wike nei Gosse troudei rekke Sibe-baes út de tiid, hwer troch al syn lân en goed op Ingel erfden. Sa gau as hja yn dat jild foel, wier hjar earste wirk om to testemintsjen. Hja moast yn ’e kream, en as se dêr ’ris yn bleau, woe se net habbe, det Gosse troch hjar folk út syn dwaen staet waerd. Hja woe for him soargje. “Hwent alles mei eltsoar gemien to habben, sei hja, “bihalven it jild, dat jowt nin pas. Dêr is it wrâldske goed my net wirdiger nôch ta.” Ongelokkich wier der nin seine op al dat jild. Ingel krige mei de âlfde moanne al twalingen, in feintebern en in fammebern. De blydskip fen it jongwyfke wier mei nin pinnen to biskriuwen as se hjar Isabella yn de lofter en hjar Sibe yn de rjuchter earm hie, en sa yn hjar folle boarsten optreau, det de bern de tate om it kin kweaze. Yn twa glûpen bistoppe mem se neist eltsoar, en dêr laeinen se den mei de geur en it waes fen de gesontheit op ’e troanje en dauwe fen fine switkobbelkes op it foarhaed to sliepen. Tsjienris yn in ûre kaem Ingel mei de foarste finger op ’e lippen, en teantsjende op hoasfoetlingen yn ’e keamer, om ’ris to sjen ho de bern it hienen, mar egenlik om hjar eagen wer ’ris to forklearjen oan dizze twa ingelaftige pronkstikken, dy hja nea genôch biljurkje en triuwe koe. As it folk om bûrren kuijere, siet hja foar it finster mei hjar twa hertlapkes to pronkjen. Do de bern doopt waerden, die hja twa gouden riders ta tankberheit yn it bekken, en hja bea: “O Dou, hege Heit yn ’e himel, dy ús minsken noch mear ljeaf haste as ik dizze bern. Dou haste it yn myn herte ritst om hjar ljeaf to habben. Lit hjar groeije en bloeije! Lit hjar libje, det ik myn ljeafde biwiisgje kin; det ik dyn hillige wirden oan hjar folbringe mei, en dy priisgje en tankje ta yn ivichheit.” Ingels lippen beefden, en do hja Amen sei, foel se mei de holle twisken de hânnen op it skouder fen de kreamheinster del; hja boarste út yn triennen, det de dyakens yn ’t hek mienden, det hja in oerfal krige. Hja gong wer nei hûs; mar de heechste ljeafde, dy ta gelyk de heechste wysheit is, oardielde det Ingel in better man en hjar twalingen in better faer wirdich wierne, en naem se alle trije by him op, om hjar for de skande en ellinde, dy noch folgje moasten, to warjen. Fiif fearnsjier nei de berte stoaren beide de twalingen op ien-en-deselde eftermiddei oan torminen; de moarns laken en djoeiden se noch yn ’e glûpe, en de jouns wierne it kâlde blauwe lykjes; twa roazen, dy ek as roazen mar de koarte ûren fen in moarntiid bloeid en libbe hienen. Hja woene wol sizze, det dy earme hertkes troch de kreamheinster forgiftige wierne; dy moat hjar mâlken-twiebak út in earnen panke, dat bloeide, klearmakke ha. Mar ho dat ek siet, Ingel fielde hjar sels eft hja fen de blaksem ta pletter slein wier. It wier as it yngewand hjar tsjin de kiel kroppe. Hja koe nin wird sizze, hja koe nin trien litte; hja siet by de twa glûpen, dêr de lykjes ynlaeinen, as in stiennen byld, en seach mei greate opspalke eagen nei boppen ta. Gosse kaem by hjar en sei: “Hwet skilt myn wyfke? Ho sjucht se sa nei boppen?” Dêr hja mei in sêfte mar earnstige stimme op anderde: “Ik sjen dêr hinne, dêr myn skat is, Gosse.” “Hwer is dyn skat den, ljeave?” frege hy. “Ik sjen dêr hinne, sei se, “dêr de sielkes fen dizze twa ingels nou binne.” En mei ien sonk hjar holle wezenleas op hjar boarst del. Mei in ûre kaem se wer by; mar do waerd hjar hwet forhelle, dat hjar djip yn de siele stiek, en twa houwen yn ien sear wierne. De lytsfaem klage Ingel hjar need, det de boer hjar net mei frede litte koe, en wiles de frou yn ’t waerme bêd laei, forskate ramen op hjar dien hie. Dat laei hjar heech! O! dat stiek en krinkte lytse Ingel sa! Ja, stitsen, djip stitsen wier hja, mar dochs, edel en heech, smiet hja mei fonkeljende eagen it moaije kopstik yn de nekke, en sei de faem neat oars as: “Dat hab ik net fortsjinne.” De faem gong snjeon-to-joune wei, en dat joech nin each, omdet to Hynlippen en Molkwarren de fammen[65]by de wike hierd waerden. Dy selde jouns gong Ingel mei in lampe nei in keeft op ’e souder om ’er deahimkes en hennekladen, dy altiten by de Friezinnen for elts fen it húsgesin klear lizze, út to krijen. Hja kaem blyk as de dea, allehiel bistoarn en triljende wer ûnder, krekt eft hja in skynsel sjoen hie, mei de lampe yn de hân, mar sûnder himkes. “Nou, ja, den! sei hja wanhopich yn hjar sels; “nou, ja, den mar nei boppen! Nou, ja, den mar nei ús heit en myn twa ingels!” Hja gong de doar út, en kaem net wer. Wech ende wear waerd hja socht, mar nearne foun. Allinne hjar toffels waerden op de mûrre fen de Molkwarrer syl oan de séwâlsside werfoun.It wier sa, Ingel wier wei, en hjar bern waerden opdroegen. Mar mei de saunde dei; hark ’ris minsken! mei de saunde dei nei de dea fen de bernkes kaem Ingel werom, alteas ien dy troch Gosse en hiel Molkwarren for Ingel hâlden waerd. Der waerden rare eagen fen Gosse opskoerd, do hja oer de Kattepôle brêge kaem en hjar hûs wer ynstapte. “Myn God! Hwer komstou fen dinne?” sei Gosse. “Dat moarddedige fordommen, andere Ingel, dat godlasterlike flokken en swarren, Gosse, datstou altiten dien haste, koe ik net langer hearre. Dou haste him sa lang tritrotte, det hy dy dyn twalingen ontnomd hat, en dat moast ik mei ontjilde. Dêrom bin ik weiroun. Mar ik hab my bitocht. Ik hab dy ienris foar it eansicht fen in alwitend God de bilofte fen ivige trou dien, en dy wol ik folbringe. Ik wol dy hou en trou wêze. Mar ien ding moaste my biloofje, dat flokken en swarren moat ophâlde, ef ik rin noch ’ris foart, en den, den sjuchtste my yn der ivichheit net wer.” Gosse bilove hjar, det hy ’t flokken sa goed litte scoe as er koe, en dêr joech er hjar de hân op; mar de swierste flokwirden wiernen in oanwenst by him wirden en him hast yn ’e mûle bistoarn. Hja libben sont yn frede mei eltsoar; hja joech Gosse, as it diveldei mei him wier, wakker ta; hja troaide him yn alles, en dat gong sels fiers-to fier. Hwent foar de dea fen hjar bern wier hja dipper en sunich, en hâldde alles wakker by inoar, lyk as in kloek hûshâldster tabiheart; en hja scoe for hjar sels nin duit onnut fortarre om dûbelstûren en sechstehealen oan earme widdouwen en wezen wei to jaen. As Gosse oanslaggen hie, dy to folle jild kostje scoene, ef as er to rynsk mei jild en iten omgong, den wist hja him yn to binen. Mar nou wier ’t blêdke yn ienen omkeard. Hja taestte nou alles sels mar rom oan, en wol fier fen Gosse to bek to hâlden, gong hja him mei pronkjen, gasterearjen en alle rynskens foar. Dêr bleauwen de fruchten net fen wei. De boel gong efterút, en de húshâldinge bigoun mei ’er tiid mear to kostjen; hwent it wiif krige alle jierren in bern, en op it lêst hienen se in keppel fen njuggen doaiters by eltsoar, dy altiten as hoantsen yn eltsoar omsnauden en tsjierden. Dêr kamen noch in bulte kinsten fen Gosse yn de boerkerij by, dy ek jild kostten. Hwent hwet gridzen al sa yn dat holstik opkamen, dat kin nin minske bigripe. Sont is er den ek twa winters yn ’e war wêst, om fen hea echte gêrsbûter to winnen. Hy hie domenij ’ris trije ûren preekjen heard oer de praktesaesje fen Jacob om swartbonte skiep to krijen, en dat die er, lyk as bibelkindige ljue witte, mei skylde twigen yn ’e boarne to smiten, dêr de skiep út dronken en de rammen by dreauwen. Hy tofte, as de kij it hea for gêrs oanseagen, det ’er den ek gêrsbûter komme moast, en dêrom as it sketjeftstiid waerd, sette hy alle kij, foar det hy foerre, earst greate griene brillen op. As se dêr troch seagen, krige it hea in griene kleur, en dy ynbyldinge scoe den sa sterk op de bisten wol wêze, tocht hy, det de mâlke foroare en de reamme by it tsjernjen gêrsbûter joech. De bûter bleau noch wol hwette blyk, mar dat forholp syn wiif mei kleursel, en hy koe him mar net bigripe, det de bûterkeaper, do er it fet stitsen hie, forklearre, det it neat oars as readferve heabûter wier, dy er in trijegoune ôfstiek.Mei al dy kinsten, mei in greate keppel doaiters, dy pronken det it boarstte, en in rije húshâlding, droege de boel hird út. Hy forsette syn lân it iene stik nei it oare, en it jild, dat hy der for opnaem, dêr bitelle er in daelder mear rinten fen as hy fen it lân makke. Do dat ’er by kaem, gong it sa hird efter út as twa hynzer lûke koenen. Op it lêst wierne alle einen to koart. De doarwarders kamen mei citaesjes: it krielde fen moanners, en it kredyt wier op. Do it sa fier komd wier, kaem der einlinge útslútsel fen in tsjuster riedling, dat Ingel neilitten hie. De greatfaem scoe de dreage mâlke út de aden yn ’e tsjiistsjettel jiette, mar glied op hjar wiete klompen út; hja truzele mei it aed en al oer ’e bûthúsflier hinne, sa det de mâlke yn de groppe roun, en dêr waerd Gosse sa breinroer-lilts om, det er de ôfgryslikste flokwirden, dy ea Molkwarren onthillige hiene, útbraekte. “Aste net weigieste, flarde, sei er op it lêst, den skop ik dy tsjin dyn grouwe bealch, det dy dyn termen om ’e koustilen slingerje!” “Hâld dy stil! sei syn wiif tsjin de faem; “de boer scil syn lean wol krije.Boontje koomt eindelijk om het loontje.” “Ja, frou, sei de faem, “ik gean mar wei.” En de faem gong yn ’e yester to meltsjen, mar de frou gong nei de molkenkeamer om to reamjen. Dêr bleau se wol oardel ûre, sûnder det ’er gewach fen hjar kaem. Do Gosse hwette bikaem, rôp er hjar, mar der kaem noch nin gewach; einlinge tinsende, det hjar mûlk hwette oerkomd wier, gong er sels yn ’e molkenkeamer, dêr er de klean fen syn wiif op in tropke oer de flier foun, mar hja sels wier wei; en nin minske hie hjar sjoen; nin minske wiste, hwer ’t hja stouwen ef flein wier. Nou kaem it einlinge nei tweintich jier út, det Ingel, út wanhoop oer de dea fen hjar beide bern en it smoarge stik fen Gosse, hjar by de yngong fen de Molkwarder syl yn sé drinzen hie, en det Keimpe do dadelik in âlde fekke fen in nift, dy de gedaente fen Ingel oannaem, op him ôfstjûrd hie. De njuggen doaiters, dy fen dy aeijen set wierne, wierne ek allegearre fen it wird; dy habbe dêr wol in fyftich, sechstich, jier húshâlden, en dêr krige Molkwarren do onskildich de skeldnamme fen it Heksershol fen. Tsjinwirdich is ’er noch skaei fen, mar net mear as ien ef twa âlde fekken, dy hjar soms by nacht en ontiden yn hazzen foroarje, en den de kij de mâlke ôfsûpe, det de Molkwarrer boeren moarns de jaren sa slop fine, as in lege moalpûde.Sa gau as de tynge yn Hollân kaem, det Gosse de kluwers yn hûs hie, kamen de twa compagnons fen de firma Pik en Zonen om him to helpjen. It wier de splitter yn de lotterij Philanthrope, (sa neamden se him yn ’e wânlinge, hwent hy hiette oars Filou En Troupe), en de jeneverstoker Graenstra. Do al syn lânnen en spillen him troch de krediteurs ûnder it gat wei forkoft wierne, sette Graenstra him yn in lytse gribus, dêr in slok forkoft waerd, en Philanthrope spegele him de lotterij sa moai as de haven fen syn bihâld foar eagen, det hy syn lêste fiifhûndert goune, dy er noch út de brân rêdden hie, yn hierbriefkes to weak lei. Mar dêr kaem nin duit fen to lânne, en dêrmei wier er rûpele, útpûle, yn ienen, kin ik jimme sizze, ta de lêste duit ta. Do er neat mear to forspyljen hie, joech mynhear Philanthrope him in traktaetsje, dat er sels skreaun hie, ta treast fen de ongelokkigen en forbetteringe fen sondaren. Dêrmei winske er him de segen des Hearen, mar kaem net wer. Gosse bigoun nou syn treast to siikjen yn it koartgoed, dat er in oar forkeapje scoe; mar foar det er allehiel to neate rekke, die er op it âlderlêste noch in needsprong, dy him de nekke briek.Jan Kredyt wier for him yn de kriten fen Molkwarren stiendea; en oan stellen en falske wiksels weage er him net, omdet er nin sin hie om de lieu yn ’e bek to sjen, en den noch in tsjien jier op ’e keap ta provinsjehout to raspjen. Der moast hwette oars op úttoft wirde. Hy hearde sa ’ris by de boekhâlders fen skippen yn Molkwarren om, hwet keapljue en winkels se yn Hollân koenen, dy sa it iene en oare oan de redery forkoften; it koe him den egenlik net folle skele hwette. Oan al dy winkels en kantoaren skreau er gnappe brieven, det hy oan hjar rikkommandearre wier, en det er in lytse negoasje yn hjar fak driuwe woe, en det, as se him in priuwke stjûre woenen, en de waer bifoel goed, hja in goede minger oan him habbe scoenen. Ytlike wierne wol sa hoedend, det se him earst ’ris hifken, en dêr krige er, sa as fen sels spriek, neat fen. Mar in bulte wierne sa nearringsiik, det hja him op syn gnappe brieven ôf fen hjar gûd stjûrden, en sa krige er it hûs boarstende fol fen alderleije waren. Dêr foun men fiterbân, spikers, frouljues mofkes, manljues hoedden, inket, pin en pompier, klompen, hazzenuten, messen, kakynjes, toffels, putheakken, kanten, groat, romers, almanakken, Spaenske sjippe, hoazzen, snuf, piper, jokken, reade riften, klontsjes, silen en beagen, ja, lyk folle hwet. It wier in útdragerij fen nij gûd; in arke sa as er nei Noachs tiden mûlk nea wer op ’e wrâld wêst hie. Dêr hat er do noch in bulte wille mei makke; hy krige de bûsen fol jild, en de Molkwarrers goekeap gûd. Mar dat lietke wier mei twa jier glêd út; hwent do der op dy priuwkes nin gewach kaem, waerden de Hollânners wekker, en sa as se hearden, hwa ’t Gosse wier, lieten se him rinne for hwa ’t er wier; hwent, toften se, men kinne in lûs net mear nimme as it libben, en goed jild by kwea to smiten, om him sette to litten, wier hjar foech net. Mar der wier in Amsterdammer, dy bikaem it danige nij, det er fen in boarger fen itVriesche doolhofsa fynkes bitritsen wier. Dy liet him foar rjucht citearje, en do Gosse dêr kaem joech er syn boel oer oan de krediteurs en forklearre him sels bankerot. Mar hy wier sa gau net thús, ef by nacht en ontiid liet er syn hús leech toaije fen it bêste, dat er noch yn wier, en dat boarch er op souder by in wiif to Starum, dy sa ’n húske fen hâldoan for fammen en feinten hie, en der sels hwet bline nearring ûnder dreau. Ongelokkich kaem dy lêstige justitie der efter, en in wike dêrnei wierne de witsjers fen Ljouwert to Molkwarren en lichtten Gosse by nacht fen syn bêd ôf. Do er foar de kommissaris fen it hof kaem, wier ljeagen it neiste rjucht; mar de biwizen en de getugen, det er nei it bankerot syn goed út hûs tôge hie, sprieken sa klear, det it hof nin swierrichheit makke om him in ûre op it skafot to Ljouwert to pronk to setten en him boppe dat noch fiif jier fêst wirk to jaen. Do Gosse dêr to skande stie, stoe der ek in tropke fen fiif minsken foar it skafot, dy oer him praetten; dat wieren domenij Bavius, de abbekaet fen Gosse mei ien fen syn boeren, en den noch de hearen Philanthrope en Graenstra. Hja hienen oars al sein, det Philanthrope út de tiid wier; mar dat wier sa net; splitters binne sa taei as hier. Philanthrope en Graenstra skodhollen bitinkelik en riddenearren wakker, ho djip de minske falle kin, dy fen God forlitten wirdt. “Ja, sei de abbekaet; “en binammen as er in hompke kriget fen in splitter en in jeneverstoker”. Mar dy hearen wierne yn ’e wol ferve en hienen spek efter de earen; hja dienen eft se der neat fen bigriepen, en riddenearren mar foart, det men de fallene sondars in hân tarikke moast, om hjar wer oerein to helpen, en det elts dêr in bytke ta dwaen moast. “Ik leau net, det elts it dwaen moat, sei de boer; “dat is jimme fak egentlik. Dy de ljue mei lotsjen en sûpen yn it tichthûs bringe, moatte der hjar ek wer úthelpe en betterje. Dat is in roune O.” “Ja, heeren!sei domenij Bavius;Dair het de boer gelyk an; elk moet de fuelnis, die er maikt, self ook allienig weêr ophemele.” Dêrmei wier de kattechesaesje út; hwent dy rauwe wirden fen de boer tingen nei de lever, en de hear Philanthrope sei oan Graenstra: “Hja habbe ús hjir yn ’e kaert sjoen;” en hja kamen noait wer to Ljouwert. Gosse kaem tagelyk mei in poep, dy spek by in boer stellen hie, yn it tichthûs. De poep seach wakkere sunich, do de cipier hjar by de oare boeven brocht, dy mei heal neakene hûden twa oan twa in read stik hout stienen to raspjen. Haermen skodde de holle en sloech de hânnen yn eltsoar, do er yn ’e doar stie. “Lieber Gott im himel! sei er, Wäre ich bei mein weib zu hause! Aber was wird man sagen?” “Previnsjehout, divel!” sei de cipier, en staette him yn it tichthûs op.Gosse oan ’e skandpeal (De Kaak) to Ljouwert.GOSSE OAN ’E SKANDPEAL (DE KAAK) TO LJOUWERT.Do Gosse dêr fiif jier forkeard hie, wier er net better wirden. Hwet de iene net wist, dat wist de oare. Hja fortelden eltsoar hjar skelmstikken; hwa en hwet se forklapt hie; ho se hjar foar de commissaris forspritsen hiene, en ho dy hjar knipt hie; allegearre leksoms fen in ripe ûnderfininge, om as se los kamen en tonei wer stielen, it hwette tûker oer to lizzen. Der wierne ek forskate ûnder, dy húsbraken en moarten op it each hiene, mar dy foar dy tiid yn de lampe roun wierne. Dy commisjes droegen se nou oer oan kammeraten, dy gau los kamen, mei oanwizinge fen pleats, fen tiid en minsken, dêr de bút to striken wier, en ytlike tsjeaftmes en moarten, dêr men in bytke dêrnei fen hearde, wierne yn dat forbetterhús klear makke. Sa hwet ’er noch oan Gosse hapere om ien fen de earste skelmen fen de saun provinsjes to wirden, dat learde hy ’er yn it tichthûs út de pin by.Do er syn jierren útsitten hie, kaem ’er krekt ek in gnap frommis los, mei namme Rynk Ockes, dêr er even bûten de doar fen it blokhûs mei yn kinde kaem. Dat frommiske wenne eren as faem by in ryk rintenier to Ljouwert, dy in ynbânnige en stille húshâldinge hie, en de boaden sneins trijeris nei tsjerke stjûrde, det ’er nin jongkeardel hin-ende-nei by hjar komme koe. Hja spriek ek nimmen hast as it húsgesin en in kattechesearmaster, dy dêr wol ’ris om in glêske wyn kaem, dat de man sels net barre mocht. Nou wier dy faem grousomme mansjeak, en it sloof byldde hjar yn, det hja nin frijers krige, om ’t se net moaijer nôch klaeid wier. Dêrom pronke se det it boarstte, en om se ’t noch ek wol ’ris in pear sechstehealen en in himd oan hjar earme mem to Harns stjûrde, sa kaem it mei it bûsjild krap om. Hja krige op it lêst sin oan in ferversfeint, dy in rút yn ’e koken lape en hjar do ’ris in fûgel ontstiel, en lyk as it giet, ek ’ris troch de hânnen gean liet. Nou moasten alle seilen byhyst wirde! Hja seach yn in winkel op de Kelders in nij jestaelke fen in jak, nei hjar sin sa nuvere moai, det as se dat oan hie, ja den moast de feint sin oan hjar krije, eft hy woe ef net! Mar it bûsjild wier to koart, en nou koe it earm sloof de hânnen net thús hâlde. Hja naem in pear inkelgounen út in fesjebûse fen hjar hear, dêr wol tweintich ynsieten, om se der letter stilkes wer yn to dwaen, as se hier barde. De rintenier, dy banger for syn jild, as for de siel fen in earm forljeafd sloof wier, brocht it oan; de commissaris ûnderstie hjar, en hja bikende kritende en om genede biddende aenstons alles. De justitie moast hjar gong gean; omdet Rynk hjar breahear bistellen hie, wier de sententie in giseling en fjouwer jier sitte. Nou kaem se ûnder it skom fen frouljue, dy mear op divels as minsken liken; rabsters, slepen, tsjeaven, sûpsters, trochtrape yn alderhânne listen en leagen, oars spriek hja net, oars hearde hja net. Hja wist net det ’er sa’n smoarge tael wier as se hjir hearde, en yn trije jier wier se er sa al ta wend wirden, det hja net better wiste ef it hearde sa. Mei ien wird, as in ingel, dy stroffele hie, kaem hja yn it tichthûs en bidoarn kaem hja der wer út. Mei dit frommis gong Gosse al skoaijende it fjild yn. Hja hie in koerke mei lietkes en hwette lodderein, en hy hie in boskmannich swevelprikken en riskepitten, mar dat wier mar om de bysjagers, dy de bidlers efter de faksen sieten, to forrifeljen mei to sizzen, det hja mei de merse rounen; yn wierheit skoaiden se, en foel der hjir ef dêr hwet to grabbedaeijen, dat lieten se ek net stean. Nachts forkearden se meast by de boer yn de skûrre yn ’t hea, nei det Gosse de boer earst de hals fen allerlei onbegripelike dingen fol leagen hie, en sy de boerinne en de doaiters út de fâlden fen de hân wiersein hie. Hja hienen it nearne better, as dêr it molken bitsjoend wier; hwent den lei Gosse krûden om ’e tsjerne, en mompele der in mannich frjemde wirden binnens mûle by: den koe de boerinne aenstons wer tsjernje as in liere.Nei det se oeral west en fen alles bisocht hienen, kamen se einlik yn de kompenije fen Kollumersweach-westeinde to lânne. Dat wier hjar lân; hwent dêr wierne do noch trije dingen, dêr de dogeneaten ûnder ús noch al lêst fen habbe, onbikind: to sizzen, in hûs, in tsjerke, en it houwelik. De ljue wennen dêr meast ûnder de groun; twiske sneins en deis wisten se nin ûnderskie, en hja kroepen mar by inoar, sûnder det ’er in domenij by to pas kaem. Hja trouden dêr omtrint as de polderjonges noch dwane. De ûnderbaes, ek folle de man fen de keet, dêr iten en drinken oan it arbeidersfolk forkoft wirdt, komt mei de pin efter it ear en syn rekkenboek yn ’e hân as domenij op. Hy stekt in putheak dwers foar him út mei de punt yn ’e groun. Den giet it pear oer de putheak hinne stean, sa det se de stôk twiske de skonken habbe; hwent as ’er ien oerspringt; dat hâldt net. Earst giet de breid ’er oer stean, en den de brêgeman, en dêrnei forklearret de baes fen de keet, det it hijlk sletten is. Dêrop drinke, dounsje, en sjonge se, en einlik to bêd. Dien is ’t! Dat is it hiele houwelik, en sa wier ’t yn de kompenije ek. De measten kroepen yn hoalen ûnder de groun. Dy letter in hûs boppe de groun krigen, hienen dat ek al yn in omsjen. Snein-to-moarns tôge elts fen it folk hwette oan; de iene in kezyn, de oare in doar, de tredde in finster, in fjirde hwet reid, ef hwet kalk en stien, ef in spar mannich, in fyfte in stoel in seisde in lampe ef tafel. Dy boel waerd mei alle mannemacht yn de foarmiddei kant en klear oerein set, en om toalf ûre wenne it pear der al yn, en onthellen it brilloftsfolk op brandewyn en pannekoeken, dy it jongwiif yn it nije hûs sels bakte. Dat wier it hiele houwelik yn de kompenije, en omdet se seinen, det ljue, dy de measte reizen de lieu yn de bek sjoen hienen, dêr de hirdshernen krigen, sa miende Gosse, det er op sa’n kompenijster houwelik mei syn faem ek rjucht hie. Mar do de kompenijsters hearden, hwer dit pear fen dinne kaem, seinen se: “Wi habbe hjir genôch fen dat flêsk,” en dreauwen hjar mei kjitte en pôlkjen de kompenije út.De winter kaem oan, en der wier nin ûnderkommen, nin klean, nin tek, nin brânje, en nin iten. Nou moasten hja lije as koarn op it fjild. Kjeld en hongerbâlje, det hja swart waerden, wier nou hjar lot. Hja waerden as heineballen fen it iene doarp nei it oare keatst; hwent nin earmfâd woe dizze twa kostgongers oanhâlde. To lêste kamen se to Harns, dêr it frommis fen dinne wier, to lânne, en om ’t Gosse allehiel forlijd en forkjelde wier, rekke er der siik. De earmfâdije fen de stêd moast him mei syn frommis wol opnimme, mar de pine, dy er útstie, wier onhjirmlik, sa det er nin oare útkomste as de dea seach, en God om in hastich ein bea. Syn frommis forliet him net, en wol omdet se frommis wier. De man hat it wiif ljeaf om him sels; it wiif hat de man ljeaf om de man, mei hwa se hjar lêste stik brea part, en dy se folget op it skafot en yn it grêf. Ho djip Rynk ek fallen wier, dizze grountrek fen in wierheftich frommis hie it tichthûs net by hjar útfage; hja paste him op as in mem hjar siik bern, en hwet hy minder waerd, hwet hja mear hoedzje en noedzje woe. Op it lêste waerd it sunich wirk, en hy bigoun to weinen, det se it fjouwer húzen fier hearre koenen. Sa as Rynk dêr foar de bank fen Gosse mei de holle foaroer siet to kriten, kaem de earmedokter der mei mynhear Philanthrope yn, dy for syn affearens fen Amsterdam mei de beurtman to Harns oer wier, en nou by tafal fen de dokter heard hie, det Gosse op it gybjen laei. “Is der neat oan to dwaen, dokter?” frege Philanthrope. “Ja wol, sei dokter, “mar mear mei in goed bêd en switten, as mei drankjes, en dat is hjir net.” Aenstons liet Philanthrope for syn rekkeninge in goed bêd en skjin linnen komme, mei trije wollene tekkens, en do Gosse dêr ûnder kaem, bigoun er sa dierber to switten, det it him ta de fingerseinen útdripte. Dit wier syn genêzinge; mei trije wike koe er it hûs fen barmhertichheit wer forlitte. Fen it eagenblik, det Gosse op strjitte stoe, hâldde Philanthrope de hân fen him ôf; hwent hy hie fen syn compagnon Keimpe yn commisje, om it libben fen Gosse sa lang to rekken as ’t mar koe, mar him nin duit tsjin de ellinde fen ’t libben to jaen. Hy moat ’er wille fen ha! sei Keimpe; der moat yn it grounsop fen de libbensbiker nin bitter grizelke lizze, dat hy der net útdrinkt en priuwt, en dêr moatte wy him tiid fen libben ta bisoargje.”“Sjê sa! sei Philanthrope, do er Gosse wer op strjitte seach; hy giet wer in nij fjild fen ellinde yn.” En dêrom krige Gosse nou den ek nin duit ûndersteuninge mear. Allinne stiek er him by it ôfskie noch in lotterijbriefke yn de hân, dêr in nul op foel. De firma fen Pik en Zonen handelt mei hjar klanten omtrint as de Japanees mei de Jesewiten die, dy er mei de holle del boppe in put oan ’e foetten ophinge, en as se om-ende-by dea wierne, liet hy se yn in gasthûs bringe, en mei in bulte soarchfâldichheit oppasse en genêze. As se den wer kant en klear wierne, kamen se wer op nij oer dy put to hingjen, en dat waerd sa faek herhelle, ta se ef dea pinige wierne, ef it Roomske gelove ôfswarden en ta de Japanske godstsjinst oergongen. Sa die de firma Pik en Zonen ek mei Gosse.De lêste treast, dy Gosse noch oerhâlden hie, wier Rynk, dy alle ellinden mei him dielde; mar dy forlear er op in winter yn it iis. Hja wier in sterken fotse, dy sa goed as de bêste tsjirl in lippen mannich rogge oer iis slydzje koe; ienders do Gosse en sy elts mei in slide fol graen oer de Makkumer mar nei Bolswert scoenen, rieden se tsjin de sinne yn, dy sa op ’t glêdde iis teistere en tispele, det se nin wetter fen iis ûnderskiede koenen, en sa ried Rynk mei de folle feart yn in wjek, dêr se earst hwet op de rokken omdreau, mar forfolgens ûnder in hertbrekkend jammerjen sonk en fordronk. Gosse, dy hjar net helpe koe, skoerde him de grize hierren út de holle, en men moatte sizze, det dit ontsettend eagenblik it earste yn syn libben wier, dat him fiele liet, hwet achting en genegenheit is. Hy miste nou syn jinnichste oanhâld, syn taspraek. Hy wier allinne yn ’e wrâld, fen God en minsken forlitten. Hy hie nin oar selskip as it byld fen de onskild, dy er bidragen en formoarde hie. Sa lang as er noch syn brea simmers mei houkjen ef houtfarren, en winters mei slydkjen winne koe, gong it noch hinne; mar do er by de earmesteat fen Molkwarren, dêr elts him forspei, to lânne kaem, wier it libben him in hel, en hy sels troch jeld to laf en to lyts wirden om ’er mei wetter ef strop in ein oan to meitsjen.It wier ek al lang útkomd, hwet er to Aldwâlde útrjuchte, en hwet er dêr neilitten hie, om domenij for syn frjeonskip to tankjen. In pear bizen to Molkwarren hiene opmirken, det Gosse onwitende bygelovich wier, en det se him mei telkes fen skynsels, fen foartsjirmerijen en soks sa bang prate koenen, det hy net wiste yn hwet gat det er wine scoe. En hy hie ek sa ’n sterke ynbyldinge, det er in ding, as it sa dageliks wei en wier wier, net leaude. Hy moast hwet hawwe, dat boppenatúrlyk wier; dat woe der aenstons by him yn. En as er dat fen in oar net krige, den praktisearre hy it sels, en al de ljeagens en mirakels, dy er fen syn eigen libben opdichte, dy forhelle hy sa lang, det er sels miende, det se wier wierne. Nou hiene de earmefâden him by in earm man, dy hiel sunich laei, set to wekjen yn in hûs by de Brieskrinke brêge, dêr de bak skjin makke waerd en allehiel leech wier. Ien fen de bizen hie in fryster, dy ek fol oanslaggen siet; dy makke de frissels los, en spraette se do forwylderd oer hjar troanje hinne, dy se mei fyn wetenmoal bipoeijere hie; widers strûpte se noch in wiet deahimd oer al hjar klean hinne. Dat spoek lieten se in amerij foar toalven stilkes yn ’e bak, en op de klokslach fen toalven bigoun de faem wakker to weinen en to kroanen, dat yn dy holle bak by de stillens fen de nacht in near en akelik lûd joech. Gosse stiek anstons mei in tikjend hert de earen op. Hy harke; it kaem út de groun! Hy sloep yn ’e gong en harke noch ’ris; it wier yn ’e reinwettersbak! Hy moast witte hwet it wier! Mar sa gau as er it lid opdie, riisde in jong frommis mei de holle ta de bak út, en do Gosse dat wiete wite himd, en dy lange gitswarte lokken seach, dêr hjar wite troanje ôfgryslik troch hinne skimere, frege er forheard: “Hwet dochstou hjir? Hwa bistou?” “Ik bin sa wiet en sa kâld, Gosse,” sei se triljende, “ik riboskje sa! Kinste my net hwet waermje? Ik bin Betsje fen Aldwâlde!” Do Gosse by dat skynsel de namme fen Betsje hearde, ja, do miende er yn de groun to forsinken. Hy fleach út it hûs; hy fleach út Molkwarren de dyk út nei Hynlippen, eft de hel en de fordommenisse him efter de hakken sieten, en der wier nin stilstean yn to krijen, foar det er to Taeike Sytsjes (Skulenborch) allehiel efter azem oankaem en delfoel. Dêr founen se him de oare moarns yn de skieppestâl, neat oars sjende, neat oars roppende as: “Betsje út de bak!” Hwer hy mei syn wylde opspalke eagen hinnedwylke, oeral, Betsje, Betsje, oprizende út de reinwettersbak! Den fage er de beide hânnen ôf oan syn grize hierren; den helle er de iene hân troch de oare, krekt eft er it wetter ôfstrike woe, en sei riboskjende: “Hwet is dat wiet en kâld!” Den kriet er wer glimkjende: “Né, né, Betsje! Né, flarde! Dou biste net wiet en kâld. Dou barnste my! Dou smitste my de flammen fen de hel op it liif! en den klaude en skoerde er yn syn klean om, en smiet de hânnen fen him ôf, krekt eft er gleone koallen fjûr fen syn flamjend lichem smite woe. Mei ien wird, Gosse wier fen syn forstân rekke, en hy waerd dy selde deis noch sa razende, det nin fjouwer keardels him maneare koenen. In koart birie, in goed birie; de earmfâden fen Molkwarren bounen him hânnen en foetten, en smieten him yn de stjuwn fen in fiskaek, om him yn it gekkenhûs to Snits to bringen: mar it hoefde net; hwent dy skrik by de bak hie him sa djip en fornieljend yn de siel taest, det se noch net to Heech wierne ef Gosse hie it tidelike al mei it ivige wiksele. Alle ljue, dy him koenen, seinen: “Der is in dogeneat minder.” Mar de splitter Philanthrope sei: “Ik hab in skoane klant forlern.” En dat wier it útein fen de extoarje fen it heksershol. Ut.Sate Westerein.J. H. H.IT INGELGEREAUNT OP SKIERMOUNTSJEACH.De noardsé dynde en gromde yet,Mar ’t needwaer wier bidarre.De wrakken driuwk’len nou oan ’t strân,Mar ’t folk koe dochs wer farre.Ho mannich fisker kaem net wer!Yn ’t djip wier hy fordronken,En mannich widdou mei hjar bernSiet nou yn rou forsonken.Ek Seakele, och! foer yn dat waer;Hwer stau er earm-man hinne?Dêr hie men tael ef teiken fen;God wist it mar allinne.Syn Tetke siet mei hjar twa bernDe nachts nei ’t waer to hearren,En wachtte yn noed de tynge ôfFen libben ef fen stjerren.Hjar boi dy wier syn saunde al út,Mar ’t golle mûtle famkeHie twaris earst de maiblom sjoen,En slepte, ’t swiete lamke.Mei de eagen laei de poppe tichtEn sobbe mei hjar lipkes,Krekt eft se op memmeskirte laeiEn lurke oan ’t folle titke.“Och! sei do Tetk, “dyn heit, myn ok!“Hwa scil dyn brea nou winne?“Hwer is dyn heit? Myn man, myn hoal?“O God! Hwer is hy hinne?”Mei ien bigoun it froede bernYn ’t sljipke blier to glimkjen,En dobke op dobke loek yn ’t wangFen ’t ynnichst sielformeitsjen.“Us Sjurtke glimket!” sei broer Sierk,“Sjoch, mem, ho laket Sjurte!“Hja laket mei de eagen ticht:“Mem, hwet scoe dat bitsjutte?”“Wel, ljeave boi! sei Tetke do,“In Ingel is ’r om it lamke.“Dy reauntet Sjurte hwet yn ’t ear“En boartet mei ús famke.“As bernkes stjerre, nimt ús Hear“Hjar yn syn ljochte himel;“Dêr wjukkelje se omheech en del“Yn sillich boartgewimel.“En soms den saeij’ se op ierde del,“Fier út dy hege stjerren,“En flústerje hjar pop yn ’t ear“It wird fen God de Heare.”Mei ien waerd rinkele oan ’e doar,En Tetk de klink flink iepen!En Seakle, sjoch, dy stiet ’er foarYn stoarm en weach bihâlden.Tetk joech in gjalp, en do deastilKniep hja him yn ’e hânnen.De ljeafde is stom; hja hat nin wirdBy ’t wersjen fen de mannen.Do Seakle oan ’t tellen fen syn need,Fen blaksemfjûr en waeijen;Ho n’ trijemêster neist hjar sonk,En by de wyn hja laeijen.“En dou, myn boike!” sei er, “Sierk,“Hastou foar heit wol bidden?“Ja, ’tonze vadertrij’ris, heit!“En dat hat God forbûke.“In Ingel hat er oan ús stjûrd;“Dy reaunte Sjurtke yn de earen,“Det heit bihâlden wier yn ’t waer.“Nou tankje ik God de Heare.”As wy âld it onrjucht dwaen,De earmen greatsk minachtsje,Woll’ de hillige ing’len GodsNet by ús oernachtsje.Mar de onskild’ge sûgelingSiikje se yn alle hernkes;Hwet for ús geheimnis bliuwt,Telle se oan de bernkes.Skiermountsjeach,Augustusmoanne 1823.J. H. H.OAN MYN STALKE FREARK FONTEIN MEI DE LAPEKOER.Moatt’ wy einlik den fordwine?De tiid ús Fryslân ek forslineMei syn stege hege sin?Moatt’ wy Frânsk en Hollânsk tinze,Ja ús tael, ús siel weiskinze,Om mar mak yn ’t jok to gean?Né, Fonteine: Hwa wol bûgje,Stiennen oan de mûrre loegjeFen kaepmomme slavernij,—Kinne wy de sé net damje,’t Alde folk scill’ we ús net skamje,Dêr ús bloed út spruten is.Sa lang as ús amme siketEn dat bloed op hjarres liket,Stean’ wy for hjar aert en tael,Wylst wy ’t laffe grjimmank heare,Dat se nou ús bernkes leare,As in heide iken peal.Hast scil dea ús eagen brekkeEn de nacht fen ’t grêf ús tekke,Mingd mei echt en onecht skaei;As jins bern dit leaf den lêze,O Fonteine, mocht dat wêzeMei in hege Fryske sin!Mocht hjar boarst den prûzer tilleFen in ed’le Fryske wille,Dy it slavebret net fielt;Ja, op ’t sjen fen beide ús nammen,Dy dêr stean’ as môgle stammen,Romje op ús yeske yet:“Dizze twa dat wierne frjeonen!“Hwet foroare, dizze bleauwen,“Wierne Friezen yn hjar hert!”Mar sa lang my ’t libben dûrret,’t Bloed net yn myn ieren stjurret,Dy, Fontein! forjit ik net.Salwert, 26 Juny 1835.J. H. H.YN DRACHTEN NET BIKEND.Yn ’t tsjuster rekket men oan ’t malen;Dat bart wol elts-en-ien;Mar yn de moanneskyn to dwalen,Dat is hwette ongemien.Yn Drachten wenne alear baes Minne,In klokkemakkersbaes;De man wier oars fen Grou fen dinne,Sa seit it âld relaes.Dêr wier er yn syn feintejierrenMei ’n kweade kop weiroun.Hy sei: “Ik reisgje wei om fierren,“Bin ’k oan in sodze boun?”Hy pakt syn ridskip yn ’e kiste,Mar reisge doch nea fier,En hierde, ear ’t syn folk it wiste,To Drachten in kertier.Hy joech him wer oan ’t âlde fyljen,En waerd al skielik baes;Hy pielde net mei sûpen, spyljen,Mei swetsen ef geraes.Dat woe hy extrajern ek wite,En wier der greatsk op ek.Hwet koe ’r it herberchgean útkrite!Hwent baes siet sneins yn ’t hek.En dochs him lêste jern in sûpke;Hwent yn de ûlefljocht,Den makke er sims al gau in glûpkeBy ’n bûrman, dy ’t forkocht.’t Wier op in moaije snjeon-to-joune,De moanne skynde klear;Do sloep er nei syn bûrman PoenneEn pakte ’er gau in pear.Dat brocht him al hwet fen ’e wize,De tonge dûbeld sloech.Syn Foek sei: “Foi! It moat yen grize.“Foi, dy forflokte kroech!“Dat moat dêr moarn yn ’t hekje sitte“En mei it ponkje gean!“Och, baes! jy scoene dat dochs litte,“Jy kinne kwealik stean.”By domenij de klok opwine,Dat wier do ’t lêste wirk,En ’t brocht him al hwet yn ’e pine;Mar dy hear wier nin Turk.“De wyndrúf groeit net for de spinnenEn ’t koarn net for de gies.“De wyn en ’t bier forhûg’t de sinnen.”Wier domenijs adviis.Do dy baes Minnes noas oanskôgeEn ’t stive yn syn draei,Do rôp er:Wees hier welkom, oude!En baes niigde as in raei.Hé! hew’ we dair ons frind, baes Minne?Kom earst mar na de klok.Myn fyftichtst jair sal just beginne:Ik geef van daig in slok.De brandewyn wier op morellen,En gong dêr feardich roun.It praten, laitsjen en fortellen,Dat gong de hiele joun.Mar einling waerd it njuggen ûre;Do gong baes Minne foart.Hy koe ’t sa just de doar út stjûreMar do wier ’t hui en hoart.Hy slingere ’r al nuver hinne,En makke mannich gier.Den sei ’er ien: “De deaker, Minne!“Dat pakje falt jo swier.”In oar dy rôp: “Dêr giet er hinne!“Hy hat de klok opwoun.“Hwet scil syn âlde Foek opspinne,“As hy sa thús komt joun.”In tredde sei: “Baes hat him rekke,“Dat hat er net fen spek.“Dy kin him âlderwetsk tasprekke,“Moarn sit er wer yn ’t hek.”Mar einling set er ’t op in gieren;De strjitte waerd to smel;En falt mei al dat nuv’re swierenPlomp yn de dwersfeart del.En nou bigoun de baes to roppen;Hy oeffe en jamm’re sa!Hy stiek de earmen út nei boppenOan bûrman Abe ta.“Moatt’ jy hjir yn de dwersfeart rinne,“En ’t moantsje skynt sa gleon!”Sei Abe do tsjin bûrman Minne:“Jy haww’ to folle preaun.”“Och! sei er, “’k Bin fen Grou fen dinne,“Yn Drachten net bikend;“Oars scoe ik net yn ’t wetter rinne.’k Bin ’t paed hjir yet net wend.”“Al fjirtich jier yn Drachten wenne,“En net bikend mei ’t paed?“Nou sjen ik det jy flouwe kenne.“Kom hjir mar by it haed.”Hja moasten baes by ’t haed oplûke,En bringe him by honk.Dêr moast er oan de lonte rûke!Hwent âlde Foek joech fonk.“Och! kibjen hab ik net fortsjinne;“De kweade hat my dreaun.”Mar baes dy waerd mar hird forskjinneEn do nei bêd ta treaun.“Dy kweade, dy sit yn de flesse,”Sa spriek do ’t âlde wiif.“Dy hat dy yn de dwersfeart presse;“Dy jowste siel en liif.”Seis wiken waerd him nou it hekjeNei tsjerketucht forbean.Dy lake ’er om, in oar woe lekje,Lyk as dy dingen gean.Sjocht men nou immen ’ris oan ’t dwalen,Dy ’t hynzer yn in steech opment,Den seit men: “Sjoch dy man ’ris malen;“Dy is yn Drachten net bikend.”Mar docht ’er nou in mispas immen,Is ’t mar in skrandre fent,Dy is ’t net kwealik mear to nimmen,“Dy is yn Drachten wol bikend.”Grou.E. H.Baes Minne by domenij.BAES MINNE BY DOMENIJ.DE BLIDE BERNKES.Ploits de blommen, dy der bloeije;Bernkes! ploits de blomkes yet.Sa! nou laitsje, en sjonge en djoeije,Ear ’t de gouden tiid forgiet.Hark it sûzen troch ’e stânnenFen de sêfte westewynOer de griene Fryske lânnen:Snúv’ hjar friske loften yn.Hark it ljeave ljurkje sjongen;Hark! dy sjongt wer ta Gods ear.Mear as tûzen falske tongenKlinkt dy lof for de Opperhear.Sjen it blinkjen fen it marke;Sjoch! de weachjes dounsje wei.Sjoch de swan, ho det er farket;’t Bolle wynke nimt him mei.Yn de wite hagedoarne,Dy sa frisk to bloeijen stiet,Sjongt wer yn de iere moarne’t Flugge finkje in aerdich liet.Hark ’ris, ho de ekster skattertYn de hege eskenbeam;’t Einke yn it wetter plattertMei syn ljeave piketeam.Sjen de hege wolken driuwenYn forgankelike pracht;Sjen de sinne hearlik kliuwen,Greate bode fen Gods macht.Hark it beuzich bijke brommen,Flinters dounsje yn pronkgewaedOer de millioenen blommen,Dy Gods hân oer ’t ierdryk spraet.Fiskjes binne nou oan ’t djoeijenYn de brune djippe mar.Sjoch de hege loft trochploeijenDe âlde steatlike earrebar.Wille hawwe alle djieren,Sels de mieren yn ’e groun;Mar syn geast om heech to fieren,Is mar oan de minsken jown.Al dy ljeafde, al dy wille,Al dy goedheit is for ús.’t Moat ús hert nei boppen tilleNei ús hillich ivich thús.Moat ús hert fen droafheit brekke,Rint ús ’t each fen triennen oer,Kin de ierde ús leed net tekke,Den sprekt ta ús Gods natûr:Sprekt ús ta mei tûzen stimmen,Sjoch! de krûdkes op ’e groun;Sjoch! de sinne oan ’e kjimmen,Nig’ hjar holle nei de groun.Is de dage wer oan ’t kommen,Alles dertelt wer op nij.De ierde is in hôf fol blommen;’t Is Gods libb’ne skilderij.Blydskip folt wer alle wrâlden;’t Rint fen wille, wille oer.Alle fûgels yn ’e wâldenSjonge as bernkes fen natûr.Sa moat ek ús hert optille,As Gods frjeonehân ús slacht.Folgje triennen op ’e wille,Tink, de dei brekt troch de nacht.Bernkes, as ’er blomkes bloeije,Ljurken sjonge yn ’e loft,Wol den op de blomkes lykje,Haw den as dy fûgels nocht.Ploits de blomkes dy der bloeije;Bernkes, ploits de blomkes yet,Ear ’t de tsjerkhôfsblommen groeije,En dy gouden tiid forgiet.Grou.Juny 1854.E. H.
memmelok en memmesoarch.
MEMMELOK EN MEMMESOARCH.
En Ingel sei: “Ja, myn!” Hja taestte ta, en de boask, dy mei tûzen triuwers fen lippen en hânnen bisegele waerd, wier sletten. Gosse troude syn Ingel en gong mei hjar op de pleats; mar Sibe-baes, goe’man, hie sa folle fen de skrik skipe, det hy sont dy nacht nin soun ûre wêr hie en as in siik houn omwynde. De jierren wierne ek dêr, sadet hy fordwynde einlik as snie foar de sinne, en seis wike nei Gosse troudei rekke Sibe-baes út de tiid, hwer troch al syn lân en goed op Ingel erfden. Sa gau as hja yn dat jild foel, wier hjar earste wirk om to testemintsjen. Hja moast yn ’e kream, en as se dêr ’ris yn bleau, woe se net habbe, det Gosse troch hjar folk út syn dwaen staet waerd. Hja woe for him soargje. “Hwent alles mei eltsoar gemien to habben, sei hja, “bihalven it jild, dat jowt nin pas. Dêr is it wrâldske goed my net wirdiger nôch ta.” Ongelokkich wier der nin seine op al dat jild. Ingel krige mei de âlfde moanne al twalingen, in feintebern en in fammebern. De blydskip fen it jongwyfke wier mei nin pinnen to biskriuwen as se hjar Isabella yn de lofter en hjar Sibe yn de rjuchter earm hie, en sa yn hjar folle boarsten optreau, det de bern de tate om it kin kweaze. Yn twa glûpen bistoppe mem se neist eltsoar, en dêr laeinen se den mei de geur en it waes fen de gesontheit op ’e troanje en dauwe fen fine switkobbelkes op it foarhaed to sliepen. Tsjienris yn in ûre kaem Ingel mei de foarste finger op ’e lippen, en teantsjende op hoasfoetlingen yn ’e keamer, om ’ris to sjen ho de bern it hienen, mar egenlik om hjar eagen wer ’ris to forklearjen oan dizze twa ingelaftige pronkstikken, dy hja nea genôch biljurkje en triuwe koe. As it folk om bûrren kuijere, siet hja foar it finster mei hjar twa hertlapkes to pronkjen. Do de bern doopt waerden, die hja twa gouden riders ta tankberheit yn it bekken, en hja bea: “O Dou, hege Heit yn ’e himel, dy ús minsken noch mear ljeaf haste as ik dizze bern. Dou haste it yn myn herte ritst om hjar ljeaf to habben. Lit hjar groeije en bloeije! Lit hjar libje, det ik myn ljeafde biwiisgje kin; det ik dyn hillige wirden oan hjar folbringe mei, en dy priisgje en tankje ta yn ivichheit.” Ingels lippen beefden, en do hja Amen sei, foel se mei de holle twisken de hânnen op it skouder fen de kreamheinster del; hja boarste út yn triennen, det de dyakens yn ’t hek mienden, det hja in oerfal krige. Hja gong wer nei hûs; mar de heechste ljeafde, dy ta gelyk de heechste wysheit is, oardielde det Ingel in better man en hjar twalingen in better faer wirdich wierne, en naem se alle trije by him op, om hjar for de skande en ellinde, dy noch folgje moasten, to warjen. Fiif fearnsjier nei de berte stoaren beide de twalingen op ien-en-deselde eftermiddei oan torminen; de moarns laken en djoeiden se noch yn ’e glûpe, en de jouns wierne it kâlde blauwe lykjes; twa roazen, dy ek as roazen mar de koarte ûren fen in moarntiid bloeid en libbe hienen. Hja woene wol sizze, det dy earme hertkes troch de kreamheinster forgiftige wierne; dy moat hjar mâlken-twiebak út in earnen panke, dat bloeide, klearmakke ha. Mar ho dat ek siet, Ingel fielde hjar sels eft hja fen de blaksem ta pletter slein wier. It wier as it yngewand hjar tsjin de kiel kroppe. Hja koe nin wird sizze, hja koe nin trien litte; hja siet by de twa glûpen, dêr de lykjes ynlaeinen, as in stiennen byld, en seach mei greate opspalke eagen nei boppen ta. Gosse kaem by hjar en sei: “Hwet skilt myn wyfke? Ho sjucht se sa nei boppen?” Dêr hja mei in sêfte mar earnstige stimme op anderde: “Ik sjen dêr hinne, dêr myn skat is, Gosse.” “Hwer is dyn skat den, ljeave?” frege hy. “Ik sjen dêr hinne, sei se, “dêr de sielkes fen dizze twa ingels nou binne.” En mei ien sonk hjar holle wezenleas op hjar boarst del. Mei in ûre kaem se wer by; mar do waerd hjar hwet forhelle, dat hjar djip yn de siele stiek, en twa houwen yn ien sear wierne. De lytsfaem klage Ingel hjar need, det de boer hjar net mei frede litte koe, en wiles de frou yn ’t waerme bêd laei, forskate ramen op hjar dien hie. Dat laei hjar heech! O! dat stiek en krinkte lytse Ingel sa! Ja, stitsen, djip stitsen wier hja, mar dochs, edel en heech, smiet hja mei fonkeljende eagen it moaije kopstik yn de nekke, en sei de faem neat oars as: “Dat hab ik net fortsjinne.” De faem gong snjeon-to-joune wei, en dat joech nin each, omdet to Hynlippen en Molkwarren de fammen[65]by de wike hierd waerden. Dy selde jouns gong Ingel mei in lampe nei in keeft op ’e souder om ’er deahimkes en hennekladen, dy altiten by de Friezinnen for elts fen it húsgesin klear lizze, út to krijen. Hja kaem blyk as de dea, allehiel bistoarn en triljende wer ûnder, krekt eft hja in skynsel sjoen hie, mei de lampe yn de hân, mar sûnder himkes. “Nou, ja, den! sei hja wanhopich yn hjar sels; “nou, ja, den mar nei boppen! Nou, ja, den mar nei ús heit en myn twa ingels!” Hja gong de doar út, en kaem net wer. Wech ende wear waerd hja socht, mar nearne foun. Allinne hjar toffels waerden op de mûrre fen de Molkwarrer syl oan de séwâlsside werfoun.
It wier sa, Ingel wier wei, en hjar bern waerden opdroegen. Mar mei de saunde dei; hark ’ris minsken! mei de saunde dei nei de dea fen de bernkes kaem Ingel werom, alteas ien dy troch Gosse en hiel Molkwarren for Ingel hâlden waerd. Der waerden rare eagen fen Gosse opskoerd, do hja oer de Kattepôle brêge kaem en hjar hûs wer ynstapte. “Myn God! Hwer komstou fen dinne?” sei Gosse. “Dat moarddedige fordommen, andere Ingel, dat godlasterlike flokken en swarren, Gosse, datstou altiten dien haste, koe ik net langer hearre. Dou haste him sa lang tritrotte, det hy dy dyn twalingen ontnomd hat, en dat moast ik mei ontjilde. Dêrom bin ik weiroun. Mar ik hab my bitocht. Ik hab dy ienris foar it eansicht fen in alwitend God de bilofte fen ivige trou dien, en dy wol ik folbringe. Ik wol dy hou en trou wêze. Mar ien ding moaste my biloofje, dat flokken en swarren moat ophâlde, ef ik rin noch ’ris foart, en den, den sjuchtste my yn der ivichheit net wer.” Gosse bilove hjar, det hy ’t flokken sa goed litte scoe as er koe, en dêr joech er hjar de hân op; mar de swierste flokwirden wiernen in oanwenst by him wirden en him hast yn ’e mûle bistoarn. Hja libben sont yn frede mei eltsoar; hja joech Gosse, as it diveldei mei him wier, wakker ta; hja troaide him yn alles, en dat gong sels fiers-to fier. Hwent foar de dea fen hjar bern wier hja dipper en sunich, en hâldde alles wakker by inoar, lyk as in kloek hûshâldster tabiheart; en hja scoe for hjar sels nin duit onnut fortarre om dûbelstûren en sechstehealen oan earme widdouwen en wezen wei to jaen. As Gosse oanslaggen hie, dy to folle jild kostje scoene, ef as er to rynsk mei jild en iten omgong, den wist hja him yn to binen. Mar nou wier ’t blêdke yn ienen omkeard. Hja taestte nou alles sels mar rom oan, en wol fier fen Gosse to bek to hâlden, gong hja him mei pronkjen, gasterearjen en alle rynskens foar. Dêr bleauwen de fruchten net fen wei. De boel gong efterút, en de húshâldinge bigoun mei ’er tiid mear to kostjen; hwent it wiif krige alle jierren in bern, en op it lêst hienen se in keppel fen njuggen doaiters by eltsoar, dy altiten as hoantsen yn eltsoar omsnauden en tsjierden. Dêr kamen noch in bulte kinsten fen Gosse yn de boerkerij by, dy ek jild kostten. Hwent hwet gridzen al sa yn dat holstik opkamen, dat kin nin minske bigripe. Sont is er den ek twa winters yn ’e war wêst, om fen hea echte gêrsbûter to winnen. Hy hie domenij ’ris trije ûren preekjen heard oer de praktesaesje fen Jacob om swartbonte skiep to krijen, en dat die er, lyk as bibelkindige ljue witte, mei skylde twigen yn ’e boarne to smiten, dêr de skiep út dronken en de rammen by dreauwen. Hy tofte, as de kij it hea for gêrs oanseagen, det ’er den ek gêrsbûter komme moast, en dêrom as it sketjeftstiid waerd, sette hy alle kij, foar det hy foerre, earst greate griene brillen op. As se dêr troch seagen, krige it hea in griene kleur, en dy ynbyldinge scoe den sa sterk op de bisten wol wêze, tocht hy, det de mâlke foroare en de reamme by it tsjernjen gêrsbûter joech. De bûter bleau noch wol hwette blyk, mar dat forholp syn wiif mei kleursel, en hy koe him mar net bigripe, det de bûterkeaper, do er it fet stitsen hie, forklearre, det it neat oars as readferve heabûter wier, dy er in trijegoune ôfstiek.
Mei al dy kinsten, mei in greate keppel doaiters, dy pronken det it boarstte, en in rije húshâlding, droege de boel hird út. Hy forsette syn lân it iene stik nei it oare, en it jild, dat hy der for opnaem, dêr bitelle er in daelder mear rinten fen as hy fen it lân makke. Do dat ’er by kaem, gong it sa hird efter út as twa hynzer lûke koenen. Op it lêst wierne alle einen to koart. De doarwarders kamen mei citaesjes: it krielde fen moanners, en it kredyt wier op. Do it sa fier komd wier, kaem der einlinge útslútsel fen in tsjuster riedling, dat Ingel neilitten hie. De greatfaem scoe de dreage mâlke út de aden yn ’e tsjiistsjettel jiette, mar glied op hjar wiete klompen út; hja truzele mei it aed en al oer ’e bûthúsflier hinne, sa det de mâlke yn de groppe roun, en dêr waerd Gosse sa breinroer-lilts om, det er de ôfgryslikste flokwirden, dy ea Molkwarren onthillige hiene, útbraekte. “Aste net weigieste, flarde, sei er op it lêst, den skop ik dy tsjin dyn grouwe bealch, det dy dyn termen om ’e koustilen slingerje!” “Hâld dy stil! sei syn wiif tsjin de faem; “de boer scil syn lean wol krije.Boontje koomt eindelijk om het loontje.” “Ja, frou, sei de faem, “ik gean mar wei.” En de faem gong yn ’e yester to meltsjen, mar de frou gong nei de molkenkeamer om to reamjen. Dêr bleau se wol oardel ûre, sûnder det ’er gewach fen hjar kaem. Do Gosse hwette bikaem, rôp er hjar, mar der kaem noch nin gewach; einlinge tinsende, det hjar mûlk hwette oerkomd wier, gong er sels yn ’e molkenkeamer, dêr er de klean fen syn wiif op in tropke oer de flier foun, mar hja sels wier wei; en nin minske hie hjar sjoen; nin minske wiste, hwer ’t hja stouwen ef flein wier. Nou kaem it einlinge nei tweintich jier út, det Ingel, út wanhoop oer de dea fen hjar beide bern en it smoarge stik fen Gosse, hjar by de yngong fen de Molkwarder syl yn sé drinzen hie, en det Keimpe do dadelik in âlde fekke fen in nift, dy de gedaente fen Ingel oannaem, op him ôfstjûrd hie. De njuggen doaiters, dy fen dy aeijen set wierne, wierne ek allegearre fen it wird; dy habbe dêr wol in fyftich, sechstich, jier húshâlden, en dêr krige Molkwarren do onskildich de skeldnamme fen it Heksershol fen. Tsjinwirdich is ’er noch skaei fen, mar net mear as ien ef twa âlde fekken, dy hjar soms by nacht en ontiden yn hazzen foroarje, en den de kij de mâlke ôfsûpe, det de Molkwarrer boeren moarns de jaren sa slop fine, as in lege moalpûde.
Sa gau as de tynge yn Hollân kaem, det Gosse de kluwers yn hûs hie, kamen de twa compagnons fen de firma Pik en Zonen om him to helpjen. It wier de splitter yn de lotterij Philanthrope, (sa neamden se him yn ’e wânlinge, hwent hy hiette oars Filou En Troupe), en de jeneverstoker Graenstra. Do al syn lânnen en spillen him troch de krediteurs ûnder it gat wei forkoft wierne, sette Graenstra him yn in lytse gribus, dêr in slok forkoft waerd, en Philanthrope spegele him de lotterij sa moai as de haven fen syn bihâld foar eagen, det hy syn lêste fiifhûndert goune, dy er noch út de brân rêdden hie, yn hierbriefkes to weak lei. Mar dêr kaem nin duit fen to lânne, en dêrmei wier er rûpele, útpûle, yn ienen, kin ik jimme sizze, ta de lêste duit ta. Do er neat mear to forspyljen hie, joech mynhear Philanthrope him in traktaetsje, dat er sels skreaun hie, ta treast fen de ongelokkigen en forbetteringe fen sondaren. Dêrmei winske er him de segen des Hearen, mar kaem net wer. Gosse bigoun nou syn treast to siikjen yn it koartgoed, dat er in oar forkeapje scoe; mar foar det er allehiel to neate rekke, die er op it âlderlêste noch in needsprong, dy him de nekke briek.
Jan Kredyt wier for him yn de kriten fen Molkwarren stiendea; en oan stellen en falske wiksels weage er him net, omdet er nin sin hie om de lieu yn ’e bek to sjen, en den noch in tsjien jier op ’e keap ta provinsjehout to raspjen. Der moast hwette oars op úttoft wirde. Hy hearde sa ’ris by de boekhâlders fen skippen yn Molkwarren om, hwet keapljue en winkels se yn Hollân koenen, dy sa it iene en oare oan de redery forkoften; it koe him den egenlik net folle skele hwette. Oan al dy winkels en kantoaren skreau er gnappe brieven, det hy oan hjar rikkommandearre wier, en det er in lytse negoasje yn hjar fak driuwe woe, en det, as se him in priuwke stjûre woenen, en de waer bifoel goed, hja in goede minger oan him habbe scoenen. Ytlike wierne wol sa hoedend, det se him earst ’ris hifken, en dêr krige er, sa as fen sels spriek, neat fen. Mar in bulte wierne sa nearringsiik, det hja him op syn gnappe brieven ôf fen hjar gûd stjûrden, en sa krige er it hûs boarstende fol fen alderleije waren. Dêr foun men fiterbân, spikers, frouljues mofkes, manljues hoedden, inket, pin en pompier, klompen, hazzenuten, messen, kakynjes, toffels, putheakken, kanten, groat, romers, almanakken, Spaenske sjippe, hoazzen, snuf, piper, jokken, reade riften, klontsjes, silen en beagen, ja, lyk folle hwet. It wier in útdragerij fen nij gûd; in arke sa as er nei Noachs tiden mûlk nea wer op ’e wrâld wêst hie. Dêr hat er do noch in bulte wille mei makke; hy krige de bûsen fol jild, en de Molkwarrers goekeap gûd. Mar dat lietke wier mei twa jier glêd út; hwent do der op dy priuwkes nin gewach kaem, waerden de Hollânners wekker, en sa as se hearden, hwa ’t Gosse wier, lieten se him rinne for hwa ’t er wier; hwent, toften se, men kinne in lûs net mear nimme as it libben, en goed jild by kwea to smiten, om him sette to litten, wier hjar foech net. Mar der wier in Amsterdammer, dy bikaem it danige nij, det er fen in boarger fen itVriesche doolhofsa fynkes bitritsen wier. Dy liet him foar rjucht citearje, en do Gosse dêr kaem joech er syn boel oer oan de krediteurs en forklearre him sels bankerot. Mar hy wier sa gau net thús, ef by nacht en ontiid liet er syn hús leech toaije fen it bêste, dat er noch yn wier, en dat boarch er op souder by in wiif to Starum, dy sa ’n húske fen hâldoan for fammen en feinten hie, en der sels hwet bline nearring ûnder dreau. Ongelokkich kaem dy lêstige justitie der efter, en in wike dêrnei wierne de witsjers fen Ljouwert to Molkwarren en lichtten Gosse by nacht fen syn bêd ôf. Do er foar de kommissaris fen it hof kaem, wier ljeagen it neiste rjucht; mar de biwizen en de getugen, det er nei it bankerot syn goed út hûs tôge hie, sprieken sa klear, det it hof nin swierrichheit makke om him in ûre op it skafot to Ljouwert to pronk to setten en him boppe dat noch fiif jier fêst wirk to jaen. Do Gosse dêr to skande stie, stoe der ek in tropke fen fiif minsken foar it skafot, dy oer him praetten; dat wieren domenij Bavius, de abbekaet fen Gosse mei ien fen syn boeren, en den noch de hearen Philanthrope en Graenstra. Hja hienen oars al sein, det Philanthrope út de tiid wier; mar dat wier sa net; splitters binne sa taei as hier. Philanthrope en Graenstra skodhollen bitinkelik en riddenearren wakker, ho djip de minske falle kin, dy fen God forlitten wirdt. “Ja, sei de abbekaet; “en binammen as er in hompke kriget fen in splitter en in jeneverstoker”. Mar dy hearen wierne yn ’e wol ferve en hienen spek efter de earen; hja dienen eft se der neat fen bigriepen, en riddenearren mar foart, det men de fallene sondars in hân tarikke moast, om hjar wer oerein to helpen, en det elts dêr in bytke ta dwaen moast. “Ik leau net, det elts it dwaen moat, sei de boer; “dat is jimme fak egentlik. Dy de ljue mei lotsjen en sûpen yn it tichthûs bringe, moatte der hjar ek wer úthelpe en betterje. Dat is in roune O.” “Ja, heeren!sei domenij Bavius;Dair het de boer gelyk an; elk moet de fuelnis, die er maikt, self ook allienig weêr ophemele.” Dêrmei wier de kattechesaesje út; hwent dy rauwe wirden fen de boer tingen nei de lever, en de hear Philanthrope sei oan Graenstra: “Hja habbe ús hjir yn ’e kaert sjoen;” en hja kamen noait wer to Ljouwert. Gosse kaem tagelyk mei in poep, dy spek by in boer stellen hie, yn it tichthûs. De poep seach wakkere sunich, do de cipier hjar by de oare boeven brocht, dy mei heal neakene hûden twa oan twa in read stik hout stienen to raspjen. Haermen skodde de holle en sloech de hânnen yn eltsoar, do er yn ’e doar stie. “Lieber Gott im himel! sei er, Wäre ich bei mein weib zu hause! Aber was wird man sagen?” “Previnsjehout, divel!” sei de cipier, en staette him yn it tichthûs op.
Gosse oan ’e skandpeal (De Kaak) to Ljouwert.
GOSSE OAN ’E SKANDPEAL (DE KAAK) TO LJOUWERT.
Do Gosse dêr fiif jier forkeard hie, wier er net better wirden. Hwet de iene net wist, dat wist de oare. Hja fortelden eltsoar hjar skelmstikken; hwa en hwet se forklapt hie; ho se hjar foar de commissaris forspritsen hiene, en ho dy hjar knipt hie; allegearre leksoms fen in ripe ûnderfininge, om as se los kamen en tonei wer stielen, it hwette tûker oer to lizzen. Der wierne ek forskate ûnder, dy húsbraken en moarten op it each hiene, mar dy foar dy tiid yn de lampe roun wierne. Dy commisjes droegen se nou oer oan kammeraten, dy gau los kamen, mei oanwizinge fen pleats, fen tiid en minsken, dêr de bút to striken wier, en ytlike tsjeaftmes en moarten, dêr men in bytke dêrnei fen hearde, wierne yn dat forbetterhús klear makke. Sa hwet ’er noch oan Gosse hapere om ien fen de earste skelmen fen de saun provinsjes to wirden, dat learde hy ’er yn it tichthûs út de pin by.
Do er syn jierren útsitten hie, kaem ’er krekt ek in gnap frommis los, mei namme Rynk Ockes, dêr er even bûten de doar fen it blokhûs mei yn kinde kaem. Dat frommiske wenne eren as faem by in ryk rintenier to Ljouwert, dy in ynbânnige en stille húshâldinge hie, en de boaden sneins trijeris nei tsjerke stjûrde, det ’er nin jongkeardel hin-ende-nei by hjar komme koe. Hja spriek ek nimmen hast as it húsgesin en in kattechesearmaster, dy dêr wol ’ris om in glêske wyn kaem, dat de man sels net barre mocht. Nou wier dy faem grousomme mansjeak, en it sloof byldde hjar yn, det hja nin frijers krige, om ’t se net moaijer nôch klaeid wier. Dêrom pronke se det it boarstte, en om se ’t noch ek wol ’ris in pear sechstehealen en in himd oan hjar earme mem to Harns stjûrde, sa kaem it mei it bûsjild krap om. Hja krige op it lêst sin oan in ferversfeint, dy in rút yn ’e koken lape en hjar do ’ris in fûgel ontstiel, en lyk as it giet, ek ’ris troch de hânnen gean liet. Nou moasten alle seilen byhyst wirde! Hja seach yn in winkel op de Kelders in nij jestaelke fen in jak, nei hjar sin sa nuvere moai, det as se dat oan hie, ja den moast de feint sin oan hjar krije, eft hy woe ef net! Mar it bûsjild wier to koart, en nou koe it earm sloof de hânnen net thús hâlde. Hja naem in pear inkelgounen út in fesjebûse fen hjar hear, dêr wol tweintich ynsieten, om se der letter stilkes wer yn to dwaen, as se hier barde. De rintenier, dy banger for syn jild, as for de siel fen in earm forljeafd sloof wier, brocht it oan; de commissaris ûnderstie hjar, en hja bikende kritende en om genede biddende aenstons alles. De justitie moast hjar gong gean; omdet Rynk hjar breahear bistellen hie, wier de sententie in giseling en fjouwer jier sitte. Nou kaem se ûnder it skom fen frouljue, dy mear op divels as minsken liken; rabsters, slepen, tsjeaven, sûpsters, trochtrape yn alderhânne listen en leagen, oars spriek hja net, oars hearde hja net. Hja wist net det ’er sa’n smoarge tael wier as se hjir hearde, en yn trije jier wier se er sa al ta wend wirden, det hja net better wiste ef it hearde sa. Mei ien wird, as in ingel, dy stroffele hie, kaem hja yn it tichthûs en bidoarn kaem hja der wer út. Mei dit frommis gong Gosse al skoaijende it fjild yn. Hja hie in koerke mei lietkes en hwette lodderein, en hy hie in boskmannich swevelprikken en riskepitten, mar dat wier mar om de bysjagers, dy de bidlers efter de faksen sieten, to forrifeljen mei to sizzen, det hja mei de merse rounen; yn wierheit skoaiden se, en foel der hjir ef dêr hwet to grabbedaeijen, dat lieten se ek net stean. Nachts forkearden se meast by de boer yn de skûrre yn ’t hea, nei det Gosse de boer earst de hals fen allerlei onbegripelike dingen fol leagen hie, en sy de boerinne en de doaiters út de fâlden fen de hân wiersein hie. Hja hienen it nearne better, as dêr it molken bitsjoend wier; hwent den lei Gosse krûden om ’e tsjerne, en mompele der in mannich frjemde wirden binnens mûle by: den koe de boerinne aenstons wer tsjernje as in liere.
Nei det se oeral west en fen alles bisocht hienen, kamen se einlik yn de kompenije fen Kollumersweach-westeinde to lânne. Dat wier hjar lân; hwent dêr wierne do noch trije dingen, dêr de dogeneaten ûnder ús noch al lêst fen habbe, onbikind: to sizzen, in hûs, in tsjerke, en it houwelik. De ljue wennen dêr meast ûnder de groun; twiske sneins en deis wisten se nin ûnderskie, en hja kroepen mar by inoar, sûnder det ’er in domenij by to pas kaem. Hja trouden dêr omtrint as de polderjonges noch dwane. De ûnderbaes, ek folle de man fen de keet, dêr iten en drinken oan it arbeidersfolk forkoft wirdt, komt mei de pin efter it ear en syn rekkenboek yn ’e hân as domenij op. Hy stekt in putheak dwers foar him út mei de punt yn ’e groun. Den giet it pear oer de putheak hinne stean, sa det se de stôk twiske de skonken habbe; hwent as ’er ien oerspringt; dat hâldt net. Earst giet de breid ’er oer stean, en den de brêgeman, en dêrnei forklearret de baes fen de keet, det it hijlk sletten is. Dêrop drinke, dounsje, en sjonge se, en einlik to bêd. Dien is ’t! Dat is it hiele houwelik, en sa wier ’t yn de kompenije ek. De measten kroepen yn hoalen ûnder de groun. Dy letter in hûs boppe de groun krigen, hienen dat ek al yn in omsjen. Snein-to-moarns tôge elts fen it folk hwette oan; de iene in kezyn, de oare in doar, de tredde in finster, in fjirde hwet reid, ef hwet kalk en stien, ef in spar mannich, in fyfte in stoel in seisde in lampe ef tafel. Dy boel waerd mei alle mannemacht yn de foarmiddei kant en klear oerein set, en om toalf ûre wenne it pear der al yn, en onthellen it brilloftsfolk op brandewyn en pannekoeken, dy it jongwiif yn it nije hûs sels bakte. Dat wier it hiele houwelik yn de kompenije, en omdet se seinen, det ljue, dy de measte reizen de lieu yn de bek sjoen hienen, dêr de hirdshernen krigen, sa miende Gosse, det er op sa’n kompenijster houwelik mei syn faem ek rjucht hie. Mar do de kompenijsters hearden, hwer dit pear fen dinne kaem, seinen se: “Wi habbe hjir genôch fen dat flêsk,” en dreauwen hjar mei kjitte en pôlkjen de kompenije út.
De winter kaem oan, en der wier nin ûnderkommen, nin klean, nin tek, nin brânje, en nin iten. Nou moasten hja lije as koarn op it fjild. Kjeld en hongerbâlje, det hja swart waerden, wier nou hjar lot. Hja waerden as heineballen fen it iene doarp nei it oare keatst; hwent nin earmfâd woe dizze twa kostgongers oanhâlde. To lêste kamen se to Harns, dêr it frommis fen dinne wier, to lânne, en om ’t Gosse allehiel forlijd en forkjelde wier, rekke er der siik. De earmfâdije fen de stêd moast him mei syn frommis wol opnimme, mar de pine, dy er útstie, wier onhjirmlik, sa det er nin oare útkomste as de dea seach, en God om in hastich ein bea. Syn frommis forliet him net, en wol omdet se frommis wier. De man hat it wiif ljeaf om him sels; it wiif hat de man ljeaf om de man, mei hwa se hjar lêste stik brea part, en dy se folget op it skafot en yn it grêf. Ho djip Rynk ek fallen wier, dizze grountrek fen in wierheftich frommis hie it tichthûs net by hjar útfage; hja paste him op as in mem hjar siik bern, en hwet hy minder waerd, hwet hja mear hoedzje en noedzje woe. Op it lêste waerd it sunich wirk, en hy bigoun to weinen, det se it fjouwer húzen fier hearre koenen. Sa as Rynk dêr foar de bank fen Gosse mei de holle foaroer siet to kriten, kaem de earmedokter der mei mynhear Philanthrope yn, dy for syn affearens fen Amsterdam mei de beurtman to Harns oer wier, en nou by tafal fen de dokter heard hie, det Gosse op it gybjen laei. “Is der neat oan to dwaen, dokter?” frege Philanthrope. “Ja wol, sei dokter, “mar mear mei in goed bêd en switten, as mei drankjes, en dat is hjir net.” Aenstons liet Philanthrope for syn rekkeninge in goed bêd en skjin linnen komme, mei trije wollene tekkens, en do Gosse dêr ûnder kaem, bigoun er sa dierber to switten, det it him ta de fingerseinen útdripte. Dit wier syn genêzinge; mei trije wike koe er it hûs fen barmhertichheit wer forlitte. Fen it eagenblik, det Gosse op strjitte stoe, hâldde Philanthrope de hân fen him ôf; hwent hy hie fen syn compagnon Keimpe yn commisje, om it libben fen Gosse sa lang to rekken as ’t mar koe, mar him nin duit tsjin de ellinde fen ’t libben to jaen. Hy moat ’er wille fen ha! sei Keimpe; der moat yn it grounsop fen de libbensbiker nin bitter grizelke lizze, dat hy der net útdrinkt en priuwt, en dêr moatte wy him tiid fen libben ta bisoargje.”
“Sjê sa! sei Philanthrope, do er Gosse wer op strjitte seach; hy giet wer in nij fjild fen ellinde yn.” En dêrom krige Gosse nou den ek nin duit ûndersteuninge mear. Allinne stiek er him by it ôfskie noch in lotterijbriefke yn de hân, dêr in nul op foel. De firma fen Pik en Zonen handelt mei hjar klanten omtrint as de Japanees mei de Jesewiten die, dy er mei de holle del boppe in put oan ’e foetten ophinge, en as se om-ende-by dea wierne, liet hy se yn in gasthûs bringe, en mei in bulte soarchfâldichheit oppasse en genêze. As se den wer kant en klear wierne, kamen se wer op nij oer dy put to hingjen, en dat waerd sa faek herhelle, ta se ef dea pinige wierne, ef it Roomske gelove ôfswarden en ta de Japanske godstsjinst oergongen. Sa die de firma Pik en Zonen ek mei Gosse.
De lêste treast, dy Gosse noch oerhâlden hie, wier Rynk, dy alle ellinden mei him dielde; mar dy forlear er op in winter yn it iis. Hja wier in sterken fotse, dy sa goed as de bêste tsjirl in lippen mannich rogge oer iis slydzje koe; ienders do Gosse en sy elts mei in slide fol graen oer de Makkumer mar nei Bolswert scoenen, rieden se tsjin de sinne yn, dy sa op ’t glêdde iis teistere en tispele, det se nin wetter fen iis ûnderskiede koenen, en sa ried Rynk mei de folle feart yn in wjek, dêr se earst hwet op de rokken omdreau, mar forfolgens ûnder in hertbrekkend jammerjen sonk en fordronk. Gosse, dy hjar net helpe koe, skoerde him de grize hierren út de holle, en men moatte sizze, det dit ontsettend eagenblik it earste yn syn libben wier, dat him fiele liet, hwet achting en genegenheit is. Hy miste nou syn jinnichste oanhâld, syn taspraek. Hy wier allinne yn ’e wrâld, fen God en minsken forlitten. Hy hie nin oar selskip as it byld fen de onskild, dy er bidragen en formoarde hie. Sa lang as er noch syn brea simmers mei houkjen ef houtfarren, en winters mei slydkjen winne koe, gong it noch hinne; mar do er by de earmesteat fen Molkwarren, dêr elts him forspei, to lânne kaem, wier it libben him in hel, en hy sels troch jeld to laf en to lyts wirden om ’er mei wetter ef strop in ein oan to meitsjen.
It wier ek al lang útkomd, hwet er to Aldwâlde útrjuchte, en hwet er dêr neilitten hie, om domenij for syn frjeonskip to tankjen. In pear bizen to Molkwarren hiene opmirken, det Gosse onwitende bygelovich wier, en det se him mei telkes fen skynsels, fen foartsjirmerijen en soks sa bang prate koenen, det hy net wiste yn hwet gat det er wine scoe. En hy hie ek sa ’n sterke ynbyldinge, det er in ding, as it sa dageliks wei en wier wier, net leaude. Hy moast hwet hawwe, dat boppenatúrlyk wier; dat woe der aenstons by him yn. En as er dat fen in oar net krige, den praktisearre hy it sels, en al de ljeagens en mirakels, dy er fen syn eigen libben opdichte, dy forhelle hy sa lang, det er sels miende, det se wier wierne. Nou hiene de earmefâden him by in earm man, dy hiel sunich laei, set to wekjen yn in hûs by de Brieskrinke brêge, dêr de bak skjin makke waerd en allehiel leech wier. Ien fen de bizen hie in fryster, dy ek fol oanslaggen siet; dy makke de frissels los, en spraette se do forwylderd oer hjar troanje hinne, dy se mei fyn wetenmoal bipoeijere hie; widers strûpte se noch in wiet deahimd oer al hjar klean hinne. Dat spoek lieten se in amerij foar toalven stilkes yn ’e bak, en op de klokslach fen toalven bigoun de faem wakker to weinen en to kroanen, dat yn dy holle bak by de stillens fen de nacht in near en akelik lûd joech. Gosse stiek anstons mei in tikjend hert de earen op. Hy harke; it kaem út de groun! Hy sloep yn ’e gong en harke noch ’ris; it wier yn ’e reinwettersbak! Hy moast witte hwet it wier! Mar sa gau as er it lid opdie, riisde in jong frommis mei de holle ta de bak út, en do Gosse dat wiete wite himd, en dy lange gitswarte lokken seach, dêr hjar wite troanje ôfgryslik troch hinne skimere, frege er forheard: “Hwet dochstou hjir? Hwa bistou?” “Ik bin sa wiet en sa kâld, Gosse,” sei se triljende, “ik riboskje sa! Kinste my net hwet waermje? Ik bin Betsje fen Aldwâlde!” Do Gosse by dat skynsel de namme fen Betsje hearde, ja, do miende er yn de groun to forsinken. Hy fleach út it hûs; hy fleach út Molkwarren de dyk út nei Hynlippen, eft de hel en de fordommenisse him efter de hakken sieten, en der wier nin stilstean yn to krijen, foar det er to Taeike Sytsjes (Skulenborch) allehiel efter azem oankaem en delfoel. Dêr founen se him de oare moarns yn de skieppestâl, neat oars sjende, neat oars roppende as: “Betsje út de bak!” Hwer hy mei syn wylde opspalke eagen hinnedwylke, oeral, Betsje, Betsje, oprizende út de reinwettersbak! Den fage er de beide hânnen ôf oan syn grize hierren; den helle er de iene hân troch de oare, krekt eft er it wetter ôfstrike woe, en sei riboskjende: “Hwet is dat wiet en kâld!” Den kriet er wer glimkjende: “Né, né, Betsje! Né, flarde! Dou biste net wiet en kâld. Dou barnste my! Dou smitste my de flammen fen de hel op it liif! en den klaude en skoerde er yn syn klean om, en smiet de hânnen fen him ôf, krekt eft er gleone koallen fjûr fen syn flamjend lichem smite woe. Mei ien wird, Gosse wier fen syn forstân rekke, en hy waerd dy selde deis noch sa razende, det nin fjouwer keardels him maneare koenen. In koart birie, in goed birie; de earmfâden fen Molkwarren bounen him hânnen en foetten, en smieten him yn de stjuwn fen in fiskaek, om him yn it gekkenhûs to Snits to bringen: mar it hoefde net; hwent dy skrik by de bak hie him sa djip en fornieljend yn de siel taest, det se noch net to Heech wierne ef Gosse hie it tidelike al mei it ivige wiksele. Alle ljue, dy him koenen, seinen: “Der is in dogeneat minder.” Mar de splitter Philanthrope sei: “Ik hab in skoane klant forlern.” En dat wier it útein fen de extoarje fen it heksershol. Ut.
Sate Westerein.J. H. H.
De noardsé dynde en gromde yet,Mar ’t needwaer wier bidarre.De wrakken driuwk’len nou oan ’t strân,Mar ’t folk koe dochs wer farre.Ho mannich fisker kaem net wer!Yn ’t djip wier hy fordronken,En mannich widdou mei hjar bernSiet nou yn rou forsonken.Ek Seakele, och! foer yn dat waer;Hwer stau er earm-man hinne?Dêr hie men tael ef teiken fen;God wist it mar allinne.Syn Tetke siet mei hjar twa bernDe nachts nei ’t waer to hearren,En wachtte yn noed de tynge ôfFen libben ef fen stjerren.Hjar boi dy wier syn saunde al út,Mar ’t golle mûtle famkeHie twaris earst de maiblom sjoen,En slepte, ’t swiete lamke.Mei de eagen laei de poppe tichtEn sobbe mei hjar lipkes,Krekt eft se op memmeskirte laeiEn lurke oan ’t folle titke.“Och! sei do Tetk, “dyn heit, myn ok!“Hwa scil dyn brea nou winne?“Hwer is dyn heit? Myn man, myn hoal?“O God! Hwer is hy hinne?”Mei ien bigoun it froede bernYn ’t sljipke blier to glimkjen,En dobke op dobke loek yn ’t wangFen ’t ynnichst sielformeitsjen.“Us Sjurtke glimket!” sei broer Sierk,“Sjoch, mem, ho laket Sjurte!“Hja laket mei de eagen ticht:“Mem, hwet scoe dat bitsjutte?”“Wel, ljeave boi! sei Tetke do,“In Ingel is ’r om it lamke.“Dy reauntet Sjurte hwet yn ’t ear“En boartet mei ús famke.“As bernkes stjerre, nimt ús Hear“Hjar yn syn ljochte himel;“Dêr wjukkelje se omheech en del“Yn sillich boartgewimel.“En soms den saeij’ se op ierde del,“Fier út dy hege stjerren,“En flústerje hjar pop yn ’t ear“It wird fen God de Heare.”Mei ien waerd rinkele oan ’e doar,En Tetk de klink flink iepen!En Seakle, sjoch, dy stiet ’er foarYn stoarm en weach bihâlden.Tetk joech in gjalp, en do deastilKniep hja him yn ’e hânnen.De ljeafde is stom; hja hat nin wirdBy ’t wersjen fen de mannen.Do Seakle oan ’t tellen fen syn need,Fen blaksemfjûr en waeijen;Ho n’ trijemêster neist hjar sonk,En by de wyn hja laeijen.“En dou, myn boike!” sei er, “Sierk,“Hastou foar heit wol bidden?“Ja, ’tonze vadertrij’ris, heit!“En dat hat God forbûke.“In Ingel hat er oan ús stjûrd;“Dy reaunte Sjurtke yn de earen,“Det heit bihâlden wier yn ’t waer.“Nou tankje ik God de Heare.”As wy âld it onrjucht dwaen,De earmen greatsk minachtsje,Woll’ de hillige ing’len GodsNet by ús oernachtsje.Mar de onskild’ge sûgelingSiikje se yn alle hernkes;Hwet for ús geheimnis bliuwt,Telle se oan de bernkes.
Skiermountsjeach,Augustusmoanne 1823.J. H. H.
Moatt’ wy einlik den fordwine?De tiid ús Fryslân ek forslineMei syn stege hege sin?Moatt’ wy Frânsk en Hollânsk tinze,Ja ús tael, ús siel weiskinze,Om mar mak yn ’t jok to gean?Né, Fonteine: Hwa wol bûgje,Stiennen oan de mûrre loegjeFen kaepmomme slavernij,—Kinne wy de sé net damje,’t Alde folk scill’ we ús net skamje,Dêr ús bloed út spruten is.Sa lang as ús amme siketEn dat bloed op hjarres liket,Stean’ wy for hjar aert en tael,Wylst wy ’t laffe grjimmank heare,Dat se nou ús bernkes leare,As in heide iken peal.Hast scil dea ús eagen brekkeEn de nacht fen ’t grêf ús tekke,Mingd mei echt en onecht skaei;As jins bern dit leaf den lêze,O Fonteine, mocht dat wêzeMei in hege Fryske sin!Mocht hjar boarst den prûzer tilleFen in ed’le Fryske wille,Dy it slavebret net fielt;Ja, op ’t sjen fen beide ús nammen,Dy dêr stean’ as môgle stammen,Romje op ús yeske yet:“Dizze twa dat wierne frjeonen!“Hwet foroare, dizze bleauwen,“Wierne Friezen yn hjar hert!”Mar sa lang my ’t libben dûrret,’t Bloed net yn myn ieren stjurret,Dy, Fontein! forjit ik net.
Salwert, 26 Juny 1835.J. H. H.
Yn ’t tsjuster rekket men oan ’t malen;Dat bart wol elts-en-ien;Mar yn de moanneskyn to dwalen,Dat is hwette ongemien.Yn Drachten wenne alear baes Minne,In klokkemakkersbaes;De man wier oars fen Grou fen dinne,Sa seit it âld relaes.Dêr wier er yn syn feintejierrenMei ’n kweade kop weiroun.Hy sei: “Ik reisgje wei om fierren,“Bin ’k oan in sodze boun?”Hy pakt syn ridskip yn ’e kiste,Mar reisge doch nea fier,En hierde, ear ’t syn folk it wiste,To Drachten in kertier.Hy joech him wer oan ’t âlde fyljen,En waerd al skielik baes;Hy pielde net mei sûpen, spyljen,Mei swetsen ef geraes.Dat woe hy extrajern ek wite,En wier der greatsk op ek.Hwet koe ’r it herberchgean útkrite!Hwent baes siet sneins yn ’t hek.En dochs him lêste jern in sûpke;Hwent yn de ûlefljocht,Den makke er sims al gau in glûpkeBy ’n bûrman, dy ’t forkocht.’t Wier op in moaije snjeon-to-joune,De moanne skynde klear;Do sloep er nei syn bûrman PoenneEn pakte ’er gau in pear.Dat brocht him al hwet fen ’e wize,De tonge dûbeld sloech.Syn Foek sei: “Foi! It moat yen grize.“Foi, dy forflokte kroech!“Dat moat dêr moarn yn ’t hekje sitte“En mei it ponkje gean!“Och, baes! jy scoene dat dochs litte,“Jy kinne kwealik stean.”By domenij de klok opwine,Dat wier do ’t lêste wirk,En ’t brocht him al hwet yn ’e pine;Mar dy hear wier nin Turk.“De wyndrúf groeit net for de spinnenEn ’t koarn net for de gies.“De wyn en ’t bier forhûg’t de sinnen.”Wier domenijs adviis.Do dy baes Minnes noas oanskôgeEn ’t stive yn syn draei,Do rôp er:Wees hier welkom, oude!En baes niigde as in raei.Hé! hew’ we dair ons frind, baes Minne?Kom earst mar na de klok.Myn fyftichtst jair sal just beginne:Ik geef van daig in slok.De brandewyn wier op morellen,En gong dêr feardich roun.It praten, laitsjen en fortellen,Dat gong de hiele joun.Mar einling waerd it njuggen ûre;Do gong baes Minne foart.Hy koe ’t sa just de doar út stjûreMar do wier ’t hui en hoart.Hy slingere ’r al nuver hinne,En makke mannich gier.Den sei ’er ien: “De deaker, Minne!“Dat pakje falt jo swier.”In oar dy rôp: “Dêr giet er hinne!“Hy hat de klok opwoun.“Hwet scil syn âlde Foek opspinne,“As hy sa thús komt joun.”In tredde sei: “Baes hat him rekke,“Dat hat er net fen spek.“Dy kin him âlderwetsk tasprekke,“Moarn sit er wer yn ’t hek.”Mar einling set er ’t op in gieren;De strjitte waerd to smel;En falt mei al dat nuv’re swierenPlomp yn de dwersfeart del.En nou bigoun de baes to roppen;Hy oeffe en jamm’re sa!Hy stiek de earmen út nei boppenOan bûrman Abe ta.“Moatt’ jy hjir yn de dwersfeart rinne,“En ’t moantsje skynt sa gleon!”Sei Abe do tsjin bûrman Minne:“Jy haww’ to folle preaun.”“Och! sei er, “’k Bin fen Grou fen dinne,“Yn Drachten net bikend;“Oars scoe ik net yn ’t wetter rinne.’k Bin ’t paed hjir yet net wend.”“Al fjirtich jier yn Drachten wenne,“En net bikend mei ’t paed?“Nou sjen ik det jy flouwe kenne.“Kom hjir mar by it haed.”Hja moasten baes by ’t haed oplûke,En bringe him by honk.Dêr moast er oan de lonte rûke!Hwent âlde Foek joech fonk.“Och! kibjen hab ik net fortsjinne;“De kweade hat my dreaun.”Mar baes dy waerd mar hird forskjinneEn do nei bêd ta treaun.“Dy kweade, dy sit yn de flesse,”Sa spriek do ’t âlde wiif.“Dy hat dy yn de dwersfeart presse;“Dy jowste siel en liif.”Seis wiken waerd him nou it hekjeNei tsjerketucht forbean.Dy lake ’er om, in oar woe lekje,Lyk as dy dingen gean.Sjocht men nou immen ’ris oan ’t dwalen,Dy ’t hynzer yn in steech opment,Den seit men: “Sjoch dy man ’ris malen;“Dy is yn Drachten net bikend.”Mar docht ’er nou in mispas immen,Is ’t mar in skrandre fent,Dy is ’t net kwealik mear to nimmen,“Dy is yn Drachten wol bikend.”
Grou.E. H.
Baes Minne by domenij.
BAES MINNE BY DOMENIJ.
Ploits de blommen, dy der bloeije;Bernkes! ploits de blomkes yet.Sa! nou laitsje, en sjonge en djoeije,Ear ’t de gouden tiid forgiet.Hark it sûzen troch ’e stânnenFen de sêfte westewynOer de griene Fryske lânnen:Snúv’ hjar friske loften yn.Hark it ljeave ljurkje sjongen;Hark! dy sjongt wer ta Gods ear.Mear as tûzen falske tongenKlinkt dy lof for de Opperhear.Sjen it blinkjen fen it marke;Sjoch! de weachjes dounsje wei.Sjoch de swan, ho det er farket;’t Bolle wynke nimt him mei.Yn de wite hagedoarne,Dy sa frisk to bloeijen stiet,Sjongt wer yn de iere moarne’t Flugge finkje in aerdich liet.Hark ’ris, ho de ekster skattertYn de hege eskenbeam;’t Einke yn it wetter plattertMei syn ljeave piketeam.Sjen de hege wolken driuwenYn forgankelike pracht;Sjen de sinne hearlik kliuwen,Greate bode fen Gods macht.Hark it beuzich bijke brommen,Flinters dounsje yn pronkgewaedOer de millioenen blommen,Dy Gods hân oer ’t ierdryk spraet.Fiskjes binne nou oan ’t djoeijenYn de brune djippe mar.Sjoch de hege loft trochploeijenDe âlde steatlike earrebar.Wille hawwe alle djieren,Sels de mieren yn ’e groun;Mar syn geast om heech to fieren,Is mar oan de minsken jown.Al dy ljeafde, al dy wille,Al dy goedheit is for ús.’t Moat ús hert nei boppen tilleNei ús hillich ivich thús.Moat ús hert fen droafheit brekke,Rint ús ’t each fen triennen oer,Kin de ierde ús leed net tekke,Den sprekt ta ús Gods natûr:Sprekt ús ta mei tûzen stimmen,Sjoch! de krûdkes op ’e groun;Sjoch! de sinne oan ’e kjimmen,Nig’ hjar holle nei de groun.Is de dage wer oan ’t kommen,Alles dertelt wer op nij.De ierde is in hôf fol blommen;’t Is Gods libb’ne skilderij.Blydskip folt wer alle wrâlden;’t Rint fen wille, wille oer.Alle fûgels yn ’e wâldenSjonge as bernkes fen natûr.Sa moat ek ús hert optille,As Gods frjeonehân ús slacht.Folgje triennen op ’e wille,Tink, de dei brekt troch de nacht.Bernkes, as ’er blomkes bloeije,Ljurken sjonge yn ’e loft,Wol den op de blomkes lykje,Haw den as dy fûgels nocht.Ploits de blomkes dy der bloeije;Bernkes, ploits de blomkes yet,Ear ’t de tsjerkhôfsblommen groeije,En dy gouden tiid forgiet.
Grou.Juny 1854.E. H.