Capm. ix.Que sit milicia iam vos audistis, et vltraDicam de reliquis, regula que sit eis.Nam post miliciam restat status vnus agrestis,In quo rurales grana que vina colunt.560Hii sunt qui nobis magni sudore laborisPerquirunt victus, iussit vt ipse deus:Est et eis iure nostri primi patris AdeRegula, quam summi cepit ab ore dei.Nam deus inquit ei, dum corruit a ParadisiFloribus, in terram cepit et ire viam:‘O transgresse, labor mundi tibi sint quoque sudor,In quibus vteris panibus ipse tuis.’Vnde dei seriem cultor si seruet eundem,Ac opus in cultu sic gerat ipse manu,570Tunc pariet fructus quam fertilis ordine campus,Vuaque temporibus stabit habunda suis.Nunc tamen illud opus vix querit habere colonus,Set magis in viciis torpet vbique suis.Inter quos plebis magis errat iniqua voluntas,Sulcorum famulos estimo sepe reos.Sunt etenim tardi, sunt rari, sunt et auari,Ex minimo quod agunt premia plura petunt:Nunc venit hic usus, petit en plus rusticus vnus,Tempore preterito quam peciere duo;580Et dudum solus plus contulit vtilitatisNunc tribus, vt dicunt qui bene facta sciunt.Sicut enim vulpis resonantibus vndique siluisDe fouea foueam querit et intrat eam,Sic famulus sulci contrarius ammodo legiDe patria patriam querit habere moram.Ocia magnatum cupiunt hii, nil tamen vndeSe nutrire queunt, ni famulentur, habent:Hos seruire deus naturaque disposuerunt,Ille vel illa tamen hos moderare nequit:590Quisque tenens terras has plangit in ordine gentes,Indiget omnis eis, nec reget vllus eas.Non impune deum veteres spreuere coloni,Nec mundi procerum surripuere statum;Set seruile deus opus imponebat eisdem,Quo sibi rusticitas corda superba domet:Mansit et ingenuis libertas salua, que seruisPrefuit atque sua lege subegit eos.Nos magis hesterna facit experiencia doctos,Quid sibi perfidie seruus iniqus habet;600Vt blada cardo nocens minuit, si non minuatur,Sic grauat indomitus rusticus ipse probos.Vngentem pungit pungentem rusticus vngit,Regula nec fallit quam vetus ordo docet:Vulgi cardones lex amputet ergo nociuos,Ne blada pungentes nobiliora terant.Nobile quicquid habent seu dignum, rustica prolesLedit in ingenuis, sit nisi lesa prius:Quod sit rusticitas vilis, docet actus ad extra,Que minus ingenuos propter honesta colit;610Vtque labant curue iusto sine pondere naues,Sic, nisi sit pressus, rusticus ipse ferus.Contulit et tribuit deus et labor omnia nobis,Commoda sunt hominis absque labore nichil;Rusticus ergo sua committat membra labori,Ocia postponens, sicut oportet agi.Horrea sicut ager sterilis sub vomere cultusFallit, et autumpno fert lucra nulla domum,Sic miser ipse, tuo cum plus sit cultus amore,Rusticus in dampnum fallit agitque tuum.620Nulla ferunt sponte serui seruilia iura,Nec sibi pro lege quid bonitatis habent:Quicquid agit paciens corpus seruile subactum,Mens agit interius semper in omne malum.Contra naturam fiunt miracula, viresNature deitas frangere sola potest:Non est hoc hominis, aliquis quod condicionisSeruorum generis rectificare queat.
Capm. ix.Que sit milicia iam vos audistis, et vltraDicam de reliquis, regula que sit eis.Nam post miliciam restat status vnus agrestis,In quo rurales grana que vina colunt.560Hii sunt qui nobis magni sudore laborisPerquirunt victus, iussit vt ipse deus:Est et eis iure nostri primi patris AdeRegula, quam summi cepit ab ore dei.Nam deus inquit ei, dum corruit a ParadisiFloribus, in terram cepit et ire viam:‘O transgresse, labor mundi tibi sint quoque sudor,In quibus vteris panibus ipse tuis.’Vnde dei seriem cultor si seruet eundem,Ac opus in cultu sic gerat ipse manu,570Tunc pariet fructus quam fertilis ordine campus,Vuaque temporibus stabit habunda suis.Nunc tamen illud opus vix querit habere colonus,Set magis in viciis torpet vbique suis.Inter quos plebis magis errat iniqua voluntas,Sulcorum famulos estimo sepe reos.Sunt etenim tardi, sunt rari, sunt et auari,Ex minimo quod agunt premia plura petunt:Nunc venit hic usus, petit en plus rusticus vnus,Tempore preterito quam peciere duo;580Et dudum solus plus contulit vtilitatisNunc tribus, vt dicunt qui bene facta sciunt.Sicut enim vulpis resonantibus vndique siluisDe fouea foueam querit et intrat eam,Sic famulus sulci contrarius ammodo legiDe patria patriam querit habere moram.Ocia magnatum cupiunt hii, nil tamen vndeSe nutrire queunt, ni famulentur, habent:Hos seruire deus naturaque disposuerunt,Ille vel illa tamen hos moderare nequit:590Quisque tenens terras has plangit in ordine gentes,Indiget omnis eis, nec reget vllus eas.Non impune deum veteres spreuere coloni,Nec mundi procerum surripuere statum;Set seruile deus opus imponebat eisdem,Quo sibi rusticitas corda superba domet:Mansit et ingenuis libertas salua, que seruisPrefuit atque sua lege subegit eos.Nos magis hesterna facit experiencia doctos,Quid sibi perfidie seruus iniqus habet;600Vt blada cardo nocens minuit, si non minuatur,Sic grauat indomitus rusticus ipse probos.Vngentem pungit pungentem rusticus vngit,Regula nec fallit quam vetus ordo docet:Vulgi cardones lex amputet ergo nociuos,Ne blada pungentes nobiliora terant.Nobile quicquid habent seu dignum, rustica prolesLedit in ingenuis, sit nisi lesa prius:Quod sit rusticitas vilis, docet actus ad extra,Que minus ingenuos propter honesta colit;610Vtque labant curue iusto sine pondere naues,Sic, nisi sit pressus, rusticus ipse ferus.Contulit et tribuit deus et labor omnia nobis,Commoda sunt hominis absque labore nichil;Rusticus ergo sua committat membra labori,Ocia postponens, sicut oportet agi.Horrea sicut ager sterilis sub vomere cultusFallit, et autumpno fert lucra nulla domum,Sic miser ipse, tuo cum plus sit cultus amore,Rusticus in dampnum fallit agitque tuum.620Nulla ferunt sponte serui seruilia iura,Nec sibi pro lege quid bonitatis habent:Quicquid agit paciens corpus seruile subactum,Mens agit interius semper in omne malum.Contra naturam fiunt miracula, viresNature deitas frangere sola potest:Non est hoc hominis, aliquis quod condicionisSeruorum generis rectificare queat.
Capm. ix.Que sit milicia iam vos audistis, et vltraDicam de reliquis, regula que sit eis.Nam post miliciam restat status vnus agrestis,In quo rurales grana que vina colunt.560Hii sunt qui nobis magni sudore laborisPerquirunt victus, iussit vt ipse deus:Est et eis iure nostri primi patris AdeRegula, quam summi cepit ab ore dei.Nam deus inquit ei, dum corruit a ParadisiFloribus, in terram cepit et ire viam:‘O transgresse, labor mundi tibi sint quoque sudor,In quibus vteris panibus ipse tuis.’Vnde dei seriem cultor si seruet eundem,Ac opus in cultu sic gerat ipse manu,570Tunc pariet fructus quam fertilis ordine campus,Vuaque temporibus stabit habunda suis.Nunc tamen illud opus vix querit habere colonus,Set magis in viciis torpet vbique suis.Inter quos plebis magis errat iniqua voluntas,Sulcorum famulos estimo sepe reos.Sunt etenim tardi, sunt rari, sunt et auari,Ex minimo quod agunt premia plura petunt:Nunc venit hic usus, petit en plus rusticus vnus,Tempore preterito quam peciere duo;580Et dudum solus plus contulit vtilitatisNunc tribus, vt dicunt qui bene facta sciunt.Sicut enim vulpis resonantibus vndique siluisDe fouea foueam querit et intrat eam,Sic famulus sulci contrarius ammodo legiDe patria patriam querit habere moram.Ocia magnatum cupiunt hii, nil tamen vndeSe nutrire queunt, ni famulentur, habent:Hos seruire deus naturaque disposuerunt,Ille vel illa tamen hos moderare nequit:590Quisque tenens terras has plangit in ordine gentes,Indiget omnis eis, nec reget vllus eas.Non impune deum veteres spreuere coloni,Nec mundi procerum surripuere statum;Set seruile deus opus imponebat eisdem,Quo sibi rusticitas corda superba domet:Mansit et ingenuis libertas salua, que seruisPrefuit atque sua lege subegit eos.Nos magis hesterna facit experiencia doctos,Quid sibi perfidie seruus iniqus habet;600Vt blada cardo nocens minuit, si non minuatur,Sic grauat indomitus rusticus ipse probos.Vngentem pungit pungentem rusticus vngit,Regula nec fallit quam vetus ordo docet:Vulgi cardones lex amputet ergo nociuos,Ne blada pungentes nobiliora terant.Nobile quicquid habent seu dignum, rustica prolesLedit in ingenuis, sit nisi lesa prius:Quod sit rusticitas vilis, docet actus ad extra,Que minus ingenuos propter honesta colit;610Vtque labant curue iusto sine pondere naues,Sic, nisi sit pressus, rusticus ipse ferus.Contulit et tribuit deus et labor omnia nobis,Commoda sunt hominis absque labore nichil;Rusticus ergo sua committat membra labori,Ocia postponens, sicut oportet agi.Horrea sicut ager sterilis sub vomere cultusFallit, et autumpno fert lucra nulla domum,Sic miser ipse, tuo cum plus sit cultus amore,Rusticus in dampnum fallit agitque tuum.620Nulla ferunt sponte serui seruilia iura,Nec sibi pro lege quid bonitatis habent:Quicquid agit paciens corpus seruile subactum,Mens agit interius semper in omne malum.Contra naturam fiunt miracula, viresNature deitas frangere sola potest:Non est hoc hominis, aliquis quod condicionisSeruorum generis rectificare queat.
Capm. ix.
Que sit milicia iam vos audistis, et vltra
Dicam de reliquis, regula que sit eis.
Nam post miliciam restat status vnus agrestis,
In quo rurales grana que vina colunt.560
Hii sunt qui nobis magni sudore laboris
Perquirunt victus, iussit vt ipse deus:
Est et eis iure nostri primi patris Ade
Regula, quam summi cepit ab ore dei.
Nam deus inquit ei, dum corruit a Paradisi
Floribus, in terram cepit et ire viam:
‘O transgresse, labor mundi tibi sint quoque sudor,
In quibus vteris panibus ipse tuis.’
Vnde dei seriem cultor si seruet eundem,
Ac opus in cultu sic gerat ipse manu,570
Tunc pariet fructus quam fertilis ordine campus,
Vuaque temporibus stabit habunda suis.
Nunc tamen illud opus vix querit habere colonus,
Set magis in viciis torpet vbique suis.
Inter quos plebis magis errat iniqua voluntas,
Sulcorum famulos estimo sepe reos.
Sunt etenim tardi, sunt rari, sunt et auari,
Ex minimo quod agunt premia plura petunt:
Nunc venit hic usus, petit en plus rusticus vnus,
Tempore preterito quam peciere duo;580
Et dudum solus plus contulit vtilitatis
Nunc tribus, vt dicunt qui bene facta sciunt.
Sicut enim vulpis resonantibus vndique siluis
De fouea foueam querit et intrat eam,
Sic famulus sulci contrarius ammodo legi
De patria patriam querit habere moram.
Ocia magnatum cupiunt hii, nil tamen vnde
Se nutrire queunt, ni famulentur, habent:
Hos seruire deus naturaque disposuerunt,
Ille vel illa tamen hos moderare nequit:590
Quisque tenens terras has plangit in ordine gentes,
Indiget omnis eis, nec reget vllus eas.
Non impune deum veteres spreuere coloni,
Nec mundi procerum surripuere statum;
Set seruile deus opus imponebat eisdem,
Quo sibi rusticitas corda superba domet:
Mansit et ingenuis libertas salua, que seruis
Prefuit atque sua lege subegit eos.
Nos magis hesterna facit experiencia doctos,
Quid sibi perfidie seruus iniqus habet;600
Vt blada cardo nocens minuit, si non minuatur,
Sic grauat indomitus rusticus ipse probos.
Vngentem pungit pungentem rusticus vngit,
Regula nec fallit quam vetus ordo docet:
Vulgi cardones lex amputet ergo nociuos,
Ne blada pungentes nobiliora terant.
Nobile quicquid habent seu dignum, rustica proles
Ledit in ingenuis, sit nisi lesa prius:
Quod sit rusticitas vilis, docet actus ad extra,
Que minus ingenuos propter honesta colit;610
Vtque labant curue iusto sine pondere naues,
Sic, nisi sit pressus, rusticus ipse ferus.
Contulit et tribuit deus et labor omnia nobis,
Commoda sunt hominis absque labore nichil;
Rusticus ergo sua committat membra labori,
Ocia postponens, sicut oportet agi.
Horrea sicut ager sterilis sub vomere cultus
Fallit, et autumpno fert lucra nulla domum,
Sic miser ipse, tuo cum plus sit cultus amore,
Rusticus in dampnum fallit agitque tuum.620
Nulla ferunt sponte serui seruilia iura,
Nec sibi pro lege quid bonitatis habent:
Quicquid agit paciens corpus seruile subactum,
Mens agit interius semper in omne malum.
Contra naturam fiunt miracula, vires
Nature deitas frangere sola potest:
Non est hoc hominis, aliquis quod condicionis
Seruorum generis rectificare queat.
Hic loquitur eciam de diuersis vulgi laborariis, qui sub aliorum regimine conducti, variis debent pro bono communi operibus subiugari.
Capm. x.Gens et adhuc alia cultoribus est sociata,Que stat communis, ordo nec vllus eis:630Hii sunt qui cuiquam nolunt seruire per annum,Hos vix si solo mense tenebit homo;Set conventiciis tales conduco dietis,Nunc hic, nunc alibi, nunc michi nuncque tibi.Horum de mille vix est operarius illeQui tibi vult pacto fidus inesse suo.Hec est gens illa que denaturat in aula,482Potibus atque cibis dum manet ipsa tuis:Dum commensalis conductus sit tibi talis,Omnes communes reprobat ipse cibos:640Omnia salsa nocent, tantum neque cocta placebunt,Ni sibi des assum, murmurat ipse statim;Nil sibi ceruisia tenuis neque cisera confert,483Nec rediet tibi cras, ni meliora paras.O cur sic potum petit hic sibi deliciosum,Quem fouet ex ortu limpha petita lacu?Pauperis ex stirpe natus, quoque pauper et ipse,Vt dominus stomacho poscit habere suo.Nil sibi lex posita prodest, nam regula nullaTalibus est, nec quis prouidet inde malis:650Hec est gens racione carens vt bestia, namqueNon amat hec hominem, nec putat esse deum.Hiis, nisi iusticia fuerit terrore parata,Succumbent domini tempore credo breui.
Capm. x.Gens et adhuc alia cultoribus est sociata,Que stat communis, ordo nec vllus eis:630Hii sunt qui cuiquam nolunt seruire per annum,Hos vix si solo mense tenebit homo;Set conventiciis tales conduco dietis,Nunc hic, nunc alibi, nunc michi nuncque tibi.Horum de mille vix est operarius illeQui tibi vult pacto fidus inesse suo.Hec est gens illa que denaturat in aula,482Potibus atque cibis dum manet ipsa tuis:Dum commensalis conductus sit tibi talis,Omnes communes reprobat ipse cibos:640Omnia salsa nocent, tantum neque cocta placebunt,Ni sibi des assum, murmurat ipse statim;Nil sibi ceruisia tenuis neque cisera confert,483Nec rediet tibi cras, ni meliora paras.O cur sic potum petit hic sibi deliciosum,Quem fouet ex ortu limpha petita lacu?Pauperis ex stirpe natus, quoque pauper et ipse,Vt dominus stomacho poscit habere suo.Nil sibi lex posita prodest, nam regula nullaTalibus est, nec quis prouidet inde malis:650Hec est gens racione carens vt bestia, namqueNon amat hec hominem, nec putat esse deum.Hiis, nisi iusticia fuerit terrore parata,Succumbent domini tempore credo breui.
Capm. x.Gens et adhuc alia cultoribus est sociata,Que stat communis, ordo nec vllus eis:630Hii sunt qui cuiquam nolunt seruire per annum,Hos vix si solo mense tenebit homo;Set conventiciis tales conduco dietis,Nunc hic, nunc alibi, nunc michi nuncque tibi.Horum de mille vix est operarius illeQui tibi vult pacto fidus inesse suo.Hec est gens illa que denaturat in aula,482Potibus atque cibis dum manet ipsa tuis:Dum commensalis conductus sit tibi talis,Omnes communes reprobat ipse cibos:640Omnia salsa nocent, tantum neque cocta placebunt,Ni sibi des assum, murmurat ipse statim;Nil sibi ceruisia tenuis neque cisera confert,483Nec rediet tibi cras, ni meliora paras.O cur sic potum petit hic sibi deliciosum,Quem fouet ex ortu limpha petita lacu?Pauperis ex stirpe natus, quoque pauper et ipse,Vt dominus stomacho poscit habere suo.Nil sibi lex posita prodest, nam regula nullaTalibus est, nec quis prouidet inde malis:650Hec est gens racione carens vt bestia, namqueNon amat hec hominem, nec putat esse deum.Hiis, nisi iusticia fuerit terrore parata,Succumbent domini tempore credo breui.
Capm. x.
Gens et adhuc alia cultoribus est sociata,
Que stat communis, ordo nec vllus eis:630
Hii sunt qui cuiquam nolunt seruire per annum,
Hos vix si solo mense tenebit homo;
Set conventiciis tales conduco dietis,
Nunc hic, nunc alibi, nunc michi nuncque tibi.
Horum de mille vix est operarius ille
Qui tibi vult pacto fidus inesse suo.
Hec est gens illa que denaturat in aula,482
Potibus atque cibis dum manet ipsa tuis:
Dum commensalis conductus sit tibi talis,
Omnes communes reprobat ipse cibos:640
Omnia salsa nocent, tantum neque cocta placebunt,
Ni sibi des assum, murmurat ipse statim;
Nil sibi ceruisia tenuis neque cisera confert,483
Nec rediet tibi cras, ni meliora paras.
O cur sic potum petit hic sibi deliciosum,
Quem fouet ex ortu limpha petita lacu?
Pauperis ex stirpe natus, quoque pauper et ipse,
Vt dominus stomacho poscit habere suo.
Nil sibi lex posita prodest, nam regula nulla
Talibus est, nec quis prouidet inde malis:650
Hec est gens racione carens vt bestia, namque
Non amat hec hominem, nec putat esse deum.
Hiis, nisi iusticia fuerit terrore parata,
Succumbent domini tempore credo breui.
Quia varias rerum proprietates vsui humano necessarias nulla de se prouincia sola parturit vniuersas, inter alios mundi coadiutores Ciuium Mercatores instituuntur, per quos singularum bona regionum alternatim communicantur, de quorum iam actibus scribere consequenter intendit.
Capm. xi.Si mea nobilibus vrbanis scripta revoluam,Quid dicam, set eis est honor est et onus?Est honor vt tantas teneat Ciuis sibi gasas,Est onus vt lucra querit habere mala:Est honor officium maioris prendere ciuem,Est onus officii iura tenere sui:660Transit honor set perstat onus, quod si male gessit,Hoc scio, quod pondus non leuiabit honor.Vrbs stat communis de gentibus ecce duabus,Sunt Mercatores, sunt simul artifices:Indiget alterius sic alter habere iuuamen,Vt sit communis sic amor inter eos;Vincula namque duo sibi stringunt forcius vno,Sic duo cum socii sint in amore probi.Inter maiores dum firmus amorque minoresPermanet, vrbs gaudet et policia viget:670Crescere rem minimam gentis concordia prestat,Maxima res discors labitur inque nichil.Vnio dum gentis durat, durabit et vrbisMutua iusticia, plaudit et omnis ea;Si sit et econtra, tunc vrbes mutua dampnaVexant, et rara sunt magis inde lucra.Sicut et audiui, sic possum testificari,Vix sedet in Banco regula iusta modo:Non sapit ille deum qui totus inheret habendumHas pompas mundi, nomen vt addat ei.680In specie nullos statuo neque culpo, set illosQui propter mundum preteriere deum:Set qui iudicium cordis vult reddere iustum,Credo quod ante deum se dabit inde reum.Omnes namque lucris sic tendimus omnibus horis,Quod iam festa deo vix manet vna dies.O quam Iudeus domini sacra sabbata seruat,Non vendens nec emens, nec sibi lucra petens!Lex diuina iubet, quod homo sua sabbata sacret,Sanctificetque diem, quo colat ipse deum.690Cum plueret manna per desertum deus olim,Quod fecit populus tunc modo signa notat:Duppla die sexta tollebant facta, laboremOstendunt, quia lux septima nescit opus.Omnia set licita sunt nobis lege moderna:Respectu lucri quid sacra festa michi?Nil modo curatur, qua forma quisque lucratur,Dum tamen ipse suum possit habere lucrum.Dic michi quis socius est aut tibi carus amicus,Cuius amicicia fert tibi nulla lucra.700Dic modo quis ciuis manet expers fraudis in vrbe:Si fuerit talis, vrbs mea vix scit eum.
Capm. xi.Si mea nobilibus vrbanis scripta revoluam,Quid dicam, set eis est honor est et onus?Est honor vt tantas teneat Ciuis sibi gasas,Est onus vt lucra querit habere mala:Est honor officium maioris prendere ciuem,Est onus officii iura tenere sui:660Transit honor set perstat onus, quod si male gessit,Hoc scio, quod pondus non leuiabit honor.Vrbs stat communis de gentibus ecce duabus,Sunt Mercatores, sunt simul artifices:Indiget alterius sic alter habere iuuamen,Vt sit communis sic amor inter eos;Vincula namque duo sibi stringunt forcius vno,Sic duo cum socii sint in amore probi.Inter maiores dum firmus amorque minoresPermanet, vrbs gaudet et policia viget:670Crescere rem minimam gentis concordia prestat,Maxima res discors labitur inque nichil.Vnio dum gentis durat, durabit et vrbisMutua iusticia, plaudit et omnis ea;Si sit et econtra, tunc vrbes mutua dampnaVexant, et rara sunt magis inde lucra.Sicut et audiui, sic possum testificari,Vix sedet in Banco regula iusta modo:Non sapit ille deum qui totus inheret habendumHas pompas mundi, nomen vt addat ei.680In specie nullos statuo neque culpo, set illosQui propter mundum preteriere deum:Set qui iudicium cordis vult reddere iustum,Credo quod ante deum se dabit inde reum.Omnes namque lucris sic tendimus omnibus horis,Quod iam festa deo vix manet vna dies.O quam Iudeus domini sacra sabbata seruat,Non vendens nec emens, nec sibi lucra petens!Lex diuina iubet, quod homo sua sabbata sacret,Sanctificetque diem, quo colat ipse deum.690Cum plueret manna per desertum deus olim,Quod fecit populus tunc modo signa notat:Duppla die sexta tollebant facta, laboremOstendunt, quia lux septima nescit opus.Omnia set licita sunt nobis lege moderna:Respectu lucri quid sacra festa michi?Nil modo curatur, qua forma quisque lucratur,Dum tamen ipse suum possit habere lucrum.Dic michi quis socius est aut tibi carus amicus,Cuius amicicia fert tibi nulla lucra.700Dic modo quis ciuis manet expers fraudis in vrbe:Si fuerit talis, vrbs mea vix scit eum.
Capm. xi.Si mea nobilibus vrbanis scripta revoluam,Quid dicam, set eis est honor est et onus?Est honor vt tantas teneat Ciuis sibi gasas,Est onus vt lucra querit habere mala:Est honor officium maioris prendere ciuem,Est onus officii iura tenere sui:660Transit honor set perstat onus, quod si male gessit,Hoc scio, quod pondus non leuiabit honor.Vrbs stat communis de gentibus ecce duabus,Sunt Mercatores, sunt simul artifices:Indiget alterius sic alter habere iuuamen,Vt sit communis sic amor inter eos;Vincula namque duo sibi stringunt forcius vno,Sic duo cum socii sint in amore probi.Inter maiores dum firmus amorque minoresPermanet, vrbs gaudet et policia viget:670Crescere rem minimam gentis concordia prestat,Maxima res discors labitur inque nichil.Vnio dum gentis durat, durabit et vrbisMutua iusticia, plaudit et omnis ea;Si sit et econtra, tunc vrbes mutua dampnaVexant, et rara sunt magis inde lucra.Sicut et audiui, sic possum testificari,Vix sedet in Banco regula iusta modo:Non sapit ille deum qui totus inheret habendumHas pompas mundi, nomen vt addat ei.680In specie nullos statuo neque culpo, set illosQui propter mundum preteriere deum:Set qui iudicium cordis vult reddere iustum,Credo quod ante deum se dabit inde reum.Omnes namque lucris sic tendimus omnibus horis,Quod iam festa deo vix manet vna dies.O quam Iudeus domini sacra sabbata seruat,Non vendens nec emens, nec sibi lucra petens!Lex diuina iubet, quod homo sua sabbata sacret,Sanctificetque diem, quo colat ipse deum.690Cum plueret manna per desertum deus olim,Quod fecit populus tunc modo signa notat:Duppla die sexta tollebant facta, laboremOstendunt, quia lux septima nescit opus.Omnia set licita sunt nobis lege moderna:Respectu lucri quid sacra festa michi?Nil modo curatur, qua forma quisque lucratur,Dum tamen ipse suum possit habere lucrum.Dic michi quis socius est aut tibi carus amicus,Cuius amicicia fert tibi nulla lucra.700Dic modo quis ciuis manet expers fraudis in vrbe:Si fuerit talis, vrbs mea vix scit eum.
Capm. xi.
Si mea nobilibus vrbanis scripta revoluam,
Quid dicam, set eis est honor est et onus?
Est honor vt tantas teneat Ciuis sibi gasas,
Est onus vt lucra querit habere mala:
Est honor officium maioris prendere ciuem,
Est onus officii iura tenere sui:660
Transit honor set perstat onus, quod si male gessit,
Hoc scio, quod pondus non leuiabit honor.
Vrbs stat communis de gentibus ecce duabus,
Sunt Mercatores, sunt simul artifices:
Indiget alterius sic alter habere iuuamen,
Vt sit communis sic amor inter eos;
Vincula namque duo sibi stringunt forcius vno,
Sic duo cum socii sint in amore probi.
Inter maiores dum firmus amorque minores
Permanet, vrbs gaudet et policia viget:670
Crescere rem minimam gentis concordia prestat,
Maxima res discors labitur inque nichil.
Vnio dum gentis durat, durabit et vrbis
Mutua iusticia, plaudit et omnis ea;
Si sit et econtra, tunc vrbes mutua dampna
Vexant, et rara sunt magis inde lucra.
Sicut et audiui, sic possum testificari,
Vix sedet in Banco regula iusta modo:
Non sapit ille deum qui totus inheret habendum
Has pompas mundi, nomen vt addat ei.680
In specie nullos statuo neque culpo, set illos
Qui propter mundum preteriere deum:
Set qui iudicium cordis vult reddere iustum,
Credo quod ante deum se dabit inde reum.
Omnes namque lucris sic tendimus omnibus horis,
Quod iam festa deo vix manet vna dies.
O quam Iudeus domini sacra sabbata seruat,
Non vendens nec emens, nec sibi lucra petens!
Lex diuina iubet, quod homo sua sabbata sacret,
Sanctificetque diem, quo colat ipse deum.690
Cum plueret manna per desertum deus olim,
Quod fecit populus tunc modo signa notat:
Duppla die sexta tollebant facta, laborem
Ostendunt, quia lux septima nescit opus.
Omnia set licita sunt nobis lege moderna:
Respectu lucri quid sacra festa michi?
Nil modo curatur, qua forma quisque lucratur,
Dum tamen ipse suum possit habere lucrum.
Dic michi quis socius est aut tibi carus amicus,
Cuius amicicia fert tibi nulla lucra.700
Dic modo quis ciuis manet expers fraudis in vrbe:
Si fuerit talis, vrbs mea vix scit eum.
Hic loquitur de binis Auaricie filiabus, scilicet Vsura et Fraude, que in ciuitate orientes ad ciuium negociaciones secretum prestant obsequium. Set primo dicet de condicione Vsure, que vrbis potencioribus sua iura specialius ministrat.
Capm. xii.O quam subtiles Fraus ac Vsura sororesSunt, quibus vrbani dant sua iura quasi!Hee fuerant genite diuersis patribus vrbe,Quas peperit sola mater Auaricia;Est pater Vsure magnus diuesque monete,Est Fraus et vulgo degenerata stupro:Sic soror Vsura stat nobilior genitura,Quam clamat natam diues habere suam.710Nititur hec magnas sub claue recondere summas,Ex quibus insidias perficit ipsa suas:Ista soror dampno solum viget ex alieno,Alterius dampna dant sibi ferre lucra:Est soror ista potens, aulas que struxit in vrbe,Et tamen agrestes dissipat ipsa domos;Ista soror ciuem ditat, set militis aurumAufert et terras vendicat ipsa suas.Vsuram dominus defendit lege perhenni,Vnde satis clare scripta legenda patent.720Nonne foret sapiens qui posset ponere glosamHunc contra textum, quem dedit ipse deus?Hoc scit mercator instanti tempore ciuis,Qui probat vsuram posse licere suam:Omnia nuda patent, quapropter vestibus ipsamInduit, vt ficto fallat operta dolo.Sic latet Vsure facies depicta coloreFraudis, vt hinc extra pulcra pateret ea;Si tamen inde genus sic vertat fraude dolosus,Vsure species stat velut ipsa prius.730Nonne deum fallit cautelis institor ipse,Talia dum scelera celat in arte sua?Est deus aut cecus, qui singula cernit vbique?Vsure tunicam cernit et odit eam.
Capm. xii.O quam subtiles Fraus ac Vsura sororesSunt, quibus vrbani dant sua iura quasi!Hee fuerant genite diuersis patribus vrbe,Quas peperit sola mater Auaricia;Est pater Vsure magnus diuesque monete,Est Fraus et vulgo degenerata stupro:Sic soror Vsura stat nobilior genitura,Quam clamat natam diues habere suam.710Nititur hec magnas sub claue recondere summas,Ex quibus insidias perficit ipsa suas:Ista soror dampno solum viget ex alieno,Alterius dampna dant sibi ferre lucra:Est soror ista potens, aulas que struxit in vrbe,Et tamen agrestes dissipat ipsa domos;Ista soror ciuem ditat, set militis aurumAufert et terras vendicat ipsa suas.Vsuram dominus defendit lege perhenni,Vnde satis clare scripta legenda patent.720Nonne foret sapiens qui posset ponere glosamHunc contra textum, quem dedit ipse deus?Hoc scit mercator instanti tempore ciuis,Qui probat vsuram posse licere suam:Omnia nuda patent, quapropter vestibus ipsamInduit, vt ficto fallat operta dolo.Sic latet Vsure facies depicta coloreFraudis, vt hinc extra pulcra pateret ea;Si tamen inde genus sic vertat fraude dolosus,Vsure species stat velut ipsa prius.730Nonne deum fallit cautelis institor ipse,Talia dum scelera celat in arte sua?Est deus aut cecus, qui singula cernit vbique?Vsure tunicam cernit et odit eam.
Capm. xii.O quam subtiles Fraus ac Vsura sororesSunt, quibus vrbani dant sua iura quasi!Hee fuerant genite diuersis patribus vrbe,Quas peperit sola mater Auaricia;Est pater Vsure magnus diuesque monete,Est Fraus et vulgo degenerata stupro:Sic soror Vsura stat nobilior genitura,Quam clamat natam diues habere suam.710Nititur hec magnas sub claue recondere summas,Ex quibus insidias perficit ipsa suas:Ista soror dampno solum viget ex alieno,Alterius dampna dant sibi ferre lucra:Est soror ista potens, aulas que struxit in vrbe,Et tamen agrestes dissipat ipsa domos;Ista soror ciuem ditat, set militis aurumAufert et terras vendicat ipsa suas.Vsuram dominus defendit lege perhenni,Vnde satis clare scripta legenda patent.720Nonne foret sapiens qui posset ponere glosamHunc contra textum, quem dedit ipse deus?Hoc scit mercator instanti tempore ciuis,Qui probat vsuram posse licere suam:Omnia nuda patent, quapropter vestibus ipsamInduit, vt ficto fallat operta dolo.Sic latet Vsure facies depicta coloreFraudis, vt hinc extra pulcra pateret ea;Si tamen inde genus sic vertat fraude dolosus,Vsure species stat velut ipsa prius.730Nonne deum fallit cautelis institor ipse,Talia dum scelera celat in arte sua?Est deus aut cecus, qui singula cernit vbique?Vsure tunicam cernit et odit eam.
Capm. xii.
O quam subtiles Fraus ac Vsura sorores
Sunt, quibus vrbani dant sua iura quasi!
Hee fuerant genite diuersis patribus vrbe,
Quas peperit sola mater Auaricia;
Est pater Vsure magnus diuesque monete,
Est Fraus et vulgo degenerata stupro:
Sic soror Vsura stat nobilior genitura,
Quam clamat natam diues habere suam.710
Nititur hec magnas sub claue recondere summas,
Ex quibus insidias perficit ipsa suas:
Ista soror dampno solum viget ex alieno,
Alterius dampna dant sibi ferre lucra:
Est soror ista potens, aulas que struxit in vrbe,
Et tamen agrestes dissipat ipsa domos;
Ista soror ciuem ditat, set militis aurum
Aufert et terras vendicat ipsa suas.
Vsuram dominus defendit lege perhenni,
Vnde satis clare scripta legenda patent.720
Nonne foret sapiens qui posset ponere glosam
Hunc contra textum, quem dedit ipse deus?
Hoc scit mercator instanti tempore ciuis,
Qui probat vsuram posse licere suam:
Omnia nuda patent, quapropter vestibus ipsam
Induit, vt ficto fallat operta dolo.
Sic latet Vsure facies depicta colore
Fraudis, vt hinc extra pulcra pateret ea;
Si tamen inde genus sic vertat fraude dolosus,
Vsure species stat velut ipsa prius.730
Nonne deum fallit cautelis institor ipse,
Talia dum scelera celat in arte sua?
Est deus aut cecus, qui singula cernit vbique?
Vsure tunicam cernit et odit eam.
Postquam dixit de potencia Vsure, iam de Fraudis subtilitate dicere intendit, que de communi consilio quasi omnibus et singulis in emendo et vendendo ea que sunt agenda procurat et subtiliter disponit.
Capm. xiii.Ista soror grauia parat, altera set grauiora,Nam stat communis omnibus ipsa locis:Quo tamen Vsura pergit Fraus vadit et illa,Vna viam querit, altera complet opus.Vrbibus Vsura tantum manet hiis sociataQuorum thesaurus nescit habere pares;740Set Fraus ciuiles perstat communis ad omnes,Consulit et cunctis viribus ipsa suis:Clam sua facta facit, nam quem plus decipit ipsa,Ipse prius sentit quam videt inde malum.Stans foris ante fores proclamat Fraus iuuenilisMerces diuersas, quicquid habere velis.Quot celi stelle, tot dicet nomina rerum,Huius et istius, et trahit atque vocat:Quos nequit ex verbis, tractu compellit inire,‘Hic,’ ait, ‘est quod vos queritis, ecce veni.’750Sic apprenticius plebem clamore reducit,Ad secreta doli quando magister adest:Dum Fraus namque vetus componit verba dolosa,Incircumventus nullus abire potest:Si sapiens intrat, Fraus est sapiencior illo,Et si stultus init, stulcior inde redit.Ad precium duplum Fraus ponit singula, dicensSic, ‘Ita Parisius Flandria siue dedit.’Quod minus est in re suplent iurancia verba,Propter denarium vulnerat ipsa deum;760Nam nichil in Cristo membrorum tunc remanebit,Dum iuramentis Fraus sua lucra petit.Hac set in arte tamen nos sepe domos fore plenasCernimus, et proprium nil domus ipsa tenet:Sicque per ypocrisim ciuis perquirit honorem,Quo genuflexa procul plebs valedicat ei:Accidit vnde sibi quasi furtim maior vt ipseAstat in vrbe sua, qui minor omnibus est.Set cum tempus erit quo singula nuda patebunt,Dedecus euertit quod decus ante fuit;770Nam cum quisque suum repetit, tunc coruus amictusAlterius pennis nudus vt ante volat.Fraus et ab vrbe venit campestres querere lanas,Ex quibus in stapula post parat acta sua.Numquid vina petit Fraus que Vasconia gignit?484Hoc dicunt populi rite nocere sibi:Fraus manet in doleo, trahit et vult vendere vinum,Sepeque de veteri conficit ipsa nouum.Fraus eciam pannos vendet, quos lumine fuscoCernere te faciet, tu magis inde caue:780Discernat tactus, vbi fallunt lumina visus,Ne te pannificus fraudet in arte dolus.Absit enim species quis vendat Fraude negante,Dumque suis mixtis dat veterata nouis;Decimat in lance sibi, partem sepeque sextam485Pondere subtili Fraus capit ipsa sibi.486
Capm. xiii.Ista soror grauia parat, altera set grauiora,Nam stat communis omnibus ipsa locis:Quo tamen Vsura pergit Fraus vadit et illa,Vna viam querit, altera complet opus.Vrbibus Vsura tantum manet hiis sociataQuorum thesaurus nescit habere pares;740Set Fraus ciuiles perstat communis ad omnes,Consulit et cunctis viribus ipsa suis:Clam sua facta facit, nam quem plus decipit ipsa,Ipse prius sentit quam videt inde malum.Stans foris ante fores proclamat Fraus iuuenilisMerces diuersas, quicquid habere velis.Quot celi stelle, tot dicet nomina rerum,Huius et istius, et trahit atque vocat:Quos nequit ex verbis, tractu compellit inire,‘Hic,’ ait, ‘est quod vos queritis, ecce veni.’750Sic apprenticius plebem clamore reducit,Ad secreta doli quando magister adest:Dum Fraus namque vetus componit verba dolosa,Incircumventus nullus abire potest:Si sapiens intrat, Fraus est sapiencior illo,Et si stultus init, stulcior inde redit.Ad precium duplum Fraus ponit singula, dicensSic, ‘Ita Parisius Flandria siue dedit.’Quod minus est in re suplent iurancia verba,Propter denarium vulnerat ipsa deum;760Nam nichil in Cristo membrorum tunc remanebit,Dum iuramentis Fraus sua lucra petit.Hac set in arte tamen nos sepe domos fore plenasCernimus, et proprium nil domus ipsa tenet:Sicque per ypocrisim ciuis perquirit honorem,Quo genuflexa procul plebs valedicat ei:Accidit vnde sibi quasi furtim maior vt ipseAstat in vrbe sua, qui minor omnibus est.Set cum tempus erit quo singula nuda patebunt,Dedecus euertit quod decus ante fuit;770Nam cum quisque suum repetit, tunc coruus amictusAlterius pennis nudus vt ante volat.Fraus et ab vrbe venit campestres querere lanas,Ex quibus in stapula post parat acta sua.Numquid vina petit Fraus que Vasconia gignit?484Hoc dicunt populi rite nocere sibi:Fraus manet in doleo, trahit et vult vendere vinum,Sepeque de veteri conficit ipsa nouum.Fraus eciam pannos vendet, quos lumine fuscoCernere te faciet, tu magis inde caue:780Discernat tactus, vbi fallunt lumina visus,Ne te pannificus fraudet in arte dolus.Absit enim species quis vendat Fraude negante,Dumque suis mixtis dat veterata nouis;Decimat in lance sibi, partem sepeque sextam485Pondere subtili Fraus capit ipsa sibi.486
Capm. xiii.Ista soror grauia parat, altera set grauiora,Nam stat communis omnibus ipsa locis:Quo tamen Vsura pergit Fraus vadit et illa,Vna viam querit, altera complet opus.Vrbibus Vsura tantum manet hiis sociataQuorum thesaurus nescit habere pares;740Set Fraus ciuiles perstat communis ad omnes,Consulit et cunctis viribus ipsa suis:Clam sua facta facit, nam quem plus decipit ipsa,Ipse prius sentit quam videt inde malum.Stans foris ante fores proclamat Fraus iuuenilisMerces diuersas, quicquid habere velis.Quot celi stelle, tot dicet nomina rerum,Huius et istius, et trahit atque vocat:Quos nequit ex verbis, tractu compellit inire,‘Hic,’ ait, ‘est quod vos queritis, ecce veni.’750Sic apprenticius plebem clamore reducit,Ad secreta doli quando magister adest:Dum Fraus namque vetus componit verba dolosa,Incircumventus nullus abire potest:Si sapiens intrat, Fraus est sapiencior illo,Et si stultus init, stulcior inde redit.Ad precium duplum Fraus ponit singula, dicensSic, ‘Ita Parisius Flandria siue dedit.’Quod minus est in re suplent iurancia verba,Propter denarium vulnerat ipsa deum;760Nam nichil in Cristo membrorum tunc remanebit,Dum iuramentis Fraus sua lucra petit.Hac set in arte tamen nos sepe domos fore plenasCernimus, et proprium nil domus ipsa tenet:Sicque per ypocrisim ciuis perquirit honorem,Quo genuflexa procul plebs valedicat ei:Accidit vnde sibi quasi furtim maior vt ipseAstat in vrbe sua, qui minor omnibus est.Set cum tempus erit quo singula nuda patebunt,Dedecus euertit quod decus ante fuit;770Nam cum quisque suum repetit, tunc coruus amictusAlterius pennis nudus vt ante volat.Fraus et ab vrbe venit campestres querere lanas,Ex quibus in stapula post parat acta sua.Numquid vina petit Fraus que Vasconia gignit?484Hoc dicunt populi rite nocere sibi:Fraus manet in doleo, trahit et vult vendere vinum,Sepeque de veteri conficit ipsa nouum.Fraus eciam pannos vendet, quos lumine fuscoCernere te faciet, tu magis inde caue:780Discernat tactus, vbi fallunt lumina visus,Ne te pannificus fraudet in arte dolus.Absit enim species quis vendat Fraude negante,Dumque suis mixtis dat veterata nouis;Decimat in lance sibi, partem sepeque sextam485Pondere subtili Fraus capit ipsa sibi.486
Capm. xiii.
Ista soror grauia parat, altera set grauiora,
Nam stat communis omnibus ipsa locis:
Quo tamen Vsura pergit Fraus vadit et illa,
Vna viam querit, altera complet opus.
Vrbibus Vsura tantum manet hiis sociata
Quorum thesaurus nescit habere pares;740
Set Fraus ciuiles perstat communis ad omnes,
Consulit et cunctis viribus ipsa suis:
Clam sua facta facit, nam quem plus decipit ipsa,
Ipse prius sentit quam videt inde malum.
Stans foris ante fores proclamat Fraus iuuenilis
Merces diuersas, quicquid habere velis.
Quot celi stelle, tot dicet nomina rerum,
Huius et istius, et trahit atque vocat:
Quos nequit ex verbis, tractu compellit inire,
‘Hic,’ ait, ‘est quod vos queritis, ecce veni.’750
Sic apprenticius plebem clamore reducit,
Ad secreta doli quando magister adest:
Dum Fraus namque vetus componit verba dolosa,
Incircumventus nullus abire potest:
Si sapiens intrat, Fraus est sapiencior illo,
Et si stultus init, stulcior inde redit.
Ad precium duplum Fraus ponit singula, dicens
Sic, ‘Ita Parisius Flandria siue dedit.’
Quod minus est in re suplent iurancia verba,
Propter denarium vulnerat ipsa deum;760
Nam nichil in Cristo membrorum tunc remanebit,
Dum iuramentis Fraus sua lucra petit.
Hac set in arte tamen nos sepe domos fore plenas
Cernimus, et proprium nil domus ipsa tenet:
Sicque per ypocrisim ciuis perquirit honorem,
Quo genuflexa procul plebs valedicat ei:
Accidit vnde sibi quasi furtim maior vt ipse
Astat in vrbe sua, qui minor omnibus est.
Set cum tempus erit quo singula nuda patebunt,
Dedecus euertit quod decus ante fuit;770
Nam cum quisque suum repetit, tunc coruus amictus
Alterius pennis nudus vt ante volat.
Fraus et ab vrbe venit campestres querere lanas,
Ex quibus in stapula post parat acta sua.
Numquid vina petit Fraus que Vasconia gignit?484
Hoc dicunt populi rite nocere sibi:
Fraus manet in doleo, trahit et vult vendere vinum,
Sepeque de veteri conficit ipsa nouum.
Fraus eciam pannos vendet, quos lumine fusco
Cernere te faciet, tu magis inde caue:780
Discernat tactus, vbi fallunt lumina visus,
Ne te pannificus fraudet in arte dolus.
Absit enim species quis vendat Fraude negante,
Dumque suis mixtis dat veterata nouis;
Decimat in lance sibi, partem sepeque sextam485
Pondere subtili Fraus capit ipsa sibi.486
Hic loquitur vlterius quomodo Fraus singula artificia necnon et vrbis victualia vbicunque sua subtili disposicione gubernat.
Capm. xiiii.Nolunt artifices Fraudis deponere leges,Cuius in arbitrio dant sua facta modo:Fabricat ista ciphos, argentum purgat et aurum,487Set capit ex puro purius ipsa tuo;790Conficit ex vitris gemmas oculo preciosas,Nomen et addit eis, fallat vt inde magis.Si quid habes panni, de quo tibi vis fore vestem,Fraus tibi scindit eam, pars manet vna sibi;Quamuis nil sit opus vestis mensuraque fallit,Plus capit ex opere quam valet omne tibi.Set quid pellicibus albis, nigris, quoque grisisDicam? numquid eis Fraus iuuat ipsa prius?Fraus prima facie trahit in longum satis apte,488Quod trahit hoc hodie, cras caret inde pede:800Fraus quoque debilia vendens care facit arma,Contractos et equos Fraus facit armigeros:Fluxum candele Fraus de pinguedine facteProuocat, hinc fluxus sit sibi perpetuus:Fraus eciam sellas, ocreas facit et sotulares;489Omnem nunc artem Fraus facit esse suam.Fraus etenim carnes populo vendit, quoque pisces,Condolet hinc gustus dum sapit inde prius:Fraus facit ob panes pistores scandere clatas,Furca tamen furis iustior esset eis:490810Ceruisie domina Fraus est, testante lagena,Qua vix per seriem scit Thethis esse Cerem:491Fraus cocus et cocta componit et ordinat assa,Inque cibos horum conuocat ipsa forum:Vt furit absque modo clamor constanter abisso,Sic Fraus assa sibi clamat in aure fori.Hospes in hospiciis Fraus gaudet de peregrinis,Set peregrinus eam plangit habere malam:Sincopat in modio, decaudat fraus minuendoFena per apocapen, lucra colendo tamen.820Dum curat minima, Fraus pullos vendit et oua,Est nichil inque foro, quin regit ipsa dolo:Fraus procurator communis in vrbe notatur;Dum causas iungit, semper id vna luit.Vt numeranda maris consistunt litora nobis,Sunt infiniti fraudis in ore doli.Fraus facit et facta vendit, quoque iudicat acta,Ambicione sua statque per omne rea.Non commune bonum Fraus cum sit rector agendumAuget, set proprium spectat habere lucrum.830Sic patet in fine, nunc transiit exul ab vrbeIpsa Fides sterilis, Fraus parit atque magis.Hoc ego non dico, quod Fraus dominatur in omnes,Iusto nam ciui Fraus nichil addit ibi.
Capm. xiiii.Nolunt artifices Fraudis deponere leges,Cuius in arbitrio dant sua facta modo:Fabricat ista ciphos, argentum purgat et aurum,487Set capit ex puro purius ipsa tuo;790Conficit ex vitris gemmas oculo preciosas,Nomen et addit eis, fallat vt inde magis.Si quid habes panni, de quo tibi vis fore vestem,Fraus tibi scindit eam, pars manet vna sibi;Quamuis nil sit opus vestis mensuraque fallit,Plus capit ex opere quam valet omne tibi.Set quid pellicibus albis, nigris, quoque grisisDicam? numquid eis Fraus iuuat ipsa prius?Fraus prima facie trahit in longum satis apte,488Quod trahit hoc hodie, cras caret inde pede:800Fraus quoque debilia vendens care facit arma,Contractos et equos Fraus facit armigeros:Fluxum candele Fraus de pinguedine facteProuocat, hinc fluxus sit sibi perpetuus:Fraus eciam sellas, ocreas facit et sotulares;489Omnem nunc artem Fraus facit esse suam.Fraus etenim carnes populo vendit, quoque pisces,Condolet hinc gustus dum sapit inde prius:Fraus facit ob panes pistores scandere clatas,Furca tamen furis iustior esset eis:490810Ceruisie domina Fraus est, testante lagena,Qua vix per seriem scit Thethis esse Cerem:491Fraus cocus et cocta componit et ordinat assa,Inque cibos horum conuocat ipsa forum:Vt furit absque modo clamor constanter abisso,Sic Fraus assa sibi clamat in aure fori.Hospes in hospiciis Fraus gaudet de peregrinis,Set peregrinus eam plangit habere malam:Sincopat in modio, decaudat fraus minuendoFena per apocapen, lucra colendo tamen.820Dum curat minima, Fraus pullos vendit et oua,Est nichil inque foro, quin regit ipsa dolo:Fraus procurator communis in vrbe notatur;Dum causas iungit, semper id vna luit.Vt numeranda maris consistunt litora nobis,Sunt infiniti fraudis in ore doli.Fraus facit et facta vendit, quoque iudicat acta,Ambicione sua statque per omne rea.Non commune bonum Fraus cum sit rector agendumAuget, set proprium spectat habere lucrum.830Sic patet in fine, nunc transiit exul ab vrbeIpsa Fides sterilis, Fraus parit atque magis.Hoc ego non dico, quod Fraus dominatur in omnes,Iusto nam ciui Fraus nichil addit ibi.
Capm. xiiii.Nolunt artifices Fraudis deponere leges,Cuius in arbitrio dant sua facta modo:Fabricat ista ciphos, argentum purgat et aurum,487Set capit ex puro purius ipsa tuo;790Conficit ex vitris gemmas oculo preciosas,Nomen et addit eis, fallat vt inde magis.Si quid habes panni, de quo tibi vis fore vestem,Fraus tibi scindit eam, pars manet vna sibi;Quamuis nil sit opus vestis mensuraque fallit,Plus capit ex opere quam valet omne tibi.Set quid pellicibus albis, nigris, quoque grisisDicam? numquid eis Fraus iuuat ipsa prius?Fraus prima facie trahit in longum satis apte,488Quod trahit hoc hodie, cras caret inde pede:800Fraus quoque debilia vendens care facit arma,Contractos et equos Fraus facit armigeros:Fluxum candele Fraus de pinguedine facteProuocat, hinc fluxus sit sibi perpetuus:Fraus eciam sellas, ocreas facit et sotulares;489Omnem nunc artem Fraus facit esse suam.Fraus etenim carnes populo vendit, quoque pisces,Condolet hinc gustus dum sapit inde prius:Fraus facit ob panes pistores scandere clatas,Furca tamen furis iustior esset eis:490810Ceruisie domina Fraus est, testante lagena,Qua vix per seriem scit Thethis esse Cerem:491Fraus cocus et cocta componit et ordinat assa,Inque cibos horum conuocat ipsa forum:Vt furit absque modo clamor constanter abisso,Sic Fraus assa sibi clamat in aure fori.Hospes in hospiciis Fraus gaudet de peregrinis,Set peregrinus eam plangit habere malam:Sincopat in modio, decaudat fraus minuendoFena per apocapen, lucra colendo tamen.820Dum curat minima, Fraus pullos vendit et oua,Est nichil inque foro, quin regit ipsa dolo:Fraus procurator communis in vrbe notatur;Dum causas iungit, semper id vna luit.Vt numeranda maris consistunt litora nobis,Sunt infiniti fraudis in ore doli.Fraus facit et facta vendit, quoque iudicat acta,Ambicione sua statque per omne rea.Non commune bonum Fraus cum sit rector agendumAuget, set proprium spectat habere lucrum.830Sic patet in fine, nunc transiit exul ab vrbeIpsa Fides sterilis, Fraus parit atque magis.Hoc ego non dico, quod Fraus dominatur in omnes,Iusto nam ciui Fraus nichil addit ibi.
Capm. xiiii.
Nolunt artifices Fraudis deponere leges,
Cuius in arbitrio dant sua facta modo:
Fabricat ista ciphos, argentum purgat et aurum,487
Set capit ex puro purius ipsa tuo;790
Conficit ex vitris gemmas oculo preciosas,
Nomen et addit eis, fallat vt inde magis.
Si quid habes panni, de quo tibi vis fore vestem,
Fraus tibi scindit eam, pars manet vna sibi;
Quamuis nil sit opus vestis mensuraque fallit,
Plus capit ex opere quam valet omne tibi.
Set quid pellicibus albis, nigris, quoque grisis
Dicam? numquid eis Fraus iuuat ipsa prius?
Fraus prima facie trahit in longum satis apte,488
Quod trahit hoc hodie, cras caret inde pede:800
Fraus quoque debilia vendens care facit arma,
Contractos et equos Fraus facit armigeros:
Fluxum candele Fraus de pinguedine facte
Prouocat, hinc fluxus sit sibi perpetuus:
Fraus eciam sellas, ocreas facit et sotulares;489
Omnem nunc artem Fraus facit esse suam.
Fraus etenim carnes populo vendit, quoque pisces,
Condolet hinc gustus dum sapit inde prius:
Fraus facit ob panes pistores scandere clatas,
Furca tamen furis iustior esset eis:490810
Ceruisie domina Fraus est, testante lagena,
Qua vix per seriem scit Thethis esse Cerem:491
Fraus cocus et cocta componit et ordinat assa,
Inque cibos horum conuocat ipsa forum:
Vt furit absque modo clamor constanter abisso,
Sic Fraus assa sibi clamat in aure fori.
Hospes in hospiciis Fraus gaudet de peregrinis,
Set peregrinus eam plangit habere malam:
Sincopat in modio, decaudat fraus minuendo
Fena per apocapen, lucra colendo tamen.820
Dum curat minima, Fraus pullos vendit et oua,
Est nichil inque foro, quin regit ipsa dolo:
Fraus procurator communis in vrbe notatur;
Dum causas iungit, semper id vna luit.
Vt numeranda maris consistunt litora nobis,
Sunt infiniti fraudis in ore doli.
Fraus facit et facta vendit, quoque iudicat acta,
Ambicione sua statque per omne rea.
Non commune bonum Fraus cum sit rector agendum
Auget, set proprium spectat habere lucrum.830
Sic patet in fine, nunc transiit exul ab vrbe
Ipsa Fides sterilis, Fraus parit atque magis.
Hoc ego non dico, quod Fraus dominatur in omnes,
Iusto nam ciui Fraus nichil addit ibi.
Hic loquitur de ciue illo492maliuolo et impetuoso, qui maioris ministerium493sibi adoptans in conciues suam accendit maliciam, quo magis sanum ciuitatis regimen sua importunitate perturbat et extinguit.
Capm. xv.Turpiter errat auis, proprium que stercore nidum,Cuius erit custos, contaminare studet:Dedecus est ciui sociis qui tollit honorem,Quo campestris habet ciue priora loca.Est inter populum furiosus vbique timendus,Saltem dum gladium possidet ipse manu;840Est set in vrbe magis hominis metuenda potestas,Iudicis officio dum furit ipse suo.Vtpote sola domum poterit sintilla cremare,Sic malus indigena solus in vrbe grauat.Mutatis subito rebus natura gemescit,Et magis insolita de nouitate dolet,Sorte repentina dum pauper in vrbe leuatur,Et licet indignus culmen honoris habet.Vrbis nobilitas poterit tunc dampna timere,Cum noua stultorum gloria laudat eum.850Arridet stultus stulto, vir iniqus iniquo,Gaudet sensatus cum sapiente viro.Asperius nichil est humili cum surgit in altum,Saltem cum seruus nascitur ipse prius;Mens antiqua manet serui de condicione,Det quamuis summum sors sibi ferre statum.Si cursoris equi sella sit Asellus opertus,Non tamen in cursu fit magis inde celer:Indoctus que rudis nec homo mutatur honore,Rusticitate sua quin magis asper erit.860Coruum perfidie dampnant animalia queque,Sic est de ciue qui stat in vrbe male:Quamuis sors fallax hominem sine moribus vrbePreponat, quis sit vltima fama dabit.Vir malus est hominum multorum sepe flagellum,Quem deus ad tempus plura mouere sinit:Fine tamen proprio capiti mala cuncta refundit,Que foris in populo fecerat ipse prius.Mille cados olei premit vncia sola veneni,Solus millenos vir malus atque bonos:870Ignitus carbo plures producit in ignem,Sic mala multa facit, quo manet ipse, malus:Talis enim summam fuerit cum scansus in arcem,Spirat et imperio subdere cuncta suo,Vertitur ecce rota, prius et qui celsior vrbisExtitit, inferior omnibus ipse cadit.494Fraus florere potest, set fructificare nequibit,Nec sua radices plantula firmat humo:Res probat in fine, cum quis tumefactus auareSe dabit in precium, non fore grande lucrum.880Quisque valet speculo satis ista videre moderno,495Vix tamen est sapiens, qui cauet acta videns.
Capm. xv.Turpiter errat auis, proprium que stercore nidum,Cuius erit custos, contaminare studet:Dedecus est ciui sociis qui tollit honorem,Quo campestris habet ciue priora loca.Est inter populum furiosus vbique timendus,Saltem dum gladium possidet ipse manu;840Est set in vrbe magis hominis metuenda potestas,Iudicis officio dum furit ipse suo.Vtpote sola domum poterit sintilla cremare,Sic malus indigena solus in vrbe grauat.Mutatis subito rebus natura gemescit,Et magis insolita de nouitate dolet,Sorte repentina dum pauper in vrbe leuatur,Et licet indignus culmen honoris habet.Vrbis nobilitas poterit tunc dampna timere,Cum noua stultorum gloria laudat eum.850Arridet stultus stulto, vir iniqus iniquo,Gaudet sensatus cum sapiente viro.Asperius nichil est humili cum surgit in altum,Saltem cum seruus nascitur ipse prius;Mens antiqua manet serui de condicione,Det quamuis summum sors sibi ferre statum.Si cursoris equi sella sit Asellus opertus,Non tamen in cursu fit magis inde celer:Indoctus que rudis nec homo mutatur honore,Rusticitate sua quin magis asper erit.860Coruum perfidie dampnant animalia queque,Sic est de ciue qui stat in vrbe male:Quamuis sors fallax hominem sine moribus vrbePreponat, quis sit vltima fama dabit.Vir malus est hominum multorum sepe flagellum,Quem deus ad tempus plura mouere sinit:Fine tamen proprio capiti mala cuncta refundit,Que foris in populo fecerat ipse prius.Mille cados olei premit vncia sola veneni,Solus millenos vir malus atque bonos:870Ignitus carbo plures producit in ignem,Sic mala multa facit, quo manet ipse, malus:Talis enim summam fuerit cum scansus in arcem,Spirat et imperio subdere cuncta suo,Vertitur ecce rota, prius et qui celsior vrbisExtitit, inferior omnibus ipse cadit.494Fraus florere potest, set fructificare nequibit,Nec sua radices plantula firmat humo:Res probat in fine, cum quis tumefactus auareSe dabit in precium, non fore grande lucrum.880Quisque valet speculo satis ista videre moderno,495Vix tamen est sapiens, qui cauet acta videns.
Capm. xv.Turpiter errat auis, proprium que stercore nidum,Cuius erit custos, contaminare studet:Dedecus est ciui sociis qui tollit honorem,Quo campestris habet ciue priora loca.Est inter populum furiosus vbique timendus,Saltem dum gladium possidet ipse manu;840Est set in vrbe magis hominis metuenda potestas,Iudicis officio dum furit ipse suo.Vtpote sola domum poterit sintilla cremare,Sic malus indigena solus in vrbe grauat.Mutatis subito rebus natura gemescit,Et magis insolita de nouitate dolet,Sorte repentina dum pauper in vrbe leuatur,Et licet indignus culmen honoris habet.Vrbis nobilitas poterit tunc dampna timere,Cum noua stultorum gloria laudat eum.850Arridet stultus stulto, vir iniqus iniquo,Gaudet sensatus cum sapiente viro.Asperius nichil est humili cum surgit in altum,Saltem cum seruus nascitur ipse prius;Mens antiqua manet serui de condicione,Det quamuis summum sors sibi ferre statum.Si cursoris equi sella sit Asellus opertus,Non tamen in cursu fit magis inde celer:Indoctus que rudis nec homo mutatur honore,Rusticitate sua quin magis asper erit.860Coruum perfidie dampnant animalia queque,Sic est de ciue qui stat in vrbe male:Quamuis sors fallax hominem sine moribus vrbePreponat, quis sit vltima fama dabit.Vir malus est hominum multorum sepe flagellum,Quem deus ad tempus plura mouere sinit:Fine tamen proprio capiti mala cuncta refundit,Que foris in populo fecerat ipse prius.Mille cados olei premit vncia sola veneni,Solus millenos vir malus atque bonos:870Ignitus carbo plures producit in ignem,Sic mala multa facit, quo manet ipse, malus:Talis enim summam fuerit cum scansus in arcem,Spirat et imperio subdere cuncta suo,Vertitur ecce rota, prius et qui celsior vrbisExtitit, inferior omnibus ipse cadit.494Fraus florere potest, set fructificare nequibit,Nec sua radices plantula firmat humo:Res probat in fine, cum quis tumefactus auareSe dabit in precium, non fore grande lucrum.880Quisque valet speculo satis ista videre moderno,495Vix tamen est sapiens, qui cauet acta videns.
Capm. xv.
Turpiter errat auis, proprium que stercore nidum,
Cuius erit custos, contaminare studet:
Dedecus est ciui sociis qui tollit honorem,
Quo campestris habet ciue priora loca.
Est inter populum furiosus vbique timendus,
Saltem dum gladium possidet ipse manu;840
Est set in vrbe magis hominis metuenda potestas,
Iudicis officio dum furit ipse suo.
Vtpote sola domum poterit sintilla cremare,
Sic malus indigena solus in vrbe grauat.
Mutatis subito rebus natura gemescit,
Et magis insolita de nouitate dolet,
Sorte repentina dum pauper in vrbe leuatur,
Et licet indignus culmen honoris habet.
Vrbis nobilitas poterit tunc dampna timere,
Cum noua stultorum gloria laudat eum.850
Arridet stultus stulto, vir iniqus iniquo,
Gaudet sensatus cum sapiente viro.
Asperius nichil est humili cum surgit in altum,
Saltem cum seruus nascitur ipse prius;
Mens antiqua manet serui de condicione,
Det quamuis summum sors sibi ferre statum.
Si cursoris equi sella sit Asellus opertus,
Non tamen in cursu fit magis inde celer:
Indoctus que rudis nec homo mutatur honore,
Rusticitate sua quin magis asper erit.860
Coruum perfidie dampnant animalia queque,
Sic est de ciue qui stat in vrbe male:
Quamuis sors fallax hominem sine moribus vrbe
Preponat, quis sit vltima fama dabit.
Vir malus est hominum multorum sepe flagellum,
Quem deus ad tempus plura mouere sinit:
Fine tamen proprio capiti mala cuncta refundit,
Que foris in populo fecerat ipse prius.
Mille cados olei premit vncia sola veneni,
Solus millenos vir malus atque bonos:870
Ignitus carbo plures producit in ignem,
Sic mala multa facit, quo manet ipse, malus:
Talis enim summam fuerit cum scansus in arcem,
Spirat et imperio subdere cuncta suo,
Vertitur ecce rota, prius et qui celsior vrbis
Extitit, inferior omnibus ipse cadit.494
Fraus florere potest, set fructificare nequibit,
Nec sua radices plantula firmat humo:
Res probat in fine, cum quis tumefactus auare
Se dabit in precium, non fore grande lucrum.880
Quisque valet speculo satis ista videre moderno,495
Vix tamen est sapiens, qui cauet acta videns.
Hic loquitur eciam de ciue illo, qui linguosus et Susurro inter conciues seminator discordiarum existit. Loquitur de variis eciam496periculis occasione lingue male contingentibus.
Capm. xvi.Dum Susurro manet et vir linguosus in vrbe,Plebis in obprobrium scandala plura mouet;Nam linguosus homo reliquos velut altera pestisLedit, et vt turbo sepe repente nocet.Set quia lingua mala mundo scelus omne ministrat,Que sibi sunt vires dicere tendo graues.Lingua mouet lites, lis prelia, prelia plebem,Plebs gladios, gladii scismata, scisma necem;890Extirpat regnis, dat flammis, depopulaturLingua duces, lingua predia, lingua domos:Lingua maritorum nexus dissoluet, et vnumQuod deus instituit, efficit esse duo;Lite fugantque viros nupte, nuptasque mariti,Inque malum dicunt res sibi semper agi.Corporis exigua pars nulli parcere nouit,Fallax et facilis fasque nephasque loqui:Fermentum modicum totum corrumpit aceruum;Exacuens mentem singula membra mouet.900Non nichil est quod eam duplex custodia seruat,Ne fluat in verbis impetuosa suis:Dentibus obstruxit prudens natura palatum,Vt claustro residens clausa silere queat;Talis eam custos stimulis castigat acutis,Vt nichil abrupte queque licenter agat:Exterius datur alter ei custos labiorum,Vt duplex duplici ianua claudat iter:Osseus ordo prior excessus corrigit, alterCarneus et madidus micia verba facit.910Hos tamen erumpit aditus quandoque latenter,Et ruit in verba que reuocare nequit:Impetus huius habet rerum discrimina mille,Que velut ignis edax prospera queque vorant.Dicere qui poterit quot in ethere lumina lucent,Paruaque quot siccus corpora puluis habet,Vix satis est sapiens homo talis vt omnia dicatSemina pestifera que mala lingua serit.Nemo referre potest mala que linguosus in vrbeParturit, et duplo prouocat ore dolos.920Res mala lingua loquax, res peior, pessima res est,Que quamuis careat ossibus, ossa terit:Non locus est pacis vbi regnat lingua loquacis;Qui nec habet pacem, non habet ipse deum:Qui sine pace dei discordat, habere salutemNon valet, est et opus absque salute nichil:Omne quod adquirit sibi pax, discordia tollit,Quicquid et ista leuans erigit, illa ruit.Est vbi regnat amor deus; est vbi nullus amator,Dirigat vt causas nescit adesse deus:930Est grauior plumbi massa sic garrula lingua,Pondere sub cuius corruit vrbis honor.Qui mala vult vrbi conciuis nesciat vrbem,Ianua fallaci nec sit aperta viro:Ore licet duplex talis canat vrbis honorem,Corde silens tacite semina fraudis habet:Sicut aqua piscis gaudet, letatur iniqusDum videt alterius dampna patere magis.Fontem dum solus communem toxicat vnus,Plebs perit et pestis magna repente venit:940Ciuis qui ciues conturbat et opprimit omnes,Exulis aut mortis sit sibi pena prius.Dum dens solus olet, totum caput inficit ille,Si foris extrahitur, cessat ab inde dolor;Sic prius extractus sit ciuis in vrbe malignus,Quam ciuilis honor perdat in vrbe locum.Expedit vnus enim moriatur, ne quasi totaGens pereat lesa de grauitate sua.Vrbis rector, age quod sit concordia, que dat497Pacem: pax etenim prospera cuncta parit.950Non sonet in populis sermo tuus impetuosus;Dulcibus est verbis vrbis alendus amor.Obsequium tigresque domat tumidosque leones,Rustica paulatim taurus aratra subit;Sic sibi quod nequeunt, valet hoc prudencia, vires,498Comptaque de facili pondere complet opus.Non satis vna tenet agitatas anchora puppes,Nec satis est liquidis vnicus hamus aquis;Sola nec vna viri persona potest sine plebisAuxilio cunctas vrbis habere vices.960Principiis obsta, si tu potes, aut sapienterDiscute paulatim quod nequis ipse simul:Tempora dum veteris queris temeraria dampni,Sepe magis morbum quam medicamen habent:Curando fieri quedam maiora videmusVulnera, que melius non tetigisse fuit.Flumina magna vides paruis de fontibus orta,Flumina collectis multiplicantur aquis:Sepius, in primo quod erat sanabile vulnus,Dilatum longo tempore nescit opem.970Ad vomitum scelus est reuocabile fitque nouatumVulnus, et infirmis causa pusilla nocet:Vulnus in antiqum rediet mala sana cicatrix;Defectus cure causa prioris erat.Vt vix extinctum cinerem sub sulphure tangas,499Viuit, et ex minimo maximus ignis erit;Sic indiscrete veterem qui corripit iram,Commouet ex facili ferre quod ipse nequit:Quelibet extinctos iniuria suscitat ignes,Quo prius oblita forcius ira redit.980Ira subit, deforme malum, lucrique cupido;Est vbi nullus amor, vrbs habet omne nephas:Crimina dicuntur, resonat clamoribus ether,Inuocat iratum sic sibi quisque deum.Pertinet ad ciues rabidos compescere moresCandida pax homines, trux decet ira feras:Nulla fides, vbi nullus amor, set amore remotoIgnorat proprium quisquis in vrbe gradum.Dum diuisa manet plebs a sapientibus vrbis,Consilium multe calliditatis init:990Ignis, aqua dominans duo sunt pietate carentes,Vulgus et indomitus peior habetur eis.Nuper iusticia pax et concordia ciuesRebus et in causis rectificare solet.Nunc vbi sunt? dicas. Non hic. Cur tunc abierunt?Liuor et argenti lamina causa fuit.Quod dolus adquirit, lucrum durabile non est,Invidie nec amor durat in vrbe comes.Ablue preteriti periuria temporis, oro;Ablue preterita perfida verba die.1000Sic plus quam credi poterit fortuna reviuet,Surget et in precium quod modo vile cadit.Assolet interdum fieri placabile numen,Nube solet pulsa clarior esse dies:Pax datur in terris quibus extat honesta voluntas;Vir malus omne quod est pacis ab vrbe fugat.Roma caput mundi fuit omni tempore, saltemDum communis amor rexit in vrbe forum:Set diuisa statim viduata recessit honore,Eius et imperium perdidit omne decus.1010Non honor Athenis decessit, dummodo ciuesVnanimes odium non habuere simul;Postea quando grauis vrbem diuisio spersit,Ammodo de veteri sumpsit honore nichil.Sors tamen illa deo mediante recedat ab vrbeNostra, que magno fulsit honore diu.
Capm. xvi.Dum Susurro manet et vir linguosus in vrbe,Plebis in obprobrium scandala plura mouet;Nam linguosus homo reliquos velut altera pestisLedit, et vt turbo sepe repente nocet.Set quia lingua mala mundo scelus omne ministrat,Que sibi sunt vires dicere tendo graues.Lingua mouet lites, lis prelia, prelia plebem,Plebs gladios, gladii scismata, scisma necem;890Extirpat regnis, dat flammis, depopulaturLingua duces, lingua predia, lingua domos:Lingua maritorum nexus dissoluet, et vnumQuod deus instituit, efficit esse duo;Lite fugantque viros nupte, nuptasque mariti,Inque malum dicunt res sibi semper agi.Corporis exigua pars nulli parcere nouit,Fallax et facilis fasque nephasque loqui:Fermentum modicum totum corrumpit aceruum;Exacuens mentem singula membra mouet.900Non nichil est quod eam duplex custodia seruat,Ne fluat in verbis impetuosa suis:Dentibus obstruxit prudens natura palatum,Vt claustro residens clausa silere queat;Talis eam custos stimulis castigat acutis,Vt nichil abrupte queque licenter agat:Exterius datur alter ei custos labiorum,Vt duplex duplici ianua claudat iter:Osseus ordo prior excessus corrigit, alterCarneus et madidus micia verba facit.910Hos tamen erumpit aditus quandoque latenter,Et ruit in verba que reuocare nequit:Impetus huius habet rerum discrimina mille,Que velut ignis edax prospera queque vorant.Dicere qui poterit quot in ethere lumina lucent,Paruaque quot siccus corpora puluis habet,Vix satis est sapiens homo talis vt omnia dicatSemina pestifera que mala lingua serit.Nemo referre potest mala que linguosus in vrbeParturit, et duplo prouocat ore dolos.920Res mala lingua loquax, res peior, pessima res est,Que quamuis careat ossibus, ossa terit:Non locus est pacis vbi regnat lingua loquacis;Qui nec habet pacem, non habet ipse deum:Qui sine pace dei discordat, habere salutemNon valet, est et opus absque salute nichil:Omne quod adquirit sibi pax, discordia tollit,Quicquid et ista leuans erigit, illa ruit.Est vbi regnat amor deus; est vbi nullus amator,Dirigat vt causas nescit adesse deus:930Est grauior plumbi massa sic garrula lingua,Pondere sub cuius corruit vrbis honor.Qui mala vult vrbi conciuis nesciat vrbem,Ianua fallaci nec sit aperta viro:Ore licet duplex talis canat vrbis honorem,Corde silens tacite semina fraudis habet:Sicut aqua piscis gaudet, letatur iniqusDum videt alterius dampna patere magis.Fontem dum solus communem toxicat vnus,Plebs perit et pestis magna repente venit:940Ciuis qui ciues conturbat et opprimit omnes,Exulis aut mortis sit sibi pena prius.Dum dens solus olet, totum caput inficit ille,Si foris extrahitur, cessat ab inde dolor;Sic prius extractus sit ciuis in vrbe malignus,Quam ciuilis honor perdat in vrbe locum.Expedit vnus enim moriatur, ne quasi totaGens pereat lesa de grauitate sua.Vrbis rector, age quod sit concordia, que dat497Pacem: pax etenim prospera cuncta parit.950Non sonet in populis sermo tuus impetuosus;Dulcibus est verbis vrbis alendus amor.Obsequium tigresque domat tumidosque leones,Rustica paulatim taurus aratra subit;Sic sibi quod nequeunt, valet hoc prudencia, vires,498Comptaque de facili pondere complet opus.Non satis vna tenet agitatas anchora puppes,Nec satis est liquidis vnicus hamus aquis;Sola nec vna viri persona potest sine plebisAuxilio cunctas vrbis habere vices.960Principiis obsta, si tu potes, aut sapienterDiscute paulatim quod nequis ipse simul:Tempora dum veteris queris temeraria dampni,Sepe magis morbum quam medicamen habent:Curando fieri quedam maiora videmusVulnera, que melius non tetigisse fuit.Flumina magna vides paruis de fontibus orta,Flumina collectis multiplicantur aquis:Sepius, in primo quod erat sanabile vulnus,Dilatum longo tempore nescit opem.970Ad vomitum scelus est reuocabile fitque nouatumVulnus, et infirmis causa pusilla nocet:Vulnus in antiqum rediet mala sana cicatrix;Defectus cure causa prioris erat.Vt vix extinctum cinerem sub sulphure tangas,499Viuit, et ex minimo maximus ignis erit;Sic indiscrete veterem qui corripit iram,Commouet ex facili ferre quod ipse nequit:Quelibet extinctos iniuria suscitat ignes,Quo prius oblita forcius ira redit.980Ira subit, deforme malum, lucrique cupido;Est vbi nullus amor, vrbs habet omne nephas:Crimina dicuntur, resonat clamoribus ether,Inuocat iratum sic sibi quisque deum.Pertinet ad ciues rabidos compescere moresCandida pax homines, trux decet ira feras:Nulla fides, vbi nullus amor, set amore remotoIgnorat proprium quisquis in vrbe gradum.Dum diuisa manet plebs a sapientibus vrbis,Consilium multe calliditatis init:990Ignis, aqua dominans duo sunt pietate carentes,Vulgus et indomitus peior habetur eis.Nuper iusticia pax et concordia ciuesRebus et in causis rectificare solet.Nunc vbi sunt? dicas. Non hic. Cur tunc abierunt?Liuor et argenti lamina causa fuit.Quod dolus adquirit, lucrum durabile non est,Invidie nec amor durat in vrbe comes.Ablue preteriti periuria temporis, oro;Ablue preterita perfida verba die.1000Sic plus quam credi poterit fortuna reviuet,Surget et in precium quod modo vile cadit.Assolet interdum fieri placabile numen,Nube solet pulsa clarior esse dies:Pax datur in terris quibus extat honesta voluntas;Vir malus omne quod est pacis ab vrbe fugat.Roma caput mundi fuit omni tempore, saltemDum communis amor rexit in vrbe forum:Set diuisa statim viduata recessit honore,Eius et imperium perdidit omne decus.1010Non honor Athenis decessit, dummodo ciuesVnanimes odium non habuere simul;Postea quando grauis vrbem diuisio spersit,Ammodo de veteri sumpsit honore nichil.Sors tamen illa deo mediante recedat ab vrbeNostra, que magno fulsit honore diu.
Capm. xvi.Dum Susurro manet et vir linguosus in vrbe,Plebis in obprobrium scandala plura mouet;Nam linguosus homo reliquos velut altera pestisLedit, et vt turbo sepe repente nocet.Set quia lingua mala mundo scelus omne ministrat,Que sibi sunt vires dicere tendo graues.Lingua mouet lites, lis prelia, prelia plebem,Plebs gladios, gladii scismata, scisma necem;890Extirpat regnis, dat flammis, depopulaturLingua duces, lingua predia, lingua domos:Lingua maritorum nexus dissoluet, et vnumQuod deus instituit, efficit esse duo;Lite fugantque viros nupte, nuptasque mariti,Inque malum dicunt res sibi semper agi.Corporis exigua pars nulli parcere nouit,Fallax et facilis fasque nephasque loqui:Fermentum modicum totum corrumpit aceruum;Exacuens mentem singula membra mouet.900Non nichil est quod eam duplex custodia seruat,Ne fluat in verbis impetuosa suis:Dentibus obstruxit prudens natura palatum,Vt claustro residens clausa silere queat;Talis eam custos stimulis castigat acutis,Vt nichil abrupte queque licenter agat:Exterius datur alter ei custos labiorum,Vt duplex duplici ianua claudat iter:Osseus ordo prior excessus corrigit, alterCarneus et madidus micia verba facit.910Hos tamen erumpit aditus quandoque latenter,Et ruit in verba que reuocare nequit:Impetus huius habet rerum discrimina mille,Que velut ignis edax prospera queque vorant.Dicere qui poterit quot in ethere lumina lucent,Paruaque quot siccus corpora puluis habet,Vix satis est sapiens homo talis vt omnia dicatSemina pestifera que mala lingua serit.Nemo referre potest mala que linguosus in vrbeParturit, et duplo prouocat ore dolos.920Res mala lingua loquax, res peior, pessima res est,Que quamuis careat ossibus, ossa terit:Non locus est pacis vbi regnat lingua loquacis;Qui nec habet pacem, non habet ipse deum:Qui sine pace dei discordat, habere salutemNon valet, est et opus absque salute nichil:Omne quod adquirit sibi pax, discordia tollit,Quicquid et ista leuans erigit, illa ruit.Est vbi regnat amor deus; est vbi nullus amator,Dirigat vt causas nescit adesse deus:930Est grauior plumbi massa sic garrula lingua,Pondere sub cuius corruit vrbis honor.Qui mala vult vrbi conciuis nesciat vrbem,Ianua fallaci nec sit aperta viro:Ore licet duplex talis canat vrbis honorem,Corde silens tacite semina fraudis habet:Sicut aqua piscis gaudet, letatur iniqusDum videt alterius dampna patere magis.Fontem dum solus communem toxicat vnus,Plebs perit et pestis magna repente venit:940Ciuis qui ciues conturbat et opprimit omnes,Exulis aut mortis sit sibi pena prius.Dum dens solus olet, totum caput inficit ille,Si foris extrahitur, cessat ab inde dolor;Sic prius extractus sit ciuis in vrbe malignus,Quam ciuilis honor perdat in vrbe locum.Expedit vnus enim moriatur, ne quasi totaGens pereat lesa de grauitate sua.
Capm. xvi.
Dum Susurro manet et vir linguosus in vrbe,
Plebis in obprobrium scandala plura mouet;
Nam linguosus homo reliquos velut altera pestis
Ledit, et vt turbo sepe repente nocet.
Set quia lingua mala mundo scelus omne ministrat,
Que sibi sunt vires dicere tendo graues.
Lingua mouet lites, lis prelia, prelia plebem,
Plebs gladios, gladii scismata, scisma necem;890
Extirpat regnis, dat flammis, depopulatur
Lingua duces, lingua predia, lingua domos:
Lingua maritorum nexus dissoluet, et vnum
Quod deus instituit, efficit esse duo;
Lite fugantque viros nupte, nuptasque mariti,
Inque malum dicunt res sibi semper agi.
Corporis exigua pars nulli parcere nouit,
Fallax et facilis fasque nephasque loqui:
Fermentum modicum totum corrumpit aceruum;
Exacuens mentem singula membra mouet.900
Non nichil est quod eam duplex custodia seruat,
Ne fluat in verbis impetuosa suis:
Dentibus obstruxit prudens natura palatum,
Vt claustro residens clausa silere queat;
Talis eam custos stimulis castigat acutis,
Vt nichil abrupte queque licenter agat:
Exterius datur alter ei custos labiorum,
Vt duplex duplici ianua claudat iter:
Osseus ordo prior excessus corrigit, alter
Carneus et madidus micia verba facit.910
Hos tamen erumpit aditus quandoque latenter,
Et ruit in verba que reuocare nequit:
Impetus huius habet rerum discrimina mille,
Que velut ignis edax prospera queque vorant.
Dicere qui poterit quot in ethere lumina lucent,
Paruaque quot siccus corpora puluis habet,
Vix satis est sapiens homo talis vt omnia dicat
Semina pestifera que mala lingua serit.
Nemo referre potest mala que linguosus in vrbe
Parturit, et duplo prouocat ore dolos.920
Res mala lingua loquax, res peior, pessima res est,
Que quamuis careat ossibus, ossa terit:
Non locus est pacis vbi regnat lingua loquacis;
Qui nec habet pacem, non habet ipse deum:
Qui sine pace dei discordat, habere salutem
Non valet, est et opus absque salute nichil:
Omne quod adquirit sibi pax, discordia tollit,
Quicquid et ista leuans erigit, illa ruit.
Est vbi regnat amor deus; est vbi nullus amator,
Dirigat vt causas nescit adesse deus:930
Est grauior plumbi massa sic garrula lingua,
Pondere sub cuius corruit vrbis honor.
Qui mala vult vrbi conciuis nesciat vrbem,
Ianua fallaci nec sit aperta viro:
Ore licet duplex talis canat vrbis honorem,
Corde silens tacite semina fraudis habet:
Sicut aqua piscis gaudet, letatur iniqus
Dum videt alterius dampna patere magis.
Fontem dum solus communem toxicat vnus,
Plebs perit et pestis magna repente venit:940
Ciuis qui ciues conturbat et opprimit omnes,
Exulis aut mortis sit sibi pena prius.
Dum dens solus olet, totum caput inficit ille,
Si foris extrahitur, cessat ab inde dolor;
Sic prius extractus sit ciuis in vrbe malignus,
Quam ciuilis honor perdat in vrbe locum.
Expedit vnus enim moriatur, ne quasi tota
Gens pereat lesa de grauitate sua.
Vrbis rector, age quod sit concordia, que dat497Pacem: pax etenim prospera cuncta parit.950Non sonet in populis sermo tuus impetuosus;Dulcibus est verbis vrbis alendus amor.Obsequium tigresque domat tumidosque leones,Rustica paulatim taurus aratra subit;Sic sibi quod nequeunt, valet hoc prudencia, vires,498Comptaque de facili pondere complet opus.Non satis vna tenet agitatas anchora puppes,Nec satis est liquidis vnicus hamus aquis;Sola nec vna viri persona potest sine plebisAuxilio cunctas vrbis habere vices.960Principiis obsta, si tu potes, aut sapienterDiscute paulatim quod nequis ipse simul:Tempora dum veteris queris temeraria dampni,Sepe magis morbum quam medicamen habent:Curando fieri quedam maiora videmusVulnera, que melius non tetigisse fuit.Flumina magna vides paruis de fontibus orta,Flumina collectis multiplicantur aquis:Sepius, in primo quod erat sanabile vulnus,Dilatum longo tempore nescit opem.970Ad vomitum scelus est reuocabile fitque nouatumVulnus, et infirmis causa pusilla nocet:Vulnus in antiqum rediet mala sana cicatrix;Defectus cure causa prioris erat.Vt vix extinctum cinerem sub sulphure tangas,499Viuit, et ex minimo maximus ignis erit;Sic indiscrete veterem qui corripit iram,Commouet ex facili ferre quod ipse nequit:Quelibet extinctos iniuria suscitat ignes,Quo prius oblita forcius ira redit.980Ira subit, deforme malum, lucrique cupido;Est vbi nullus amor, vrbs habet omne nephas:Crimina dicuntur, resonat clamoribus ether,Inuocat iratum sic sibi quisque deum.Pertinet ad ciues rabidos compescere moresCandida pax homines, trux decet ira feras:Nulla fides, vbi nullus amor, set amore remotoIgnorat proprium quisquis in vrbe gradum.Dum diuisa manet plebs a sapientibus vrbis,Consilium multe calliditatis init:990Ignis, aqua dominans duo sunt pietate carentes,Vulgus et indomitus peior habetur eis.Nuper iusticia pax et concordia ciuesRebus et in causis rectificare solet.Nunc vbi sunt? dicas. Non hic. Cur tunc abierunt?Liuor et argenti lamina causa fuit.Quod dolus adquirit, lucrum durabile non est,Invidie nec amor durat in vrbe comes.Ablue preteriti periuria temporis, oro;Ablue preterita perfida verba die.1000Sic plus quam credi poterit fortuna reviuet,Surget et in precium quod modo vile cadit.Assolet interdum fieri placabile numen,Nube solet pulsa clarior esse dies:Pax datur in terris quibus extat honesta voluntas;Vir malus omne quod est pacis ab vrbe fugat.Roma caput mundi fuit omni tempore, saltemDum communis amor rexit in vrbe forum:Set diuisa statim viduata recessit honore,Eius et imperium perdidit omne decus.1010Non honor Athenis decessit, dummodo ciuesVnanimes odium non habuere simul;Postea quando grauis vrbem diuisio spersit,Ammodo de veteri sumpsit honore nichil.Sors tamen illa deo mediante recedat ab vrbeNostra, que magno fulsit honore diu.
Vrbis rector, age quod sit concordia, que dat497
Pacem: pax etenim prospera cuncta parit.950
Non sonet in populis sermo tuus impetuosus;
Dulcibus est verbis vrbis alendus amor.
Obsequium tigresque domat tumidosque leones,
Rustica paulatim taurus aratra subit;
Sic sibi quod nequeunt, valet hoc prudencia, vires,498
Comptaque de facili pondere complet opus.
Non satis vna tenet agitatas anchora puppes,
Nec satis est liquidis vnicus hamus aquis;
Sola nec vna viri persona potest sine plebis
Auxilio cunctas vrbis habere vices.960
Principiis obsta, si tu potes, aut sapienter
Discute paulatim quod nequis ipse simul:
Tempora dum veteris queris temeraria dampni,
Sepe magis morbum quam medicamen habent:
Curando fieri quedam maiora videmus
Vulnera, que melius non tetigisse fuit.
Flumina magna vides paruis de fontibus orta,
Flumina collectis multiplicantur aquis:
Sepius, in primo quod erat sanabile vulnus,
Dilatum longo tempore nescit opem.970
Ad vomitum scelus est reuocabile fitque nouatum
Vulnus, et infirmis causa pusilla nocet:
Vulnus in antiqum rediet mala sana cicatrix;
Defectus cure causa prioris erat.
Vt vix extinctum cinerem sub sulphure tangas,499
Viuit, et ex minimo maximus ignis erit;
Sic indiscrete veterem qui corripit iram,
Commouet ex facili ferre quod ipse nequit:
Quelibet extinctos iniuria suscitat ignes,
Quo prius oblita forcius ira redit.980
Ira subit, deforme malum, lucrique cupido;
Est vbi nullus amor, vrbs habet omne nephas:
Crimina dicuntur, resonat clamoribus ether,
Inuocat iratum sic sibi quisque deum.
Pertinet ad ciues rabidos compescere mores
Candida pax homines, trux decet ira feras:
Nulla fides, vbi nullus amor, set amore remoto
Ignorat proprium quisquis in vrbe gradum.
Dum diuisa manet plebs a sapientibus vrbis,
Consilium multe calliditatis init:990
Ignis, aqua dominans duo sunt pietate carentes,
Vulgus et indomitus peior habetur eis.
Nuper iusticia pax et concordia ciues
Rebus et in causis rectificare solet.
Nunc vbi sunt? dicas. Non hic. Cur tunc abierunt?
Liuor et argenti lamina causa fuit.
Quod dolus adquirit, lucrum durabile non est,
Invidie nec amor durat in vrbe comes.
Ablue preteriti periuria temporis, oro;
Ablue preterita perfida verba die.1000
Sic plus quam credi poterit fortuna reviuet,
Surget et in precium quod modo vile cadit.
Assolet interdum fieri placabile numen,
Nube solet pulsa clarior esse dies:
Pax datur in terris quibus extat honesta voluntas;
Vir malus omne quod est pacis ab vrbe fugat.
Roma caput mundi fuit omni tempore, saltem
Dum communis amor rexit in vrbe forum:
Set diuisa statim viduata recessit honore,
Eius et imperium perdidit omne decus.1010
Non honor Athenis decessit, dummodo ciues
Vnanimes odium non habuere simul;
Postea quando grauis vrbem diuisio spersit,
Ammodo de veteri sumpsit honore nichil.
Sors tamen illa deo mediante recedat ab vrbe
Nostra, que magno fulsit honore diu.
FOOTNOTES:45918 ita] ei D460Heading1 amore DLT46140 Qui] Oui S46245 Architesis (architesis) CEHGDL Archtesis S archtesis T46373 Ebria CE464180 Molia S465213 temporat SGD temꝑat CEHL466262 Carnis EL467281 sic CEHGDL si S468325 quod erit S et erit CEHGDL469368 detinuere CE470389 hyemps C471390 Sic C472409Paragr. hereCEHT473417 impugnat ED impungnat SHL474450TextSH₂ Illa quidem fatuos que ligat arte viros CEHGTDL475454 in thalamis S interius CEHGDL476470 viuit C477471 laborat CE478487 f.Two lines om.DLNo paragr.CEHT479501 nos CEGDL non SHTH₂480507 Si CE481529 Liam SL482637No paragr.SD483643 seruisia CE484775 gignit CEDL gingnit SH485785 sibi SEHH₂ fraus CGDL486786 fraus capit SEHH₂ surripit CGDL487789 ista SG ipsa CEHD ipse L488799 Stans C489805 eciam CEHDLT etenim S sellas] cellas CEL490810 ffurta EDLT491812 Thethis (thethis) SCEHGT Thetis D tethis L492Cap. xv.Heading1 ciue illo S illo ciue CEHGDLT4932 ministerium] officium CE494876 cadet CE495881 Quis valet in speculo D Quisquis valet speculo L496Cap. xvi.Heading2 f. eciam de variis EDL497949Ordinary paragraphCEDL498955 sibi CEHGDLH₂ vbi S499975No paragr.CEHTD
45918 ita] ei D
460Heading1 amore DLT
46140 Qui] Oui S
46245 Architesis (architesis) CEHGDL Archtesis S archtesis T
46373 Ebria CE
464180 Molia S
465213 temporat SGD temꝑat CEHL
466262 Carnis EL
467281 sic CEHGDL si S
468325 quod erit S et erit CEHGDL
469368 detinuere CE
470389 hyemps C
471390 Sic C
472409Paragr. hereCEHT
473417 impugnat ED impungnat SHL
474450TextSH₂ Illa quidem fatuos que ligat arte viros CEHGTDL
475454 in thalamis S interius CEHGDL
476470 viuit C
477471 laborat CE
478487 f.Two lines om.DLNo paragr.CEHT
479501 nos CEGDL non SHTH₂
480507 Si CE
481529 Liam SL
482637No paragr.SD
483643 seruisia CE
484775 gignit CEDL gingnit SH
485785 sibi SEHH₂ fraus CGDL
486786 fraus capit SEHH₂ surripit CGDL
487789 ista SG ipsa CEHD ipse L
488799 Stans C
489805 eciam CEHDLT etenim S sellas] cellas CEL
490810 ffurta EDLT
491812 Thethis (thethis) SCEHGT Thetis D tethis L
492Cap. xv.Heading1 ciue illo S illo ciue CEHGDLT
4932 ministerium] officium CE
494876 cadet CE
495881 Quis valet in speculo D Quisquis valet speculo L
496Cap. xvi.Heading2 f. eciam de variis EDL
497949Ordinary paragraphCEDL
498955 sibi CEHGDLH₂ vbi S
499975No paragr.CEHTD