Plat Amsterdamsch.Samenspraak tusschenDen Verhaler,een ververHaarlemmerdijkers.Schele gijs,een tapperZwarte Sander,een Oostindie-vaarderKattenburgers.Klaas de Bobbert,Matroos om de Noord, enHein Rip,een HeerenknechtHerre jee, Piet, wat ’n lol hebbe da-ar gehat gustere navend bij scheele Geis in de tapperei; weetje, da-arde freweele kurreketrekkeroithangt. Ik weet niet of jem kent, scheele Geis? maar ’t is een sekure: hebbek jou da-ar. De keerel is zoo loizig bang, om zen klante oitter lemeur te brenge, dattie ze om nog zoo veul niet zou teugen spreeke, en ze alteit maar geleik geeft al liege ze, dat de stra-atstiene der van zweete. Nou motje weete, dat gustere navend waren we dan bij meka-ar op de boitekant; ikke, zwarte Sander, die verleede week oit Ostinje is gekomme; Klaas De Bobbert, die zen va-ader op Noorweege va-art, en Hein Rip, die heereknecht is bei den avekaat Van Pingele. Nou ra-ake we zoo an ’t pra-ate over Geis, en hoe ie alteit de mense naa-de mont pra-at; zoo maggek al zoo zegge, „’t Zou al een keerel weeze, zei ik zoo, die ’n dink vertelde, da-ar hei geen ja-a op zei.” „Nou, zeit zwarte Sander, ik wil dan wel zien, zeit ie, of ik ’m dan jandomi zoo ver niet krijg, dattie teugen me zeit, dat ’k ’t lieg.—”’k Wet van niet,” zeit Kla-as.—„Waarom?” zeit Sander. „Om ’n zoopie,” zeit Kla-as. „Top,”zeit Sander,„Dat gaat.” „Nou, weet-je wat,” zeit Hein: Da-ar moste we ’n grap van hebbe. We zelle, potverdomme, alle vier, zoo as we hier zijn, ijder op zen beurt een leuge vertelle, en de-genige, waarteugen ie zijt, dattiet liegt, die zel van de andere vrij gehoue worde.” Nou, dat was goet. We koieren dan met ons viere na-ade freweele kurreketrekker.—„Gen avend, moeder de vrouw!” zeit Sander,„Genavond, Scheele! geef me rijs een taaie van je, assieblief; ik bin da-ar straks van een ouwe jiffrouw geskrokken, en ik mot er de skrik euiwtdrinke.”—Nou, Geis geeft m’ ’n slok.We gane zitte, en we nemen ook ijder ’n slok. We peipe reis an, en zoo beginne we over koetjes en kallefies te pra-ate. Nou hadde-we afgesproke, we zouwen om beurte vertelle, eerst ikke, danHein Rip, dan Klaas, en dan Sander voor ’t la-ast. Nou vraagt me Hein voor de foef, „Jan!”zeittie,„hebjen ’t druk op de winkel, da-ar je nou op bint.”—„Dat mag wel zoo weeze,”zei ik;„’t is tegenwoordig al heel krappies, en er valt niks te verdiene, zoo as ook wa-ar is. Alleenig gepisseerde week hebbek nog een karreweitje gehat; ma-ar da-ar haddek ha-ast het hacchie bij ingeskoten.”—„Ei,”zeittie,„en wa-ar kwam dat bei?” zeittie.—„Dat zellek je zegge,”zei ik:„der most de poi van ’n hois op de Binne-namstel opgeschilderd worde, en dar hadde we de leêr oit ’t soldervenster oitgestoken mit ’n plank er boven op, en da-ar zat ik ouwer gewoonte nop, zoo as ik honderd en doizend ma-alen geda-an heb.Nou, da-ar zat ik dan op en wist van de prins geen kwa-ad: alleen mottek je zegge, ik hat passies te voore teuge de kou een hartversterkinkie genoomen en ’n trap-op-je hart toe: ’n mens is toch geen trekpot! en of ’t nou da-ar van was, weet ’k niet; ma-ar terwijl ik sat te schildere, da-ar keik ik zoo kasseweel na benede, en da-ar wort ’k in eens zoo ra-ar om men hart en zoo drizilig as ’k nog nooit geweest ben. Ik weet er anders niks van, ma-ar nou was ’t net of de stra-atstienen een galapaade danste teugens men an. Da-ar raak ik, hoe weet ik zelvers niet, de tra-amonta-ane kweit, en doikel ik perdoes van de leêr langs de geut na-ar benee-en dat ’k poddoome niks anders docht, of ’k zou zoo van boovenneêr met me donderement op straa-at gevalle we-eze. Ma-ar gelukkig zie ik onder ’t valle iets zwarts teuge de muur; da-ar denk ’k, heb ik jou da-ar?Ik klem me vast met me beide hande, en bleif zoo hange tot ze me met een leêr komme helpe. En wat denkje nou dat dat zwarte was, da-ar ik men an vast hiel?”„Wel!”zeienze,„wie kan dat raaie?”„Nou,”zei ik,„dan zal ik ’t je zegge; ’t was de schaduw van de geut van ’t hoekhois an de overzei, die vlak teuge de poi scheen.”„Nou, dat zel ook wa-ar weeze,” zei Sander; „geloof jij dat, Gijs?”„Och,”zeit Geis,„wat zek er veul van zegge; ’t kan makkelik waar weeze, as ik dat zoo eens na’adenk Onze lieven Heer is allemachtich.”Nou, ik zeie niks: ’t was voor mijn al mis. We namme nog een afzakkertje, en toe begonne we, alweer voor de foef, Hein Rip te pla-agen, en we vroegen em alzoo, wattie zen koite toch wel te vreete gaf, dat zen haar zoo krulde?—want je weet, Piet, Hein Rip is ’n rechte poppegek met zen krulletjes en zen scheijing in zen hooft. „Nou,”zeit ie,„op dat apperpoo zel ik je wat vertelle. Laast hat ik voor onze Mevrouw na de Fransche kapper geweest in ’t selon, en daar hat ie mijn ’n prommenaadepot angesmeerd van acht steuivers. Daar groeiden ’t haar van zoo gaauw men ’t er op smeerde, zij de kapper. Nou ik dacht, ik kon ’t rieskeeren; an acht steuivers binne we niet bedurve. Daar most ik met men volk na den Haag met de spoorweg; ikke in de wegonn, en men volk in de dielzans. Daar komme we te Haarlem, en ik kijk zoo rijs euiwt na de loopende motief: maar net toitert de conterleur en we ganen vort, en daar blijf ik me met mijn krullen in de krulle vanhet hek verwart zitte. Daar dacht ik niet anders, of me kop gink of, maar gelukkig kreeg ik ’n trankielen inval, ik haalde me potjen euiwt me sak, en smeerde me al maar deur an de krulle, die vast zatten. Daar begon me krul te groeien, te groeien al maar deur, en ik maar zonder ophoue te smeere zoo hart ik kon, tot dat ’t potje leeg was. Maar gelukkig ware we toe net an ’t staatsie-on van de Voogelesank, en daar hield de trijn op. Toe vroeg ik een skaar te leen an ’n juffrouw, die skeuins over me zat, en ik knipte me de krul of. Ik heef, toen ik weerom kwam, men haar weerom gevraagd: maar, ja wel! Ze hadden ’t in mekaâr gedraaid, en gebreuiken ’t as ’n kabel, om de ankers mee te winden.”„Wel,”zei ik teuge Geis,„geloof jei dat? Ikke niet.”„Och!”zeit Geis,„as ik zoo nadenk, onze lieven Heer is allemachtig; ’t kan makkelik waar weeze.”Das ook al mis, dacht ik. Nou! we namme nog en opfrissertje, en toen vroege we an Kla-as of ie ons niks te vertelle hat van sen laaste reis. „Wel,”zeit ie,„wat zou ik veul zegge? Heel veul merkwaardigs is me jeuist niet overkomme: alleenig toch één dink, dat nog al aardig was. Daar waare we op de hoogte van Drontem, en leggen er te kooi op ’n soomerse nacht, dat gunter om de Noort geen nacht is, om zoo te spreeke; daar voele we altemaal een schok as of we beroerd wieren. We loope na boove, niet anders denkende, of we hadden op ’n klip gestoote; en ik zei al teugens me maat: „Pas op je telle, Frans! We binne der omkoudt.” Maar ja wel! ’t was geen klip, maar een lomp bakbiest van ’n wallefis, die te slaape lag, en die we dwars over zen ruggestreng waare heen gelaveerd. Daar wort me dat biest zoo vergiftig nijdig, dattet wel duizend voet euiwt ’t water opspringt en vlak boven onze kop weer neerkomt. „O, Kreemenie!”dacht ik,„we binnen om zeep.” Maar wat beurt er? Die dikke grobbejanus komt met zen buik net op de grote mast te land, en blijft er op vast zitte as en wimpel. Den ouwe werd bang, dattet skip topswaar zou worde, en sond ons met alleman na boove. We hakten nu zen buik open, we lieten de traan en ’t vet in de tonne loopen, en zoo kwame we te Drontem an met ’n wimpel, die nog nooit op zee vertoond was geweest.”„Wel, potdome, die is sterk!” zei Hein,„Geloof jij die, Gijs?”„Wel,”zei Geis,„Onze lieven Heer is allemachtich! ’t Kan makkelik waar weeze, as ik et zoo naadenk.”„En jij,”zei Hein teugen Sander.„Hij jij niets te vertelle?”„Wat zou ik?” zei Sander. „Ik heb nooit veul beleefd, en wat ik je vertellen kan, beteekent bezonder weinig, maar die ’t beter weet, mot ’t zegge, en daar huurt de schipper zen volk op. We zellen onderwijl rijs anpijpen en nog en slaapmussie neme; dan zel ik je net zegge, waar ’t op staat, en wat me gepisseerde jaar in straat Sunda is wedervaare. Op ’n dag, dat ’k den ouwen an wal had gebracht, kwam men ’n Snees op zij, en praaide men, of ik ook ijzer of touwwerk had om te verkoope? Wacht, zij ik, jou kromhouts-gast! Ik zal ’s eventjes met jou hoofd speule. Met één kreeg ik hem bij zijn slinger-perdoen, en liet ’m teugens de zolen van men schoenenangieren,dattie noordoost lag. Wat doet de kabaaispringer? Hij zet zen staande en loopende want weer an, en zijt „Toang bagoes.”Ik docht dat je handel deê.” Dat doe ik ook, zwabberkappetijn van de duivel, zei ik, maar ’t is in kraak-amandelen, en je ribbe selle de pitten sijn; versta-je? Hij lachte as de pleuimgraaf tegen de snertbalie, en vroeg, of ik ’t met hem wou afdrinken? „Alree, man!” zei ik, en we gingen in de tapperij, en zoo al keuvelende vertelden ie me, datter veul geld met rijstkadraaijen te verdienen was, en dattie een prauwmajang hat, die ie me daartoe verhuren wou. „Kom an!” dacht ik, „dat mot je wage, Sander!” Toe nam ik van onze veertig-persenter twee maanden op ’t swarte boek, en met verlof van den ouwe, huurden ’k de praauwmajang met twee zee-Deventer-koeken, en liep straat Sunda in, maar dwars van Anjer krijg ’k deVrouweverdrietvlak op steven. Het waaide dat gene zes heereknechts ’n mand met breuid-seuikers tegen een sleuis op zouwen getrokken hebbe. Ik keek maar na ’t valle van de panne; maar toe de zee me in me nek keek, toe dacht ’k: „Genacht Sander! Je bent ook ’n lief kind op je moeders bont boeselaar geweest.” En ’k wier dingsig onder me baatje. Kijk, maats! toe was ’t, as of me zo’n Engel in me nek schopte, en zei: „Bid, beest!” Ik viel op mijn murgpijpen, en wier met de pitjalling an wal gesmete op ’n onbewoont eilant. Daar zag ’k ’n gallig staan, en daar honge vier kerels an te waaie. Den eene dat was en bakker, die vals gewicht gebreuikt had; de tweede was ’n knaappie, die de ribbekast van zen maat voor de scheê van zen mes had aangezien; de derde dat was ’n kouwelikke pottentaat, die van zen buurmans heuis ’n Sint Maartens vuurtje gestookt hat om zich te warmen.”„En de vierde?” vroeg Geis, toe Sander ophiel met vertelle.„De vierde,” zei Sander teugens hem, „dat was jou vader, Gijsmaat.”„Dat liegje,” zei Geis; „mijn vaader is op ’t Karthoiser kerkhof begrave.”Met klapte men allemaal in de hande, dattet zoo daaverde, en gawen Sander de weddinkschap gewonne. Geis lachte zelf mee, toen ie hoorde, wat ’t geval eigentlijk was, en we hebben er wat ’n lolligen avond mee gehat, Piet! Jaa, ’t is een rare keerel die Sander.Aanmerkingenop dePlatamsterdamsche SamenspraakvanMr. J. van Lennep.Amsterdam, vergeleken met de oudste steden van ons vaderland, mag inderdaad wel eene zeer jonge stad genoemd worden. Niet voor de 12de en 13de eeuw heeft de geschiedenis zekere bescheiden van haar aanwezen, en de beginselen, uit welke zij toen haren oorsprong nam, waren zoo nietig, dat ze de melding dertijdgenooten geheel ontglipt zijn, en wij aan onze eigene gissingen schier ten eenenmale worden overgelaten. Met groote waarschijnlijkheid mogen wij echter aannemen, dat de boorden van IJ en Amstel, waar zij samenvloeien, in den beginne met visschers bezet waren, die hunnen tijd tusschen de vischvangst en het melken van eenig vee verdeelden, en dat de verspreide buurten, in welke zij woonden, allengs door scheepvaart en handel vergroot, ten laatste die uitbreiding erlangd hebben, dat zij aan elkander stieten en tot eene stad versmolten.Wanneer ik de ondervinding raadpleeg, welke ik omtrent de verscheidenheid der dialecten in visschersbuurten, op kleine afstanden van elkander gelegen, heb opgedaan, dan blijft er bij mij geen twijfel over, of die eerste gehuchtjes van Amsterdam, schoon door tusschenruimte slechts van halfuren van elkander gescheiden, hebben zich door merkbare verscheidenheden in hunnen tongval onderling gekenmerkt; verscheidenheden, welke een smelting van zes eeuwen nog niet geheel heeft kunnen vereffenen op die punten der stad, wier verwijdering de minste aanraking gedoogde. Ik bedoel den Haarlemmerdijk ten Noordwesten, en Kattenburg aan den Noordoostelijken uithoek der stad gelegen. Het verschijnsel is bekend en mijn geestige vriend J. Van Lennep heeft het onderscheid in acht genomen in de zamenspraak, die hier voorgaat. Zoo bezigt de Kattenburgereui, waar de Haarlemmerdijkeroizegt; b. v. Kattenb.:leuizig, deuizend, keuiren, euiwt; Haarlemmerd.:loizig, doizend, koiren, oit. De Kattenburger bezigtij, waar de Haarlemmerdijkereiaanneemt; b. v. Kattenb.:bij, hij, zij, jij, tapperij, zijt, trijn, rijs, Gijs, Haarlemmerd.:bei, hei, zei, jei, tapperei, zeit, trein, reis, Geis. In het eerste geval hebben de Kattenburgers dea, in de oorspronkelijkeau, veranderd ine, en de Haarlemmerdijkers ino; de Kattenburgers deuinuien de Haarlemmerdijkers ini. In het tweede geval hebben de Kattenburgers deijuitgestrekt niet alleen over dei, zooals inhij, jij, maar ook overeizooalstrijn, spoortrein,zijt, zeit, zegt; terwijl de Haarlemmerdijkers deeitoegepast hebben ook op dei, zooalstapperei, hei, jei, enz.; eene neiging, die, ware zij in de schrijftaal gevierd geworden, nog meer verwarring en eentonigheid in het Hollandsche klinkerstelsel zou gebracht hebben, dan er werkelijk reeds in heerschen. Ondertusschen is het onderscheid, helaas! tusschenijeneiin de midden en lagere volksklasse hier des te merkwaardiger, daar het gehoor der beschaafde Amsterdammers niet in staat is om eenig verschil tusschen deze klanken op te merken, en zij alzoorijzenenreizen, kleinenklijnniet anders dan volgens een spelboek, of op het geheugen af, goed weten te schrijven.Er is in den Haarlemmerdijkschen tongval een geheel eigenaardige toon, op welken alle woorden uitgebracht worden, en die ontstaat uit de eigenschap om diep uit den lossen en wijdgeopenden gorgel te spreken. Min of meer iets van dien aard aan de Hollandsche taal eigen in het algemeen, waarom de vreemdelingen onzeg, die als keelletter het sterkst door dien toon gekleurd is, zulk eene ondragelijke rochelletter vinden; maar de echte Haarlemmerdijkers drijven dien toon tot zijne uiterste grenzen. Dit voortstooten uit den bodem des slappen strots duldt geene teedere vocalen, die alle breed gapen, en alleen in staat zijn aan de tegenwoordige spelling met twee a, o, of e’s, die een aanhouden op denzelfden klank en toon onderstellen, te rechtvaardigen. In vele woorden dus, waar de tegenwoordige spelling eene enkele vocaal wil, heeft de Hr. Van Lennep zeer juist twee geplaatst, zoo alsnaa, raaden, slaape, waare;weeze, keerel, boove, oopen, voor na, vader, slapen, varen, waren; wezen, ketel; boven, open. Het ligt in de natuur deradie eene zuivere keelvocaal is, even als derg, dat zij boven alle andere door den gapenden uithaal moest gekenmerkt worden, zoodanig dat de Hr. Van Lennep het noodzakelijk heeft geacht om deain het Haarlemmerdijksch niet alleen te verdubbelen, maar het tweetal door een streepje van elkander te scheiden, even of het begin en het einde der vocaal door eene golving der stem gesplitst weerden. Zoo ziet men dan geschreven, b. v.ma-ar, la-ast, pra-ate, stra-at;ja-a, na-a, voor maar, laast, haast, praten, straat, ja, na.Deze neiging om diep uit den lossen gorgel te spreken vereischt eene inspanning der benedenkeel, die de spraakorganen in den mond niet toelaat om in het eigenste oogenblik met dezelfde inspanning werkzaam te zijn, en niet alleen eene buikspreekachtige heeschheid in den toon, maar tevens eene zekere onbestemdheid in de uitspraak der consonanten teweegbrengt. Bij de Kattenburgersis de toon scherper, hooger, krijtender, om mij zoo eens uit te drukken, en zij bijten u de consonanten als het ware toe.Overigens valt er ten opzichte der dialecten in het algemeen zeer weinig merkwaardigs te zeggen. De toevloed van vreemdelingen uit alle oorden der wereld, en van Nederlanders uit alle provinciën der republiek in het bijzonder, had de noodwendige strekking om de eigenheden, door welke de taal der burgers zich onderscheidde, reeds zeer spoedig af te slijten. Wie zich van deze waarheid wenscht te overtuigen, hebbe slechts eenige bladzijden met een taalkundigen blik te lezen in deklucht van Oene, welke Jan De Vos in de eerste helft der 17de eeuw in den Amsterdamschen tongval geschreven heeft, en sedert dien tijd zijn er nog vele afwijkingen van den gemeenen schrijftrant vervloeid, die in het Amsterdamsch van onzen tijd niet meer te vinden zijn. Van degene, die overbleven, schijnen mij de volgende de merkwaardigste.De doffeein de lettergreep, die het woord eindigt, is niet in staat om de volgendenop te houden. De apocope van zoodanigenis bestendig.Gustere, liege, brenge, Noorwegeenz. staan voorgisteren, liegen, brengen, Noorwegen.Het gevoel voor de welluidendheid is echter bij de Amsterdammers zoo levendig, dat zij, om zoo veel mogelijk hiatus te mijden, eenentusschen de twee vocalen inschuiven, met welke de eerste syllabe sluit en de volgende begint, hetzij dat zij dienhechten achter de eerste lettergreep of doen voorafgaan aan de volgende. Zoo zeggen zijmijn, al, zen, om, zen alteid, jen assieblief, wen ofgesproken, den een hoorden ik, voor mij, ze = zij, je = jij, we = wij, de, hoorde; daarom dan ooktoe begonne we, toe net, maartoen ik. Denvoor de volgende syllabe, zoo alsgustere navond, binne-namstel, gewoonte nop, in plaats van avond, Amstel, op.De Amsterdammers sluiten gaarne met de tennis, waar onze boekentaal de media plaatst; eene echt Nederlandsche neiging der spraakorganen, waarvan wij echter ook eene menigte voorbeelden aantreffen in Grieksch en Latijn. Zij zeggendink, mant, lant, noort, wet, hat, goet, voor ding, mand, land, noord, wed, had, goed; eene menigte voorbeelden van dien aard zal men bij Maerlant en zijn tijdgenooten aantreffen. Deze neiging, in den blinde bot gevierd, zoude verwarring veroorzaken. Er is b. v. geene wet in de natuur der spraakorganen, die ons verbiedt te zeggenhard, geld; zegt menhart, gelt, gelijk hier, dan heeft mendurusencor, pecuniaenvalet, door elkander geward. Men vindt hier ookhooft, in plaats vanhoofd; doch niemand heeft ooit anders gesproken of kunnen spreken danhooft, en de spelling metfdis eene ongerijmdheid, ten minste zoo oud als Kiliaan. In de woordenboeken b. v. van Joannes Bogard te Leuven 1563, van Petrus Dasypodius te Antwerpen 1569, van Plantijn te Antwerpen 1573, om van anderen te zwijgen, vindt men nog de ware spelling vanhooft, hoofden. Het verraadt eene diepe onkunde in de natuur der tennis en mediae bij onze spelmeesters, dat zijfdwilden vereenigen ten einde het singularis gelijk te maken aan het pluralis: het was nog erger, dan dat de Latijnsche spelmeesters gezegd hadden: „Omdat gijregesin het meervoud spelt, zult gij ookregsen nietreks= rex spellen.”De media dentalis vervloeit tusschen twee vocalen, b. v.gehoue, beie, zeien, zouwen, voor gehouden, beiden, zeiden, zouden. Somtijds ontwikkelt deualsdan in plaats derdhare consonantische lipblazingw, en deihare consonant j, zoo als inouwe, scheijing, voor oude, scheiding.Omgekeerd ontwikkelt dejin de diminutive terminatiejeofjes(=tse, tsen, ken, kens,) eeneiachterk, versterkinkie, versterkingje; achter p,krappies, krapjes,knaappie, knaapje; achterfkallefies, kalfjes: achter despassies, pasjes, om de samenkorting vankj, pj, fj, sjte ontduiken. Depensworden hier in het schrift, maar niet in de uitspraak verdubbeld, dewijl volgens de wet der Nederlandsche spellingpasies, krapies, zoude gelezen wordenpa-sies, kra-piesen nietpas-ies, krap-ies. Ik voeg deze aanmerking er alleen bij om het vermoeden voor te komen, dat de tweedepofsuit eene assimilatie derjaan depofszoude geboren zijn. Inassiebliefisassiezamengesteld uitas ’t je, en daar is’tgeassimileerd aansen dus dubbel in het gesproken woord en schrift beide.In vele woorden houden zij bij de opening nog de oudeskaan in plaats der Hoogduitschesch; b. v.skaar, skeuins, skoten, skrokken, voor schaar, schuins, schoten, schrokken. Aan de Zaan vertoont zich dit overblijfsel der zuivere taalnog algemeener en uitgedrukter. Zoo hoort men ook nog dikwerf de zuiveresin plaats van dat gebroken halfslachtig ding, hetwelk wijzschrijven; b. v.souzoude.De samenhorting van op elkander volgende consonanten wordt door dezen tongval dikwerf gemeden, zoowel doorjinite veranderen, als wij straks zagen als door er eene vocaal tusschen beide te voegen, en het woord alzoo met eene lettergreep te verrijken. Zoo vinden wij hier, ten opzigte derl, althans voor eene andere consonant, hetzij met die consonant vereenigd in dezelfde lettergreep,gallig, voor galg, hetzij in twee lettergrepen gescheiden,wallefis, allemagtig, kallefies, voor walvisch, almachtig, kalfjes. Op het einde des woords mijdt men de samenhortinglddoordweg te laten, als inhiel, voorhield. Metrdgebeurt hetzelfde aan dedin het midden des woords, inwierenvoorwierden, en metftdoortweg te laten, als inassieblief, voorblieft, belieft. Deblvloeit gemakkelijk.Deievoor deê=ei, die ten tijde van J.De Vos dezen tongval onderscheidde, b. v.ien, een:miester, meester;geried, gereed, enz. is thans bijna tot deêbekeerd; er zijn evenwel nog sporen van, zoo als instraatstiene, straatsteenen,biest, beest, enz.Een oppervlakkig beschouwer zou licht in den waan komen, dat in het Amsterdamsche nogal het een en ander land- en stad-Friesch zat; doch wie nauwkeuriger toeziet, zalinsommige gelijkheden niets anders dan toenaderingen tot de eerste algemeene taal vinden. Zoo zegt het land-Frieschmurg-pîpenen de Amsterdammermurgpijpen, voor mergpijpen; docheis hier de karakterlooze ontaarding van eene vroegereain het OudHd. marag, die metea, eoenütgs.mearg, meorg, Fris.mürg, gelijk stond. De stad-Friezen zeggen even als de Amsterdammerbedurven, praes.bederf; maarbedurvenin plaats van bedorven, is het ware praeteritum, dat wij nog hooren innood-durft, thans nooddruft. OudHd.darf; praet.durfta. Maar deoinofvoorais zuiver Anglo-Friesch; Ags. Oud-Friesch, land-Friesch, Engelsch,of, af.De korte vocaal, of die daarvoor bij de Amsterdammers geldt, verharden zij dikwerf door haar op den volgenden klinker te doen stuiten, b. v.nam-men,ge-kom-me, kouwelik-ke, pot-tentaat, kas-seweel, in plaats van na-men, geko-men, kou-delij-ke, po-tentaat. ca-sueel.Motin plaats vanmoetis verharding derô, die gehoord wordt in het Goth. Oud-Sax.motan, kunnen; Ags. Oud Fr.mot. Inmoetis de Hoogduitsche vocaal vanmuoz. Het Land-Friesch gebruikt de harde kortea, matte, moeten;mat, moet; gelijk de Amsterdammer de harde korteoinmotte;mot. Deze verharding verschraalt deuinJuffrouwzelfs toti, zoodat het als bij de stad-Friezen somtijdsJiffrouwluidt.Vele samentrekkingen van lettergrepen hebben hier, gelijk in elke volkstaal, plaats. De voornaamste zijn,hebbe, hebben we;komme, komen we;ik zeie, ik zeg je:hij, hebt gij, (verkort inhê-y, hij.)’kt, ik het;zek, zal ik;’m, hem;jem, je hem;mekaâr, malkander;gen avend, goeden avond;Snees,Chinees, (van daar,dat is een Snees, een bedrieger)das, dat is. Nu zijn er nog eene menigte misselijke uitspraken van vreemde woorden, die hoe ongeregeld in schijn, echter op bekende en door de spraakorganen geliefde verwisselingen steunen; zoo als b. v. dervoorlachterf, infreweele, fluweele, alleen om de monotinie met de volgendelte mijden, gelijknvoorrommonotiniemet eene voorgaanderte mijden, inKremeenie, Christus Maria. De liquidalvoor de aspiratie inlemeurvoor humeur; de oplossing deruinwom hiatus te mijden inkasseweel, casueel; omzetting van letters,aperpo, apropos; gewone overgang vanaine, selon, salon de coëffure;wegonn, wagon; vervloeiing vandtusschentwee klinkers (devofwbekleedt dan de plaats vand)avekaat, advocaat.Verder,deelzans, diligence;conterleur, conducteur;prommenadepot, pommadepot. Het ligt in den geest van elke taal om vreemde woorden door eene kleine verandering tot hare eigene kinderen te maken; het voorbeeld vanloopende motief, voorlocomotiefis zeker wat buitensporig, maar eene menigte geijkte woorden zijn aan dit beginsel hun bestaan verschuldigd. Onder deze behoort buffel voorduffel, enJan, het is een jan, in houding vol moed en kracht, voornan, gelijk nog de Friezen, van Goth.nanths, andax; Oud Ned.nenden, andere. Het woordgrobbejanusis niet alleen Amsterdamsch, maar ik mag wel zeggen Nederlandsch, het beduidt een groven lomperd van lichaam en manieren beide, en het Hoogduitsche woordgrob, in plaats van het Holl.grof, is hier tot thema gekozen, omdatde Westfaalsche grasmaaiers in dit land als onbeschofte botterikken aangeteekend stonden.—Verder beteekent eensekureiemand, die voorzichtig is tot bangheid toe, entrankiel, wat wij met een even onduitsch woordkordaatnoemen, van het Franschetranquille, stil, die niemand stoort, doch hier genomen in den Nederlandschen zin vanrustig, die door geen gevaar in de kalmte en vastheid zijns gemoeds gestoord wordt.De overige aanmerkingen, die onder geene hoofdsoorten te brengen zijn, zal ik thans naar de orde der woorden, op welke zij gemaakt zijn volgen laten.Lol, pret.Thee-lol, theebezoek met het noodige gekakel. In dien zin isloluitlodelsamengetrokken.Lodelis gezang, van het frequentativumlodelen, contr.lollen, lullen, bij Kiliaan numeros non verba canere; frivola loqui.Lol, lul, ratio harmonica. Het primitivum is ’t Goth.linthon, canere, waarvan ’t Holl.luit; (luden)luiden. Vanludenisludelen, contr.lullen.—Vanlolis ooklollig, prettig.In Beijeren geldt nogludel, sauggefass für kleineKinder. Bij onslul, de koperen pijp aan de slangbrandspuit, enveretrum.Nog is er een anderlol, segnities. Eng. tolull, recumbere;lolle-pot, een stoof met vuur, waarover men zich lui zit te koesteren:lollen, over een stoof met vuur zitten.—In de geslachtlijst van Bilderdijk zijn deze thematha onder elkander geward.Loizig, bezet met luizen. Een lichaamsplaag veranderd in een vloek, zooalsafgemiterd, belazerusd, bezukt, enz. alles tot versterking der beteekenis, gelijk het Franschepeste, of onsduivelsch, bliksemsch, enz.Jou, u, dat. en accus. van nom.Jij, Gij, FrieschJou, Eng.You, id.Klante, klanten, uit het FranscheChaland.Zen, de regelmatige dativus van zij, gelijkhunvanhij.Zij, illi, behelpt zich anders in de casus met de verbuigingen vanhij, hun, hen. Oud Nederlandsch, plur.si, illi; dat.hem, thanszij, hun.Veul, veel, stad-Frieschfeul, in eenige oude land-dialecten van het Frieschfüle, Twentschfulle. Oud Nederl.voel, waaruitveul, gelijk uittogenisteugencontra. Deeuheeft zich in den loop der eeuwen verplat tote. De oude vocaal in de wortelsyllabe waso, welke men hoort in het Gr.πολυς, het land-Frieschefolle, multum, het Scandinavische met den voorslag deri, fiöl, die eindelijk de oorspronkelijke vocaal van hare plaats drong.—Goth. Oud Hd.filu. Hd.viel. Bij de Angelsaxen goldt oorspronkelijk dea, die nog in het Estnischepalio, veel, is. Angels,feala, waaruitfeola, het Friesch der oude wetten,fel.Ie, hij. Dehinhijheeft reeds het oudste bekende Nederlandsch, en toch is die aspiratie betrekkelijk nieuw, gelijk men hoort in het Goth.is, Oud Hd.ir, Oud Sax.he, maar in gen. nogisdat,imu, acc.ina. Reeds in het Angels, en oud Friesch treedt ook dehvoor in alle casus. Het Grieksch heeft in dit woord de aspiratieὄς ἤmaar het Latijn, dat ouder is, niet,is, ejus. De Amsterdammer onderscheidt het aan- en afwezen der aspiratie in de uitspraak zeer nauwkeurig. Hij zal nooit zeggende has in de aardkolk, zoo als hier; deieis dus een oude vorm, des te verwonderlijker omdat hij tegen het bestendig gebruik der Amsterdammers ook de oude waarde deri, die thans meesteiis, bewaard heeft.Zoopie, slok jenever.Ik zuip. praet.ik zoop, van waarzoop-ken, stad-Frieschsoop-ke, Holl.zoopje, zoopie, uitzoap-tsje. De Fries zegtik sûp(soep) ik zuip, met eene zuivereu, de Hollandscheoe; maar in praet.ik sûep, (soep) met eene uitgehaalde meer door deoaangedaneu. De oude Friezen zeggen daaromien sûepke(saepke) en de Hindelopersien sûep(soep) een slok haustus. Scand.sûp, jusculum, Franschsoupe; Frieschsûpe, (soepe) karnemelk.Top, aangenomen! Het zij zoo!Toppheeft het plat Duitsch in dezelfde beteekenis. Het woord is zoo oud als toen de Franken, Nederduitschers van afkomst, dit woord in Gallië brachten, waarvan nog overig is het tusschenwerpseltope,j’y consens, entoper,consentirà une proposition. De laatste Fransche etymologisten leggen dit woord af van het Hebreeuwscheטוב, goed, en Hull haalt tot voorbeeld aan dat Bathseba door Adonias gebeden om aan Salomo voor hem Abisag ten huwelijk te vragen, antwoordde,טוב, c’est bon. Goed! Best! Het is mij onmogelijk eenen Franschman in zijne geleerde vlucht te volgen, en mij wat korter aan den Germaanschen grond houdende zie ik intophet overblijfsel dervergrijsde gewoonte om met de toppen der duimen elkander te stooten, gelijk men thans elkander in de hand slaat, bij het sluiten van koop of overeenkomst. Outsen heeft nog in Noord-Friesland gezien, dat een oude grootvader met zijn kleinzoontje overéénkwam, dat zij elkander woord zouden houden, en ten teeken daarvan de duimen omkeerende de toppen op elkander drukten. Outsen.Glossarium der Friesischen Sprache, in voceTopp. Daarom zegt men in Osnabrugmit einem toplichten, voor het met iemand houden.Top, ooktipp holden, zijn woord houden, overal in het Platduitsch. Bij Haltaus op het woordaufstippenvindt menmit oren vingheren upstippen, met hunne vingeren tegen elkander stooten ten teeken der waarheid, ook alleenupstippen. De handpenning dien men elkander gaf ten teeken van geslotenen koop, of verhuring, noemde men daarom ooktopschilling. Nu verstaat men ook wat het in het Fransch wil zeggen:Je lui tape la main. De herkomst en de ware beteekenis dezer gewoonte moet gezocht worden bij de volken, die uit midden-Azië opgerukt een tijdlang aan de boorden der (Pontus Euxinus) Zwarte Zee gewoond hebben, en van daar verder voortgestooten, als onze vroegste voorouders, onder verschillende benamingen in Europa gevallen zijn. Onder die volkeren of hunne naburen behoorde een deel van het rijk van Mithridates, van wier koningen Tacitus verhaalt, dat zij, een verbond aangaande, de eene zijne rechterhand sloot in die des anderen, waarna men vervolgens beide duimen wel vast aan elkander bond. Nadat op deze wijze het bloed in de toppen der duimen gedreven was, opende men door eenen lichten slag eene wonde, waaruit het vloeiende en zich mengende bloed door beiden gelekt werd. Oorspronkelijk was het dus een verbond door de plenging en nuttiging van het wederzijdsche bloed bevestigd, hetwelk zich tot het opleggen van de toppen der duimen zonder wijders beperkte. Taciti Annales XII. 47.Een taaie, een sterke kerel, die het lang uithoudt, hier voor een glaasje sterken drank of jenever genomen.Geskrokken, thansgeschrikt, Ik schrik, praet.ik schrak, ik schrok. Dit is het ware praeteritum door misbruik in de gelijkvloeiende overgegaan en als zoodanig in de boekentaal met duizend andere dwaasheden opgenomen.Euiwt-drinke, vooruit. Deuontwikkelt hier hare eigene consanantische lipblazingw. Ook in het Friesch van Gijsbert Japix, die steedsuwtschrijft. Deze eigenschap klimt op tot in de spraak van het hooge Noorden; want de IJslander spreekthûs, ût, dûkruit alsof er stondhuvs, uvt, duvkr, hetwelk G. Japix spelthuws, huis,uwt, uit,doek, doek. ZieAnvisning till Isländskan af E. C. Rask. p. 12.We peipe reis an, wij steken de pijp eens aan, het Duitscheanpfeifen.Koetjes en Kallefies, deze spreekwijze, in gebruik door geheel Nederland, is herkomstig van die oude eenvoudige tijden, toen de bewoners dezer landen zich met het melken van een paar koeien geneerden, en hun gewoon dagelijksch gesprek over hunne koetjes en kalfjes liep.Koetieskent de Amsterdammer niet.Ikke, voorik, evenalsdattevoordat, wanneer men met eenigen nadruk van zich zelven spreekt. De Fries vraagt verbaasd, als hij beticht wordt,Ikke?Ik heb dezen vorm in de Germaansche talen nergens aangetroffen dan in de Glossen van Kero,Ihha, egomet. Overigens is het klaar, dat uitegomoest wordeneko, en dat dus het Goth.ik, Scand.ek, Angels,icenz. de tweede lettergreep verloren hebben. Het Skrt.akam, ik, heeft ook twee lettergrepen.Foef, schijn van welstandigheid om een ander te misleiden; pots, grap. Overijsel,foefeid.Foefis gezegd voorfoech, door eene gewone verwisseling vanchmetf. Hanoverfiecheln,valsch spelen, vleijen. Bij Frischfuckeln, vleijen. In het Pruissischewegfûkeln, wegmoffelen;tofukelnheimelijk in de handen steken. Het schijnt metfoekenéén te zijn, dat oorspronkelijk vouwen, in de vouw slaan, schikken, plooien, passen of betamen beteekent. Neder-Saxisch, Twentsch, Overijselsch foeke, een zak b. v. in een behang, valsche plooi in een kleed: Osnabr. fuken, passen, betamen. Kil. foeken accommotare, decere. Ital-foggia, forma, modus, ritus.Niks, ook de stad-Friezen, voor niets. In het oud-Saxisch is hetnowiht; Angel-Saxischnawiht; oud Hd.niwiht, uitnienwiht, eene zaak, wezen, schepsel; geen ding, dus. Bij de samentrekking van den genitivisniwihtes, verloor de volkstaal detinniks, en de boekentaal dekinniets.As, voor als, gelijk de Friezen en Engelschen. Hetzelfde lot heeft de andere liquida der tongrvoor desbij de Friezen, diewaes, baes, voorwaers, baers, warsch baars, zeggen.Karreweitje,verkleining vankarwei, het Franschecorvée.Karreweivoorkarwei, enballekonvoor balkon.Hacchie, leven.Hack, hak, beteekent het uiterste puntje, het uiteinde van een ding. Scand.haki,extremitas alicujus rei.Hachje, vleesch, spek, gelijk men zegthoekjevoor een stukje en in Noordholl.een endje stikvoor een boterham;„Dat hachje leijter toe, het mach er ligge rotte,’t Is beter daer as voor de muysen of de rotte.”Tr. Corn Klucht 1345 Hier voorendjeleven.Hij schoot er het hachje bij in, is zooveel als het endje leven, zijn leven. Kil.hacke, ultimus, extremus, postremus, meest zegt Kil. in eenen kwaden zin. Vandaar buitensporig, die in uitersten loopt, onberaden. Scand.hackr, homo praeceps, vehemens. Onshachie, waaghals, in oud-Nederl.hach, het uiterste gevaar; thans nog over inhach-lijk.Poi, pui, thansbalkon, het uitstek aan den gevel van een stadhuis, vanwaar de raadsbesluiten en wetten afgelezen worden; later het gedeelte van den gevel onder de puie, waarvoor de pilaren stonden, die de pui ondersteunden.Van den prins geen kwaad weten. Iedereen heeft op prinsen en hun bestuur wat te zeggen. Die van den prins dus in ’t geheel geen kwaad weet, moet wel zeer argeloos zijn en van niemand kwaad vermoeden. Misschien dagteekent deze spreekwijze van de worstelingen der zoogenaamde Loevesteinsche factie tegen de prinsen van Oranje.Schilderen, verven.Fijnschilder, schilder. Het Amsterdamsch neemtschildernog in den ouden oorspronkelijken zin, toen dit woord iemand beteekende die de krullen, kleuren en figuren op een schild verfde, hetwelk meer fabriek- dan kunstwerk was. Nadat eindelijk de schilderkunst hieruit geboren was, noemde men hare beoefenaars in tegenoverstelling der ververs van schilden,fijnschilders.Fijnis in oud Nederduitsch, wat in zijne soort het toppunt van kunst en bevalligheid bereikt heeft. Zie Kiliaan.Drieselig, huiverig, schril, schrikachtig. Eng.dread, vreezen. Oud Hd.ih, intratu, vereor,er intriet, verebatur, in welk praeteritum deievandrieseligteruggevonden wordt. Vandriedheeft waarschijnlijk een verbum frequentativumdriedelenbestaan, zooals van het Frieschegriza,afgrijzen,gevoelen,grizelen, waaruitdriedeligofdrieseligengriezelig, rillende van koude of angst.Tra-amonta-ane.Tramontane, de overbergsche, namelijk, wind en ster bij de Italianen die door berg hier verstaan het Alpische gebergte, waarover te hunnen opzichte de Noordstar schijnt en van waarover de noordenwind komt.Perdre la tramontanazeggen de Spanjaarden, voor de noordstar uit het gezicht verliezen, en dus niet weten in welke richting op zee te sturen. Figuurlijk, zijn hoofd verliezen, radeloos worden. De Spanjaards hebben deze spreekwijze hier in de gewone taal gebracht.Perdoes, hals over hoofd, ook bij de Friezen gebruikelijk. Het is het Franscheperdu, of liever het Italiaanscheperduto, verloren. De Engelschen hebbenperduin den zin van eene wacht in hinderlage op eenen gevaarlijken post.To lay perdue.Donderement.Op zijn bliksem of donder krijgen, is in matrozentaal, op zijn lichaam krijgen, namelijk slagen. Naarsacrement, fondament, element, enz. vormde het gemeen uitdonder, donderement.Afzakkertje, een glas jenever om de plassen koffie en thee, welke men geslurpt heeft, af te drijven. In het laatst der zeventiende eeuw1begon men hier de thee en de koffie niet in te voeren, of dadelijk won de leer veld, dat men al dat warm water afdrijven en de verslappende kracht er van herstellen moest door sterken drank. Van dat oogenblik dagteekent het dagelijksch gebruik van den schandelijken jenever, die thans, en dieper, en zekerder, en duurzamer verwoestingen in ons volksleven slaat, dan alle nationale rampspoeden der laatste 50 jaren met elkander, en het zal eene der eerste en allerdringendste werkzaamheden van den Nederlandschen wetgever, die de voortduring van het onafhankelijk volksleven zijns vaderlands beoogt, moeten uitmaken, om aan dezen kanker van zedelijkheiden nationale kracht eindelijk paal en perk te zetten. Onze eerzucht heeft hoop ik, nog een edeler doel te beschieten, dan de eerste natie van dronkaards in Europa te zijn.Koite, kuiten. Het Scandinavisch heeft van dit woord twee vormen, eenen metk, en een anderen metgvoorop.Kytaengytn, ofgota, in den zin van den eijerstreng der wijfjesvisschen, piscicum ovarium, terwijl het Scand. zegtat gióta, gyt, praet.gaut, voor het ter wereld brengen der jongen van vogels en visschen. De oude Nederl. vorm waskijteenkiete, zie H. Junius Nomenclator, 73, en Kil. Eng.cut, Fris.kunta, pudendum muliebre. Grimm (Gram. II. 19.) brengt dit tot Goth.giuntan, onsgieten, in den zin van het Latijnschefunderetelen. Ags.geotanpraet.geat, pl.guton, fuderunt. Vandaar met eeneugudsen, gutsen, geweldig vloeien, Vlaamschgusselen, fundere. Landfr.guusje, guwsje, (vloeien) weenden. Deze vorm heeft ook het Zeeuwscheguusin den zin van kroost aangenomen; deguusis zoowel het kind als de kinderen.Gietenwordt hier dus toegepast zoowel op het kroost van menschen als van vogelen en visschen, evenalskindbij de Scandinaviers zoowel een dier als een kind, dus ieder schepsel beteekent. In al deze woorden heerscht dezelfde ellypsis; het Frieschebarn, bern, vanbera, ferre uterum,barenis voluit2moeder-baren(moederschepsel) zooals het bij de oude Nederlanders luidde. Oud Sax.kindproles, samengetrokken uitkinned(Ags.cennan, parere,cenned, productus), beteekent bij de Scand. een mensch, wanneer het metmansamengesteld,mankind(mensch-schepsel) luidt, en gelijkkinnedzoo wel het geteelde als den geteelde aanduidt zoo ismankindden Engelschen het menschdom.Kindluidde bij ons in deftigen stijl nog voluitmenschen-kind, om een mensch-schepsel, dat is, mensch aan te duiden. Vergelijk Huydecoper op M. Stoke. I. 243. Andreae Lex. 144, en het Glossarium Saxonicum op den Heliand door den voortreffelijken Schmeller opkind.Maar welk verband is er nu tusschen vischkuit (ovariam piscium) en het kuit (sura) van den mensch? de kuiten, en den naamsoorsprong tusschen onze kuiten, en krulhaar? Men moet de kuiten eerst een zeker voeder geven om krulhaar te krijgen!—De kuiten hield het algemeen volksbegrip voor een der zetels van de teelkracht, even als het kuit in de visschen er het voortbrengsel van was, en dus nietslechtsvoor het sieraad, maar ook voor de kracht des mans, terwijl kuiteloos en ontzenuwd voor woorden derzelfde beteekenis golden.Hja binne murg in kuwten quyt, zij zijn merg en kuiten kwijt, zegt Gijsbert Japix van de lichtmissen in de steden. Wie zijne kuiten had verspeeld kon als man niet meer optreden in deres venerea. Aan krulhaar verbond men niet zoo zeer het denkbeeld van dadelijke kracht als wel van wulpschheid, zoodat iemand met krulhaar als bijzonder proclivis in venerem geacht werd. Van daar ook het spreekwoord,Krul haar, krul zin, Krul leven zit er in. Doch niets bevestigt de waarheid van dit verband meer, dan het relletje, dat de Friezen den onbekende lieten uitspreken, om te weten of hij Fries was:Der is myn klirck sa krol as Klyrkamster krolheerede klirck; aller klyrcken is hi to krol. Idsinga, Staatsrecht I. 251. Daar verder lust de dochter van kracht is, had men de kuiten slechts braaf te voederen om het haar sprong en tier bij te zetten. Holl.Krolsch, salax;krolsche kater. Kil.krol, fastuosus.Toitert, op den horen blaast.Tuiten, canere cornu; van waar het frequentativumtuiteren, Amst.toitere. Dit woord is ten minste 15 eeuwen oud; reeds Ulfilas gebruikte het in zijn bijbelvertaling op 1 Cor. XV 52, en 1 Thess. IV 16 voorσαλπιγξ, bazuine;thuthaurn, zegt hij, bij Kiliaantuythoorn.Met mijn krullen in de krulle van;Krullenomdat eene vocaal volgt;Krulle, omdat een consonant volgt. Zie de algemeene aanmerkingen boven.Smeerde men al maar deur, ditmen, mij, versterkt de uitdrukking; zoo ookjenals de 3de persoon optreedt.Dat gaf je daar een stank om te bezwijken;dat zuipt je daar als tempelieren.Ik heef, ik heb. Zij die niet verder zien dan hun spelboek, trekken zeker van dezen vorm den neus op als een grof misbruik in den mond van het gemeen. Ondertusschen isheefeven regelmatig alsheb.Ik hebconjugeert immers den 3den persoon noghij heeft, van het oudeik heef. Zoo ook het Ags.habbe, ik heb;haefst, gij hebt;haefth, hij heeft. Doch het Scandinavisch heeft defdoor de 3 personen en beide numeri heen;hefi, ik heb;hefir, gij hebt, hij heeft;höfum, wij hebben;hafith, gij hebt;hafa, zij hebben. Landfr.ik haf, dou heste, hi het;wi jimme, hja hauwe, etc.Opfrissertje, als ’t den hemel belieft! De jenever strijkt ’s morgens den dauw van de maag en doodt de pieren! De jenever beschermt den mensch tegen de guurheden der buitenlucht! De jenever is voor de maag wat de zweep voor een oude knol is, en doet ons lekker eten! De jenever bezorgt ons een lekker knippertje na den maaltijd! De jenever is een hond, die ons bijt en geneest tevens: hij doet ons delicieus en copieus theedrinken, en zet de thee weder af! En onder alle die zegenrijke werkingen voor onze gezondheid verschilt hij nog hierin van de Apothekers dranken, dat hij heerlijk smaakt, en wat veel, oneindig veel, zegt, in de ellende en armoede den doffen geest opfrischt. Er is maar ééne ziekte enééngeneesmiddel, en dat is de jenever!Gunter, ginder:tendbeiden goed.Ginderis uit het oud-Hd.gendra; maar het Goth. heeft 2 vormenjaindré,enjainthro, die gewis ook in het oud Nederlandsch gebloeid hebben. Uitjainthroisgunter.Koudt, dood.Bakbiest, eigenlijk, een spekbeest, een zwaar varken. Kil.back, porcus. Eng.bake, spek.Den ouwe, de oude, d. i. de kapitein van het schip. Het bij alle volken heerschende denkbeeld, dat ouderdom regt tot gebieden geeft, heeft deze beteekenis aan dit woord gehecht: de matrozen noemen daarom dan ook eenen Kapitein van 25 jarenden oude.Geloof jij die, Gijs?Algemeen laat de volksspraak in Nederland det(oudtijdsthin plur.) achter defweg in den tweeden persoon als er gevraagd wordt,geloof jij?is het bevestigend dan blijftt, jij gelooft; maar in den derden persoon enhij gelooftengelooft hij, beiden mett.Slaapmussie, slaapmutsje. Men zet eene muts op om te beter te slapen, en men drinkt bij het te bed gaan een glaasje jenever om te beestachtiger te slapen. In het woordmutsjeis echter deze speling, dat het zoo wel een maatje van sterken drank als een hoofddeksel aanduidt, men zegt immers eenmutsje jenever. In den laatsten zin is hetmudde, koornmaat; diminut,muddeke, muddetje, contr.mutsje.Kromhouts gast, een scheldnaam aan boord voor reizigers, die medevaren. Een matroos is op het dek of klimt in het want; een soldaat of ander kerel, die als passagier medevaart, is onder deks, en dus tusschen de kromhouten, die als de ribben van het schip zijn.Een kromhouts gastis dus een soldaat of ander landkrab, die op zee zijn verblijf tusschen de kromhouten heeft; hier is ’t in figuurlijken zin een naam van verachting, welken Sander aan den Chinees geeft, hoewel een zeeman.Slinger-perdoen;perdoenis een touw, hetwelk tot stevigheid aan de stag vast is, en ter zijde der puttings door eenperdoensblok wordt vastgemaakt. Thans geldtperdoenaan boord ook wel voor touw in het algemeen.Slinger perdoenis een slingertouw, waarmede Sander den langen staart van gevlochten hair bedoelt, dien de Chinees in den nek draagt.Teugens, tegen, enteugen. Oud Hd.gagan, contra. Ags.gegen, gan, gean, gen; metanenon, angean, ongean, Eng.again. Ags.angeans. Eng.against. Uitgegensis onsjegens, maar uit het Ags.to geanesento genesis dittogensoftegenmet verrukking van den klemtoon, die opgensligt, naarto.Teugensis ook weder stad-Friesch; het oude Friesch heeft het Eng.againverzacht inaien, door de Land-friezen verkort totjin. Maar bij de verkorting vanto genlaten zijgen, waar de accent op valt, onaangeroerd en versmelten deovantointsjn. Het Ags.geanesis een genitivus zoo als wij vanvoort, voorts, vaneen, eens, vanregt, regtsmaken.Angieren, met eene kromme bocht ergens tegen aanzwaaien.Zeer eigenaardig wordt het gezegd van een voorwerp, dat aan een touw zit en zich dus in eenencirkelboog beweegt om het puntdat hettouw vasthoudt. Dus zegt men eengierbrug, en de Chinees door Sander bij zijnen langen staart gegrepen en geslingerd,gierdetegen zijne zolen aan, dat is tegen zijne, den Chinees trappende, voeten. Vangyrus, kring, hebben de middeleeuwen gevormdgirare, eenen steen met eene bocht uit eenen slinger werpen. Oud Franschgirer, thansvirer. Van daarGiro, lacinia. Franschgiron, de bogt van den schoot eens zittende.Noordoost, geheel verslagen, in onmacht. Deze uitdrukking is plaatselijk. Hier te lande van eenen boozen wind sprekende noemt men bij uitnemendheid den zuidwesten wind; waarvan de stormhoed der zeelieden, die met breeden rand achter over den nek hangt, nog den naam vanzuidwestervoert. Wie nu door den Zuidwesten wind op strand geworpen wordt, valt Noordoost. Van iemand die in zwijm ligt, zegt men op dezelfde wijze, dat hijbuiten westenis.Klabaaispringers,Klabaieneven alsklabaerdenbij Kil. is geraasmaken door een of ander werktuig. De Chinezen dansen al springende op de hurken, waardoor de schelletjes die zij op het hoofd dragen, bengelen.Toang bagoes!Mooie heer! Een compliment, een eerenaam, dien de Chinees aan den Europèer geeft, wien hij bedriegen wil.Zwabber-kappetijn; van het oud-Hoogd.suebon, in de golven omgesold worden, is het frequentativumsuebaron, heen en weder dobberen; onszwabberen, over land en zee her- en derwaarts omgevoerd worden, zwalken. Eenzwabber, is ook een scheepsdweil aan het einde van een stok gebonden, anders stokdweil genoemd.Zwabber-kapiteinis hij, die meester van den zwabber is, d. i. de aanveger der vuiligheden op het schip.Onze matrozen houden de Chineezen voor aanbidders van den duivel, wien zij dagelijks allerlei lekkere beetjes voorzetten, latende, God aan eenen kant, en zulks om reden, dat God, uit zich zelven goed zijnde, niet behoeft aangeroepen te worden om hem genegen tot ons te maken, terwijl men den duivel moet vereeren, opdat hij ons geen kwaad zal doen. Daarom is de Chinees hier eenzwabberkapitein van den duivel, die aan boord van den duivel het werk van scheepsjongen doet. Dien duivel noemt de Chineesjoosje, volgens onze matrozen, die uit onze Oostersche bezittingen dien naam overgebracht hebben op den duivel van Europa; in de wandeling daaromjoostgenaamd. Ieder kent dejoosjes thee, den naam voor de perelthee, de beste soort van groene thee.Pluimgraaf, eertijds een hoog ambtenaar bij den graaf des lands, die de heffing der tollen bewaakte, en tevens zorgde, dat niemand zwanen hield dan met zijne toestemming. Het scheepsvolk heeft dezen hoogen titel volgens zijnen gewonen stijl toegepast op den varensgezel, die voor de hoenders en de varkens van den kapitein zorgt. Evenwel werd het woord ook elders op lagere bedieningen toegepast, gelijk in Overijsel op de mannen, die het beheer der gemeenteweide hebben, welke menweidegrevennoemt. In den oorsprong beteekent dit woord ook in het algemeen: die een ander ten dienste staat. Het is buiten twijfel, datreefhet thema des woords zij, engehet bekendeaugmentum. Het Engelschereeve, voorsteward, bewijst het onbetwistbaar; wantreevezou niet vangekunnen gescheiden worden, indiengetot het thema behoorde. Het Angels, heeft dan ookge-refa, graaf, en in eene menigte verba, waar de Angelsaxengevoorzetten, missen het de Nederlanders. De Fries heeftfeerwaar de Angels heeftgerefa. Wat is nurefa? Het is één met het Scand.rifr,largus; Neerl.rijve, id. Fris.ri, id. De oude vocaal was echtere, gelijk wij zien uit het perfectum vaneinge-rijven, commodare, officium proestare; praet.geruf; thans verloopen totgerijfde.Ge-refais dus, qui officium praestat. Mijn vriend Grimm volgt een geheel ander gevoelen, te vinden Rechtalt. 753. Tegen dezeeingerefastaat dikwerf een Hoogduitscheaover als ingrafoGr. I. 91, 361.Snertbalie,Balieis eene scheepstobbe,snertnoemt men aan boord groene erwten, voor hetsnarren, snerren, snerten, crepitum ventris edere. Desnert-balie, de bak met gekookte groene erwten wordt door den pluimgraaf, die liever boutjes lust, met eenen viezen lach aangekeken.Alree. De Engelsche zeelieden zeggen daarvoor,All clear!wanneer niets meer in den weg ligt om eene scheepsmanoeuvre ten uitvoer te brengen. In jachten en boeiers, die laveren, roept de man te roer, op het oogenblik, dat hij wenden wil, aan den fokkeman,Ree!ofAlree!Rijstkadraaijen,met een klein vaartuig de rijst van de kust afhalen.Kadraaiis in de scheepstaal het vaartuig, waarmede zoetelaars aan boord van groote schepen varen om hunne ververschingen uit te venten; ook zulk een zoetelaar zelf. Dewijl deze zoetelaars alle kaaien omvaren, waar schepen liggen, en om die schepen hengelen en draaien, worden zijkadraaiengenoemd, zegt Winschoten in zijnenZeemanop dat woord.Praauwmajang: een kleine prauw.Veertig-percenter, woekeraar, die 40 ten honderd neemt, iets dat onder de Chinezen niet ongewoon is.Zwarte boek, schuldboek.Zee-Deventer-koeken, inboorlingen van het eiland BalitenOosten van Java, Deventer koeken genaamd, om hunne bruine kleur, en zee-Deventer koeken om hunne geschiktheid voor de kustvaart.Vrouwe-verdriet, de westmoesson, die de terugkomst van het scheepsvolk in het vaderland tot verdriet hunner vrouwen vertraagt.Breuidseuikers, zijn de zakjes met suikererwtjes enz. welke de rijken voormaals aan hunne vrienden en bloedverwanten door de knechten brengen lieten, als zij trouwden. Thans is het nog in zwang bij burger-enboerenlieden, terwijl rijke bruidegoms hypokras zenden. Het huwelijk oudtijds een koop zijnde, waarbij de bruid uit de macht van vader, voogd, broeder, of wie recht op haar had, tegen zekeren prijs losgekocht werd, zoo schijnt het schenken dezer zoetigheden door den bruidegom aan de bloedverwanten der bruid nog een overblijfsel van het losgeld te zijn voor debruid, waarom het dan ook waarschijnlijk bruidssuiker genoemd wordt.Sluis, gelijk bekend is, te Amsterdam elke steenenboog, die tot brug over het water dient.Sluis, geboren uit het Middeleeuwscheexclusa, ofsclusa, beduidt anders eene afsluiting van water, door middel van schutdeuren; maar sedertsluiselken vrijen doortocht van water beteekende, die door eenen steenen boog gedekt is, viel men in den pleonasmus omschutsluisvoor eene waterschutting door middel van deuren te zeggen; woordelijk eeneschutafsluiting. De Fries gebruikt het Germaansche woordsile, in de stedenverlaat, beide voor schutsluis.Valle van de panne, breken van het tuig, dat hem op het hoofd dreigde te vallen.In mijn nek keek, de zee stortte over de achterplecht, dat is, in den nek van het schip.Moeders bont-boeselaar; in de boezelaars of voorschoten der Hollandsche vrouwen, wanneer zij fijn uitgedoscht waren, was voortijds eene uitgelezene pracht. De voorschoten warenbont, dat is, geruit, vooral met roode kleuren van verschillende diepte. De Oostindische bonten waren te dien einde de gezochtste, en voor een lapje, waaruit een smal voorschootje kon gemaakt worden, betaalde men tot 60 gulden toe, wanneer het staal keurig en zeldzaam tevens was. De Hindelopers, die midden in hunne steigerende welvaart de Nederlandsche dracht nog aanhielden, waren bij uitstek weelderig in deze bonte boezelaars, en schoon mijne verzameling nog op verre na niet volledig zij, bezit ik echter nog over de honderd bekende stalen, elk met zijnen eigenen Hindeloper naam. Wanneer nu de moeder een schoon aanminnig kind had, en met dat kind, netjes in de punten, op haren Zondagschen bont-boezelaar zat te prijken, dan voorspelde zij zich van den knaap eene toekomst van goud en geluk; maar die volgens het volksgeloof eene toekomst van tegenspoed en ontijdigen dood werd, wanneer alles zich zoo uitstekend fraai liet aanzien. Dewijl men al te schoone kinderen voor de voorwerpen der afgunst van tooverkollen hield, waren de Friesche bakers voorheen gewoon, om zulk een lief voorwerp in het gezicht te spuwen; dan immers had de nijd van kwade geesten geenen vat op hen. Nu begrijpen mijne lezers, waarom Sander, toen hij op het punt van verdrinken stond, zeide, „Genacht, Sander! Je bent ook ’n lief kind op je moeders bont-boeselaar geweest!”Dingsig, akelijk, misselijk, een soort van wee-gevoel, waarvoor men geenen naam weet, en hetwelk men met den algemeenen naam dingsig aanduidt, die vandingafgeleid is. Zoo zegt men van iemand, wiens naam men zich niet herinnert,Mijnheer dings. De Franschen gebruiken in het dagelijksch gesprek dikwerf,Va dire à chose, zeg aanMijnheer dings.Dingwordt ook gebezigd van deelen, welkede welvoeglijkheid niet bij hunnen eigenen naam wil genoemd hebben. Zie Kil. opdinghin de noot.Baaitje,duffelschen overbuis van eenen matroos in Friesland, onderborstrok, die over het hemd aangetrokken wordt. Dit woord is weder buiten den regel met zijneb, diepbehoorde te zijn als in het Goth.paida, rok, en het Oud-Saxischepéda. Het Grieksche woord immers isβαιτα, een rok van vellen. Zie Pollucis Onomasticon p. 1364. Ed. Hemsterhusii.Murg-pijpen,mergpijpen, schenkels, waardoor hij zijne beenen verstaat; ik knielde, wil hij zeggen.Gallig,Goth.galga.Inde algemeene aanmerkingen hier boven, heb ik de diastole in dit en andere woorden opgemerkt. De Engelschen doen hetzelfde maar met verandering dergin de verwantew. Uitzwelgen(swalgen) is hunswallowe, to swallow, en uitgalges gallowes, gallows. Ihre leidt dit woord te recht af vangagl, tak van eenen boom.Ribbekast,lichaam, ookribbejakgenoemd.Pitjalling,als ik mij niet bedrieg, in het Maleisch een vaartuig.Alvorens deze aanmerkingen te sluiten, wil ik den lezer nog verwittigen, dat de Heer Van Lennep alleen op mijn aanzoekde Samenspraakheeft opgesteld. Om het oogmerk mijner letterkundige vrienden te Berlijn te bereiken, heb ik den beroemden schrijver de dubbele taak opgelegd, om eene proeve van den plat-Amsterdamschen tongval te leveren, en tevens door deze proeve, die in haar onderwerp van zijne eigene vinding behoorde te zijn, zooveel mogelijk den Amsterdamschen gesprekstoon uit te drukken. Niemand mijner aanzienlijke vrienden in de hoofdstad zal zich, hoop ik, ergeren aan dat woordAmsterdamsch. Bij den navorscher van oude talen en gebruiken, (en in dat karakter trad ik hier op) is het gemeen eigenlijk het volk, omdat het zingt gelijk het gebekt is, en zich aan den voorgang van vreemden in het minste niet gewoon is te storen. De taal ontspringt hier aan de bron der ruwe nationaliteit zelve. Het aanzienlijker deel der maatschappij daarentegen volgt in dezen, iets, waarover men in de zoogenaamdebonne Sociétéis overeengekomen, eene conventionele taal, die van alle belang voor de taalvorschers ontbloot is. Door Amsterdammers kan ik hier dus geene anderen verstaan dan burgerluitjes, die den tongval der hoofdstad op den oudsten en allerplatsten toon uitbrengen.Wat mij betreft, ik ben van oordeel, dat de Heer Van Lennep zich door deze samenspraak in eene rij geplaatst heeft met twee der aanzienlijkste staatsmannen en doorluchtigste geesten van het oude Nederland: ik meen met den Ridder Hooft, toen hij zijnenWarenar, en met Constantijn Huygens, toen hijde klucht van Tryntje Cornelisschreef. Mochten echter onze tijdgenooten, die niet zeer gemakkelijk te voldoen zijn, deze gelijkheid berispelijk vinden, zoo neem ik alles, wat zij in de samenspraak ruw en onwelvogelijk vinden, voor mijne rekening. Ik heb het uitgelokt: ik alleen moet er voor boeten. Zoo ben ik, Lezers! Ik moet anderen de eer laten om smaak te vinden in de taal der zakkenrollers en lichtekooien van Parijs, voor wier schoonheden ik gansch ongevoelig ben. Ik houd meer van die platte taal, waarin de bevelen gegeven, overgebracht en ontvangen werden, toen onze kanonnen Neerlands macht en glorie over den Oceaan uitdonderden, hetzij bij het verbranden van den Royal Charles op de rivier van Chatham, hetzij in den driedaagschen zeeslag, hetzij in zoovele watergevechten, waarbij de Jantjes van Amsterdam of de Friesche tsirlen de vlag van den mast der vijandelijke schepen streken. Ik weet, ik belijd openlijk, dat ik mij daarmede zwaar tegen den tijdgeest bezondigd heb, en ik buig deemoedig het schuldige hoofd om de berisping en den hoon te ontvangen, welke ik meer dan verdiend heb.1Ao1679 gaf Doctor Cornelis Bontekoe zijnTractaat van het Excellenste kruyd Theeaan het licht.2Moederbarenkomt tweemaal voor in den Roman der Kinderen van Limburg, H. S. Maatsch. Ned. Lett. te Leiden, p. 7. C. 4.„Soenes moederbaren, die weet wanen hes gheboren.”Verder nog eens p. 19. C. 2.
Plat Amsterdamsch.Samenspraak tusschenDen Verhaler,een ververHaarlemmerdijkers.Schele gijs,een tapperZwarte Sander,een Oostindie-vaarderKattenburgers.Klaas de Bobbert,Matroos om de Noord, enHein Rip,een HeerenknechtHerre jee, Piet, wat ’n lol hebbe da-ar gehat gustere navend bij scheele Geis in de tapperei; weetje, da-arde freweele kurreketrekkeroithangt. Ik weet niet of jem kent, scheele Geis? maar ’t is een sekure: hebbek jou da-ar. De keerel is zoo loizig bang, om zen klante oitter lemeur te brenge, dattie ze om nog zoo veul niet zou teugen spreeke, en ze alteit maar geleik geeft al liege ze, dat de stra-atstiene der van zweete. Nou motje weete, dat gustere navend waren we dan bij meka-ar op de boitekant; ikke, zwarte Sander, die verleede week oit Ostinje is gekomme; Klaas De Bobbert, die zen va-ader op Noorweege va-art, en Hein Rip, die heereknecht is bei den avekaat Van Pingele. Nou ra-ake we zoo an ’t pra-ate over Geis, en hoe ie alteit de mense naa-de mont pra-at; zoo maggek al zoo zegge, „’t Zou al een keerel weeze, zei ik zoo, die ’n dink vertelde, da-ar hei geen ja-a op zei.” „Nou, zeit zwarte Sander, ik wil dan wel zien, zeit ie, of ik ’m dan jandomi zoo ver niet krijg, dattie teugen me zeit, dat ’k ’t lieg.—”’k Wet van niet,” zeit Kla-as.—„Waarom?” zeit Sander. „Om ’n zoopie,” zeit Kla-as. „Top,”zeit Sander,„Dat gaat.” „Nou, weet-je wat,” zeit Hein: Da-ar moste we ’n grap van hebbe. We zelle, potverdomme, alle vier, zoo as we hier zijn, ijder op zen beurt een leuge vertelle, en de-genige, waarteugen ie zijt, dattiet liegt, die zel van de andere vrij gehoue worde.” Nou, dat was goet. We koieren dan met ons viere na-ade freweele kurreketrekker.—„Gen avend, moeder de vrouw!” zeit Sander,„Genavond, Scheele! geef me rijs een taaie van je, assieblief; ik bin da-ar straks van een ouwe jiffrouw geskrokken, en ik mot er de skrik euiwtdrinke.”—Nou, Geis geeft m’ ’n slok.We gane zitte, en we nemen ook ijder ’n slok. We peipe reis an, en zoo beginne we over koetjes en kallefies te pra-ate. Nou hadde-we afgesproke, we zouwen om beurte vertelle, eerst ikke, danHein Rip, dan Klaas, en dan Sander voor ’t la-ast. Nou vraagt me Hein voor de foef, „Jan!”zeittie,„hebjen ’t druk op de winkel, da-ar je nou op bint.”—„Dat mag wel zoo weeze,”zei ik;„’t is tegenwoordig al heel krappies, en er valt niks te verdiene, zoo as ook wa-ar is. Alleenig gepisseerde week hebbek nog een karreweitje gehat; ma-ar da-ar haddek ha-ast het hacchie bij ingeskoten.”—„Ei,”zeittie,„en wa-ar kwam dat bei?” zeittie.—„Dat zellek je zegge,”zei ik:„der most de poi van ’n hois op de Binne-namstel opgeschilderd worde, en dar hadde we de leêr oit ’t soldervenster oitgestoken mit ’n plank er boven op, en da-ar zat ik ouwer gewoonte nop, zoo as ik honderd en doizend ma-alen geda-an heb.Nou, da-ar zat ik dan op en wist van de prins geen kwa-ad: alleen mottek je zegge, ik hat passies te voore teuge de kou een hartversterkinkie genoomen en ’n trap-op-je hart toe: ’n mens is toch geen trekpot! en of ’t nou da-ar van was, weet ’k niet; ma-ar terwijl ik sat te schildere, da-ar keik ik zoo kasseweel na benede, en da-ar wort ’k in eens zoo ra-ar om men hart en zoo drizilig as ’k nog nooit geweest ben. Ik weet er anders niks van, ma-ar nou was ’t net of de stra-atstienen een galapaade danste teugens men an. Da-ar raak ik, hoe weet ik zelvers niet, de tra-amonta-ane kweit, en doikel ik perdoes van de leêr langs de geut na-ar benee-en dat ’k poddoome niks anders docht, of ’k zou zoo van boovenneêr met me donderement op straa-at gevalle we-eze. Ma-ar gelukkig zie ik onder ’t valle iets zwarts teuge de muur; da-ar denk ’k, heb ik jou da-ar?Ik klem me vast met me beide hande, en bleif zoo hange tot ze me met een leêr komme helpe. En wat denkje nou dat dat zwarte was, da-ar ik men an vast hiel?”„Wel!”zeienze,„wie kan dat raaie?”„Nou,”zei ik,„dan zal ik ’t je zegge; ’t was de schaduw van de geut van ’t hoekhois an de overzei, die vlak teuge de poi scheen.”„Nou, dat zel ook wa-ar weeze,” zei Sander; „geloof jij dat, Gijs?”„Och,”zeit Geis,„wat zek er veul van zegge; ’t kan makkelik waar weeze, as ik dat zoo eens na’adenk Onze lieven Heer is allemachtich.”Nou, ik zeie niks: ’t was voor mijn al mis. We namme nog een afzakkertje, en toe begonne we, alweer voor de foef, Hein Rip te pla-agen, en we vroegen em alzoo, wattie zen koite toch wel te vreete gaf, dat zen haar zoo krulde?—want je weet, Piet, Hein Rip is ’n rechte poppegek met zen krulletjes en zen scheijing in zen hooft. „Nou,”zeit ie,„op dat apperpoo zel ik je wat vertelle. Laast hat ik voor onze Mevrouw na de Fransche kapper geweest in ’t selon, en daar hat ie mijn ’n prommenaadepot angesmeerd van acht steuivers. Daar groeiden ’t haar van zoo gaauw men ’t er op smeerde, zij de kapper. Nou ik dacht, ik kon ’t rieskeeren; an acht steuivers binne we niet bedurve. Daar most ik met men volk na den Haag met de spoorweg; ikke in de wegonn, en men volk in de dielzans. Daar komme we te Haarlem, en ik kijk zoo rijs euiwt na de loopende motief: maar net toitert de conterleur en we ganen vort, en daar blijf ik me met mijn krullen in de krulle vanhet hek verwart zitte. Daar dacht ik niet anders, of me kop gink of, maar gelukkig kreeg ik ’n trankielen inval, ik haalde me potjen euiwt me sak, en smeerde me al maar deur an de krulle, die vast zatten. Daar begon me krul te groeien, te groeien al maar deur, en ik maar zonder ophoue te smeere zoo hart ik kon, tot dat ’t potje leeg was. Maar gelukkig ware we toe net an ’t staatsie-on van de Voogelesank, en daar hield de trijn op. Toe vroeg ik een skaar te leen an ’n juffrouw, die skeuins over me zat, en ik knipte me de krul of. Ik heef, toen ik weerom kwam, men haar weerom gevraagd: maar, ja wel! Ze hadden ’t in mekaâr gedraaid, en gebreuiken ’t as ’n kabel, om de ankers mee te winden.”„Wel,”zei ik teuge Geis,„geloof jei dat? Ikke niet.”„Och!”zeit Geis,„as ik zoo nadenk, onze lieven Heer is allemachtig; ’t kan makkelik waar weeze.”Das ook al mis, dacht ik. Nou! we namme nog en opfrissertje, en toen vroege we an Kla-as of ie ons niks te vertelle hat van sen laaste reis. „Wel,”zeit ie,„wat zou ik veul zegge? Heel veul merkwaardigs is me jeuist niet overkomme: alleenig toch één dink, dat nog al aardig was. Daar waare we op de hoogte van Drontem, en leggen er te kooi op ’n soomerse nacht, dat gunter om de Noort geen nacht is, om zoo te spreeke; daar voele we altemaal een schok as of we beroerd wieren. We loope na boove, niet anders denkende, of we hadden op ’n klip gestoote; en ik zei al teugens me maat: „Pas op je telle, Frans! We binne der omkoudt.” Maar ja wel! ’t was geen klip, maar een lomp bakbiest van ’n wallefis, die te slaape lag, en die we dwars over zen ruggestreng waare heen gelaveerd. Daar wort me dat biest zoo vergiftig nijdig, dattet wel duizend voet euiwt ’t water opspringt en vlak boven onze kop weer neerkomt. „O, Kreemenie!”dacht ik,„we binnen om zeep.” Maar wat beurt er? Die dikke grobbejanus komt met zen buik net op de grote mast te land, en blijft er op vast zitte as en wimpel. Den ouwe werd bang, dattet skip topswaar zou worde, en sond ons met alleman na boove. We hakten nu zen buik open, we lieten de traan en ’t vet in de tonne loopen, en zoo kwame we te Drontem an met ’n wimpel, die nog nooit op zee vertoond was geweest.”„Wel, potdome, die is sterk!” zei Hein,„Geloof jij die, Gijs?”„Wel,”zei Geis,„Onze lieven Heer is allemachtich! ’t Kan makkelik waar weeze, as ik et zoo naadenk.”„En jij,”zei Hein teugen Sander.„Hij jij niets te vertelle?”„Wat zou ik?” zei Sander. „Ik heb nooit veul beleefd, en wat ik je vertellen kan, beteekent bezonder weinig, maar die ’t beter weet, mot ’t zegge, en daar huurt de schipper zen volk op. We zellen onderwijl rijs anpijpen en nog en slaapmussie neme; dan zel ik je net zegge, waar ’t op staat, en wat me gepisseerde jaar in straat Sunda is wedervaare. Op ’n dag, dat ’k den ouwen an wal had gebracht, kwam men ’n Snees op zij, en praaide men, of ik ook ijzer of touwwerk had om te verkoope? Wacht, zij ik, jou kromhouts-gast! Ik zal ’s eventjes met jou hoofd speule. Met één kreeg ik hem bij zijn slinger-perdoen, en liet ’m teugens de zolen van men schoenenangieren,dattie noordoost lag. Wat doet de kabaaispringer? Hij zet zen staande en loopende want weer an, en zijt „Toang bagoes.”Ik docht dat je handel deê.” Dat doe ik ook, zwabberkappetijn van de duivel, zei ik, maar ’t is in kraak-amandelen, en je ribbe selle de pitten sijn; versta-je? Hij lachte as de pleuimgraaf tegen de snertbalie, en vroeg, of ik ’t met hem wou afdrinken? „Alree, man!” zei ik, en we gingen in de tapperij, en zoo al keuvelende vertelden ie me, datter veul geld met rijstkadraaijen te verdienen was, en dattie een prauwmajang hat, die ie me daartoe verhuren wou. „Kom an!” dacht ik, „dat mot je wage, Sander!” Toe nam ik van onze veertig-persenter twee maanden op ’t swarte boek, en met verlof van den ouwe, huurden ’k de praauwmajang met twee zee-Deventer-koeken, en liep straat Sunda in, maar dwars van Anjer krijg ’k deVrouweverdrietvlak op steven. Het waaide dat gene zes heereknechts ’n mand met breuid-seuikers tegen een sleuis op zouwen getrokken hebbe. Ik keek maar na ’t valle van de panne; maar toe de zee me in me nek keek, toe dacht ’k: „Genacht Sander! Je bent ook ’n lief kind op je moeders bont boeselaar geweest.” En ’k wier dingsig onder me baatje. Kijk, maats! toe was ’t, as of me zo’n Engel in me nek schopte, en zei: „Bid, beest!” Ik viel op mijn murgpijpen, en wier met de pitjalling an wal gesmete op ’n onbewoont eilant. Daar zag ’k ’n gallig staan, en daar honge vier kerels an te waaie. Den eene dat was en bakker, die vals gewicht gebreuikt had; de tweede was ’n knaappie, die de ribbekast van zen maat voor de scheê van zen mes had aangezien; de derde dat was ’n kouwelikke pottentaat, die van zen buurmans heuis ’n Sint Maartens vuurtje gestookt hat om zich te warmen.”„En de vierde?” vroeg Geis, toe Sander ophiel met vertelle.„De vierde,” zei Sander teugens hem, „dat was jou vader, Gijsmaat.”„Dat liegje,” zei Geis; „mijn vaader is op ’t Karthoiser kerkhof begrave.”Met klapte men allemaal in de hande, dattet zoo daaverde, en gawen Sander de weddinkschap gewonne. Geis lachte zelf mee, toen ie hoorde, wat ’t geval eigentlijk was, en we hebben er wat ’n lolligen avond mee gehat, Piet! Jaa, ’t is een rare keerel die Sander.Aanmerkingenop dePlatamsterdamsche SamenspraakvanMr. J. van Lennep.Amsterdam, vergeleken met de oudste steden van ons vaderland, mag inderdaad wel eene zeer jonge stad genoemd worden. Niet voor de 12de en 13de eeuw heeft de geschiedenis zekere bescheiden van haar aanwezen, en de beginselen, uit welke zij toen haren oorsprong nam, waren zoo nietig, dat ze de melding dertijdgenooten geheel ontglipt zijn, en wij aan onze eigene gissingen schier ten eenenmale worden overgelaten. Met groote waarschijnlijkheid mogen wij echter aannemen, dat de boorden van IJ en Amstel, waar zij samenvloeien, in den beginne met visschers bezet waren, die hunnen tijd tusschen de vischvangst en het melken van eenig vee verdeelden, en dat de verspreide buurten, in welke zij woonden, allengs door scheepvaart en handel vergroot, ten laatste die uitbreiding erlangd hebben, dat zij aan elkander stieten en tot eene stad versmolten.Wanneer ik de ondervinding raadpleeg, welke ik omtrent de verscheidenheid der dialecten in visschersbuurten, op kleine afstanden van elkander gelegen, heb opgedaan, dan blijft er bij mij geen twijfel over, of die eerste gehuchtjes van Amsterdam, schoon door tusschenruimte slechts van halfuren van elkander gescheiden, hebben zich door merkbare verscheidenheden in hunnen tongval onderling gekenmerkt; verscheidenheden, welke een smelting van zes eeuwen nog niet geheel heeft kunnen vereffenen op die punten der stad, wier verwijdering de minste aanraking gedoogde. Ik bedoel den Haarlemmerdijk ten Noordwesten, en Kattenburg aan den Noordoostelijken uithoek der stad gelegen. Het verschijnsel is bekend en mijn geestige vriend J. Van Lennep heeft het onderscheid in acht genomen in de zamenspraak, die hier voorgaat. Zoo bezigt de Kattenburgereui, waar de Haarlemmerdijkeroizegt; b. v. Kattenb.:leuizig, deuizend, keuiren, euiwt; Haarlemmerd.:loizig, doizend, koiren, oit. De Kattenburger bezigtij, waar de Haarlemmerdijkereiaanneemt; b. v. Kattenb.:bij, hij, zij, jij, tapperij, zijt, trijn, rijs, Gijs, Haarlemmerd.:bei, hei, zei, jei, tapperei, zeit, trein, reis, Geis. In het eerste geval hebben de Kattenburgers dea, in de oorspronkelijkeau, veranderd ine, en de Haarlemmerdijkers ino; de Kattenburgers deuinuien de Haarlemmerdijkers ini. In het tweede geval hebben de Kattenburgers deijuitgestrekt niet alleen over dei, zooals inhij, jij, maar ook overeizooalstrijn, spoortrein,zijt, zeit, zegt; terwijl de Haarlemmerdijkers deeitoegepast hebben ook op dei, zooalstapperei, hei, jei, enz.; eene neiging, die, ware zij in de schrijftaal gevierd geworden, nog meer verwarring en eentonigheid in het Hollandsche klinkerstelsel zou gebracht hebben, dan er werkelijk reeds in heerschen. Ondertusschen is het onderscheid, helaas! tusschenijeneiin de midden en lagere volksklasse hier des te merkwaardiger, daar het gehoor der beschaafde Amsterdammers niet in staat is om eenig verschil tusschen deze klanken op te merken, en zij alzoorijzenenreizen, kleinenklijnniet anders dan volgens een spelboek, of op het geheugen af, goed weten te schrijven.Er is in den Haarlemmerdijkschen tongval een geheel eigenaardige toon, op welken alle woorden uitgebracht worden, en die ontstaat uit de eigenschap om diep uit den lossen en wijdgeopenden gorgel te spreken. Min of meer iets van dien aard aan de Hollandsche taal eigen in het algemeen, waarom de vreemdelingen onzeg, die als keelletter het sterkst door dien toon gekleurd is, zulk eene ondragelijke rochelletter vinden; maar de echte Haarlemmerdijkers drijven dien toon tot zijne uiterste grenzen. Dit voortstooten uit den bodem des slappen strots duldt geene teedere vocalen, die alle breed gapen, en alleen in staat zijn aan de tegenwoordige spelling met twee a, o, of e’s, die een aanhouden op denzelfden klank en toon onderstellen, te rechtvaardigen. In vele woorden dus, waar de tegenwoordige spelling eene enkele vocaal wil, heeft de Hr. Van Lennep zeer juist twee geplaatst, zoo alsnaa, raaden, slaape, waare;weeze, keerel, boove, oopen, voor na, vader, slapen, varen, waren; wezen, ketel; boven, open. Het ligt in de natuur deradie eene zuivere keelvocaal is, even als derg, dat zij boven alle andere door den gapenden uithaal moest gekenmerkt worden, zoodanig dat de Hr. Van Lennep het noodzakelijk heeft geacht om deain het Haarlemmerdijksch niet alleen te verdubbelen, maar het tweetal door een streepje van elkander te scheiden, even of het begin en het einde der vocaal door eene golving der stem gesplitst weerden. Zoo ziet men dan geschreven, b. v.ma-ar, la-ast, pra-ate, stra-at;ja-a, na-a, voor maar, laast, haast, praten, straat, ja, na.Deze neiging om diep uit den lossen gorgel te spreken vereischt eene inspanning der benedenkeel, die de spraakorganen in den mond niet toelaat om in het eigenste oogenblik met dezelfde inspanning werkzaam te zijn, en niet alleen eene buikspreekachtige heeschheid in den toon, maar tevens eene zekere onbestemdheid in de uitspraak der consonanten teweegbrengt. Bij de Kattenburgersis de toon scherper, hooger, krijtender, om mij zoo eens uit te drukken, en zij bijten u de consonanten als het ware toe.Overigens valt er ten opzichte der dialecten in het algemeen zeer weinig merkwaardigs te zeggen. De toevloed van vreemdelingen uit alle oorden der wereld, en van Nederlanders uit alle provinciën der republiek in het bijzonder, had de noodwendige strekking om de eigenheden, door welke de taal der burgers zich onderscheidde, reeds zeer spoedig af te slijten. Wie zich van deze waarheid wenscht te overtuigen, hebbe slechts eenige bladzijden met een taalkundigen blik te lezen in deklucht van Oene, welke Jan De Vos in de eerste helft der 17de eeuw in den Amsterdamschen tongval geschreven heeft, en sedert dien tijd zijn er nog vele afwijkingen van den gemeenen schrijftrant vervloeid, die in het Amsterdamsch van onzen tijd niet meer te vinden zijn. Van degene, die overbleven, schijnen mij de volgende de merkwaardigste.De doffeein de lettergreep, die het woord eindigt, is niet in staat om de volgendenop te houden. De apocope van zoodanigenis bestendig.Gustere, liege, brenge, Noorwegeenz. staan voorgisteren, liegen, brengen, Noorwegen.Het gevoel voor de welluidendheid is echter bij de Amsterdammers zoo levendig, dat zij, om zoo veel mogelijk hiatus te mijden, eenentusschen de twee vocalen inschuiven, met welke de eerste syllabe sluit en de volgende begint, hetzij dat zij dienhechten achter de eerste lettergreep of doen voorafgaan aan de volgende. Zoo zeggen zijmijn, al, zen, om, zen alteid, jen assieblief, wen ofgesproken, den een hoorden ik, voor mij, ze = zij, je = jij, we = wij, de, hoorde; daarom dan ooktoe begonne we, toe net, maartoen ik. Denvoor de volgende syllabe, zoo alsgustere navond, binne-namstel, gewoonte nop, in plaats van avond, Amstel, op.De Amsterdammers sluiten gaarne met de tennis, waar onze boekentaal de media plaatst; eene echt Nederlandsche neiging der spraakorganen, waarvan wij echter ook eene menigte voorbeelden aantreffen in Grieksch en Latijn. Zij zeggendink, mant, lant, noort, wet, hat, goet, voor ding, mand, land, noord, wed, had, goed; eene menigte voorbeelden van dien aard zal men bij Maerlant en zijn tijdgenooten aantreffen. Deze neiging, in den blinde bot gevierd, zoude verwarring veroorzaken. Er is b. v. geene wet in de natuur der spraakorganen, die ons verbiedt te zeggenhard, geld; zegt menhart, gelt, gelijk hier, dan heeft mendurusencor, pecuniaenvalet, door elkander geward. Men vindt hier ookhooft, in plaats vanhoofd; doch niemand heeft ooit anders gesproken of kunnen spreken danhooft, en de spelling metfdis eene ongerijmdheid, ten minste zoo oud als Kiliaan. In de woordenboeken b. v. van Joannes Bogard te Leuven 1563, van Petrus Dasypodius te Antwerpen 1569, van Plantijn te Antwerpen 1573, om van anderen te zwijgen, vindt men nog de ware spelling vanhooft, hoofden. Het verraadt eene diepe onkunde in de natuur der tennis en mediae bij onze spelmeesters, dat zijfdwilden vereenigen ten einde het singularis gelijk te maken aan het pluralis: het was nog erger, dan dat de Latijnsche spelmeesters gezegd hadden: „Omdat gijregesin het meervoud spelt, zult gij ookregsen nietreks= rex spellen.”De media dentalis vervloeit tusschen twee vocalen, b. v.gehoue, beie, zeien, zouwen, voor gehouden, beiden, zeiden, zouden. Somtijds ontwikkelt deualsdan in plaats derdhare consonantische lipblazingw, en deihare consonant j, zoo als inouwe, scheijing, voor oude, scheiding.Omgekeerd ontwikkelt dejin de diminutive terminatiejeofjes(=tse, tsen, ken, kens,) eeneiachterk, versterkinkie, versterkingje; achter p,krappies, krapjes,knaappie, knaapje; achterfkallefies, kalfjes: achter despassies, pasjes, om de samenkorting vankj, pj, fj, sjte ontduiken. Depensworden hier in het schrift, maar niet in de uitspraak verdubbeld, dewijl volgens de wet der Nederlandsche spellingpasies, krapies, zoude gelezen wordenpa-sies, kra-piesen nietpas-ies, krap-ies. Ik voeg deze aanmerking er alleen bij om het vermoeden voor te komen, dat de tweedepofsuit eene assimilatie derjaan depofszoude geboren zijn. Inassiebliefisassiezamengesteld uitas ’t je, en daar is’tgeassimileerd aansen dus dubbel in het gesproken woord en schrift beide.In vele woorden houden zij bij de opening nog de oudeskaan in plaats der Hoogduitschesch; b. v.skaar, skeuins, skoten, skrokken, voor schaar, schuins, schoten, schrokken. Aan de Zaan vertoont zich dit overblijfsel der zuivere taalnog algemeener en uitgedrukter. Zoo hoort men ook nog dikwerf de zuiveresin plaats van dat gebroken halfslachtig ding, hetwelk wijzschrijven; b. v.souzoude.De samenhorting van op elkander volgende consonanten wordt door dezen tongval dikwerf gemeden, zoowel doorjinite veranderen, als wij straks zagen als door er eene vocaal tusschen beide te voegen, en het woord alzoo met eene lettergreep te verrijken. Zoo vinden wij hier, ten opzigte derl, althans voor eene andere consonant, hetzij met die consonant vereenigd in dezelfde lettergreep,gallig, voor galg, hetzij in twee lettergrepen gescheiden,wallefis, allemagtig, kallefies, voor walvisch, almachtig, kalfjes. Op het einde des woords mijdt men de samenhortinglddoordweg te laten, als inhiel, voorhield. Metrdgebeurt hetzelfde aan dedin het midden des woords, inwierenvoorwierden, en metftdoortweg te laten, als inassieblief, voorblieft, belieft. Deblvloeit gemakkelijk.Deievoor deê=ei, die ten tijde van J.De Vos dezen tongval onderscheidde, b. v.ien, een:miester, meester;geried, gereed, enz. is thans bijna tot deêbekeerd; er zijn evenwel nog sporen van, zoo als instraatstiene, straatsteenen,biest, beest, enz.Een oppervlakkig beschouwer zou licht in den waan komen, dat in het Amsterdamsche nogal het een en ander land- en stad-Friesch zat; doch wie nauwkeuriger toeziet, zalinsommige gelijkheden niets anders dan toenaderingen tot de eerste algemeene taal vinden. Zoo zegt het land-Frieschmurg-pîpenen de Amsterdammermurgpijpen, voor mergpijpen; docheis hier de karakterlooze ontaarding van eene vroegereain het OudHd. marag, die metea, eoenütgs.mearg, meorg, Fris.mürg, gelijk stond. De stad-Friezen zeggen even als de Amsterdammerbedurven, praes.bederf; maarbedurvenin plaats van bedorven, is het ware praeteritum, dat wij nog hooren innood-durft, thans nooddruft. OudHd.darf; praet.durfta. Maar deoinofvoorais zuiver Anglo-Friesch; Ags. Oud-Friesch, land-Friesch, Engelsch,of, af.De korte vocaal, of die daarvoor bij de Amsterdammers geldt, verharden zij dikwerf door haar op den volgenden klinker te doen stuiten, b. v.nam-men,ge-kom-me, kouwelik-ke, pot-tentaat, kas-seweel, in plaats van na-men, geko-men, kou-delij-ke, po-tentaat. ca-sueel.Motin plaats vanmoetis verharding derô, die gehoord wordt in het Goth. Oud-Sax.motan, kunnen; Ags. Oud Fr.mot. Inmoetis de Hoogduitsche vocaal vanmuoz. Het Land-Friesch gebruikt de harde kortea, matte, moeten;mat, moet; gelijk de Amsterdammer de harde korteoinmotte;mot. Deze verharding verschraalt deuinJuffrouwzelfs toti, zoodat het als bij de stad-Friezen somtijdsJiffrouwluidt.Vele samentrekkingen van lettergrepen hebben hier, gelijk in elke volkstaal, plaats. De voornaamste zijn,hebbe, hebben we;komme, komen we;ik zeie, ik zeg je:hij, hebt gij, (verkort inhê-y, hij.)’kt, ik het;zek, zal ik;’m, hem;jem, je hem;mekaâr, malkander;gen avend, goeden avond;Snees,Chinees, (van daar,dat is een Snees, een bedrieger)das, dat is. Nu zijn er nog eene menigte misselijke uitspraken van vreemde woorden, die hoe ongeregeld in schijn, echter op bekende en door de spraakorganen geliefde verwisselingen steunen; zoo als b. v. dervoorlachterf, infreweele, fluweele, alleen om de monotinie met de volgendelte mijden, gelijknvoorrommonotiniemet eene voorgaanderte mijden, inKremeenie, Christus Maria. De liquidalvoor de aspiratie inlemeurvoor humeur; de oplossing deruinwom hiatus te mijden inkasseweel, casueel; omzetting van letters,aperpo, apropos; gewone overgang vanaine, selon, salon de coëffure;wegonn, wagon; vervloeiing vandtusschentwee klinkers (devofwbekleedt dan de plaats vand)avekaat, advocaat.Verder,deelzans, diligence;conterleur, conducteur;prommenadepot, pommadepot. Het ligt in den geest van elke taal om vreemde woorden door eene kleine verandering tot hare eigene kinderen te maken; het voorbeeld vanloopende motief, voorlocomotiefis zeker wat buitensporig, maar eene menigte geijkte woorden zijn aan dit beginsel hun bestaan verschuldigd. Onder deze behoort buffel voorduffel, enJan, het is een jan, in houding vol moed en kracht, voornan, gelijk nog de Friezen, van Goth.nanths, andax; Oud Ned.nenden, andere. Het woordgrobbejanusis niet alleen Amsterdamsch, maar ik mag wel zeggen Nederlandsch, het beduidt een groven lomperd van lichaam en manieren beide, en het Hoogduitsche woordgrob, in plaats van het Holl.grof, is hier tot thema gekozen, omdatde Westfaalsche grasmaaiers in dit land als onbeschofte botterikken aangeteekend stonden.—Verder beteekent eensekureiemand, die voorzichtig is tot bangheid toe, entrankiel, wat wij met een even onduitsch woordkordaatnoemen, van het Franschetranquille, stil, die niemand stoort, doch hier genomen in den Nederlandschen zin vanrustig, die door geen gevaar in de kalmte en vastheid zijns gemoeds gestoord wordt.De overige aanmerkingen, die onder geene hoofdsoorten te brengen zijn, zal ik thans naar de orde der woorden, op welke zij gemaakt zijn volgen laten.Lol, pret.Thee-lol, theebezoek met het noodige gekakel. In dien zin isloluitlodelsamengetrokken.Lodelis gezang, van het frequentativumlodelen, contr.lollen, lullen, bij Kiliaan numeros non verba canere; frivola loqui.Lol, lul, ratio harmonica. Het primitivum is ’t Goth.linthon, canere, waarvan ’t Holl.luit; (luden)luiden. Vanludenisludelen, contr.lullen.—Vanlolis ooklollig, prettig.In Beijeren geldt nogludel, sauggefass für kleineKinder. Bij onslul, de koperen pijp aan de slangbrandspuit, enveretrum.Nog is er een anderlol, segnities. Eng. tolull, recumbere;lolle-pot, een stoof met vuur, waarover men zich lui zit te koesteren:lollen, over een stoof met vuur zitten.—In de geslachtlijst van Bilderdijk zijn deze thematha onder elkander geward.Loizig, bezet met luizen. Een lichaamsplaag veranderd in een vloek, zooalsafgemiterd, belazerusd, bezukt, enz. alles tot versterking der beteekenis, gelijk het Franschepeste, of onsduivelsch, bliksemsch, enz.Jou, u, dat. en accus. van nom.Jij, Gij, FrieschJou, Eng.You, id.Klante, klanten, uit het FranscheChaland.Zen, de regelmatige dativus van zij, gelijkhunvanhij.Zij, illi, behelpt zich anders in de casus met de verbuigingen vanhij, hun, hen. Oud Nederlandsch, plur.si, illi; dat.hem, thanszij, hun.Veul, veel, stad-Frieschfeul, in eenige oude land-dialecten van het Frieschfüle, Twentschfulle. Oud Nederl.voel, waaruitveul, gelijk uittogenisteugencontra. Deeuheeft zich in den loop der eeuwen verplat tote. De oude vocaal in de wortelsyllabe waso, welke men hoort in het Gr.πολυς, het land-Frieschefolle, multum, het Scandinavische met den voorslag deri, fiöl, die eindelijk de oorspronkelijke vocaal van hare plaats drong.—Goth. Oud Hd.filu. Hd.viel. Bij de Angelsaxen goldt oorspronkelijk dea, die nog in het Estnischepalio, veel, is. Angels,feala, waaruitfeola, het Friesch der oude wetten,fel.Ie, hij. Dehinhijheeft reeds het oudste bekende Nederlandsch, en toch is die aspiratie betrekkelijk nieuw, gelijk men hoort in het Goth.is, Oud Hd.ir, Oud Sax.he, maar in gen. nogisdat,imu, acc.ina. Reeds in het Angels, en oud Friesch treedt ook dehvoor in alle casus. Het Grieksch heeft in dit woord de aspiratieὄς ἤmaar het Latijn, dat ouder is, niet,is, ejus. De Amsterdammer onderscheidt het aan- en afwezen der aspiratie in de uitspraak zeer nauwkeurig. Hij zal nooit zeggende has in de aardkolk, zoo als hier; deieis dus een oude vorm, des te verwonderlijker omdat hij tegen het bestendig gebruik der Amsterdammers ook de oude waarde deri, die thans meesteiis, bewaard heeft.Zoopie, slok jenever.Ik zuip. praet.ik zoop, van waarzoop-ken, stad-Frieschsoop-ke, Holl.zoopje, zoopie, uitzoap-tsje. De Fries zegtik sûp(soep) ik zuip, met eene zuivereu, de Hollandscheoe; maar in praet.ik sûep, (soep) met eene uitgehaalde meer door deoaangedaneu. De oude Friezen zeggen daaromien sûepke(saepke) en de Hindelopersien sûep(soep) een slok haustus. Scand.sûp, jusculum, Franschsoupe; Frieschsûpe, (soepe) karnemelk.Top, aangenomen! Het zij zoo!Toppheeft het plat Duitsch in dezelfde beteekenis. Het woord is zoo oud als toen de Franken, Nederduitschers van afkomst, dit woord in Gallië brachten, waarvan nog overig is het tusschenwerpseltope,j’y consens, entoper,consentirà une proposition. De laatste Fransche etymologisten leggen dit woord af van het Hebreeuwscheטוב, goed, en Hull haalt tot voorbeeld aan dat Bathseba door Adonias gebeden om aan Salomo voor hem Abisag ten huwelijk te vragen, antwoordde,טוב, c’est bon. Goed! Best! Het is mij onmogelijk eenen Franschman in zijne geleerde vlucht te volgen, en mij wat korter aan den Germaanschen grond houdende zie ik intophet overblijfsel dervergrijsde gewoonte om met de toppen der duimen elkander te stooten, gelijk men thans elkander in de hand slaat, bij het sluiten van koop of overeenkomst. Outsen heeft nog in Noord-Friesland gezien, dat een oude grootvader met zijn kleinzoontje overéénkwam, dat zij elkander woord zouden houden, en ten teeken daarvan de duimen omkeerende de toppen op elkander drukten. Outsen.Glossarium der Friesischen Sprache, in voceTopp. Daarom zegt men in Osnabrugmit einem toplichten, voor het met iemand houden.Top, ooktipp holden, zijn woord houden, overal in het Platduitsch. Bij Haltaus op het woordaufstippenvindt menmit oren vingheren upstippen, met hunne vingeren tegen elkander stooten ten teeken der waarheid, ook alleenupstippen. De handpenning dien men elkander gaf ten teeken van geslotenen koop, of verhuring, noemde men daarom ooktopschilling. Nu verstaat men ook wat het in het Fransch wil zeggen:Je lui tape la main. De herkomst en de ware beteekenis dezer gewoonte moet gezocht worden bij de volken, die uit midden-Azië opgerukt een tijdlang aan de boorden der (Pontus Euxinus) Zwarte Zee gewoond hebben, en van daar verder voortgestooten, als onze vroegste voorouders, onder verschillende benamingen in Europa gevallen zijn. Onder die volkeren of hunne naburen behoorde een deel van het rijk van Mithridates, van wier koningen Tacitus verhaalt, dat zij, een verbond aangaande, de eene zijne rechterhand sloot in die des anderen, waarna men vervolgens beide duimen wel vast aan elkander bond. Nadat op deze wijze het bloed in de toppen der duimen gedreven was, opende men door eenen lichten slag eene wonde, waaruit het vloeiende en zich mengende bloed door beiden gelekt werd. Oorspronkelijk was het dus een verbond door de plenging en nuttiging van het wederzijdsche bloed bevestigd, hetwelk zich tot het opleggen van de toppen der duimen zonder wijders beperkte. Taciti Annales XII. 47.Een taaie, een sterke kerel, die het lang uithoudt, hier voor een glaasje sterken drank of jenever genomen.Geskrokken, thansgeschrikt, Ik schrik, praet.ik schrak, ik schrok. Dit is het ware praeteritum door misbruik in de gelijkvloeiende overgegaan en als zoodanig in de boekentaal met duizend andere dwaasheden opgenomen.Euiwt-drinke, vooruit. Deuontwikkelt hier hare eigene consanantische lipblazingw. Ook in het Friesch van Gijsbert Japix, die steedsuwtschrijft. Deze eigenschap klimt op tot in de spraak van het hooge Noorden; want de IJslander spreekthûs, ût, dûkruit alsof er stondhuvs, uvt, duvkr, hetwelk G. Japix spelthuws, huis,uwt, uit,doek, doek. ZieAnvisning till Isländskan af E. C. Rask. p. 12.We peipe reis an, wij steken de pijp eens aan, het Duitscheanpfeifen.Koetjes en Kallefies, deze spreekwijze, in gebruik door geheel Nederland, is herkomstig van die oude eenvoudige tijden, toen de bewoners dezer landen zich met het melken van een paar koeien geneerden, en hun gewoon dagelijksch gesprek over hunne koetjes en kalfjes liep.Koetieskent de Amsterdammer niet.Ikke, voorik, evenalsdattevoordat, wanneer men met eenigen nadruk van zich zelven spreekt. De Fries vraagt verbaasd, als hij beticht wordt,Ikke?Ik heb dezen vorm in de Germaansche talen nergens aangetroffen dan in de Glossen van Kero,Ihha, egomet. Overigens is het klaar, dat uitegomoest wordeneko, en dat dus het Goth.ik, Scand.ek, Angels,icenz. de tweede lettergreep verloren hebben. Het Skrt.akam, ik, heeft ook twee lettergrepen.Foef, schijn van welstandigheid om een ander te misleiden; pots, grap. Overijsel,foefeid.Foefis gezegd voorfoech, door eene gewone verwisseling vanchmetf. Hanoverfiecheln,valsch spelen, vleijen. Bij Frischfuckeln, vleijen. In het Pruissischewegfûkeln, wegmoffelen;tofukelnheimelijk in de handen steken. Het schijnt metfoekenéén te zijn, dat oorspronkelijk vouwen, in de vouw slaan, schikken, plooien, passen of betamen beteekent. Neder-Saxisch, Twentsch, Overijselsch foeke, een zak b. v. in een behang, valsche plooi in een kleed: Osnabr. fuken, passen, betamen. Kil. foeken accommotare, decere. Ital-foggia, forma, modus, ritus.Niks, ook de stad-Friezen, voor niets. In het oud-Saxisch is hetnowiht; Angel-Saxischnawiht; oud Hd.niwiht, uitnienwiht, eene zaak, wezen, schepsel; geen ding, dus. Bij de samentrekking van den genitivisniwihtes, verloor de volkstaal detinniks, en de boekentaal dekinniets.As, voor als, gelijk de Friezen en Engelschen. Hetzelfde lot heeft de andere liquida der tongrvoor desbij de Friezen, diewaes, baes, voorwaers, baers, warsch baars, zeggen.Karreweitje,verkleining vankarwei, het Franschecorvée.Karreweivoorkarwei, enballekonvoor balkon.Hacchie, leven.Hack, hak, beteekent het uiterste puntje, het uiteinde van een ding. Scand.haki,extremitas alicujus rei.Hachje, vleesch, spek, gelijk men zegthoekjevoor een stukje en in Noordholl.een endje stikvoor een boterham;„Dat hachje leijter toe, het mach er ligge rotte,’t Is beter daer as voor de muysen of de rotte.”Tr. Corn Klucht 1345 Hier voorendjeleven.Hij schoot er het hachje bij in, is zooveel als het endje leven, zijn leven. Kil.hacke, ultimus, extremus, postremus, meest zegt Kil. in eenen kwaden zin. Vandaar buitensporig, die in uitersten loopt, onberaden. Scand.hackr, homo praeceps, vehemens. Onshachie, waaghals, in oud-Nederl.hach, het uiterste gevaar; thans nog over inhach-lijk.Poi, pui, thansbalkon, het uitstek aan den gevel van een stadhuis, vanwaar de raadsbesluiten en wetten afgelezen worden; later het gedeelte van den gevel onder de puie, waarvoor de pilaren stonden, die de pui ondersteunden.Van den prins geen kwaad weten. Iedereen heeft op prinsen en hun bestuur wat te zeggen. Die van den prins dus in ’t geheel geen kwaad weet, moet wel zeer argeloos zijn en van niemand kwaad vermoeden. Misschien dagteekent deze spreekwijze van de worstelingen der zoogenaamde Loevesteinsche factie tegen de prinsen van Oranje.Schilderen, verven.Fijnschilder, schilder. Het Amsterdamsch neemtschildernog in den ouden oorspronkelijken zin, toen dit woord iemand beteekende die de krullen, kleuren en figuren op een schild verfde, hetwelk meer fabriek- dan kunstwerk was. Nadat eindelijk de schilderkunst hieruit geboren was, noemde men hare beoefenaars in tegenoverstelling der ververs van schilden,fijnschilders.Fijnis in oud Nederduitsch, wat in zijne soort het toppunt van kunst en bevalligheid bereikt heeft. Zie Kiliaan.Drieselig, huiverig, schril, schrikachtig. Eng.dread, vreezen. Oud Hd.ih, intratu, vereor,er intriet, verebatur, in welk praeteritum deievandrieseligteruggevonden wordt. Vandriedheeft waarschijnlijk een verbum frequentativumdriedelenbestaan, zooals van het Frieschegriza,afgrijzen,gevoelen,grizelen, waaruitdriedeligofdrieseligengriezelig, rillende van koude of angst.Tra-amonta-ane.Tramontane, de overbergsche, namelijk, wind en ster bij de Italianen die door berg hier verstaan het Alpische gebergte, waarover te hunnen opzichte de Noordstar schijnt en van waarover de noordenwind komt.Perdre la tramontanazeggen de Spanjaarden, voor de noordstar uit het gezicht verliezen, en dus niet weten in welke richting op zee te sturen. Figuurlijk, zijn hoofd verliezen, radeloos worden. De Spanjaards hebben deze spreekwijze hier in de gewone taal gebracht.Perdoes, hals over hoofd, ook bij de Friezen gebruikelijk. Het is het Franscheperdu, of liever het Italiaanscheperduto, verloren. De Engelschen hebbenperduin den zin van eene wacht in hinderlage op eenen gevaarlijken post.To lay perdue.Donderement.Op zijn bliksem of donder krijgen, is in matrozentaal, op zijn lichaam krijgen, namelijk slagen. Naarsacrement, fondament, element, enz. vormde het gemeen uitdonder, donderement.Afzakkertje, een glas jenever om de plassen koffie en thee, welke men geslurpt heeft, af te drijven. In het laatst der zeventiende eeuw1begon men hier de thee en de koffie niet in te voeren, of dadelijk won de leer veld, dat men al dat warm water afdrijven en de verslappende kracht er van herstellen moest door sterken drank. Van dat oogenblik dagteekent het dagelijksch gebruik van den schandelijken jenever, die thans, en dieper, en zekerder, en duurzamer verwoestingen in ons volksleven slaat, dan alle nationale rampspoeden der laatste 50 jaren met elkander, en het zal eene der eerste en allerdringendste werkzaamheden van den Nederlandschen wetgever, die de voortduring van het onafhankelijk volksleven zijns vaderlands beoogt, moeten uitmaken, om aan dezen kanker van zedelijkheiden nationale kracht eindelijk paal en perk te zetten. Onze eerzucht heeft hoop ik, nog een edeler doel te beschieten, dan de eerste natie van dronkaards in Europa te zijn.Koite, kuiten. Het Scandinavisch heeft van dit woord twee vormen, eenen metk, en een anderen metgvoorop.Kytaengytn, ofgota, in den zin van den eijerstreng der wijfjesvisschen, piscicum ovarium, terwijl het Scand. zegtat gióta, gyt, praet.gaut, voor het ter wereld brengen der jongen van vogels en visschen. De oude Nederl. vorm waskijteenkiete, zie H. Junius Nomenclator, 73, en Kil. Eng.cut, Fris.kunta, pudendum muliebre. Grimm (Gram. II. 19.) brengt dit tot Goth.giuntan, onsgieten, in den zin van het Latijnschefunderetelen. Ags.geotanpraet.geat, pl.guton, fuderunt. Vandaar met eeneugudsen, gutsen, geweldig vloeien, Vlaamschgusselen, fundere. Landfr.guusje, guwsje, (vloeien) weenden. Deze vorm heeft ook het Zeeuwscheguusin den zin van kroost aangenomen; deguusis zoowel het kind als de kinderen.Gietenwordt hier dus toegepast zoowel op het kroost van menschen als van vogelen en visschen, evenalskindbij de Scandinaviers zoowel een dier als een kind, dus ieder schepsel beteekent. In al deze woorden heerscht dezelfde ellypsis; het Frieschebarn, bern, vanbera, ferre uterum,barenis voluit2moeder-baren(moederschepsel) zooals het bij de oude Nederlanders luidde. Oud Sax.kindproles, samengetrokken uitkinned(Ags.cennan, parere,cenned, productus), beteekent bij de Scand. een mensch, wanneer het metmansamengesteld,mankind(mensch-schepsel) luidt, en gelijkkinnedzoo wel het geteelde als den geteelde aanduidt zoo ismankindden Engelschen het menschdom.Kindluidde bij ons in deftigen stijl nog voluitmenschen-kind, om een mensch-schepsel, dat is, mensch aan te duiden. Vergelijk Huydecoper op M. Stoke. I. 243. Andreae Lex. 144, en het Glossarium Saxonicum op den Heliand door den voortreffelijken Schmeller opkind.Maar welk verband is er nu tusschen vischkuit (ovariam piscium) en het kuit (sura) van den mensch? de kuiten, en den naamsoorsprong tusschen onze kuiten, en krulhaar? Men moet de kuiten eerst een zeker voeder geven om krulhaar te krijgen!—De kuiten hield het algemeen volksbegrip voor een der zetels van de teelkracht, even als het kuit in de visschen er het voortbrengsel van was, en dus nietslechtsvoor het sieraad, maar ook voor de kracht des mans, terwijl kuiteloos en ontzenuwd voor woorden derzelfde beteekenis golden.Hja binne murg in kuwten quyt, zij zijn merg en kuiten kwijt, zegt Gijsbert Japix van de lichtmissen in de steden. Wie zijne kuiten had verspeeld kon als man niet meer optreden in deres venerea. Aan krulhaar verbond men niet zoo zeer het denkbeeld van dadelijke kracht als wel van wulpschheid, zoodat iemand met krulhaar als bijzonder proclivis in venerem geacht werd. Van daar ook het spreekwoord,Krul haar, krul zin, Krul leven zit er in. Doch niets bevestigt de waarheid van dit verband meer, dan het relletje, dat de Friezen den onbekende lieten uitspreken, om te weten of hij Fries was:Der is myn klirck sa krol as Klyrkamster krolheerede klirck; aller klyrcken is hi to krol. Idsinga, Staatsrecht I. 251. Daar verder lust de dochter van kracht is, had men de kuiten slechts braaf te voederen om het haar sprong en tier bij te zetten. Holl.Krolsch, salax;krolsche kater. Kil.krol, fastuosus.Toitert, op den horen blaast.Tuiten, canere cornu; van waar het frequentativumtuiteren, Amst.toitere. Dit woord is ten minste 15 eeuwen oud; reeds Ulfilas gebruikte het in zijn bijbelvertaling op 1 Cor. XV 52, en 1 Thess. IV 16 voorσαλπιγξ, bazuine;thuthaurn, zegt hij, bij Kiliaantuythoorn.Met mijn krullen in de krulle van;Krullenomdat eene vocaal volgt;Krulle, omdat een consonant volgt. Zie de algemeene aanmerkingen boven.Smeerde men al maar deur, ditmen, mij, versterkt de uitdrukking; zoo ookjenals de 3de persoon optreedt.Dat gaf je daar een stank om te bezwijken;dat zuipt je daar als tempelieren.Ik heef, ik heb. Zij die niet verder zien dan hun spelboek, trekken zeker van dezen vorm den neus op als een grof misbruik in den mond van het gemeen. Ondertusschen isheefeven regelmatig alsheb.Ik hebconjugeert immers den 3den persoon noghij heeft, van het oudeik heef. Zoo ook het Ags.habbe, ik heb;haefst, gij hebt;haefth, hij heeft. Doch het Scandinavisch heeft defdoor de 3 personen en beide numeri heen;hefi, ik heb;hefir, gij hebt, hij heeft;höfum, wij hebben;hafith, gij hebt;hafa, zij hebben. Landfr.ik haf, dou heste, hi het;wi jimme, hja hauwe, etc.Opfrissertje, als ’t den hemel belieft! De jenever strijkt ’s morgens den dauw van de maag en doodt de pieren! De jenever beschermt den mensch tegen de guurheden der buitenlucht! De jenever is voor de maag wat de zweep voor een oude knol is, en doet ons lekker eten! De jenever bezorgt ons een lekker knippertje na den maaltijd! De jenever is een hond, die ons bijt en geneest tevens: hij doet ons delicieus en copieus theedrinken, en zet de thee weder af! En onder alle die zegenrijke werkingen voor onze gezondheid verschilt hij nog hierin van de Apothekers dranken, dat hij heerlijk smaakt, en wat veel, oneindig veel, zegt, in de ellende en armoede den doffen geest opfrischt. Er is maar ééne ziekte enééngeneesmiddel, en dat is de jenever!Gunter, ginder:tendbeiden goed.Ginderis uit het oud-Hd.gendra; maar het Goth. heeft 2 vormenjaindré,enjainthro, die gewis ook in het oud Nederlandsch gebloeid hebben. Uitjainthroisgunter.Koudt, dood.Bakbiest, eigenlijk, een spekbeest, een zwaar varken. Kil.back, porcus. Eng.bake, spek.Den ouwe, de oude, d. i. de kapitein van het schip. Het bij alle volken heerschende denkbeeld, dat ouderdom regt tot gebieden geeft, heeft deze beteekenis aan dit woord gehecht: de matrozen noemen daarom dan ook eenen Kapitein van 25 jarenden oude.Geloof jij die, Gijs?Algemeen laat de volksspraak in Nederland det(oudtijdsthin plur.) achter defweg in den tweeden persoon als er gevraagd wordt,geloof jij?is het bevestigend dan blijftt, jij gelooft; maar in den derden persoon enhij gelooftengelooft hij, beiden mett.Slaapmussie, slaapmutsje. Men zet eene muts op om te beter te slapen, en men drinkt bij het te bed gaan een glaasje jenever om te beestachtiger te slapen. In het woordmutsjeis echter deze speling, dat het zoo wel een maatje van sterken drank als een hoofddeksel aanduidt, men zegt immers eenmutsje jenever. In den laatsten zin is hetmudde, koornmaat; diminut,muddeke, muddetje, contr.mutsje.Kromhouts gast, een scheldnaam aan boord voor reizigers, die medevaren. Een matroos is op het dek of klimt in het want; een soldaat of ander kerel, die als passagier medevaart, is onder deks, en dus tusschen de kromhouten, die als de ribben van het schip zijn.Een kromhouts gastis dus een soldaat of ander landkrab, die op zee zijn verblijf tusschen de kromhouten heeft; hier is ’t in figuurlijken zin een naam van verachting, welken Sander aan den Chinees geeft, hoewel een zeeman.Slinger-perdoen;perdoenis een touw, hetwelk tot stevigheid aan de stag vast is, en ter zijde der puttings door eenperdoensblok wordt vastgemaakt. Thans geldtperdoenaan boord ook wel voor touw in het algemeen.Slinger perdoenis een slingertouw, waarmede Sander den langen staart van gevlochten hair bedoelt, dien de Chinees in den nek draagt.Teugens, tegen, enteugen. Oud Hd.gagan, contra. Ags.gegen, gan, gean, gen; metanenon, angean, ongean, Eng.again. Ags.angeans. Eng.against. Uitgegensis onsjegens, maar uit het Ags.to geanesento genesis dittogensoftegenmet verrukking van den klemtoon, die opgensligt, naarto.Teugensis ook weder stad-Friesch; het oude Friesch heeft het Eng.againverzacht inaien, door de Land-friezen verkort totjin. Maar bij de verkorting vanto genlaten zijgen, waar de accent op valt, onaangeroerd en versmelten deovantointsjn. Het Ags.geanesis een genitivus zoo als wij vanvoort, voorts, vaneen, eens, vanregt, regtsmaken.Angieren, met eene kromme bocht ergens tegen aanzwaaien.Zeer eigenaardig wordt het gezegd van een voorwerp, dat aan een touw zit en zich dus in eenencirkelboog beweegt om het puntdat hettouw vasthoudt. Dus zegt men eengierbrug, en de Chinees door Sander bij zijnen langen staart gegrepen en geslingerd,gierdetegen zijne zolen aan, dat is tegen zijne, den Chinees trappende, voeten. Vangyrus, kring, hebben de middeleeuwen gevormdgirare, eenen steen met eene bocht uit eenen slinger werpen. Oud Franschgirer, thansvirer. Van daarGiro, lacinia. Franschgiron, de bogt van den schoot eens zittende.Noordoost, geheel verslagen, in onmacht. Deze uitdrukking is plaatselijk. Hier te lande van eenen boozen wind sprekende noemt men bij uitnemendheid den zuidwesten wind; waarvan de stormhoed der zeelieden, die met breeden rand achter over den nek hangt, nog den naam vanzuidwestervoert. Wie nu door den Zuidwesten wind op strand geworpen wordt, valt Noordoost. Van iemand die in zwijm ligt, zegt men op dezelfde wijze, dat hijbuiten westenis.Klabaaispringers,Klabaieneven alsklabaerdenbij Kil. is geraasmaken door een of ander werktuig. De Chinezen dansen al springende op de hurken, waardoor de schelletjes die zij op het hoofd dragen, bengelen.Toang bagoes!Mooie heer! Een compliment, een eerenaam, dien de Chinees aan den Europèer geeft, wien hij bedriegen wil.Zwabber-kappetijn; van het oud-Hoogd.suebon, in de golven omgesold worden, is het frequentativumsuebaron, heen en weder dobberen; onszwabberen, over land en zee her- en derwaarts omgevoerd worden, zwalken. Eenzwabber, is ook een scheepsdweil aan het einde van een stok gebonden, anders stokdweil genoemd.Zwabber-kapiteinis hij, die meester van den zwabber is, d. i. de aanveger der vuiligheden op het schip.Onze matrozen houden de Chineezen voor aanbidders van den duivel, wien zij dagelijks allerlei lekkere beetjes voorzetten, latende, God aan eenen kant, en zulks om reden, dat God, uit zich zelven goed zijnde, niet behoeft aangeroepen te worden om hem genegen tot ons te maken, terwijl men den duivel moet vereeren, opdat hij ons geen kwaad zal doen. Daarom is de Chinees hier eenzwabberkapitein van den duivel, die aan boord van den duivel het werk van scheepsjongen doet. Dien duivel noemt de Chineesjoosje, volgens onze matrozen, die uit onze Oostersche bezittingen dien naam overgebracht hebben op den duivel van Europa; in de wandeling daaromjoostgenaamd. Ieder kent dejoosjes thee, den naam voor de perelthee, de beste soort van groene thee.Pluimgraaf, eertijds een hoog ambtenaar bij den graaf des lands, die de heffing der tollen bewaakte, en tevens zorgde, dat niemand zwanen hield dan met zijne toestemming. Het scheepsvolk heeft dezen hoogen titel volgens zijnen gewonen stijl toegepast op den varensgezel, die voor de hoenders en de varkens van den kapitein zorgt. Evenwel werd het woord ook elders op lagere bedieningen toegepast, gelijk in Overijsel op de mannen, die het beheer der gemeenteweide hebben, welke menweidegrevennoemt. In den oorsprong beteekent dit woord ook in het algemeen: die een ander ten dienste staat. Het is buiten twijfel, datreefhet thema des woords zij, engehet bekendeaugmentum. Het Engelschereeve, voorsteward, bewijst het onbetwistbaar; wantreevezou niet vangekunnen gescheiden worden, indiengetot het thema behoorde. Het Angels, heeft dan ookge-refa, graaf, en in eene menigte verba, waar de Angelsaxengevoorzetten, missen het de Nederlanders. De Fries heeftfeerwaar de Angels heeftgerefa. Wat is nurefa? Het is één met het Scand.rifr,largus; Neerl.rijve, id. Fris.ri, id. De oude vocaal was echtere, gelijk wij zien uit het perfectum vaneinge-rijven, commodare, officium proestare; praet.geruf; thans verloopen totgerijfde.Ge-refais dus, qui officium praestat. Mijn vriend Grimm volgt een geheel ander gevoelen, te vinden Rechtalt. 753. Tegen dezeeingerefastaat dikwerf een Hoogduitscheaover als ingrafoGr. I. 91, 361.Snertbalie,Balieis eene scheepstobbe,snertnoemt men aan boord groene erwten, voor hetsnarren, snerren, snerten, crepitum ventris edere. Desnert-balie, de bak met gekookte groene erwten wordt door den pluimgraaf, die liever boutjes lust, met eenen viezen lach aangekeken.Alree. De Engelsche zeelieden zeggen daarvoor,All clear!wanneer niets meer in den weg ligt om eene scheepsmanoeuvre ten uitvoer te brengen. In jachten en boeiers, die laveren, roept de man te roer, op het oogenblik, dat hij wenden wil, aan den fokkeman,Ree!ofAlree!Rijstkadraaijen,met een klein vaartuig de rijst van de kust afhalen.Kadraaiis in de scheepstaal het vaartuig, waarmede zoetelaars aan boord van groote schepen varen om hunne ververschingen uit te venten; ook zulk een zoetelaar zelf. Dewijl deze zoetelaars alle kaaien omvaren, waar schepen liggen, en om die schepen hengelen en draaien, worden zijkadraaiengenoemd, zegt Winschoten in zijnenZeemanop dat woord.Praauwmajang: een kleine prauw.Veertig-percenter, woekeraar, die 40 ten honderd neemt, iets dat onder de Chinezen niet ongewoon is.Zwarte boek, schuldboek.Zee-Deventer-koeken, inboorlingen van het eiland BalitenOosten van Java, Deventer koeken genaamd, om hunne bruine kleur, en zee-Deventer koeken om hunne geschiktheid voor de kustvaart.Vrouwe-verdriet, de westmoesson, die de terugkomst van het scheepsvolk in het vaderland tot verdriet hunner vrouwen vertraagt.Breuidseuikers, zijn de zakjes met suikererwtjes enz. welke de rijken voormaals aan hunne vrienden en bloedverwanten door de knechten brengen lieten, als zij trouwden. Thans is het nog in zwang bij burger-enboerenlieden, terwijl rijke bruidegoms hypokras zenden. Het huwelijk oudtijds een koop zijnde, waarbij de bruid uit de macht van vader, voogd, broeder, of wie recht op haar had, tegen zekeren prijs losgekocht werd, zoo schijnt het schenken dezer zoetigheden door den bruidegom aan de bloedverwanten der bruid nog een overblijfsel van het losgeld te zijn voor debruid, waarom het dan ook waarschijnlijk bruidssuiker genoemd wordt.Sluis, gelijk bekend is, te Amsterdam elke steenenboog, die tot brug over het water dient.Sluis, geboren uit het Middeleeuwscheexclusa, ofsclusa, beduidt anders eene afsluiting van water, door middel van schutdeuren; maar sedertsluiselken vrijen doortocht van water beteekende, die door eenen steenen boog gedekt is, viel men in den pleonasmus omschutsluisvoor eene waterschutting door middel van deuren te zeggen; woordelijk eeneschutafsluiting. De Fries gebruikt het Germaansche woordsile, in de stedenverlaat, beide voor schutsluis.Valle van de panne, breken van het tuig, dat hem op het hoofd dreigde te vallen.In mijn nek keek, de zee stortte over de achterplecht, dat is, in den nek van het schip.Moeders bont-boeselaar; in de boezelaars of voorschoten der Hollandsche vrouwen, wanneer zij fijn uitgedoscht waren, was voortijds eene uitgelezene pracht. De voorschoten warenbont, dat is, geruit, vooral met roode kleuren van verschillende diepte. De Oostindische bonten waren te dien einde de gezochtste, en voor een lapje, waaruit een smal voorschootje kon gemaakt worden, betaalde men tot 60 gulden toe, wanneer het staal keurig en zeldzaam tevens was. De Hindelopers, die midden in hunne steigerende welvaart de Nederlandsche dracht nog aanhielden, waren bij uitstek weelderig in deze bonte boezelaars, en schoon mijne verzameling nog op verre na niet volledig zij, bezit ik echter nog over de honderd bekende stalen, elk met zijnen eigenen Hindeloper naam. Wanneer nu de moeder een schoon aanminnig kind had, en met dat kind, netjes in de punten, op haren Zondagschen bont-boezelaar zat te prijken, dan voorspelde zij zich van den knaap eene toekomst van goud en geluk; maar die volgens het volksgeloof eene toekomst van tegenspoed en ontijdigen dood werd, wanneer alles zich zoo uitstekend fraai liet aanzien. Dewijl men al te schoone kinderen voor de voorwerpen der afgunst van tooverkollen hield, waren de Friesche bakers voorheen gewoon, om zulk een lief voorwerp in het gezicht te spuwen; dan immers had de nijd van kwade geesten geenen vat op hen. Nu begrijpen mijne lezers, waarom Sander, toen hij op het punt van verdrinken stond, zeide, „Genacht, Sander! Je bent ook ’n lief kind op je moeders bont-boeselaar geweest!”Dingsig, akelijk, misselijk, een soort van wee-gevoel, waarvoor men geenen naam weet, en hetwelk men met den algemeenen naam dingsig aanduidt, die vandingafgeleid is. Zoo zegt men van iemand, wiens naam men zich niet herinnert,Mijnheer dings. De Franschen gebruiken in het dagelijksch gesprek dikwerf,Va dire à chose, zeg aanMijnheer dings.Dingwordt ook gebezigd van deelen, welkede welvoeglijkheid niet bij hunnen eigenen naam wil genoemd hebben. Zie Kil. opdinghin de noot.Baaitje,duffelschen overbuis van eenen matroos in Friesland, onderborstrok, die over het hemd aangetrokken wordt. Dit woord is weder buiten den regel met zijneb, diepbehoorde te zijn als in het Goth.paida, rok, en het Oud-Saxischepéda. Het Grieksche woord immers isβαιτα, een rok van vellen. Zie Pollucis Onomasticon p. 1364. Ed. Hemsterhusii.Murg-pijpen,mergpijpen, schenkels, waardoor hij zijne beenen verstaat; ik knielde, wil hij zeggen.Gallig,Goth.galga.Inde algemeene aanmerkingen hier boven, heb ik de diastole in dit en andere woorden opgemerkt. De Engelschen doen hetzelfde maar met verandering dergin de verwantew. Uitzwelgen(swalgen) is hunswallowe, to swallow, en uitgalges gallowes, gallows. Ihre leidt dit woord te recht af vangagl, tak van eenen boom.Ribbekast,lichaam, ookribbejakgenoemd.Pitjalling,als ik mij niet bedrieg, in het Maleisch een vaartuig.Alvorens deze aanmerkingen te sluiten, wil ik den lezer nog verwittigen, dat de Heer Van Lennep alleen op mijn aanzoekde Samenspraakheeft opgesteld. Om het oogmerk mijner letterkundige vrienden te Berlijn te bereiken, heb ik den beroemden schrijver de dubbele taak opgelegd, om eene proeve van den plat-Amsterdamschen tongval te leveren, en tevens door deze proeve, die in haar onderwerp van zijne eigene vinding behoorde te zijn, zooveel mogelijk den Amsterdamschen gesprekstoon uit te drukken. Niemand mijner aanzienlijke vrienden in de hoofdstad zal zich, hoop ik, ergeren aan dat woordAmsterdamsch. Bij den navorscher van oude talen en gebruiken, (en in dat karakter trad ik hier op) is het gemeen eigenlijk het volk, omdat het zingt gelijk het gebekt is, en zich aan den voorgang van vreemden in het minste niet gewoon is te storen. De taal ontspringt hier aan de bron der ruwe nationaliteit zelve. Het aanzienlijker deel der maatschappij daarentegen volgt in dezen, iets, waarover men in de zoogenaamdebonne Sociétéis overeengekomen, eene conventionele taal, die van alle belang voor de taalvorschers ontbloot is. Door Amsterdammers kan ik hier dus geene anderen verstaan dan burgerluitjes, die den tongval der hoofdstad op den oudsten en allerplatsten toon uitbrengen.Wat mij betreft, ik ben van oordeel, dat de Heer Van Lennep zich door deze samenspraak in eene rij geplaatst heeft met twee der aanzienlijkste staatsmannen en doorluchtigste geesten van het oude Nederland: ik meen met den Ridder Hooft, toen hij zijnenWarenar, en met Constantijn Huygens, toen hijde klucht van Tryntje Cornelisschreef. Mochten echter onze tijdgenooten, die niet zeer gemakkelijk te voldoen zijn, deze gelijkheid berispelijk vinden, zoo neem ik alles, wat zij in de samenspraak ruw en onwelvogelijk vinden, voor mijne rekening. Ik heb het uitgelokt: ik alleen moet er voor boeten. Zoo ben ik, Lezers! Ik moet anderen de eer laten om smaak te vinden in de taal der zakkenrollers en lichtekooien van Parijs, voor wier schoonheden ik gansch ongevoelig ben. Ik houd meer van die platte taal, waarin de bevelen gegeven, overgebracht en ontvangen werden, toen onze kanonnen Neerlands macht en glorie over den Oceaan uitdonderden, hetzij bij het verbranden van den Royal Charles op de rivier van Chatham, hetzij in den driedaagschen zeeslag, hetzij in zoovele watergevechten, waarbij de Jantjes van Amsterdam of de Friesche tsirlen de vlag van den mast der vijandelijke schepen streken. Ik weet, ik belijd openlijk, dat ik mij daarmede zwaar tegen den tijdgeest bezondigd heb, en ik buig deemoedig het schuldige hoofd om de berisping en den hoon te ontvangen, welke ik meer dan verdiend heb.1Ao1679 gaf Doctor Cornelis Bontekoe zijnTractaat van het Excellenste kruyd Theeaan het licht.2Moederbarenkomt tweemaal voor in den Roman der Kinderen van Limburg, H. S. Maatsch. Ned. Lett. te Leiden, p. 7. C. 4.„Soenes moederbaren, die weet wanen hes gheboren.”Verder nog eens p. 19. C. 2.
Samenspraak tusschen
Den Verhaler,een ververHaarlemmerdijkers.Schele gijs,een tapperZwarte Sander,een Oostindie-vaarderKattenburgers.Klaas de Bobbert,Matroos om de Noord, enHein Rip,een Heerenknecht
Herre jee, Piet, wat ’n lol hebbe da-ar gehat gustere navend bij scheele Geis in de tapperei; weetje, da-arde freweele kurreketrekkeroithangt. Ik weet niet of jem kent, scheele Geis? maar ’t is een sekure: hebbek jou da-ar. De keerel is zoo loizig bang, om zen klante oitter lemeur te brenge, dattie ze om nog zoo veul niet zou teugen spreeke, en ze alteit maar geleik geeft al liege ze, dat de stra-atstiene der van zweete. Nou motje weete, dat gustere navend waren we dan bij meka-ar op de boitekant; ikke, zwarte Sander, die verleede week oit Ostinje is gekomme; Klaas De Bobbert, die zen va-ader op Noorweege va-art, en Hein Rip, die heereknecht is bei den avekaat Van Pingele. Nou ra-ake we zoo an ’t pra-ate over Geis, en hoe ie alteit de mense naa-de mont pra-at; zoo maggek al zoo zegge, „’t Zou al een keerel weeze, zei ik zoo, die ’n dink vertelde, da-ar hei geen ja-a op zei.” „Nou, zeit zwarte Sander, ik wil dan wel zien, zeit ie, of ik ’m dan jandomi zoo ver niet krijg, dattie teugen me zeit, dat ’k ’t lieg.—”’k Wet van niet,” zeit Kla-as.—„Waarom?” zeit Sander. „Om ’n zoopie,” zeit Kla-as. „Top,”zeit Sander,„Dat gaat.” „Nou, weet-je wat,” zeit Hein: Da-ar moste we ’n grap van hebbe. We zelle, potverdomme, alle vier, zoo as we hier zijn, ijder op zen beurt een leuge vertelle, en de-genige, waarteugen ie zijt, dattiet liegt, die zel van de andere vrij gehoue worde.” Nou, dat was goet. We koieren dan met ons viere na-ade freweele kurreketrekker.—„Gen avend, moeder de vrouw!” zeit Sander,„Genavond, Scheele! geef me rijs een taaie van je, assieblief; ik bin da-ar straks van een ouwe jiffrouw geskrokken, en ik mot er de skrik euiwtdrinke.”—Nou, Geis geeft m’ ’n slok.We gane zitte, en we nemen ook ijder ’n slok. We peipe reis an, en zoo beginne we over koetjes en kallefies te pra-ate. Nou hadde-we afgesproke, we zouwen om beurte vertelle, eerst ikke, danHein Rip, dan Klaas, en dan Sander voor ’t la-ast. Nou vraagt me Hein voor de foef, „Jan!”zeittie,„hebjen ’t druk op de winkel, da-ar je nou op bint.”—„Dat mag wel zoo weeze,”zei ik;„’t is tegenwoordig al heel krappies, en er valt niks te verdiene, zoo as ook wa-ar is. Alleenig gepisseerde week hebbek nog een karreweitje gehat; ma-ar da-ar haddek ha-ast het hacchie bij ingeskoten.”—„Ei,”zeittie,„en wa-ar kwam dat bei?” zeittie.—„Dat zellek je zegge,”zei ik:„der most de poi van ’n hois op de Binne-namstel opgeschilderd worde, en dar hadde we de leêr oit ’t soldervenster oitgestoken mit ’n plank er boven op, en da-ar zat ik ouwer gewoonte nop, zoo as ik honderd en doizend ma-alen geda-an heb.Nou, da-ar zat ik dan op en wist van de prins geen kwa-ad: alleen mottek je zegge, ik hat passies te voore teuge de kou een hartversterkinkie genoomen en ’n trap-op-je hart toe: ’n mens is toch geen trekpot! en of ’t nou da-ar van was, weet ’k niet; ma-ar terwijl ik sat te schildere, da-ar keik ik zoo kasseweel na benede, en da-ar wort ’k in eens zoo ra-ar om men hart en zoo drizilig as ’k nog nooit geweest ben. Ik weet er anders niks van, ma-ar nou was ’t net of de stra-atstienen een galapaade danste teugens men an. Da-ar raak ik, hoe weet ik zelvers niet, de tra-amonta-ane kweit, en doikel ik perdoes van de leêr langs de geut na-ar benee-en dat ’k poddoome niks anders docht, of ’k zou zoo van boovenneêr met me donderement op straa-at gevalle we-eze. Ma-ar gelukkig zie ik onder ’t valle iets zwarts teuge de muur; da-ar denk ’k, heb ik jou da-ar?Ik klem me vast met me beide hande, en bleif zoo hange tot ze me met een leêr komme helpe. En wat denkje nou dat dat zwarte was, da-ar ik men an vast hiel?”
„Wel!”zeienze,„wie kan dat raaie?”
„Nou,”zei ik,„dan zal ik ’t je zegge; ’t was de schaduw van de geut van ’t hoekhois an de overzei, die vlak teuge de poi scheen.”
„Nou, dat zel ook wa-ar weeze,” zei Sander; „geloof jij dat, Gijs?”
„Och,”zeit Geis,„wat zek er veul van zegge; ’t kan makkelik waar weeze, as ik dat zoo eens na’adenk Onze lieven Heer is allemachtich.”
Nou, ik zeie niks: ’t was voor mijn al mis. We namme nog een afzakkertje, en toe begonne we, alweer voor de foef, Hein Rip te pla-agen, en we vroegen em alzoo, wattie zen koite toch wel te vreete gaf, dat zen haar zoo krulde?—want je weet, Piet, Hein Rip is ’n rechte poppegek met zen krulletjes en zen scheijing in zen hooft. „Nou,”zeit ie,„op dat apperpoo zel ik je wat vertelle. Laast hat ik voor onze Mevrouw na de Fransche kapper geweest in ’t selon, en daar hat ie mijn ’n prommenaadepot angesmeerd van acht steuivers. Daar groeiden ’t haar van zoo gaauw men ’t er op smeerde, zij de kapper. Nou ik dacht, ik kon ’t rieskeeren; an acht steuivers binne we niet bedurve. Daar most ik met men volk na den Haag met de spoorweg; ikke in de wegonn, en men volk in de dielzans. Daar komme we te Haarlem, en ik kijk zoo rijs euiwt na de loopende motief: maar net toitert de conterleur en we ganen vort, en daar blijf ik me met mijn krullen in de krulle vanhet hek verwart zitte. Daar dacht ik niet anders, of me kop gink of, maar gelukkig kreeg ik ’n trankielen inval, ik haalde me potjen euiwt me sak, en smeerde me al maar deur an de krulle, die vast zatten. Daar begon me krul te groeien, te groeien al maar deur, en ik maar zonder ophoue te smeere zoo hart ik kon, tot dat ’t potje leeg was. Maar gelukkig ware we toe net an ’t staatsie-on van de Voogelesank, en daar hield de trijn op. Toe vroeg ik een skaar te leen an ’n juffrouw, die skeuins over me zat, en ik knipte me de krul of. Ik heef, toen ik weerom kwam, men haar weerom gevraagd: maar, ja wel! Ze hadden ’t in mekaâr gedraaid, en gebreuiken ’t as ’n kabel, om de ankers mee te winden.”
„Wel,”zei ik teuge Geis,„geloof jei dat? Ikke niet.”
„Och!”zeit Geis,„as ik zoo nadenk, onze lieven Heer is allemachtig; ’t kan makkelik waar weeze.”
Das ook al mis, dacht ik. Nou! we namme nog en opfrissertje, en toen vroege we an Kla-as of ie ons niks te vertelle hat van sen laaste reis. „Wel,”zeit ie,„wat zou ik veul zegge? Heel veul merkwaardigs is me jeuist niet overkomme: alleenig toch één dink, dat nog al aardig was. Daar waare we op de hoogte van Drontem, en leggen er te kooi op ’n soomerse nacht, dat gunter om de Noort geen nacht is, om zoo te spreeke; daar voele we altemaal een schok as of we beroerd wieren. We loope na boove, niet anders denkende, of we hadden op ’n klip gestoote; en ik zei al teugens me maat: „Pas op je telle, Frans! We binne der omkoudt.” Maar ja wel! ’t was geen klip, maar een lomp bakbiest van ’n wallefis, die te slaape lag, en die we dwars over zen ruggestreng waare heen gelaveerd. Daar wort me dat biest zoo vergiftig nijdig, dattet wel duizend voet euiwt ’t water opspringt en vlak boven onze kop weer neerkomt. „O, Kreemenie!”dacht ik,„we binnen om zeep.” Maar wat beurt er? Die dikke grobbejanus komt met zen buik net op de grote mast te land, en blijft er op vast zitte as en wimpel. Den ouwe werd bang, dattet skip topswaar zou worde, en sond ons met alleman na boove. We hakten nu zen buik open, we lieten de traan en ’t vet in de tonne loopen, en zoo kwame we te Drontem an met ’n wimpel, die nog nooit op zee vertoond was geweest.”
„Wel, potdome, die is sterk!” zei Hein,„Geloof jij die, Gijs?”
„Wel,”zei Geis,„Onze lieven Heer is allemachtich! ’t Kan makkelik waar weeze, as ik et zoo naadenk.”
„En jij,”zei Hein teugen Sander.„Hij jij niets te vertelle?”
„Wat zou ik?” zei Sander. „Ik heb nooit veul beleefd, en wat ik je vertellen kan, beteekent bezonder weinig, maar die ’t beter weet, mot ’t zegge, en daar huurt de schipper zen volk op. We zellen onderwijl rijs anpijpen en nog en slaapmussie neme; dan zel ik je net zegge, waar ’t op staat, en wat me gepisseerde jaar in straat Sunda is wedervaare. Op ’n dag, dat ’k den ouwen an wal had gebracht, kwam men ’n Snees op zij, en praaide men, of ik ook ijzer of touwwerk had om te verkoope? Wacht, zij ik, jou kromhouts-gast! Ik zal ’s eventjes met jou hoofd speule. Met één kreeg ik hem bij zijn slinger-perdoen, en liet ’m teugens de zolen van men schoenenangieren,dattie noordoost lag. Wat doet de kabaaispringer? Hij zet zen staande en loopende want weer an, en zijt „Toang bagoes.”Ik docht dat je handel deê.” Dat doe ik ook, zwabberkappetijn van de duivel, zei ik, maar ’t is in kraak-amandelen, en je ribbe selle de pitten sijn; versta-je? Hij lachte as de pleuimgraaf tegen de snertbalie, en vroeg, of ik ’t met hem wou afdrinken? „Alree, man!” zei ik, en we gingen in de tapperij, en zoo al keuvelende vertelden ie me, datter veul geld met rijstkadraaijen te verdienen was, en dattie een prauwmajang hat, die ie me daartoe verhuren wou. „Kom an!” dacht ik, „dat mot je wage, Sander!” Toe nam ik van onze veertig-persenter twee maanden op ’t swarte boek, en met verlof van den ouwe, huurden ’k de praauwmajang met twee zee-Deventer-koeken, en liep straat Sunda in, maar dwars van Anjer krijg ’k deVrouweverdrietvlak op steven. Het waaide dat gene zes heereknechts ’n mand met breuid-seuikers tegen een sleuis op zouwen getrokken hebbe. Ik keek maar na ’t valle van de panne; maar toe de zee me in me nek keek, toe dacht ’k: „Genacht Sander! Je bent ook ’n lief kind op je moeders bont boeselaar geweest.” En ’k wier dingsig onder me baatje. Kijk, maats! toe was ’t, as of me zo’n Engel in me nek schopte, en zei: „Bid, beest!” Ik viel op mijn murgpijpen, en wier met de pitjalling an wal gesmete op ’n onbewoont eilant. Daar zag ’k ’n gallig staan, en daar honge vier kerels an te waaie. Den eene dat was en bakker, die vals gewicht gebreuikt had; de tweede was ’n knaappie, die de ribbekast van zen maat voor de scheê van zen mes had aangezien; de derde dat was ’n kouwelikke pottentaat, die van zen buurmans heuis ’n Sint Maartens vuurtje gestookt hat om zich te warmen.”
„En de vierde?” vroeg Geis, toe Sander ophiel met vertelle.
„De vierde,” zei Sander teugens hem, „dat was jou vader, Gijsmaat.”
„Dat liegje,” zei Geis; „mijn vaader is op ’t Karthoiser kerkhof begrave.”
Met klapte men allemaal in de hande, dattet zoo daaverde, en gawen Sander de weddinkschap gewonne. Geis lachte zelf mee, toen ie hoorde, wat ’t geval eigentlijk was, en we hebben er wat ’n lolligen avond mee gehat, Piet! Jaa, ’t is een rare keerel die Sander.
Aanmerkingenop dePlatamsterdamsche SamenspraakvanMr. J. van Lennep.Amsterdam, vergeleken met de oudste steden van ons vaderland, mag inderdaad wel eene zeer jonge stad genoemd worden. Niet voor de 12de en 13de eeuw heeft de geschiedenis zekere bescheiden van haar aanwezen, en de beginselen, uit welke zij toen haren oorsprong nam, waren zoo nietig, dat ze de melding dertijdgenooten geheel ontglipt zijn, en wij aan onze eigene gissingen schier ten eenenmale worden overgelaten. Met groote waarschijnlijkheid mogen wij echter aannemen, dat de boorden van IJ en Amstel, waar zij samenvloeien, in den beginne met visschers bezet waren, die hunnen tijd tusschen de vischvangst en het melken van eenig vee verdeelden, en dat de verspreide buurten, in welke zij woonden, allengs door scheepvaart en handel vergroot, ten laatste die uitbreiding erlangd hebben, dat zij aan elkander stieten en tot eene stad versmolten.Wanneer ik de ondervinding raadpleeg, welke ik omtrent de verscheidenheid der dialecten in visschersbuurten, op kleine afstanden van elkander gelegen, heb opgedaan, dan blijft er bij mij geen twijfel over, of die eerste gehuchtjes van Amsterdam, schoon door tusschenruimte slechts van halfuren van elkander gescheiden, hebben zich door merkbare verscheidenheden in hunnen tongval onderling gekenmerkt; verscheidenheden, welke een smelting van zes eeuwen nog niet geheel heeft kunnen vereffenen op die punten der stad, wier verwijdering de minste aanraking gedoogde. Ik bedoel den Haarlemmerdijk ten Noordwesten, en Kattenburg aan den Noordoostelijken uithoek der stad gelegen. Het verschijnsel is bekend en mijn geestige vriend J. Van Lennep heeft het onderscheid in acht genomen in de zamenspraak, die hier voorgaat. Zoo bezigt de Kattenburgereui, waar de Haarlemmerdijkeroizegt; b. v. Kattenb.:leuizig, deuizend, keuiren, euiwt; Haarlemmerd.:loizig, doizend, koiren, oit. De Kattenburger bezigtij, waar de Haarlemmerdijkereiaanneemt; b. v. Kattenb.:bij, hij, zij, jij, tapperij, zijt, trijn, rijs, Gijs, Haarlemmerd.:bei, hei, zei, jei, tapperei, zeit, trein, reis, Geis. In het eerste geval hebben de Kattenburgers dea, in de oorspronkelijkeau, veranderd ine, en de Haarlemmerdijkers ino; de Kattenburgers deuinuien de Haarlemmerdijkers ini. In het tweede geval hebben de Kattenburgers deijuitgestrekt niet alleen over dei, zooals inhij, jij, maar ook overeizooalstrijn, spoortrein,zijt, zeit, zegt; terwijl de Haarlemmerdijkers deeitoegepast hebben ook op dei, zooalstapperei, hei, jei, enz.; eene neiging, die, ware zij in de schrijftaal gevierd geworden, nog meer verwarring en eentonigheid in het Hollandsche klinkerstelsel zou gebracht hebben, dan er werkelijk reeds in heerschen. Ondertusschen is het onderscheid, helaas! tusschenijeneiin de midden en lagere volksklasse hier des te merkwaardiger, daar het gehoor der beschaafde Amsterdammers niet in staat is om eenig verschil tusschen deze klanken op te merken, en zij alzoorijzenenreizen, kleinenklijnniet anders dan volgens een spelboek, of op het geheugen af, goed weten te schrijven.Er is in den Haarlemmerdijkschen tongval een geheel eigenaardige toon, op welken alle woorden uitgebracht worden, en die ontstaat uit de eigenschap om diep uit den lossen en wijdgeopenden gorgel te spreken. Min of meer iets van dien aard aan de Hollandsche taal eigen in het algemeen, waarom de vreemdelingen onzeg, die als keelletter het sterkst door dien toon gekleurd is, zulk eene ondragelijke rochelletter vinden; maar de echte Haarlemmerdijkers drijven dien toon tot zijne uiterste grenzen. Dit voortstooten uit den bodem des slappen strots duldt geene teedere vocalen, die alle breed gapen, en alleen in staat zijn aan de tegenwoordige spelling met twee a, o, of e’s, die een aanhouden op denzelfden klank en toon onderstellen, te rechtvaardigen. In vele woorden dus, waar de tegenwoordige spelling eene enkele vocaal wil, heeft de Hr. Van Lennep zeer juist twee geplaatst, zoo alsnaa, raaden, slaape, waare;weeze, keerel, boove, oopen, voor na, vader, slapen, varen, waren; wezen, ketel; boven, open. Het ligt in de natuur deradie eene zuivere keelvocaal is, even als derg, dat zij boven alle andere door den gapenden uithaal moest gekenmerkt worden, zoodanig dat de Hr. Van Lennep het noodzakelijk heeft geacht om deain het Haarlemmerdijksch niet alleen te verdubbelen, maar het tweetal door een streepje van elkander te scheiden, even of het begin en het einde der vocaal door eene golving der stem gesplitst weerden. Zoo ziet men dan geschreven, b. v.ma-ar, la-ast, pra-ate, stra-at;ja-a, na-a, voor maar, laast, haast, praten, straat, ja, na.Deze neiging om diep uit den lossen gorgel te spreken vereischt eene inspanning der benedenkeel, die de spraakorganen in den mond niet toelaat om in het eigenste oogenblik met dezelfde inspanning werkzaam te zijn, en niet alleen eene buikspreekachtige heeschheid in den toon, maar tevens eene zekere onbestemdheid in de uitspraak der consonanten teweegbrengt. Bij de Kattenburgersis de toon scherper, hooger, krijtender, om mij zoo eens uit te drukken, en zij bijten u de consonanten als het ware toe.Overigens valt er ten opzichte der dialecten in het algemeen zeer weinig merkwaardigs te zeggen. De toevloed van vreemdelingen uit alle oorden der wereld, en van Nederlanders uit alle provinciën der republiek in het bijzonder, had de noodwendige strekking om de eigenheden, door welke de taal der burgers zich onderscheidde, reeds zeer spoedig af te slijten. Wie zich van deze waarheid wenscht te overtuigen, hebbe slechts eenige bladzijden met een taalkundigen blik te lezen in deklucht van Oene, welke Jan De Vos in de eerste helft der 17de eeuw in den Amsterdamschen tongval geschreven heeft, en sedert dien tijd zijn er nog vele afwijkingen van den gemeenen schrijftrant vervloeid, die in het Amsterdamsch van onzen tijd niet meer te vinden zijn. Van degene, die overbleven, schijnen mij de volgende de merkwaardigste.De doffeein de lettergreep, die het woord eindigt, is niet in staat om de volgendenop te houden. De apocope van zoodanigenis bestendig.Gustere, liege, brenge, Noorwegeenz. staan voorgisteren, liegen, brengen, Noorwegen.Het gevoel voor de welluidendheid is echter bij de Amsterdammers zoo levendig, dat zij, om zoo veel mogelijk hiatus te mijden, eenentusschen de twee vocalen inschuiven, met welke de eerste syllabe sluit en de volgende begint, hetzij dat zij dienhechten achter de eerste lettergreep of doen voorafgaan aan de volgende. Zoo zeggen zijmijn, al, zen, om, zen alteid, jen assieblief, wen ofgesproken, den een hoorden ik, voor mij, ze = zij, je = jij, we = wij, de, hoorde; daarom dan ooktoe begonne we, toe net, maartoen ik. Denvoor de volgende syllabe, zoo alsgustere navond, binne-namstel, gewoonte nop, in plaats van avond, Amstel, op.De Amsterdammers sluiten gaarne met de tennis, waar onze boekentaal de media plaatst; eene echt Nederlandsche neiging der spraakorganen, waarvan wij echter ook eene menigte voorbeelden aantreffen in Grieksch en Latijn. Zij zeggendink, mant, lant, noort, wet, hat, goet, voor ding, mand, land, noord, wed, had, goed; eene menigte voorbeelden van dien aard zal men bij Maerlant en zijn tijdgenooten aantreffen. Deze neiging, in den blinde bot gevierd, zoude verwarring veroorzaken. Er is b. v. geene wet in de natuur der spraakorganen, die ons verbiedt te zeggenhard, geld; zegt menhart, gelt, gelijk hier, dan heeft mendurusencor, pecuniaenvalet, door elkander geward. Men vindt hier ookhooft, in plaats vanhoofd; doch niemand heeft ooit anders gesproken of kunnen spreken danhooft, en de spelling metfdis eene ongerijmdheid, ten minste zoo oud als Kiliaan. In de woordenboeken b. v. van Joannes Bogard te Leuven 1563, van Petrus Dasypodius te Antwerpen 1569, van Plantijn te Antwerpen 1573, om van anderen te zwijgen, vindt men nog de ware spelling vanhooft, hoofden. Het verraadt eene diepe onkunde in de natuur der tennis en mediae bij onze spelmeesters, dat zijfdwilden vereenigen ten einde het singularis gelijk te maken aan het pluralis: het was nog erger, dan dat de Latijnsche spelmeesters gezegd hadden: „Omdat gijregesin het meervoud spelt, zult gij ookregsen nietreks= rex spellen.”De media dentalis vervloeit tusschen twee vocalen, b. v.gehoue, beie, zeien, zouwen, voor gehouden, beiden, zeiden, zouden. Somtijds ontwikkelt deualsdan in plaats derdhare consonantische lipblazingw, en deihare consonant j, zoo als inouwe, scheijing, voor oude, scheiding.Omgekeerd ontwikkelt dejin de diminutive terminatiejeofjes(=tse, tsen, ken, kens,) eeneiachterk, versterkinkie, versterkingje; achter p,krappies, krapjes,knaappie, knaapje; achterfkallefies, kalfjes: achter despassies, pasjes, om de samenkorting vankj, pj, fj, sjte ontduiken. Depensworden hier in het schrift, maar niet in de uitspraak verdubbeld, dewijl volgens de wet der Nederlandsche spellingpasies, krapies, zoude gelezen wordenpa-sies, kra-piesen nietpas-ies, krap-ies. Ik voeg deze aanmerking er alleen bij om het vermoeden voor te komen, dat de tweedepofsuit eene assimilatie derjaan depofszoude geboren zijn. Inassiebliefisassiezamengesteld uitas ’t je, en daar is’tgeassimileerd aansen dus dubbel in het gesproken woord en schrift beide.In vele woorden houden zij bij de opening nog de oudeskaan in plaats der Hoogduitschesch; b. v.skaar, skeuins, skoten, skrokken, voor schaar, schuins, schoten, schrokken. Aan de Zaan vertoont zich dit overblijfsel der zuivere taalnog algemeener en uitgedrukter. Zoo hoort men ook nog dikwerf de zuiveresin plaats van dat gebroken halfslachtig ding, hetwelk wijzschrijven; b. v.souzoude.De samenhorting van op elkander volgende consonanten wordt door dezen tongval dikwerf gemeden, zoowel doorjinite veranderen, als wij straks zagen als door er eene vocaal tusschen beide te voegen, en het woord alzoo met eene lettergreep te verrijken. Zoo vinden wij hier, ten opzigte derl, althans voor eene andere consonant, hetzij met die consonant vereenigd in dezelfde lettergreep,gallig, voor galg, hetzij in twee lettergrepen gescheiden,wallefis, allemagtig, kallefies, voor walvisch, almachtig, kalfjes. Op het einde des woords mijdt men de samenhortinglddoordweg te laten, als inhiel, voorhield. Metrdgebeurt hetzelfde aan dedin het midden des woords, inwierenvoorwierden, en metftdoortweg te laten, als inassieblief, voorblieft, belieft. Deblvloeit gemakkelijk.Deievoor deê=ei, die ten tijde van J.De Vos dezen tongval onderscheidde, b. v.ien, een:miester, meester;geried, gereed, enz. is thans bijna tot deêbekeerd; er zijn evenwel nog sporen van, zoo als instraatstiene, straatsteenen,biest, beest, enz.Een oppervlakkig beschouwer zou licht in den waan komen, dat in het Amsterdamsche nogal het een en ander land- en stad-Friesch zat; doch wie nauwkeuriger toeziet, zalinsommige gelijkheden niets anders dan toenaderingen tot de eerste algemeene taal vinden. Zoo zegt het land-Frieschmurg-pîpenen de Amsterdammermurgpijpen, voor mergpijpen; docheis hier de karakterlooze ontaarding van eene vroegereain het OudHd. marag, die metea, eoenütgs.mearg, meorg, Fris.mürg, gelijk stond. De stad-Friezen zeggen even als de Amsterdammerbedurven, praes.bederf; maarbedurvenin plaats van bedorven, is het ware praeteritum, dat wij nog hooren innood-durft, thans nooddruft. OudHd.darf; praet.durfta. Maar deoinofvoorais zuiver Anglo-Friesch; Ags. Oud-Friesch, land-Friesch, Engelsch,of, af.De korte vocaal, of die daarvoor bij de Amsterdammers geldt, verharden zij dikwerf door haar op den volgenden klinker te doen stuiten, b. v.nam-men,ge-kom-me, kouwelik-ke, pot-tentaat, kas-seweel, in plaats van na-men, geko-men, kou-delij-ke, po-tentaat. ca-sueel.Motin plaats vanmoetis verharding derô, die gehoord wordt in het Goth. Oud-Sax.motan, kunnen; Ags. Oud Fr.mot. Inmoetis de Hoogduitsche vocaal vanmuoz. Het Land-Friesch gebruikt de harde kortea, matte, moeten;mat, moet; gelijk de Amsterdammer de harde korteoinmotte;mot. Deze verharding verschraalt deuinJuffrouwzelfs toti, zoodat het als bij de stad-Friezen somtijdsJiffrouwluidt.Vele samentrekkingen van lettergrepen hebben hier, gelijk in elke volkstaal, plaats. De voornaamste zijn,hebbe, hebben we;komme, komen we;ik zeie, ik zeg je:hij, hebt gij, (verkort inhê-y, hij.)’kt, ik het;zek, zal ik;’m, hem;jem, je hem;mekaâr, malkander;gen avend, goeden avond;Snees,Chinees, (van daar,dat is een Snees, een bedrieger)das, dat is. Nu zijn er nog eene menigte misselijke uitspraken van vreemde woorden, die hoe ongeregeld in schijn, echter op bekende en door de spraakorganen geliefde verwisselingen steunen; zoo als b. v. dervoorlachterf, infreweele, fluweele, alleen om de monotinie met de volgendelte mijden, gelijknvoorrommonotiniemet eene voorgaanderte mijden, inKremeenie, Christus Maria. De liquidalvoor de aspiratie inlemeurvoor humeur; de oplossing deruinwom hiatus te mijden inkasseweel, casueel; omzetting van letters,aperpo, apropos; gewone overgang vanaine, selon, salon de coëffure;wegonn, wagon; vervloeiing vandtusschentwee klinkers (devofwbekleedt dan de plaats vand)avekaat, advocaat.Verder,deelzans, diligence;conterleur, conducteur;prommenadepot, pommadepot. Het ligt in den geest van elke taal om vreemde woorden door eene kleine verandering tot hare eigene kinderen te maken; het voorbeeld vanloopende motief, voorlocomotiefis zeker wat buitensporig, maar eene menigte geijkte woorden zijn aan dit beginsel hun bestaan verschuldigd. Onder deze behoort buffel voorduffel, enJan, het is een jan, in houding vol moed en kracht, voornan, gelijk nog de Friezen, van Goth.nanths, andax; Oud Ned.nenden, andere. Het woordgrobbejanusis niet alleen Amsterdamsch, maar ik mag wel zeggen Nederlandsch, het beduidt een groven lomperd van lichaam en manieren beide, en het Hoogduitsche woordgrob, in plaats van het Holl.grof, is hier tot thema gekozen, omdatde Westfaalsche grasmaaiers in dit land als onbeschofte botterikken aangeteekend stonden.—Verder beteekent eensekureiemand, die voorzichtig is tot bangheid toe, entrankiel, wat wij met een even onduitsch woordkordaatnoemen, van het Franschetranquille, stil, die niemand stoort, doch hier genomen in den Nederlandschen zin vanrustig, die door geen gevaar in de kalmte en vastheid zijns gemoeds gestoord wordt.De overige aanmerkingen, die onder geene hoofdsoorten te brengen zijn, zal ik thans naar de orde der woorden, op welke zij gemaakt zijn volgen laten.Lol, pret.Thee-lol, theebezoek met het noodige gekakel. In dien zin isloluitlodelsamengetrokken.Lodelis gezang, van het frequentativumlodelen, contr.lollen, lullen, bij Kiliaan numeros non verba canere; frivola loqui.Lol, lul, ratio harmonica. Het primitivum is ’t Goth.linthon, canere, waarvan ’t Holl.luit; (luden)luiden. Vanludenisludelen, contr.lullen.—Vanlolis ooklollig, prettig.In Beijeren geldt nogludel, sauggefass für kleineKinder. Bij onslul, de koperen pijp aan de slangbrandspuit, enveretrum.Nog is er een anderlol, segnities. Eng. tolull, recumbere;lolle-pot, een stoof met vuur, waarover men zich lui zit te koesteren:lollen, over een stoof met vuur zitten.—In de geslachtlijst van Bilderdijk zijn deze thematha onder elkander geward.Loizig, bezet met luizen. Een lichaamsplaag veranderd in een vloek, zooalsafgemiterd, belazerusd, bezukt, enz. alles tot versterking der beteekenis, gelijk het Franschepeste, of onsduivelsch, bliksemsch, enz.Jou, u, dat. en accus. van nom.Jij, Gij, FrieschJou, Eng.You, id.Klante, klanten, uit het FranscheChaland.Zen, de regelmatige dativus van zij, gelijkhunvanhij.Zij, illi, behelpt zich anders in de casus met de verbuigingen vanhij, hun, hen. Oud Nederlandsch, plur.si, illi; dat.hem, thanszij, hun.Veul, veel, stad-Frieschfeul, in eenige oude land-dialecten van het Frieschfüle, Twentschfulle. Oud Nederl.voel, waaruitveul, gelijk uittogenisteugencontra. Deeuheeft zich in den loop der eeuwen verplat tote. De oude vocaal in de wortelsyllabe waso, welke men hoort in het Gr.πολυς, het land-Frieschefolle, multum, het Scandinavische met den voorslag deri, fiöl, die eindelijk de oorspronkelijke vocaal van hare plaats drong.—Goth. Oud Hd.filu. Hd.viel. Bij de Angelsaxen goldt oorspronkelijk dea, die nog in het Estnischepalio, veel, is. Angels,feala, waaruitfeola, het Friesch der oude wetten,fel.Ie, hij. Dehinhijheeft reeds het oudste bekende Nederlandsch, en toch is die aspiratie betrekkelijk nieuw, gelijk men hoort in het Goth.is, Oud Hd.ir, Oud Sax.he, maar in gen. nogisdat,imu, acc.ina. Reeds in het Angels, en oud Friesch treedt ook dehvoor in alle casus. Het Grieksch heeft in dit woord de aspiratieὄς ἤmaar het Latijn, dat ouder is, niet,is, ejus. De Amsterdammer onderscheidt het aan- en afwezen der aspiratie in de uitspraak zeer nauwkeurig. Hij zal nooit zeggende has in de aardkolk, zoo als hier; deieis dus een oude vorm, des te verwonderlijker omdat hij tegen het bestendig gebruik der Amsterdammers ook de oude waarde deri, die thans meesteiis, bewaard heeft.Zoopie, slok jenever.Ik zuip. praet.ik zoop, van waarzoop-ken, stad-Frieschsoop-ke, Holl.zoopje, zoopie, uitzoap-tsje. De Fries zegtik sûp(soep) ik zuip, met eene zuivereu, de Hollandscheoe; maar in praet.ik sûep, (soep) met eene uitgehaalde meer door deoaangedaneu. De oude Friezen zeggen daaromien sûepke(saepke) en de Hindelopersien sûep(soep) een slok haustus. Scand.sûp, jusculum, Franschsoupe; Frieschsûpe, (soepe) karnemelk.Top, aangenomen! Het zij zoo!Toppheeft het plat Duitsch in dezelfde beteekenis. Het woord is zoo oud als toen de Franken, Nederduitschers van afkomst, dit woord in Gallië brachten, waarvan nog overig is het tusschenwerpseltope,j’y consens, entoper,consentirà une proposition. De laatste Fransche etymologisten leggen dit woord af van het Hebreeuwscheטוב, goed, en Hull haalt tot voorbeeld aan dat Bathseba door Adonias gebeden om aan Salomo voor hem Abisag ten huwelijk te vragen, antwoordde,טוב, c’est bon. Goed! Best! Het is mij onmogelijk eenen Franschman in zijne geleerde vlucht te volgen, en mij wat korter aan den Germaanschen grond houdende zie ik intophet overblijfsel dervergrijsde gewoonte om met de toppen der duimen elkander te stooten, gelijk men thans elkander in de hand slaat, bij het sluiten van koop of overeenkomst. Outsen heeft nog in Noord-Friesland gezien, dat een oude grootvader met zijn kleinzoontje overéénkwam, dat zij elkander woord zouden houden, en ten teeken daarvan de duimen omkeerende de toppen op elkander drukten. Outsen.Glossarium der Friesischen Sprache, in voceTopp. Daarom zegt men in Osnabrugmit einem toplichten, voor het met iemand houden.Top, ooktipp holden, zijn woord houden, overal in het Platduitsch. Bij Haltaus op het woordaufstippenvindt menmit oren vingheren upstippen, met hunne vingeren tegen elkander stooten ten teeken der waarheid, ook alleenupstippen. De handpenning dien men elkander gaf ten teeken van geslotenen koop, of verhuring, noemde men daarom ooktopschilling. Nu verstaat men ook wat het in het Fransch wil zeggen:Je lui tape la main. De herkomst en de ware beteekenis dezer gewoonte moet gezocht worden bij de volken, die uit midden-Azië opgerukt een tijdlang aan de boorden der (Pontus Euxinus) Zwarte Zee gewoond hebben, en van daar verder voortgestooten, als onze vroegste voorouders, onder verschillende benamingen in Europa gevallen zijn. Onder die volkeren of hunne naburen behoorde een deel van het rijk van Mithridates, van wier koningen Tacitus verhaalt, dat zij, een verbond aangaande, de eene zijne rechterhand sloot in die des anderen, waarna men vervolgens beide duimen wel vast aan elkander bond. Nadat op deze wijze het bloed in de toppen der duimen gedreven was, opende men door eenen lichten slag eene wonde, waaruit het vloeiende en zich mengende bloed door beiden gelekt werd. Oorspronkelijk was het dus een verbond door de plenging en nuttiging van het wederzijdsche bloed bevestigd, hetwelk zich tot het opleggen van de toppen der duimen zonder wijders beperkte. Taciti Annales XII. 47.Een taaie, een sterke kerel, die het lang uithoudt, hier voor een glaasje sterken drank of jenever genomen.Geskrokken, thansgeschrikt, Ik schrik, praet.ik schrak, ik schrok. Dit is het ware praeteritum door misbruik in de gelijkvloeiende overgegaan en als zoodanig in de boekentaal met duizend andere dwaasheden opgenomen.Euiwt-drinke, vooruit. Deuontwikkelt hier hare eigene consanantische lipblazingw. Ook in het Friesch van Gijsbert Japix, die steedsuwtschrijft. Deze eigenschap klimt op tot in de spraak van het hooge Noorden; want de IJslander spreekthûs, ût, dûkruit alsof er stondhuvs, uvt, duvkr, hetwelk G. Japix spelthuws, huis,uwt, uit,doek, doek. ZieAnvisning till Isländskan af E. C. Rask. p. 12.We peipe reis an, wij steken de pijp eens aan, het Duitscheanpfeifen.Koetjes en Kallefies, deze spreekwijze, in gebruik door geheel Nederland, is herkomstig van die oude eenvoudige tijden, toen de bewoners dezer landen zich met het melken van een paar koeien geneerden, en hun gewoon dagelijksch gesprek over hunne koetjes en kalfjes liep.Koetieskent de Amsterdammer niet.Ikke, voorik, evenalsdattevoordat, wanneer men met eenigen nadruk van zich zelven spreekt. De Fries vraagt verbaasd, als hij beticht wordt,Ikke?Ik heb dezen vorm in de Germaansche talen nergens aangetroffen dan in de Glossen van Kero,Ihha, egomet. Overigens is het klaar, dat uitegomoest wordeneko, en dat dus het Goth.ik, Scand.ek, Angels,icenz. de tweede lettergreep verloren hebben. Het Skrt.akam, ik, heeft ook twee lettergrepen.Foef, schijn van welstandigheid om een ander te misleiden; pots, grap. Overijsel,foefeid.Foefis gezegd voorfoech, door eene gewone verwisseling vanchmetf. Hanoverfiecheln,valsch spelen, vleijen. Bij Frischfuckeln, vleijen. In het Pruissischewegfûkeln, wegmoffelen;tofukelnheimelijk in de handen steken. Het schijnt metfoekenéén te zijn, dat oorspronkelijk vouwen, in de vouw slaan, schikken, plooien, passen of betamen beteekent. Neder-Saxisch, Twentsch, Overijselsch foeke, een zak b. v. in een behang, valsche plooi in een kleed: Osnabr. fuken, passen, betamen. Kil. foeken accommotare, decere. Ital-foggia, forma, modus, ritus.Niks, ook de stad-Friezen, voor niets. In het oud-Saxisch is hetnowiht; Angel-Saxischnawiht; oud Hd.niwiht, uitnienwiht, eene zaak, wezen, schepsel; geen ding, dus. Bij de samentrekking van den genitivisniwihtes, verloor de volkstaal detinniks, en de boekentaal dekinniets.As, voor als, gelijk de Friezen en Engelschen. Hetzelfde lot heeft de andere liquida der tongrvoor desbij de Friezen, diewaes, baes, voorwaers, baers, warsch baars, zeggen.Karreweitje,verkleining vankarwei, het Franschecorvée.Karreweivoorkarwei, enballekonvoor balkon.Hacchie, leven.Hack, hak, beteekent het uiterste puntje, het uiteinde van een ding. Scand.haki,extremitas alicujus rei.Hachje, vleesch, spek, gelijk men zegthoekjevoor een stukje en in Noordholl.een endje stikvoor een boterham;„Dat hachje leijter toe, het mach er ligge rotte,’t Is beter daer as voor de muysen of de rotte.”Tr. Corn Klucht 1345 Hier voorendjeleven.Hij schoot er het hachje bij in, is zooveel als het endje leven, zijn leven. Kil.hacke, ultimus, extremus, postremus, meest zegt Kil. in eenen kwaden zin. Vandaar buitensporig, die in uitersten loopt, onberaden. Scand.hackr, homo praeceps, vehemens. Onshachie, waaghals, in oud-Nederl.hach, het uiterste gevaar; thans nog over inhach-lijk.Poi, pui, thansbalkon, het uitstek aan den gevel van een stadhuis, vanwaar de raadsbesluiten en wetten afgelezen worden; later het gedeelte van den gevel onder de puie, waarvoor de pilaren stonden, die de pui ondersteunden.Van den prins geen kwaad weten. Iedereen heeft op prinsen en hun bestuur wat te zeggen. Die van den prins dus in ’t geheel geen kwaad weet, moet wel zeer argeloos zijn en van niemand kwaad vermoeden. Misschien dagteekent deze spreekwijze van de worstelingen der zoogenaamde Loevesteinsche factie tegen de prinsen van Oranje.Schilderen, verven.Fijnschilder, schilder. Het Amsterdamsch neemtschildernog in den ouden oorspronkelijken zin, toen dit woord iemand beteekende die de krullen, kleuren en figuren op een schild verfde, hetwelk meer fabriek- dan kunstwerk was. Nadat eindelijk de schilderkunst hieruit geboren was, noemde men hare beoefenaars in tegenoverstelling der ververs van schilden,fijnschilders.Fijnis in oud Nederduitsch, wat in zijne soort het toppunt van kunst en bevalligheid bereikt heeft. Zie Kiliaan.Drieselig, huiverig, schril, schrikachtig. Eng.dread, vreezen. Oud Hd.ih, intratu, vereor,er intriet, verebatur, in welk praeteritum deievandrieseligteruggevonden wordt. Vandriedheeft waarschijnlijk een verbum frequentativumdriedelenbestaan, zooals van het Frieschegriza,afgrijzen,gevoelen,grizelen, waaruitdriedeligofdrieseligengriezelig, rillende van koude of angst.Tra-amonta-ane.Tramontane, de overbergsche, namelijk, wind en ster bij de Italianen die door berg hier verstaan het Alpische gebergte, waarover te hunnen opzichte de Noordstar schijnt en van waarover de noordenwind komt.Perdre la tramontanazeggen de Spanjaarden, voor de noordstar uit het gezicht verliezen, en dus niet weten in welke richting op zee te sturen. Figuurlijk, zijn hoofd verliezen, radeloos worden. De Spanjaards hebben deze spreekwijze hier in de gewone taal gebracht.Perdoes, hals over hoofd, ook bij de Friezen gebruikelijk. Het is het Franscheperdu, of liever het Italiaanscheperduto, verloren. De Engelschen hebbenperduin den zin van eene wacht in hinderlage op eenen gevaarlijken post.To lay perdue.Donderement.Op zijn bliksem of donder krijgen, is in matrozentaal, op zijn lichaam krijgen, namelijk slagen. Naarsacrement, fondament, element, enz. vormde het gemeen uitdonder, donderement.Afzakkertje, een glas jenever om de plassen koffie en thee, welke men geslurpt heeft, af te drijven. In het laatst der zeventiende eeuw1begon men hier de thee en de koffie niet in te voeren, of dadelijk won de leer veld, dat men al dat warm water afdrijven en de verslappende kracht er van herstellen moest door sterken drank. Van dat oogenblik dagteekent het dagelijksch gebruik van den schandelijken jenever, die thans, en dieper, en zekerder, en duurzamer verwoestingen in ons volksleven slaat, dan alle nationale rampspoeden der laatste 50 jaren met elkander, en het zal eene der eerste en allerdringendste werkzaamheden van den Nederlandschen wetgever, die de voortduring van het onafhankelijk volksleven zijns vaderlands beoogt, moeten uitmaken, om aan dezen kanker van zedelijkheiden nationale kracht eindelijk paal en perk te zetten. Onze eerzucht heeft hoop ik, nog een edeler doel te beschieten, dan de eerste natie van dronkaards in Europa te zijn.Koite, kuiten. Het Scandinavisch heeft van dit woord twee vormen, eenen metk, en een anderen metgvoorop.Kytaengytn, ofgota, in den zin van den eijerstreng der wijfjesvisschen, piscicum ovarium, terwijl het Scand. zegtat gióta, gyt, praet.gaut, voor het ter wereld brengen der jongen van vogels en visschen. De oude Nederl. vorm waskijteenkiete, zie H. Junius Nomenclator, 73, en Kil. Eng.cut, Fris.kunta, pudendum muliebre. Grimm (Gram. II. 19.) brengt dit tot Goth.giuntan, onsgieten, in den zin van het Latijnschefunderetelen. Ags.geotanpraet.geat, pl.guton, fuderunt. Vandaar met eeneugudsen, gutsen, geweldig vloeien, Vlaamschgusselen, fundere. Landfr.guusje, guwsje, (vloeien) weenden. Deze vorm heeft ook het Zeeuwscheguusin den zin van kroost aangenomen; deguusis zoowel het kind als de kinderen.Gietenwordt hier dus toegepast zoowel op het kroost van menschen als van vogelen en visschen, evenalskindbij de Scandinaviers zoowel een dier als een kind, dus ieder schepsel beteekent. In al deze woorden heerscht dezelfde ellypsis; het Frieschebarn, bern, vanbera, ferre uterum,barenis voluit2moeder-baren(moederschepsel) zooals het bij de oude Nederlanders luidde. Oud Sax.kindproles, samengetrokken uitkinned(Ags.cennan, parere,cenned, productus), beteekent bij de Scand. een mensch, wanneer het metmansamengesteld,mankind(mensch-schepsel) luidt, en gelijkkinnedzoo wel het geteelde als den geteelde aanduidt zoo ismankindden Engelschen het menschdom.Kindluidde bij ons in deftigen stijl nog voluitmenschen-kind, om een mensch-schepsel, dat is, mensch aan te duiden. Vergelijk Huydecoper op M. Stoke. I. 243. Andreae Lex. 144, en het Glossarium Saxonicum op den Heliand door den voortreffelijken Schmeller opkind.Maar welk verband is er nu tusschen vischkuit (ovariam piscium) en het kuit (sura) van den mensch? de kuiten, en den naamsoorsprong tusschen onze kuiten, en krulhaar? Men moet de kuiten eerst een zeker voeder geven om krulhaar te krijgen!—De kuiten hield het algemeen volksbegrip voor een der zetels van de teelkracht, even als het kuit in de visschen er het voortbrengsel van was, en dus nietslechtsvoor het sieraad, maar ook voor de kracht des mans, terwijl kuiteloos en ontzenuwd voor woorden derzelfde beteekenis golden.Hja binne murg in kuwten quyt, zij zijn merg en kuiten kwijt, zegt Gijsbert Japix van de lichtmissen in de steden. Wie zijne kuiten had verspeeld kon als man niet meer optreden in deres venerea. Aan krulhaar verbond men niet zoo zeer het denkbeeld van dadelijke kracht als wel van wulpschheid, zoodat iemand met krulhaar als bijzonder proclivis in venerem geacht werd. Van daar ook het spreekwoord,Krul haar, krul zin, Krul leven zit er in. Doch niets bevestigt de waarheid van dit verband meer, dan het relletje, dat de Friezen den onbekende lieten uitspreken, om te weten of hij Fries was:Der is myn klirck sa krol as Klyrkamster krolheerede klirck; aller klyrcken is hi to krol. Idsinga, Staatsrecht I. 251. Daar verder lust de dochter van kracht is, had men de kuiten slechts braaf te voederen om het haar sprong en tier bij te zetten. Holl.Krolsch, salax;krolsche kater. Kil.krol, fastuosus.Toitert, op den horen blaast.Tuiten, canere cornu; van waar het frequentativumtuiteren, Amst.toitere. Dit woord is ten minste 15 eeuwen oud; reeds Ulfilas gebruikte het in zijn bijbelvertaling op 1 Cor. XV 52, en 1 Thess. IV 16 voorσαλπιγξ, bazuine;thuthaurn, zegt hij, bij Kiliaantuythoorn.Met mijn krullen in de krulle van;Krullenomdat eene vocaal volgt;Krulle, omdat een consonant volgt. Zie de algemeene aanmerkingen boven.Smeerde men al maar deur, ditmen, mij, versterkt de uitdrukking; zoo ookjenals de 3de persoon optreedt.Dat gaf je daar een stank om te bezwijken;dat zuipt je daar als tempelieren.Ik heef, ik heb. Zij die niet verder zien dan hun spelboek, trekken zeker van dezen vorm den neus op als een grof misbruik in den mond van het gemeen. Ondertusschen isheefeven regelmatig alsheb.Ik hebconjugeert immers den 3den persoon noghij heeft, van het oudeik heef. Zoo ook het Ags.habbe, ik heb;haefst, gij hebt;haefth, hij heeft. Doch het Scandinavisch heeft defdoor de 3 personen en beide numeri heen;hefi, ik heb;hefir, gij hebt, hij heeft;höfum, wij hebben;hafith, gij hebt;hafa, zij hebben. Landfr.ik haf, dou heste, hi het;wi jimme, hja hauwe, etc.Opfrissertje, als ’t den hemel belieft! De jenever strijkt ’s morgens den dauw van de maag en doodt de pieren! De jenever beschermt den mensch tegen de guurheden der buitenlucht! De jenever is voor de maag wat de zweep voor een oude knol is, en doet ons lekker eten! De jenever bezorgt ons een lekker knippertje na den maaltijd! De jenever is een hond, die ons bijt en geneest tevens: hij doet ons delicieus en copieus theedrinken, en zet de thee weder af! En onder alle die zegenrijke werkingen voor onze gezondheid verschilt hij nog hierin van de Apothekers dranken, dat hij heerlijk smaakt, en wat veel, oneindig veel, zegt, in de ellende en armoede den doffen geest opfrischt. Er is maar ééne ziekte enééngeneesmiddel, en dat is de jenever!Gunter, ginder:tendbeiden goed.Ginderis uit het oud-Hd.gendra; maar het Goth. heeft 2 vormenjaindré,enjainthro, die gewis ook in het oud Nederlandsch gebloeid hebben. Uitjainthroisgunter.Koudt, dood.Bakbiest, eigenlijk, een spekbeest, een zwaar varken. Kil.back, porcus. Eng.bake, spek.Den ouwe, de oude, d. i. de kapitein van het schip. Het bij alle volken heerschende denkbeeld, dat ouderdom regt tot gebieden geeft, heeft deze beteekenis aan dit woord gehecht: de matrozen noemen daarom dan ook eenen Kapitein van 25 jarenden oude.Geloof jij die, Gijs?Algemeen laat de volksspraak in Nederland det(oudtijdsthin plur.) achter defweg in den tweeden persoon als er gevraagd wordt,geloof jij?is het bevestigend dan blijftt, jij gelooft; maar in den derden persoon enhij gelooftengelooft hij, beiden mett.Slaapmussie, slaapmutsje. Men zet eene muts op om te beter te slapen, en men drinkt bij het te bed gaan een glaasje jenever om te beestachtiger te slapen. In het woordmutsjeis echter deze speling, dat het zoo wel een maatje van sterken drank als een hoofddeksel aanduidt, men zegt immers eenmutsje jenever. In den laatsten zin is hetmudde, koornmaat; diminut,muddeke, muddetje, contr.mutsje.Kromhouts gast, een scheldnaam aan boord voor reizigers, die medevaren. Een matroos is op het dek of klimt in het want; een soldaat of ander kerel, die als passagier medevaart, is onder deks, en dus tusschen de kromhouten, die als de ribben van het schip zijn.Een kromhouts gastis dus een soldaat of ander landkrab, die op zee zijn verblijf tusschen de kromhouten heeft; hier is ’t in figuurlijken zin een naam van verachting, welken Sander aan den Chinees geeft, hoewel een zeeman.Slinger-perdoen;perdoenis een touw, hetwelk tot stevigheid aan de stag vast is, en ter zijde der puttings door eenperdoensblok wordt vastgemaakt. Thans geldtperdoenaan boord ook wel voor touw in het algemeen.Slinger perdoenis een slingertouw, waarmede Sander den langen staart van gevlochten hair bedoelt, dien de Chinees in den nek draagt.Teugens, tegen, enteugen. Oud Hd.gagan, contra. Ags.gegen, gan, gean, gen; metanenon, angean, ongean, Eng.again. Ags.angeans. Eng.against. Uitgegensis onsjegens, maar uit het Ags.to geanesento genesis dittogensoftegenmet verrukking van den klemtoon, die opgensligt, naarto.Teugensis ook weder stad-Friesch; het oude Friesch heeft het Eng.againverzacht inaien, door de Land-friezen verkort totjin. Maar bij de verkorting vanto genlaten zijgen, waar de accent op valt, onaangeroerd en versmelten deovantointsjn. Het Ags.geanesis een genitivus zoo als wij vanvoort, voorts, vaneen, eens, vanregt, regtsmaken.Angieren, met eene kromme bocht ergens tegen aanzwaaien.Zeer eigenaardig wordt het gezegd van een voorwerp, dat aan een touw zit en zich dus in eenencirkelboog beweegt om het puntdat hettouw vasthoudt. Dus zegt men eengierbrug, en de Chinees door Sander bij zijnen langen staart gegrepen en geslingerd,gierdetegen zijne zolen aan, dat is tegen zijne, den Chinees trappende, voeten. Vangyrus, kring, hebben de middeleeuwen gevormdgirare, eenen steen met eene bocht uit eenen slinger werpen. Oud Franschgirer, thansvirer. Van daarGiro, lacinia. Franschgiron, de bogt van den schoot eens zittende.Noordoost, geheel verslagen, in onmacht. Deze uitdrukking is plaatselijk. Hier te lande van eenen boozen wind sprekende noemt men bij uitnemendheid den zuidwesten wind; waarvan de stormhoed der zeelieden, die met breeden rand achter over den nek hangt, nog den naam vanzuidwestervoert. Wie nu door den Zuidwesten wind op strand geworpen wordt, valt Noordoost. Van iemand die in zwijm ligt, zegt men op dezelfde wijze, dat hijbuiten westenis.Klabaaispringers,Klabaieneven alsklabaerdenbij Kil. is geraasmaken door een of ander werktuig. De Chinezen dansen al springende op de hurken, waardoor de schelletjes die zij op het hoofd dragen, bengelen.Toang bagoes!Mooie heer! Een compliment, een eerenaam, dien de Chinees aan den Europèer geeft, wien hij bedriegen wil.Zwabber-kappetijn; van het oud-Hoogd.suebon, in de golven omgesold worden, is het frequentativumsuebaron, heen en weder dobberen; onszwabberen, over land en zee her- en derwaarts omgevoerd worden, zwalken. Eenzwabber, is ook een scheepsdweil aan het einde van een stok gebonden, anders stokdweil genoemd.Zwabber-kapiteinis hij, die meester van den zwabber is, d. i. de aanveger der vuiligheden op het schip.Onze matrozen houden de Chineezen voor aanbidders van den duivel, wien zij dagelijks allerlei lekkere beetjes voorzetten, latende, God aan eenen kant, en zulks om reden, dat God, uit zich zelven goed zijnde, niet behoeft aangeroepen te worden om hem genegen tot ons te maken, terwijl men den duivel moet vereeren, opdat hij ons geen kwaad zal doen. Daarom is de Chinees hier eenzwabberkapitein van den duivel, die aan boord van den duivel het werk van scheepsjongen doet. Dien duivel noemt de Chineesjoosje, volgens onze matrozen, die uit onze Oostersche bezittingen dien naam overgebracht hebben op den duivel van Europa; in de wandeling daaromjoostgenaamd. Ieder kent dejoosjes thee, den naam voor de perelthee, de beste soort van groene thee.Pluimgraaf, eertijds een hoog ambtenaar bij den graaf des lands, die de heffing der tollen bewaakte, en tevens zorgde, dat niemand zwanen hield dan met zijne toestemming. Het scheepsvolk heeft dezen hoogen titel volgens zijnen gewonen stijl toegepast op den varensgezel, die voor de hoenders en de varkens van den kapitein zorgt. Evenwel werd het woord ook elders op lagere bedieningen toegepast, gelijk in Overijsel op de mannen, die het beheer der gemeenteweide hebben, welke menweidegrevennoemt. In den oorsprong beteekent dit woord ook in het algemeen: die een ander ten dienste staat. Het is buiten twijfel, datreefhet thema des woords zij, engehet bekendeaugmentum. Het Engelschereeve, voorsteward, bewijst het onbetwistbaar; wantreevezou niet vangekunnen gescheiden worden, indiengetot het thema behoorde. Het Angels, heeft dan ookge-refa, graaf, en in eene menigte verba, waar de Angelsaxengevoorzetten, missen het de Nederlanders. De Fries heeftfeerwaar de Angels heeftgerefa. Wat is nurefa? Het is één met het Scand.rifr,largus; Neerl.rijve, id. Fris.ri, id. De oude vocaal was echtere, gelijk wij zien uit het perfectum vaneinge-rijven, commodare, officium proestare; praet.geruf; thans verloopen totgerijfde.Ge-refais dus, qui officium praestat. Mijn vriend Grimm volgt een geheel ander gevoelen, te vinden Rechtalt. 753. Tegen dezeeingerefastaat dikwerf een Hoogduitscheaover als ingrafoGr. I. 91, 361.Snertbalie,Balieis eene scheepstobbe,snertnoemt men aan boord groene erwten, voor hetsnarren, snerren, snerten, crepitum ventris edere. Desnert-balie, de bak met gekookte groene erwten wordt door den pluimgraaf, die liever boutjes lust, met eenen viezen lach aangekeken.Alree. De Engelsche zeelieden zeggen daarvoor,All clear!wanneer niets meer in den weg ligt om eene scheepsmanoeuvre ten uitvoer te brengen. In jachten en boeiers, die laveren, roept de man te roer, op het oogenblik, dat hij wenden wil, aan den fokkeman,Ree!ofAlree!Rijstkadraaijen,met een klein vaartuig de rijst van de kust afhalen.Kadraaiis in de scheepstaal het vaartuig, waarmede zoetelaars aan boord van groote schepen varen om hunne ververschingen uit te venten; ook zulk een zoetelaar zelf. Dewijl deze zoetelaars alle kaaien omvaren, waar schepen liggen, en om die schepen hengelen en draaien, worden zijkadraaiengenoemd, zegt Winschoten in zijnenZeemanop dat woord.Praauwmajang: een kleine prauw.Veertig-percenter, woekeraar, die 40 ten honderd neemt, iets dat onder de Chinezen niet ongewoon is.Zwarte boek, schuldboek.Zee-Deventer-koeken, inboorlingen van het eiland BalitenOosten van Java, Deventer koeken genaamd, om hunne bruine kleur, en zee-Deventer koeken om hunne geschiktheid voor de kustvaart.Vrouwe-verdriet, de westmoesson, die de terugkomst van het scheepsvolk in het vaderland tot verdriet hunner vrouwen vertraagt.Breuidseuikers, zijn de zakjes met suikererwtjes enz. welke de rijken voormaals aan hunne vrienden en bloedverwanten door de knechten brengen lieten, als zij trouwden. Thans is het nog in zwang bij burger-enboerenlieden, terwijl rijke bruidegoms hypokras zenden. Het huwelijk oudtijds een koop zijnde, waarbij de bruid uit de macht van vader, voogd, broeder, of wie recht op haar had, tegen zekeren prijs losgekocht werd, zoo schijnt het schenken dezer zoetigheden door den bruidegom aan de bloedverwanten der bruid nog een overblijfsel van het losgeld te zijn voor debruid, waarom het dan ook waarschijnlijk bruidssuiker genoemd wordt.Sluis, gelijk bekend is, te Amsterdam elke steenenboog, die tot brug over het water dient.Sluis, geboren uit het Middeleeuwscheexclusa, ofsclusa, beduidt anders eene afsluiting van water, door middel van schutdeuren; maar sedertsluiselken vrijen doortocht van water beteekende, die door eenen steenen boog gedekt is, viel men in den pleonasmus omschutsluisvoor eene waterschutting door middel van deuren te zeggen; woordelijk eeneschutafsluiting. De Fries gebruikt het Germaansche woordsile, in de stedenverlaat, beide voor schutsluis.Valle van de panne, breken van het tuig, dat hem op het hoofd dreigde te vallen.In mijn nek keek, de zee stortte over de achterplecht, dat is, in den nek van het schip.Moeders bont-boeselaar; in de boezelaars of voorschoten der Hollandsche vrouwen, wanneer zij fijn uitgedoscht waren, was voortijds eene uitgelezene pracht. De voorschoten warenbont, dat is, geruit, vooral met roode kleuren van verschillende diepte. De Oostindische bonten waren te dien einde de gezochtste, en voor een lapje, waaruit een smal voorschootje kon gemaakt worden, betaalde men tot 60 gulden toe, wanneer het staal keurig en zeldzaam tevens was. De Hindelopers, die midden in hunne steigerende welvaart de Nederlandsche dracht nog aanhielden, waren bij uitstek weelderig in deze bonte boezelaars, en schoon mijne verzameling nog op verre na niet volledig zij, bezit ik echter nog over de honderd bekende stalen, elk met zijnen eigenen Hindeloper naam. Wanneer nu de moeder een schoon aanminnig kind had, en met dat kind, netjes in de punten, op haren Zondagschen bont-boezelaar zat te prijken, dan voorspelde zij zich van den knaap eene toekomst van goud en geluk; maar die volgens het volksgeloof eene toekomst van tegenspoed en ontijdigen dood werd, wanneer alles zich zoo uitstekend fraai liet aanzien. Dewijl men al te schoone kinderen voor de voorwerpen der afgunst van tooverkollen hield, waren de Friesche bakers voorheen gewoon, om zulk een lief voorwerp in het gezicht te spuwen; dan immers had de nijd van kwade geesten geenen vat op hen. Nu begrijpen mijne lezers, waarom Sander, toen hij op het punt van verdrinken stond, zeide, „Genacht, Sander! Je bent ook ’n lief kind op je moeders bont-boeselaar geweest!”Dingsig, akelijk, misselijk, een soort van wee-gevoel, waarvoor men geenen naam weet, en hetwelk men met den algemeenen naam dingsig aanduidt, die vandingafgeleid is. Zoo zegt men van iemand, wiens naam men zich niet herinnert,Mijnheer dings. De Franschen gebruiken in het dagelijksch gesprek dikwerf,Va dire à chose, zeg aanMijnheer dings.Dingwordt ook gebezigd van deelen, welkede welvoeglijkheid niet bij hunnen eigenen naam wil genoemd hebben. Zie Kil. opdinghin de noot.Baaitje,duffelschen overbuis van eenen matroos in Friesland, onderborstrok, die over het hemd aangetrokken wordt. Dit woord is weder buiten den regel met zijneb, diepbehoorde te zijn als in het Goth.paida, rok, en het Oud-Saxischepéda. Het Grieksche woord immers isβαιτα, een rok van vellen. Zie Pollucis Onomasticon p. 1364. Ed. Hemsterhusii.Murg-pijpen,mergpijpen, schenkels, waardoor hij zijne beenen verstaat; ik knielde, wil hij zeggen.Gallig,Goth.galga.Inde algemeene aanmerkingen hier boven, heb ik de diastole in dit en andere woorden opgemerkt. De Engelschen doen hetzelfde maar met verandering dergin de verwantew. Uitzwelgen(swalgen) is hunswallowe, to swallow, en uitgalges gallowes, gallows. Ihre leidt dit woord te recht af vangagl, tak van eenen boom.Ribbekast,lichaam, ookribbejakgenoemd.Pitjalling,als ik mij niet bedrieg, in het Maleisch een vaartuig.Alvorens deze aanmerkingen te sluiten, wil ik den lezer nog verwittigen, dat de Heer Van Lennep alleen op mijn aanzoekde Samenspraakheeft opgesteld. Om het oogmerk mijner letterkundige vrienden te Berlijn te bereiken, heb ik den beroemden schrijver de dubbele taak opgelegd, om eene proeve van den plat-Amsterdamschen tongval te leveren, en tevens door deze proeve, die in haar onderwerp van zijne eigene vinding behoorde te zijn, zooveel mogelijk den Amsterdamschen gesprekstoon uit te drukken. Niemand mijner aanzienlijke vrienden in de hoofdstad zal zich, hoop ik, ergeren aan dat woordAmsterdamsch. Bij den navorscher van oude talen en gebruiken, (en in dat karakter trad ik hier op) is het gemeen eigenlijk het volk, omdat het zingt gelijk het gebekt is, en zich aan den voorgang van vreemden in het minste niet gewoon is te storen. De taal ontspringt hier aan de bron der ruwe nationaliteit zelve. Het aanzienlijker deel der maatschappij daarentegen volgt in dezen, iets, waarover men in de zoogenaamdebonne Sociétéis overeengekomen, eene conventionele taal, die van alle belang voor de taalvorschers ontbloot is. Door Amsterdammers kan ik hier dus geene anderen verstaan dan burgerluitjes, die den tongval der hoofdstad op den oudsten en allerplatsten toon uitbrengen.Wat mij betreft, ik ben van oordeel, dat de Heer Van Lennep zich door deze samenspraak in eene rij geplaatst heeft met twee der aanzienlijkste staatsmannen en doorluchtigste geesten van het oude Nederland: ik meen met den Ridder Hooft, toen hij zijnenWarenar, en met Constantijn Huygens, toen hijde klucht van Tryntje Cornelisschreef. Mochten echter onze tijdgenooten, die niet zeer gemakkelijk te voldoen zijn, deze gelijkheid berispelijk vinden, zoo neem ik alles, wat zij in de samenspraak ruw en onwelvogelijk vinden, voor mijne rekening. Ik heb het uitgelokt: ik alleen moet er voor boeten. Zoo ben ik, Lezers! Ik moet anderen de eer laten om smaak te vinden in de taal der zakkenrollers en lichtekooien van Parijs, voor wier schoonheden ik gansch ongevoelig ben. Ik houd meer van die platte taal, waarin de bevelen gegeven, overgebracht en ontvangen werden, toen onze kanonnen Neerlands macht en glorie over den Oceaan uitdonderden, hetzij bij het verbranden van den Royal Charles op de rivier van Chatham, hetzij in den driedaagschen zeeslag, hetzij in zoovele watergevechten, waarbij de Jantjes van Amsterdam of de Friesche tsirlen de vlag van den mast der vijandelijke schepen streken. Ik weet, ik belijd openlijk, dat ik mij daarmede zwaar tegen den tijdgeest bezondigd heb, en ik buig deemoedig het schuldige hoofd om de berisping en den hoon te ontvangen, welke ik meer dan verdiend heb.
Amsterdam, vergeleken met de oudste steden van ons vaderland, mag inderdaad wel eene zeer jonge stad genoemd worden. Niet voor de 12de en 13de eeuw heeft de geschiedenis zekere bescheiden van haar aanwezen, en de beginselen, uit welke zij toen haren oorsprong nam, waren zoo nietig, dat ze de melding dertijdgenooten geheel ontglipt zijn, en wij aan onze eigene gissingen schier ten eenenmale worden overgelaten. Met groote waarschijnlijkheid mogen wij echter aannemen, dat de boorden van IJ en Amstel, waar zij samenvloeien, in den beginne met visschers bezet waren, die hunnen tijd tusschen de vischvangst en het melken van eenig vee verdeelden, en dat de verspreide buurten, in welke zij woonden, allengs door scheepvaart en handel vergroot, ten laatste die uitbreiding erlangd hebben, dat zij aan elkander stieten en tot eene stad versmolten.
Wanneer ik de ondervinding raadpleeg, welke ik omtrent de verscheidenheid der dialecten in visschersbuurten, op kleine afstanden van elkander gelegen, heb opgedaan, dan blijft er bij mij geen twijfel over, of die eerste gehuchtjes van Amsterdam, schoon door tusschenruimte slechts van halfuren van elkander gescheiden, hebben zich door merkbare verscheidenheden in hunnen tongval onderling gekenmerkt; verscheidenheden, welke een smelting van zes eeuwen nog niet geheel heeft kunnen vereffenen op die punten der stad, wier verwijdering de minste aanraking gedoogde. Ik bedoel den Haarlemmerdijk ten Noordwesten, en Kattenburg aan den Noordoostelijken uithoek der stad gelegen. Het verschijnsel is bekend en mijn geestige vriend J. Van Lennep heeft het onderscheid in acht genomen in de zamenspraak, die hier voorgaat. Zoo bezigt de Kattenburgereui, waar de Haarlemmerdijkeroizegt; b. v. Kattenb.:leuizig, deuizend, keuiren, euiwt; Haarlemmerd.:loizig, doizend, koiren, oit. De Kattenburger bezigtij, waar de Haarlemmerdijkereiaanneemt; b. v. Kattenb.:bij, hij, zij, jij, tapperij, zijt, trijn, rijs, Gijs, Haarlemmerd.:bei, hei, zei, jei, tapperei, zeit, trein, reis, Geis. In het eerste geval hebben de Kattenburgers dea, in de oorspronkelijkeau, veranderd ine, en de Haarlemmerdijkers ino; de Kattenburgers deuinuien de Haarlemmerdijkers ini. In het tweede geval hebben de Kattenburgers deijuitgestrekt niet alleen over dei, zooals inhij, jij, maar ook overeizooalstrijn, spoortrein,zijt, zeit, zegt; terwijl de Haarlemmerdijkers deeitoegepast hebben ook op dei, zooalstapperei, hei, jei, enz.; eene neiging, die, ware zij in de schrijftaal gevierd geworden, nog meer verwarring en eentonigheid in het Hollandsche klinkerstelsel zou gebracht hebben, dan er werkelijk reeds in heerschen. Ondertusschen is het onderscheid, helaas! tusschenijeneiin de midden en lagere volksklasse hier des te merkwaardiger, daar het gehoor der beschaafde Amsterdammers niet in staat is om eenig verschil tusschen deze klanken op te merken, en zij alzoorijzenenreizen, kleinenklijnniet anders dan volgens een spelboek, of op het geheugen af, goed weten te schrijven.
Er is in den Haarlemmerdijkschen tongval een geheel eigenaardige toon, op welken alle woorden uitgebracht worden, en die ontstaat uit de eigenschap om diep uit den lossen en wijdgeopenden gorgel te spreken. Min of meer iets van dien aard aan de Hollandsche taal eigen in het algemeen, waarom de vreemdelingen onzeg, die als keelletter het sterkst door dien toon gekleurd is, zulk eene ondragelijke rochelletter vinden; maar de echte Haarlemmerdijkers drijven dien toon tot zijne uiterste grenzen. Dit voortstooten uit den bodem des slappen strots duldt geene teedere vocalen, die alle breed gapen, en alleen in staat zijn aan de tegenwoordige spelling met twee a, o, of e’s, die een aanhouden op denzelfden klank en toon onderstellen, te rechtvaardigen. In vele woorden dus, waar de tegenwoordige spelling eene enkele vocaal wil, heeft de Hr. Van Lennep zeer juist twee geplaatst, zoo alsnaa, raaden, slaape, waare;weeze, keerel, boove, oopen, voor na, vader, slapen, varen, waren; wezen, ketel; boven, open. Het ligt in de natuur deradie eene zuivere keelvocaal is, even als derg, dat zij boven alle andere door den gapenden uithaal moest gekenmerkt worden, zoodanig dat de Hr. Van Lennep het noodzakelijk heeft geacht om deain het Haarlemmerdijksch niet alleen te verdubbelen, maar het tweetal door een streepje van elkander te scheiden, even of het begin en het einde der vocaal door eene golving der stem gesplitst weerden. Zoo ziet men dan geschreven, b. v.ma-ar, la-ast, pra-ate, stra-at;ja-a, na-a, voor maar, laast, haast, praten, straat, ja, na.
Deze neiging om diep uit den lossen gorgel te spreken vereischt eene inspanning der benedenkeel, die de spraakorganen in den mond niet toelaat om in het eigenste oogenblik met dezelfde inspanning werkzaam te zijn, en niet alleen eene buikspreekachtige heeschheid in den toon, maar tevens eene zekere onbestemdheid in de uitspraak der consonanten teweegbrengt. Bij de Kattenburgersis de toon scherper, hooger, krijtender, om mij zoo eens uit te drukken, en zij bijten u de consonanten als het ware toe.
Overigens valt er ten opzichte der dialecten in het algemeen zeer weinig merkwaardigs te zeggen. De toevloed van vreemdelingen uit alle oorden der wereld, en van Nederlanders uit alle provinciën der republiek in het bijzonder, had de noodwendige strekking om de eigenheden, door welke de taal der burgers zich onderscheidde, reeds zeer spoedig af te slijten. Wie zich van deze waarheid wenscht te overtuigen, hebbe slechts eenige bladzijden met een taalkundigen blik te lezen in deklucht van Oene, welke Jan De Vos in de eerste helft der 17de eeuw in den Amsterdamschen tongval geschreven heeft, en sedert dien tijd zijn er nog vele afwijkingen van den gemeenen schrijftrant vervloeid, die in het Amsterdamsch van onzen tijd niet meer te vinden zijn. Van degene, die overbleven, schijnen mij de volgende de merkwaardigste.
De doffeein de lettergreep, die het woord eindigt, is niet in staat om de volgendenop te houden. De apocope van zoodanigenis bestendig.Gustere, liege, brenge, Noorwegeenz. staan voorgisteren, liegen, brengen, Noorwegen.
Het gevoel voor de welluidendheid is echter bij de Amsterdammers zoo levendig, dat zij, om zoo veel mogelijk hiatus te mijden, eenentusschen de twee vocalen inschuiven, met welke de eerste syllabe sluit en de volgende begint, hetzij dat zij dienhechten achter de eerste lettergreep of doen voorafgaan aan de volgende. Zoo zeggen zijmijn, al, zen, om, zen alteid, jen assieblief, wen ofgesproken, den een hoorden ik, voor mij, ze = zij, je = jij, we = wij, de, hoorde; daarom dan ooktoe begonne we, toe net, maartoen ik. Denvoor de volgende syllabe, zoo alsgustere navond, binne-namstel, gewoonte nop, in plaats van avond, Amstel, op.
De Amsterdammers sluiten gaarne met de tennis, waar onze boekentaal de media plaatst; eene echt Nederlandsche neiging der spraakorganen, waarvan wij echter ook eene menigte voorbeelden aantreffen in Grieksch en Latijn. Zij zeggendink, mant, lant, noort, wet, hat, goet, voor ding, mand, land, noord, wed, had, goed; eene menigte voorbeelden van dien aard zal men bij Maerlant en zijn tijdgenooten aantreffen. Deze neiging, in den blinde bot gevierd, zoude verwarring veroorzaken. Er is b. v. geene wet in de natuur der spraakorganen, die ons verbiedt te zeggenhard, geld; zegt menhart, gelt, gelijk hier, dan heeft mendurusencor, pecuniaenvalet, door elkander geward. Men vindt hier ookhooft, in plaats vanhoofd; doch niemand heeft ooit anders gesproken of kunnen spreken danhooft, en de spelling metfdis eene ongerijmdheid, ten minste zoo oud als Kiliaan. In de woordenboeken b. v. van Joannes Bogard te Leuven 1563, van Petrus Dasypodius te Antwerpen 1569, van Plantijn te Antwerpen 1573, om van anderen te zwijgen, vindt men nog de ware spelling vanhooft, hoofden. Het verraadt eene diepe onkunde in de natuur der tennis en mediae bij onze spelmeesters, dat zijfdwilden vereenigen ten einde het singularis gelijk te maken aan het pluralis: het was nog erger, dan dat de Latijnsche spelmeesters gezegd hadden: „Omdat gijregesin het meervoud spelt, zult gij ookregsen nietreks= rex spellen.”
De media dentalis vervloeit tusschen twee vocalen, b. v.gehoue, beie, zeien, zouwen, voor gehouden, beiden, zeiden, zouden. Somtijds ontwikkelt deualsdan in plaats derdhare consonantische lipblazingw, en deihare consonant j, zoo als inouwe, scheijing, voor oude, scheiding.
Omgekeerd ontwikkelt dejin de diminutive terminatiejeofjes(=tse, tsen, ken, kens,) eeneiachterk, versterkinkie, versterkingje; achter p,krappies, krapjes,knaappie, knaapje; achterfkallefies, kalfjes: achter despassies, pasjes, om de samenkorting vankj, pj, fj, sjte ontduiken. Depensworden hier in het schrift, maar niet in de uitspraak verdubbeld, dewijl volgens de wet der Nederlandsche spellingpasies, krapies, zoude gelezen wordenpa-sies, kra-piesen nietpas-ies, krap-ies. Ik voeg deze aanmerking er alleen bij om het vermoeden voor te komen, dat de tweedepofsuit eene assimilatie derjaan depofszoude geboren zijn. Inassiebliefisassiezamengesteld uitas ’t je, en daar is’tgeassimileerd aansen dus dubbel in het gesproken woord en schrift beide.
In vele woorden houden zij bij de opening nog de oudeskaan in plaats der Hoogduitschesch; b. v.skaar, skeuins, skoten, skrokken, voor schaar, schuins, schoten, schrokken. Aan de Zaan vertoont zich dit overblijfsel der zuivere taalnog algemeener en uitgedrukter. Zoo hoort men ook nog dikwerf de zuiveresin plaats van dat gebroken halfslachtig ding, hetwelk wijzschrijven; b. v.souzoude.
De samenhorting van op elkander volgende consonanten wordt door dezen tongval dikwerf gemeden, zoowel doorjinite veranderen, als wij straks zagen als door er eene vocaal tusschen beide te voegen, en het woord alzoo met eene lettergreep te verrijken. Zoo vinden wij hier, ten opzigte derl, althans voor eene andere consonant, hetzij met die consonant vereenigd in dezelfde lettergreep,gallig, voor galg, hetzij in twee lettergrepen gescheiden,wallefis, allemagtig, kallefies, voor walvisch, almachtig, kalfjes. Op het einde des woords mijdt men de samenhortinglddoordweg te laten, als inhiel, voorhield. Metrdgebeurt hetzelfde aan dedin het midden des woords, inwierenvoorwierden, en metftdoortweg te laten, als inassieblief, voorblieft, belieft. Deblvloeit gemakkelijk.
Deievoor deê=ei, die ten tijde van J.De Vos dezen tongval onderscheidde, b. v.ien, een:miester, meester;geried, gereed, enz. is thans bijna tot deêbekeerd; er zijn evenwel nog sporen van, zoo als instraatstiene, straatsteenen,biest, beest, enz.
Een oppervlakkig beschouwer zou licht in den waan komen, dat in het Amsterdamsche nogal het een en ander land- en stad-Friesch zat; doch wie nauwkeuriger toeziet, zalinsommige gelijkheden niets anders dan toenaderingen tot de eerste algemeene taal vinden. Zoo zegt het land-Frieschmurg-pîpenen de Amsterdammermurgpijpen, voor mergpijpen; docheis hier de karakterlooze ontaarding van eene vroegereain het OudHd. marag, die metea, eoenütgs.mearg, meorg, Fris.mürg, gelijk stond. De stad-Friezen zeggen even als de Amsterdammerbedurven, praes.bederf; maarbedurvenin plaats van bedorven, is het ware praeteritum, dat wij nog hooren innood-durft, thans nooddruft. OudHd.darf; praet.durfta. Maar deoinofvoorais zuiver Anglo-Friesch; Ags. Oud-Friesch, land-Friesch, Engelsch,of, af.
De korte vocaal, of die daarvoor bij de Amsterdammers geldt, verharden zij dikwerf door haar op den volgenden klinker te doen stuiten, b. v.nam-men,ge-kom-me, kouwelik-ke, pot-tentaat, kas-seweel, in plaats van na-men, geko-men, kou-delij-ke, po-tentaat. ca-sueel.Motin plaats vanmoetis verharding derô, die gehoord wordt in het Goth. Oud-Sax.motan, kunnen; Ags. Oud Fr.mot. Inmoetis de Hoogduitsche vocaal vanmuoz. Het Land-Friesch gebruikt de harde kortea, matte, moeten;mat, moet; gelijk de Amsterdammer de harde korteoinmotte;mot. Deze verharding verschraalt deuinJuffrouwzelfs toti, zoodat het als bij de stad-Friezen somtijdsJiffrouwluidt.
Vele samentrekkingen van lettergrepen hebben hier, gelijk in elke volkstaal, plaats. De voornaamste zijn,hebbe, hebben we;komme, komen we;ik zeie, ik zeg je:hij, hebt gij, (verkort inhê-y, hij.)’kt, ik het;zek, zal ik;’m, hem;jem, je hem;mekaâr, malkander;gen avend, goeden avond;Snees,Chinees, (van daar,dat is een Snees, een bedrieger)das, dat is. Nu zijn er nog eene menigte misselijke uitspraken van vreemde woorden, die hoe ongeregeld in schijn, echter op bekende en door de spraakorganen geliefde verwisselingen steunen; zoo als b. v. dervoorlachterf, infreweele, fluweele, alleen om de monotinie met de volgendelte mijden, gelijknvoorrommonotiniemet eene voorgaanderte mijden, inKremeenie, Christus Maria. De liquidalvoor de aspiratie inlemeurvoor humeur; de oplossing deruinwom hiatus te mijden inkasseweel, casueel; omzetting van letters,aperpo, apropos; gewone overgang vanaine, selon, salon de coëffure;wegonn, wagon; vervloeiing vandtusschentwee klinkers (devofwbekleedt dan de plaats vand)avekaat, advocaat.
Verder,deelzans, diligence;conterleur, conducteur;prommenadepot, pommadepot. Het ligt in den geest van elke taal om vreemde woorden door eene kleine verandering tot hare eigene kinderen te maken; het voorbeeld vanloopende motief, voorlocomotiefis zeker wat buitensporig, maar eene menigte geijkte woorden zijn aan dit beginsel hun bestaan verschuldigd. Onder deze behoort buffel voorduffel, enJan, het is een jan, in houding vol moed en kracht, voornan, gelijk nog de Friezen, van Goth.nanths, andax; Oud Ned.nenden, andere. Het woordgrobbejanusis niet alleen Amsterdamsch, maar ik mag wel zeggen Nederlandsch, het beduidt een groven lomperd van lichaam en manieren beide, en het Hoogduitsche woordgrob, in plaats van het Holl.grof, is hier tot thema gekozen, omdatde Westfaalsche grasmaaiers in dit land als onbeschofte botterikken aangeteekend stonden.—Verder beteekent eensekureiemand, die voorzichtig is tot bangheid toe, entrankiel, wat wij met een even onduitsch woordkordaatnoemen, van het Franschetranquille, stil, die niemand stoort, doch hier genomen in den Nederlandschen zin vanrustig, die door geen gevaar in de kalmte en vastheid zijns gemoeds gestoord wordt.
De overige aanmerkingen, die onder geene hoofdsoorten te brengen zijn, zal ik thans naar de orde der woorden, op welke zij gemaakt zijn volgen laten.
Lol, pret.Thee-lol, theebezoek met het noodige gekakel. In dien zin isloluitlodelsamengetrokken.Lodelis gezang, van het frequentativumlodelen, contr.lollen, lullen, bij Kiliaan numeros non verba canere; frivola loqui.Lol, lul, ratio harmonica. Het primitivum is ’t Goth.linthon, canere, waarvan ’t Holl.luit; (luden)luiden. Vanludenisludelen, contr.lullen.—Vanlolis ooklollig, prettig.
In Beijeren geldt nogludel, sauggefass für kleineKinder. Bij onslul, de koperen pijp aan de slangbrandspuit, enveretrum.
Nog is er een anderlol, segnities. Eng. tolull, recumbere;lolle-pot, een stoof met vuur, waarover men zich lui zit te koesteren:lollen, over een stoof met vuur zitten.—In de geslachtlijst van Bilderdijk zijn deze thematha onder elkander geward.
Loizig, bezet met luizen. Een lichaamsplaag veranderd in een vloek, zooalsafgemiterd, belazerusd, bezukt, enz. alles tot versterking der beteekenis, gelijk het Franschepeste, of onsduivelsch, bliksemsch, enz.
Jou, u, dat. en accus. van nom.Jij, Gij, FrieschJou, Eng.You, id.
Klante, klanten, uit het FranscheChaland.
Zen, de regelmatige dativus van zij, gelijkhunvanhij.Zij, illi, behelpt zich anders in de casus met de verbuigingen vanhij, hun, hen. Oud Nederlandsch, plur.si, illi; dat.hem, thanszij, hun.
Veul, veel, stad-Frieschfeul, in eenige oude land-dialecten van het Frieschfüle, Twentschfulle. Oud Nederl.voel, waaruitveul, gelijk uittogenisteugencontra. Deeuheeft zich in den loop der eeuwen verplat tote. De oude vocaal in de wortelsyllabe waso, welke men hoort in het Gr.πολυς, het land-Frieschefolle, multum, het Scandinavische met den voorslag deri, fiöl, die eindelijk de oorspronkelijke vocaal van hare plaats drong.—Goth. Oud Hd.filu. Hd.viel. Bij de Angelsaxen goldt oorspronkelijk dea, die nog in het Estnischepalio, veel, is. Angels,feala, waaruitfeola, het Friesch der oude wetten,fel.
Ie, hij. Dehinhijheeft reeds het oudste bekende Nederlandsch, en toch is die aspiratie betrekkelijk nieuw, gelijk men hoort in het Goth.is, Oud Hd.ir, Oud Sax.he, maar in gen. nogisdat,imu, acc.ina. Reeds in het Angels, en oud Friesch treedt ook dehvoor in alle casus. Het Grieksch heeft in dit woord de aspiratieὄς ἤmaar het Latijn, dat ouder is, niet,is, ejus. De Amsterdammer onderscheidt het aan- en afwezen der aspiratie in de uitspraak zeer nauwkeurig. Hij zal nooit zeggende has in de aardkolk, zoo als hier; deieis dus een oude vorm, des te verwonderlijker omdat hij tegen het bestendig gebruik der Amsterdammers ook de oude waarde deri, die thans meesteiis, bewaard heeft.
Zoopie, slok jenever.Ik zuip. praet.ik zoop, van waarzoop-ken, stad-Frieschsoop-ke, Holl.zoopje, zoopie, uitzoap-tsje. De Fries zegtik sûp(soep) ik zuip, met eene zuivereu, de Hollandscheoe; maar in praet.ik sûep, (soep) met eene uitgehaalde meer door deoaangedaneu. De oude Friezen zeggen daaromien sûepke(saepke) en de Hindelopersien sûep(soep) een slok haustus. Scand.sûp, jusculum, Franschsoupe; Frieschsûpe, (soepe) karnemelk.
Top, aangenomen! Het zij zoo!Toppheeft het plat Duitsch in dezelfde beteekenis. Het woord is zoo oud als toen de Franken, Nederduitschers van afkomst, dit woord in Gallië brachten, waarvan nog overig is het tusschenwerpseltope,j’y consens, entoper,consentirà une proposition. De laatste Fransche etymologisten leggen dit woord af van het Hebreeuwscheטוב, goed, en Hull haalt tot voorbeeld aan dat Bathseba door Adonias gebeden om aan Salomo voor hem Abisag ten huwelijk te vragen, antwoordde,טוב, c’est bon. Goed! Best! Het is mij onmogelijk eenen Franschman in zijne geleerde vlucht te volgen, en mij wat korter aan den Germaanschen grond houdende zie ik intophet overblijfsel dervergrijsde gewoonte om met de toppen der duimen elkander te stooten, gelijk men thans elkander in de hand slaat, bij het sluiten van koop of overeenkomst. Outsen heeft nog in Noord-Friesland gezien, dat een oude grootvader met zijn kleinzoontje overéénkwam, dat zij elkander woord zouden houden, en ten teeken daarvan de duimen omkeerende de toppen op elkander drukten. Outsen.Glossarium der Friesischen Sprache, in voceTopp. Daarom zegt men in Osnabrugmit einem toplichten, voor het met iemand houden.Top, ooktipp holden, zijn woord houden, overal in het Platduitsch. Bij Haltaus op het woordaufstippenvindt menmit oren vingheren upstippen, met hunne vingeren tegen elkander stooten ten teeken der waarheid, ook alleenupstippen. De handpenning dien men elkander gaf ten teeken van geslotenen koop, of verhuring, noemde men daarom ooktopschilling. Nu verstaat men ook wat het in het Fransch wil zeggen:Je lui tape la main. De herkomst en de ware beteekenis dezer gewoonte moet gezocht worden bij de volken, die uit midden-Azië opgerukt een tijdlang aan de boorden der (Pontus Euxinus) Zwarte Zee gewoond hebben, en van daar verder voortgestooten, als onze vroegste voorouders, onder verschillende benamingen in Europa gevallen zijn. Onder die volkeren of hunne naburen behoorde een deel van het rijk van Mithridates, van wier koningen Tacitus verhaalt, dat zij, een verbond aangaande, de eene zijne rechterhand sloot in die des anderen, waarna men vervolgens beide duimen wel vast aan elkander bond. Nadat op deze wijze het bloed in de toppen der duimen gedreven was, opende men door eenen lichten slag eene wonde, waaruit het vloeiende en zich mengende bloed door beiden gelekt werd. Oorspronkelijk was het dus een verbond door de plenging en nuttiging van het wederzijdsche bloed bevestigd, hetwelk zich tot het opleggen van de toppen der duimen zonder wijders beperkte. Taciti Annales XII. 47.
Een taaie, een sterke kerel, die het lang uithoudt, hier voor een glaasje sterken drank of jenever genomen.
Geskrokken, thansgeschrikt, Ik schrik, praet.ik schrak, ik schrok. Dit is het ware praeteritum door misbruik in de gelijkvloeiende overgegaan en als zoodanig in de boekentaal met duizend andere dwaasheden opgenomen.
Euiwt-drinke, vooruit. Deuontwikkelt hier hare eigene consanantische lipblazingw. Ook in het Friesch van Gijsbert Japix, die steedsuwtschrijft. Deze eigenschap klimt op tot in de spraak van het hooge Noorden; want de IJslander spreekthûs, ût, dûkruit alsof er stondhuvs, uvt, duvkr, hetwelk G. Japix spelthuws, huis,uwt, uit,doek, doek. ZieAnvisning till Isländskan af E. C. Rask. p. 12.
We peipe reis an, wij steken de pijp eens aan, het Duitscheanpfeifen.
Koetjes en Kallefies, deze spreekwijze, in gebruik door geheel Nederland, is herkomstig van die oude eenvoudige tijden, toen de bewoners dezer landen zich met het melken van een paar koeien geneerden, en hun gewoon dagelijksch gesprek over hunne koetjes en kalfjes liep.Koetieskent de Amsterdammer niet.
Ikke, voorik, evenalsdattevoordat, wanneer men met eenigen nadruk van zich zelven spreekt. De Fries vraagt verbaasd, als hij beticht wordt,Ikke?Ik heb dezen vorm in de Germaansche talen nergens aangetroffen dan in de Glossen van Kero,Ihha, egomet. Overigens is het klaar, dat uitegomoest wordeneko, en dat dus het Goth.ik, Scand.ek, Angels,icenz. de tweede lettergreep verloren hebben. Het Skrt.akam, ik, heeft ook twee lettergrepen.
Foef, schijn van welstandigheid om een ander te misleiden; pots, grap. Overijsel,foefeid.Foefis gezegd voorfoech, door eene gewone verwisseling vanchmetf. Hanoverfiecheln,valsch spelen, vleijen. Bij Frischfuckeln, vleijen. In het Pruissischewegfûkeln, wegmoffelen;tofukelnheimelijk in de handen steken. Het schijnt metfoekenéén te zijn, dat oorspronkelijk vouwen, in de vouw slaan, schikken, plooien, passen of betamen beteekent. Neder-Saxisch, Twentsch, Overijselsch foeke, een zak b. v. in een behang, valsche plooi in een kleed: Osnabr. fuken, passen, betamen. Kil. foeken accommotare, decere. Ital-foggia, forma, modus, ritus.
Niks, ook de stad-Friezen, voor niets. In het oud-Saxisch is hetnowiht; Angel-Saxischnawiht; oud Hd.niwiht, uitnienwiht, eene zaak, wezen, schepsel; geen ding, dus. Bij de samentrekking van den genitivisniwihtes, verloor de volkstaal detinniks, en de boekentaal dekinniets.
As, voor als, gelijk de Friezen en Engelschen. Hetzelfde lot heeft de andere liquida der tongrvoor desbij de Friezen, diewaes, baes, voorwaers, baers, warsch baars, zeggen.
Karreweitje,verkleining vankarwei, het Franschecorvée.Karreweivoorkarwei, enballekonvoor balkon.
Hacchie, leven.Hack, hak, beteekent het uiterste puntje, het uiteinde van een ding. Scand.haki,extremitas alicujus rei.Hachje, vleesch, spek, gelijk men zegthoekjevoor een stukje en in Noordholl.een endje stikvoor een boterham;
„Dat hachje leijter toe, het mach er ligge rotte,’t Is beter daer as voor de muysen of de rotte.”
„Dat hachje leijter toe, het mach er ligge rotte,
’t Is beter daer as voor de muysen of de rotte.”
Tr. Corn Klucht 1345 Hier voorendjeleven.Hij schoot er het hachje bij in, is zooveel als het endje leven, zijn leven. Kil.hacke, ultimus, extremus, postremus, meest zegt Kil. in eenen kwaden zin. Vandaar buitensporig, die in uitersten loopt, onberaden. Scand.hackr, homo praeceps, vehemens. Onshachie, waaghals, in oud-Nederl.hach, het uiterste gevaar; thans nog over inhach-lijk.
Poi, pui, thansbalkon, het uitstek aan den gevel van een stadhuis, vanwaar de raadsbesluiten en wetten afgelezen worden; later het gedeelte van den gevel onder de puie, waarvoor de pilaren stonden, die de pui ondersteunden.
Van den prins geen kwaad weten. Iedereen heeft op prinsen en hun bestuur wat te zeggen. Die van den prins dus in ’t geheel geen kwaad weet, moet wel zeer argeloos zijn en van niemand kwaad vermoeden. Misschien dagteekent deze spreekwijze van de worstelingen der zoogenaamde Loevesteinsche factie tegen de prinsen van Oranje.
Schilderen, verven.Fijnschilder, schilder. Het Amsterdamsch neemtschildernog in den ouden oorspronkelijken zin, toen dit woord iemand beteekende die de krullen, kleuren en figuren op een schild verfde, hetwelk meer fabriek- dan kunstwerk was. Nadat eindelijk de schilderkunst hieruit geboren was, noemde men hare beoefenaars in tegenoverstelling der ververs van schilden,fijnschilders.Fijnis in oud Nederduitsch, wat in zijne soort het toppunt van kunst en bevalligheid bereikt heeft. Zie Kiliaan.
Drieselig, huiverig, schril, schrikachtig. Eng.dread, vreezen. Oud Hd.ih, intratu, vereor,er intriet, verebatur, in welk praeteritum deievandrieseligteruggevonden wordt. Vandriedheeft waarschijnlijk een verbum frequentativumdriedelenbestaan, zooals van het Frieschegriza,afgrijzen,gevoelen,grizelen, waaruitdriedeligofdrieseligengriezelig, rillende van koude of angst.
Tra-amonta-ane.Tramontane, de overbergsche, namelijk, wind en ster bij de Italianen die door berg hier verstaan het Alpische gebergte, waarover te hunnen opzichte de Noordstar schijnt en van waarover de noordenwind komt.Perdre la tramontanazeggen de Spanjaarden, voor de noordstar uit het gezicht verliezen, en dus niet weten in welke richting op zee te sturen. Figuurlijk, zijn hoofd verliezen, radeloos worden. De Spanjaards hebben deze spreekwijze hier in de gewone taal gebracht.
Perdoes, hals over hoofd, ook bij de Friezen gebruikelijk. Het is het Franscheperdu, of liever het Italiaanscheperduto, verloren. De Engelschen hebbenperduin den zin van eene wacht in hinderlage op eenen gevaarlijken post.To lay perdue.
Donderement.Op zijn bliksem of donder krijgen, is in matrozentaal, op zijn lichaam krijgen, namelijk slagen. Naarsacrement, fondament, element, enz. vormde het gemeen uitdonder, donderement.
Afzakkertje, een glas jenever om de plassen koffie en thee, welke men geslurpt heeft, af te drijven. In het laatst der zeventiende eeuw1begon men hier de thee en de koffie niet in te voeren, of dadelijk won de leer veld, dat men al dat warm water afdrijven en de verslappende kracht er van herstellen moest door sterken drank. Van dat oogenblik dagteekent het dagelijksch gebruik van den schandelijken jenever, die thans, en dieper, en zekerder, en duurzamer verwoestingen in ons volksleven slaat, dan alle nationale rampspoeden der laatste 50 jaren met elkander, en het zal eene der eerste en allerdringendste werkzaamheden van den Nederlandschen wetgever, die de voortduring van het onafhankelijk volksleven zijns vaderlands beoogt, moeten uitmaken, om aan dezen kanker van zedelijkheiden nationale kracht eindelijk paal en perk te zetten. Onze eerzucht heeft hoop ik, nog een edeler doel te beschieten, dan de eerste natie van dronkaards in Europa te zijn.
Koite, kuiten. Het Scandinavisch heeft van dit woord twee vormen, eenen metk, en een anderen metgvoorop.Kytaengytn, ofgota, in den zin van den eijerstreng der wijfjesvisschen, piscicum ovarium, terwijl het Scand. zegtat gióta, gyt, praet.gaut, voor het ter wereld brengen der jongen van vogels en visschen. De oude Nederl. vorm waskijteenkiete, zie H. Junius Nomenclator, 73, en Kil. Eng.cut, Fris.kunta, pudendum muliebre. Grimm (Gram. II. 19.) brengt dit tot Goth.giuntan, onsgieten, in den zin van het Latijnschefunderetelen. Ags.geotanpraet.geat, pl.guton, fuderunt. Vandaar met eeneugudsen, gutsen, geweldig vloeien, Vlaamschgusselen, fundere. Landfr.guusje, guwsje, (vloeien) weenden. Deze vorm heeft ook het Zeeuwscheguusin den zin van kroost aangenomen; deguusis zoowel het kind als de kinderen.Gietenwordt hier dus toegepast zoowel op het kroost van menschen als van vogelen en visschen, evenalskindbij de Scandinaviers zoowel een dier als een kind, dus ieder schepsel beteekent. In al deze woorden heerscht dezelfde ellypsis; het Frieschebarn, bern, vanbera, ferre uterum,barenis voluit2moeder-baren(moederschepsel) zooals het bij de oude Nederlanders luidde. Oud Sax.kindproles, samengetrokken uitkinned(Ags.cennan, parere,cenned, productus), beteekent bij de Scand. een mensch, wanneer het metmansamengesteld,mankind(mensch-schepsel) luidt, en gelijkkinnedzoo wel het geteelde als den geteelde aanduidt zoo ismankindden Engelschen het menschdom.Kindluidde bij ons in deftigen stijl nog voluitmenschen-kind, om een mensch-schepsel, dat is, mensch aan te duiden. Vergelijk Huydecoper op M. Stoke. I. 243. Andreae Lex. 144, en het Glossarium Saxonicum op den Heliand door den voortreffelijken Schmeller opkind.
Maar welk verband is er nu tusschen vischkuit (ovariam piscium) en het kuit (sura) van den mensch? de kuiten, en den naamsoorsprong tusschen onze kuiten, en krulhaar? Men moet de kuiten eerst een zeker voeder geven om krulhaar te krijgen!—De kuiten hield het algemeen volksbegrip voor een der zetels van de teelkracht, even als het kuit in de visschen er het voortbrengsel van was, en dus nietslechtsvoor het sieraad, maar ook voor de kracht des mans, terwijl kuiteloos en ontzenuwd voor woorden derzelfde beteekenis golden.Hja binne murg in kuwten quyt, zij zijn merg en kuiten kwijt, zegt Gijsbert Japix van de lichtmissen in de steden. Wie zijne kuiten had verspeeld kon als man niet meer optreden in deres venerea. Aan krulhaar verbond men niet zoo zeer het denkbeeld van dadelijke kracht als wel van wulpschheid, zoodat iemand met krulhaar als bijzonder proclivis in venerem geacht werd. Van daar ook het spreekwoord,Krul haar, krul zin, Krul leven zit er in. Doch niets bevestigt de waarheid van dit verband meer, dan het relletje, dat de Friezen den onbekende lieten uitspreken, om te weten of hij Fries was:Der is myn klirck sa krol as Klyrkamster krolheerede klirck; aller klyrcken is hi to krol. Idsinga, Staatsrecht I. 251. Daar verder lust de dochter van kracht is, had men de kuiten slechts braaf te voederen om het haar sprong en tier bij te zetten. Holl.Krolsch, salax;krolsche kater. Kil.krol, fastuosus.
Toitert, op den horen blaast.Tuiten, canere cornu; van waar het frequentativumtuiteren, Amst.toitere. Dit woord is ten minste 15 eeuwen oud; reeds Ulfilas gebruikte het in zijn bijbelvertaling op 1 Cor. XV 52, en 1 Thess. IV 16 voorσαλπιγξ, bazuine;thuthaurn, zegt hij, bij Kiliaantuythoorn.
Met mijn krullen in de krulle van;Krullenomdat eene vocaal volgt;Krulle, omdat een consonant volgt. Zie de algemeene aanmerkingen boven.
Smeerde men al maar deur, ditmen, mij, versterkt de uitdrukking; zoo ookjenals de 3de persoon optreedt.Dat gaf je daar een stank om te bezwijken;dat zuipt je daar als tempelieren.
Ik heef, ik heb. Zij die niet verder zien dan hun spelboek, trekken zeker van dezen vorm den neus op als een grof misbruik in den mond van het gemeen. Ondertusschen isheefeven regelmatig alsheb.Ik hebconjugeert immers den 3den persoon noghij heeft, van het oudeik heef. Zoo ook het Ags.habbe, ik heb;haefst, gij hebt;haefth, hij heeft. Doch het Scandinavisch heeft defdoor de 3 personen en beide numeri heen;hefi, ik heb;hefir, gij hebt, hij heeft;höfum, wij hebben;hafith, gij hebt;hafa, zij hebben. Landfr.ik haf, dou heste, hi het;wi jimme, hja hauwe, etc.
Opfrissertje, als ’t den hemel belieft! De jenever strijkt ’s morgens den dauw van de maag en doodt de pieren! De jenever beschermt den mensch tegen de guurheden der buitenlucht! De jenever is voor de maag wat de zweep voor een oude knol is, en doet ons lekker eten! De jenever bezorgt ons een lekker knippertje na den maaltijd! De jenever is een hond, die ons bijt en geneest tevens: hij doet ons delicieus en copieus theedrinken, en zet de thee weder af! En onder alle die zegenrijke werkingen voor onze gezondheid verschilt hij nog hierin van de Apothekers dranken, dat hij heerlijk smaakt, en wat veel, oneindig veel, zegt, in de ellende en armoede den doffen geest opfrischt. Er is maar ééne ziekte enééngeneesmiddel, en dat is de jenever!
Gunter, ginder:tendbeiden goed.Ginderis uit het oud-Hd.gendra; maar het Goth. heeft 2 vormenjaindré,enjainthro, die gewis ook in het oud Nederlandsch gebloeid hebben. Uitjainthroisgunter.
Koudt, dood.
Bakbiest, eigenlijk, een spekbeest, een zwaar varken. Kil.back, porcus. Eng.bake, spek.
Den ouwe, de oude, d. i. de kapitein van het schip. Het bij alle volken heerschende denkbeeld, dat ouderdom regt tot gebieden geeft, heeft deze beteekenis aan dit woord gehecht: de matrozen noemen daarom dan ook eenen Kapitein van 25 jarenden oude.
Geloof jij die, Gijs?Algemeen laat de volksspraak in Nederland det(oudtijdsthin plur.) achter defweg in den tweeden persoon als er gevraagd wordt,geloof jij?is het bevestigend dan blijftt, jij gelooft; maar in den derden persoon enhij gelooftengelooft hij, beiden mett.
Slaapmussie, slaapmutsje. Men zet eene muts op om te beter te slapen, en men drinkt bij het te bed gaan een glaasje jenever om te beestachtiger te slapen. In het woordmutsjeis echter deze speling, dat het zoo wel een maatje van sterken drank als een hoofddeksel aanduidt, men zegt immers eenmutsje jenever. In den laatsten zin is hetmudde, koornmaat; diminut,muddeke, muddetje, contr.mutsje.
Kromhouts gast, een scheldnaam aan boord voor reizigers, die medevaren. Een matroos is op het dek of klimt in het want; een soldaat of ander kerel, die als passagier medevaart, is onder deks, en dus tusschen de kromhouten, die als de ribben van het schip zijn.Een kromhouts gastis dus een soldaat of ander landkrab, die op zee zijn verblijf tusschen de kromhouten heeft; hier is ’t in figuurlijken zin een naam van verachting, welken Sander aan den Chinees geeft, hoewel een zeeman.
Slinger-perdoen;perdoenis een touw, hetwelk tot stevigheid aan de stag vast is, en ter zijde der puttings door eenperdoensblok wordt vastgemaakt. Thans geldtperdoenaan boord ook wel voor touw in het algemeen.Slinger perdoenis een slingertouw, waarmede Sander den langen staart van gevlochten hair bedoelt, dien de Chinees in den nek draagt.
Teugens, tegen, enteugen. Oud Hd.gagan, contra. Ags.gegen, gan, gean, gen; metanenon, angean, ongean, Eng.again. Ags.angeans. Eng.against. Uitgegensis onsjegens, maar uit het Ags.to geanesento genesis dittogensoftegenmet verrukking van den klemtoon, die opgensligt, naarto.Teugensis ook weder stad-Friesch; het oude Friesch heeft het Eng.againverzacht inaien, door de Land-friezen verkort totjin. Maar bij de verkorting vanto genlaten zijgen, waar de accent op valt, onaangeroerd en versmelten deovantointsjn. Het Ags.geanesis een genitivus zoo als wij vanvoort, voorts, vaneen, eens, vanregt, regtsmaken.
Angieren, met eene kromme bocht ergens tegen aanzwaaien.Zeer eigenaardig wordt het gezegd van een voorwerp, dat aan een touw zit en zich dus in eenencirkelboog beweegt om het puntdat hettouw vasthoudt. Dus zegt men eengierbrug, en de Chinees door Sander bij zijnen langen staart gegrepen en geslingerd,gierdetegen zijne zolen aan, dat is tegen zijne, den Chinees trappende, voeten. Vangyrus, kring, hebben de middeleeuwen gevormdgirare, eenen steen met eene bocht uit eenen slinger werpen. Oud Franschgirer, thansvirer. Van daarGiro, lacinia. Franschgiron, de bogt van den schoot eens zittende.
Noordoost, geheel verslagen, in onmacht. Deze uitdrukking is plaatselijk. Hier te lande van eenen boozen wind sprekende noemt men bij uitnemendheid den zuidwesten wind; waarvan de stormhoed der zeelieden, die met breeden rand achter over den nek hangt, nog den naam vanzuidwestervoert. Wie nu door den Zuidwesten wind op strand geworpen wordt, valt Noordoost. Van iemand die in zwijm ligt, zegt men op dezelfde wijze, dat hijbuiten westenis.
Klabaaispringers,Klabaieneven alsklabaerdenbij Kil. is geraasmaken door een of ander werktuig. De Chinezen dansen al springende op de hurken, waardoor de schelletjes die zij op het hoofd dragen, bengelen.
Toang bagoes!Mooie heer! Een compliment, een eerenaam, dien de Chinees aan den Europèer geeft, wien hij bedriegen wil.
Zwabber-kappetijn; van het oud-Hoogd.suebon, in de golven omgesold worden, is het frequentativumsuebaron, heen en weder dobberen; onszwabberen, over land en zee her- en derwaarts omgevoerd worden, zwalken. Eenzwabber, is ook een scheepsdweil aan het einde van een stok gebonden, anders stokdweil genoemd.Zwabber-kapiteinis hij, die meester van den zwabber is, d. i. de aanveger der vuiligheden op het schip.
Onze matrozen houden de Chineezen voor aanbidders van den duivel, wien zij dagelijks allerlei lekkere beetjes voorzetten, latende, God aan eenen kant, en zulks om reden, dat God, uit zich zelven goed zijnde, niet behoeft aangeroepen te worden om hem genegen tot ons te maken, terwijl men den duivel moet vereeren, opdat hij ons geen kwaad zal doen. Daarom is de Chinees hier eenzwabberkapitein van den duivel, die aan boord van den duivel het werk van scheepsjongen doet. Dien duivel noemt de Chineesjoosje, volgens onze matrozen, die uit onze Oostersche bezittingen dien naam overgebracht hebben op den duivel van Europa; in de wandeling daaromjoostgenaamd. Ieder kent dejoosjes thee, den naam voor de perelthee, de beste soort van groene thee.
Pluimgraaf, eertijds een hoog ambtenaar bij den graaf des lands, die de heffing der tollen bewaakte, en tevens zorgde, dat niemand zwanen hield dan met zijne toestemming. Het scheepsvolk heeft dezen hoogen titel volgens zijnen gewonen stijl toegepast op den varensgezel, die voor de hoenders en de varkens van den kapitein zorgt. Evenwel werd het woord ook elders op lagere bedieningen toegepast, gelijk in Overijsel op de mannen, die het beheer der gemeenteweide hebben, welke menweidegrevennoemt. In den oorsprong beteekent dit woord ook in het algemeen: die een ander ten dienste staat. Het is buiten twijfel, datreefhet thema des woords zij, engehet bekendeaugmentum. Het Engelschereeve, voorsteward, bewijst het onbetwistbaar; wantreevezou niet vangekunnen gescheiden worden, indiengetot het thema behoorde. Het Angels, heeft dan ookge-refa, graaf, en in eene menigte verba, waar de Angelsaxengevoorzetten, missen het de Nederlanders. De Fries heeftfeerwaar de Angels heeftgerefa. Wat is nurefa? Het is één met het Scand.rifr,largus; Neerl.rijve, id. Fris.ri, id. De oude vocaal was echtere, gelijk wij zien uit het perfectum vaneinge-rijven, commodare, officium proestare; praet.geruf; thans verloopen totgerijfde.Ge-refais dus, qui officium praestat. Mijn vriend Grimm volgt een geheel ander gevoelen, te vinden Rechtalt. 753. Tegen dezeeingerefastaat dikwerf een Hoogduitscheaover als ingrafoGr. I. 91, 361.
Snertbalie,Balieis eene scheepstobbe,snertnoemt men aan boord groene erwten, voor hetsnarren, snerren, snerten, crepitum ventris edere. Desnert-balie, de bak met gekookte groene erwten wordt door den pluimgraaf, die liever boutjes lust, met eenen viezen lach aangekeken.
Alree. De Engelsche zeelieden zeggen daarvoor,All clear!wanneer niets meer in den weg ligt om eene scheepsmanoeuvre ten uitvoer te brengen. In jachten en boeiers, die laveren, roept de man te roer, op het oogenblik, dat hij wenden wil, aan den fokkeman,Ree!ofAlree!
Rijstkadraaijen,met een klein vaartuig de rijst van de kust afhalen.Kadraaiis in de scheepstaal het vaartuig, waarmede zoetelaars aan boord van groote schepen varen om hunne ververschingen uit te venten; ook zulk een zoetelaar zelf. Dewijl deze zoetelaars alle kaaien omvaren, waar schepen liggen, en om die schepen hengelen en draaien, worden zijkadraaiengenoemd, zegt Winschoten in zijnenZeemanop dat woord.
Praauwmajang: een kleine prauw.
Veertig-percenter, woekeraar, die 40 ten honderd neemt, iets dat onder de Chinezen niet ongewoon is.
Zwarte boek, schuldboek.
Zee-Deventer-koeken, inboorlingen van het eiland BalitenOosten van Java, Deventer koeken genaamd, om hunne bruine kleur, en zee-Deventer koeken om hunne geschiktheid voor de kustvaart.
Vrouwe-verdriet, de westmoesson, die de terugkomst van het scheepsvolk in het vaderland tot verdriet hunner vrouwen vertraagt.
Breuidseuikers, zijn de zakjes met suikererwtjes enz. welke de rijken voormaals aan hunne vrienden en bloedverwanten door de knechten brengen lieten, als zij trouwden. Thans is het nog in zwang bij burger-enboerenlieden, terwijl rijke bruidegoms hypokras zenden. Het huwelijk oudtijds een koop zijnde, waarbij de bruid uit de macht van vader, voogd, broeder, of wie recht op haar had, tegen zekeren prijs losgekocht werd, zoo schijnt het schenken dezer zoetigheden door den bruidegom aan de bloedverwanten der bruid nog een overblijfsel van het losgeld te zijn voor debruid, waarom het dan ook waarschijnlijk bruidssuiker genoemd wordt.
Sluis, gelijk bekend is, te Amsterdam elke steenenboog, die tot brug over het water dient.Sluis, geboren uit het Middeleeuwscheexclusa, ofsclusa, beduidt anders eene afsluiting van water, door middel van schutdeuren; maar sedertsluiselken vrijen doortocht van water beteekende, die door eenen steenen boog gedekt is, viel men in den pleonasmus omschutsluisvoor eene waterschutting door middel van deuren te zeggen; woordelijk eeneschutafsluiting. De Fries gebruikt het Germaansche woordsile, in de stedenverlaat, beide voor schutsluis.
Valle van de panne, breken van het tuig, dat hem op het hoofd dreigde te vallen.
In mijn nek keek, de zee stortte over de achterplecht, dat is, in den nek van het schip.
Moeders bont-boeselaar; in de boezelaars of voorschoten der Hollandsche vrouwen, wanneer zij fijn uitgedoscht waren, was voortijds eene uitgelezene pracht. De voorschoten warenbont, dat is, geruit, vooral met roode kleuren van verschillende diepte. De Oostindische bonten waren te dien einde de gezochtste, en voor een lapje, waaruit een smal voorschootje kon gemaakt worden, betaalde men tot 60 gulden toe, wanneer het staal keurig en zeldzaam tevens was. De Hindelopers, die midden in hunne steigerende welvaart de Nederlandsche dracht nog aanhielden, waren bij uitstek weelderig in deze bonte boezelaars, en schoon mijne verzameling nog op verre na niet volledig zij, bezit ik echter nog over de honderd bekende stalen, elk met zijnen eigenen Hindeloper naam. Wanneer nu de moeder een schoon aanminnig kind had, en met dat kind, netjes in de punten, op haren Zondagschen bont-boezelaar zat te prijken, dan voorspelde zij zich van den knaap eene toekomst van goud en geluk; maar die volgens het volksgeloof eene toekomst van tegenspoed en ontijdigen dood werd, wanneer alles zich zoo uitstekend fraai liet aanzien. Dewijl men al te schoone kinderen voor de voorwerpen der afgunst van tooverkollen hield, waren de Friesche bakers voorheen gewoon, om zulk een lief voorwerp in het gezicht te spuwen; dan immers had de nijd van kwade geesten geenen vat op hen. Nu begrijpen mijne lezers, waarom Sander, toen hij op het punt van verdrinken stond, zeide, „Genacht, Sander! Je bent ook ’n lief kind op je moeders bont-boeselaar geweest!”
Dingsig, akelijk, misselijk, een soort van wee-gevoel, waarvoor men geenen naam weet, en hetwelk men met den algemeenen naam dingsig aanduidt, die vandingafgeleid is. Zoo zegt men van iemand, wiens naam men zich niet herinnert,Mijnheer dings. De Franschen gebruiken in het dagelijksch gesprek dikwerf,Va dire à chose, zeg aanMijnheer dings.Dingwordt ook gebezigd van deelen, welkede welvoeglijkheid niet bij hunnen eigenen naam wil genoemd hebben. Zie Kil. opdinghin de noot.
Baaitje,duffelschen overbuis van eenen matroos in Friesland, onderborstrok, die over het hemd aangetrokken wordt. Dit woord is weder buiten den regel met zijneb, diepbehoorde te zijn als in het Goth.paida, rok, en het Oud-Saxischepéda. Het Grieksche woord immers isβαιτα, een rok van vellen. Zie Pollucis Onomasticon p. 1364. Ed. Hemsterhusii.
Murg-pijpen,mergpijpen, schenkels, waardoor hij zijne beenen verstaat; ik knielde, wil hij zeggen.
Gallig,Goth.galga.Inde algemeene aanmerkingen hier boven, heb ik de diastole in dit en andere woorden opgemerkt. De Engelschen doen hetzelfde maar met verandering dergin de verwantew. Uitzwelgen(swalgen) is hunswallowe, to swallow, en uitgalges gallowes, gallows. Ihre leidt dit woord te recht af vangagl, tak van eenen boom.
Ribbekast,lichaam, ookribbejakgenoemd.
Pitjalling,als ik mij niet bedrieg, in het Maleisch een vaartuig.
Alvorens deze aanmerkingen te sluiten, wil ik den lezer nog verwittigen, dat de Heer Van Lennep alleen op mijn aanzoekde Samenspraakheeft opgesteld. Om het oogmerk mijner letterkundige vrienden te Berlijn te bereiken, heb ik den beroemden schrijver de dubbele taak opgelegd, om eene proeve van den plat-Amsterdamschen tongval te leveren, en tevens door deze proeve, die in haar onderwerp van zijne eigene vinding behoorde te zijn, zooveel mogelijk den Amsterdamschen gesprekstoon uit te drukken. Niemand mijner aanzienlijke vrienden in de hoofdstad zal zich, hoop ik, ergeren aan dat woordAmsterdamsch. Bij den navorscher van oude talen en gebruiken, (en in dat karakter trad ik hier op) is het gemeen eigenlijk het volk, omdat het zingt gelijk het gebekt is, en zich aan den voorgang van vreemden in het minste niet gewoon is te storen. De taal ontspringt hier aan de bron der ruwe nationaliteit zelve. Het aanzienlijker deel der maatschappij daarentegen volgt in dezen, iets, waarover men in de zoogenaamdebonne Sociétéis overeengekomen, eene conventionele taal, die van alle belang voor de taalvorschers ontbloot is. Door Amsterdammers kan ik hier dus geene anderen verstaan dan burgerluitjes, die den tongval der hoofdstad op den oudsten en allerplatsten toon uitbrengen.
Wat mij betreft, ik ben van oordeel, dat de Heer Van Lennep zich door deze samenspraak in eene rij geplaatst heeft met twee der aanzienlijkste staatsmannen en doorluchtigste geesten van het oude Nederland: ik meen met den Ridder Hooft, toen hij zijnenWarenar, en met Constantijn Huygens, toen hijde klucht van Tryntje Cornelisschreef. Mochten echter onze tijdgenooten, die niet zeer gemakkelijk te voldoen zijn, deze gelijkheid berispelijk vinden, zoo neem ik alles, wat zij in de samenspraak ruw en onwelvogelijk vinden, voor mijne rekening. Ik heb het uitgelokt: ik alleen moet er voor boeten. Zoo ben ik, Lezers! Ik moet anderen de eer laten om smaak te vinden in de taal der zakkenrollers en lichtekooien van Parijs, voor wier schoonheden ik gansch ongevoelig ben. Ik houd meer van die platte taal, waarin de bevelen gegeven, overgebracht en ontvangen werden, toen onze kanonnen Neerlands macht en glorie over den Oceaan uitdonderden, hetzij bij het verbranden van den Royal Charles op de rivier van Chatham, hetzij in den driedaagschen zeeslag, hetzij in zoovele watergevechten, waarbij de Jantjes van Amsterdam of de Friesche tsirlen de vlag van den mast der vijandelijke schepen streken. Ik weet, ik belijd openlijk, dat ik mij daarmede zwaar tegen den tijdgeest bezondigd heb, en ik buig deemoedig het schuldige hoofd om de berisping en den hoon te ontvangen, welke ik meer dan verdiend heb.
1Ao1679 gaf Doctor Cornelis Bontekoe zijnTractaat van het Excellenste kruyd Theeaan het licht.2Moederbarenkomt tweemaal voor in den Roman der Kinderen van Limburg, H. S. Maatsch. Ned. Lett. te Leiden, p. 7. C. 4.„Soenes moederbaren, die weet wanen hes gheboren.”Verder nog eens p. 19. C. 2.
1Ao1679 gaf Doctor Cornelis Bontekoe zijnTractaat van het Excellenste kruyd Theeaan het licht.
2Moederbarenkomt tweemaal voor in den Roman der Kinderen van Limburg, H. S. Maatsch. Ned. Lett. te Leiden, p. 7. C. 4.
„Soenes moederbaren, die weet wanen hes gheboren.”
Verder nog eens p. 19. C. 2.